Chingiz Aytmatov. Somon yo’li (Momo yer) & Baxtiyor Salomov. Vatanni anglash yerni anglashdan boshlanadi

Ashampoo_Snap_2017.10.24_17h51m25s_002_.png  Сизга тақдим этилаётган атоқли адиб Чингиз Айтматовнинг «Сомон йўли» ёки «Момо ер» номи билан машҳур қиссаси ва Бахтиёр Саломовнинг мақоласининг номида акс этган «ер» сўзида катта маъно ва чуқур моҳият мужассам…

ВАТАННИ АНГЛАШ
ЕРНИ АНГЛАШДАН БОШЛАНАДИ
Бахтиёр САЛОМОВ
03

Бахтиёр Саломов 1989 йил 9 июнда Самарқанд вилояти Жомбой туманида туғилганман. Тошкент Халқаро Вестминстер университетини тугатганман. Адабиётга меҳрим кучли. Мақолаларим «Китоб дунёси», «Маърифат» газеталарида эълон қилинган. Ҳозирда «Diplomat Travel» компанияси ахборот хизматида ишлайман.

03

Евгений-Мельников.-Осень-в-Бричмулле.-1995.jpg Момолар “тупроғи алмашибди”, “Ери овушган” деган ибораларни ишлатиб қоладилар. Улар кўпинча, эл ошиб, бошқа бир жойга кўчиб борган одамнинг болаларидан бирортаси касал бўлса, шу болага нисбатан шундай сўзларни қўллашади. Гўёки, унинг руҳи киндик қони тўкилан тупроғини тусаган, томири кўкарган Ерни истаган. Сўнгра улар бола туғилган ердан бир кафт тупроқ келтиришиб, тугунчак қилиб, унинг ёстиғи остига қўйядилар.

Ўтмишда карвон билан узоқ-узоқ сафарларга отланган боболар ҳам ўзлари билан бир кафт тупроқни олиб келганлар. Гўёки, олис манзилларда йигитга Ер йўлдош бўлади. Энг қадимги битиктошлар ҳам ўзларининг тош тиллари билан Ерни, тупроқни шарафлаб ҳануз куйлайдилар. Билга ҳақон, Тўнюқуқ , Қултигин… куйлайди: “Давлатли халқ эдим, давлатим қани энди, ҳоқонли халқ эдим, ҳақоним қани энди?…”

Ватанни англаш бир парча Ерни англашдан бошланади. Бу борада дарахтлар яхши тимсолдирлар.

Дарахтларнинг илдизлари Ер бағрида, одамларнинг томирлари ўз ичларида. Лекин, ўзини билган одам илдизларни ўзи яшаётган юрт Ери бағридан излайди.

Бир одам урушда бўлди. Беш йил қон кечди. Ўлимни кўравериб, дийдаси қотди. У билан ажал ёнма-ён юрди. Бу одам фақат бир нарсани ўйлади: “Туғилган қишлоғимга интилиб-иширилиб етсам, ўйнаб-ўсган Ерим устига бир оёғимни босиб улгурсам… Майли иккинчи оёғим орқада қолиб, шу тупроққа етолмай қолса ҳам, шу бир қадам орасида, шу бир лаҳзанинг ичида жоним учиб кетса ҳам розиман”.

Ўлим бу одамни аяди. У уршдан олти мучаси соғ қайтди. Вақти-соати етгунча ўз Ери билан яшади. Вақти соати битгандан кейин ҳам ўз Ерининг бағрида қолди.

Нима учун одамлар “Отамдан қолган ”,”Бобомдан қолган ”, “Онамдан қолган” деган ибораларни яхши кўрадилар. Нима учун одамлар ўлими яқинлашганда ота-боболари ётган қабристон сари интиладилар? Буларнинг хаммаси тупроқнинг ҳикмати билан боғлиқ. Ҳеч ким отасидан қолган пул ва бойликни намойиш қилиб эътибор қозонмайди. Бу нарсаларни намойиш қилишга эҳтиёж ҳам сезилмайди. Чунки бу ўзбекликка хос эмас. Балки, улар бир қари дарахт, ё бир қари чолдеворни, ё бир парча ерни кўрсатишиб, бу “Отамдан қолган” деб дардли-дардли фахрланишади.

Кимдир “бу отамни куриб қолган” деб бир дарахтни тавоб қилаётган бўлса, ё яна кимдир “бу киши онамни кўриб қолган” деб бир кекса кампирнинг кафтларини кўзига сураётган бўлса, буни ўзбеклик деб тушунмоқ керак.

Буларнинг ҳаммаси Ернинг ҳикмати билан боғлиқ. Аксиома-ку бу! Ота-боболар ҳам шу Ерда яшаганлар, уларни кўриб қолган минг йиллик чинорлар ҳам шу Ерда кўкарганлар. Лекин, аксиомани исбот талаб қилмай деб ешитмаганга олиш ёмон. Ҳар қандай исботсиз қабул қилинадиган нарсани нима учун исботсиз қабул қилиниши англаш керак. Ана шунда битта жумланинг исботсиз қабул қилиниши учун бутун-бутун тарихлар кеч- ганлигини илғайсиз.

Аслида ҳикматлар ҳам аксиомага ўхшайди. Лекин, унинг исботи дуч келган жойда сочилиб ётмайди, балки бу исботни ҳар ким ўз қалбидан излашига тўғри келади.

Зеро, “Она Ер муқаддас” деган битта гапни, оддий гапни мингта қулоқ минг хил эшитади, мен қандай хулоса чиқараётган бўлсам, бошқалар шундай эшитаяпти, бошқалар ҳам шундай хулоса чиқараяпти деб ўйлаш нотўғри, аниқроғи худбинликдир. Чунки, бу ҳолда одамнинг одамдан фарқи қолмас эди.

Ўсмирлик йилларимда, кечалари пахтага сув қўйиб, сувчилик қилиб юрган вақтларимда Ер билан гаплашаётган деҳқонларни кўрганман. Худди бобоси билан дардлашаётгандай гаплашарди улар. Бу одамлар учун бободеҳқон деган бир тимсол бор эди-ки, уни Ернинг рухи деб ўйлашарди. Улар бободеҳқонга атаб, қон чиқариб садақа қилишар ва ўзлари эккан экинларни Бободеҳқон бир оралаб ўтиб кетса, сўнгсиз барака ёғишини ўйлашиб, орзуманд яшардилар. Улар ерни хафа қилишдан, Бободеҳқонни ранжитиб қўйишдан жуда хавотирланардилар. Мен ўша пайтларда Ер ҳидини аниқроқ туйганман. Тунги соат иккилардан сўнг бутун далани Ер ҳиди тутиб кетарди. Бу жуда ёқимли эди.

Ернинг ҳам руҳи бор…

Бир гурунгда, ҳатто бир қамишни ҳам битта одамдай соғиниш мумкин экан, дедим. Шунда бир раҳбарномо киши. “Шуям гап бўлдими?” деди. Бу одамга дарак гапчалик туюлмаган бу гап мен учун ундов гап эди. Мен учун одамларимиз қатори, дарахтлар ҳам, жониворлар ҳам, ҳатто , қамишлар ҳам шу Ернинг Ўзбеклар Ерининг фарзандларидай туюлади. Буларнинг ҳаммаси Ернинг ҳикмати билан боғлиқ.

Scenes-of-a-world-to-which-I-shall-be-reborn-reincarnation-22374200-1600-1200.jpgMomolar “tuprog‘i almashibdi”, “Yeri ovushgan” degan iboralarni ishlatib qoladilar. Ular ko‘pincha, el oshib, boshqa bir joyga ko‘chib borgan odamning bolalaridan birortasi kasal bo‘lsa, shu bolaga nisbatan shunday so‘zlarni qo‘llashadi. Go‘yoki, uning ruhi kindik qoni to‘kilan tuprog‘ini tusagan, tomiri ko‘kargan Yerni istagan. So‘ngra ular bola tug‘ilgan yerdan bir kaft tuproq keltirishib, tugunchak qilib, uning yostig‘i ostiga qo‘yyadilar.

VATANNI ANGLASH
YERNI ANGLASHDAN BOSHLANADI
Baxtiyor SALOMOV
03

Baxtiyor Salomov 1989 yil 9 iyunda Samarqand viloyati Jomboy tumanida tug‘ilganman. Toshkent Xalqaro Vestminster universitetini tugatganman. Adabiyotga mehrim kuchli. Maqolalarim “Kitob dunyosi”, “Ma’rifat” gazetalarida e’lon qilingan. Hozirda “Diplomat Travel” kompaniyasi axborot xizmatida ishlayman.

03

red-tree.jpgMomolar “tuprog‘i almashibdi”, “Yeri ovushgan” degan iboralarni ishlatib qoladilar. Ular ko‘pincha, el oshib, boshqa bir joyga ko‘chib borgan odamning bolalaridan birortasi kasal bo‘lsa, shu bolaga nisbatan shunday so‘zlarni qo‘llashadi. Go‘yoki, uning ruhi kindik qoni to‘kilan tuprog‘ini tusagan, tomiri ko‘kargan Yerni istagan. So‘ngra ular bola tug‘ilgan yerdan bir kaft tuproq keltirishib, tugunchak qilib, uning yostig‘i ostiga qo‘yyadilar.

O‘tmishda karvon bilan uzoq-uzoq safarlarga otlangan bobolar ham o‘zlari bilan bir kaft tuproqni olib kelganlar. Go‘yoki, olis manzillarda yigitga Yer yo‘ldosh bo‘ladi. Eng qadimgi bitiktoshlar ham o‘zlarining tosh tillari bilan Yerni, tuproqni sharaflab hanuz kuylaydilar. Bilga haqon, To‘nyuquq , Qultigin… kuylaydi: “Davlatli xalq edim, davlatim qani endi, hoqonli xalq edim, haqonim qani endi?…”

Vatanni anglash bir parcha Yerni anglashdan boshlanadi. Bu borada daraxtlar yaxshi timsoldirlar.

Daraxtlarning ildizlari Yer bag‘rida, odamlarning tomirlari o‘z ichlarida. Lekin, o‘zini bilgan odam ildizlarni o‘zi yashayotgan yurt Yeri bag‘ridan izlaydi.

Bir odam urushda bo‘ldi. Besh yil qon kechdi. O‘limni ko‘raverib, diydasi qotdi. U bilan ajal yonma-yon yurdi. Bu odam faqat bir narsani o‘yladi: “Tug‘ilgan qishlog‘imga intilib-ishirilib yetsam, o‘ynab-o‘sgan Yerim ustiga bir oyog‘imni bosib ulgursam… Mayli ikkinchi oyog‘im orqada qolib, shu tuproqqa yetolmay qolsa ham, shu bir qadam orasida, shu bir lahzaning ichida jonim uchib ketsa ham roziman”.
O‘lim bu odamni ayadi. U urshdan olti muchasi sog‘ qaytdi. Vaqti-soati yetguncha o‘z Yeri bilan yashadi. Vaqti soati bitgandan keyin ham o‘z Yerining bag‘rida qoldi.

Nima uchun odamlar “Otamdan qolgan ”,”Bobomdan qolgan ”, “Onamdan qolgan” degan iboralarni yaxshi ko‘radilar. Nima uchun odamlar o‘limi yaqinlashganda ota-bobolari yotgan qabriston sari intiladilar? Bularning xammasi tuproqning hikmati bilan bog‘liq. Hech kim otasidan qolgan pul va boylikni namoyish qilib e’tibor qozonmaydi. Bu narsalarni namoyish qilishga ehtiyoj ham sezilmaydi. Chunki bu o‘zbeklikka xos emas. Balki, ular bir qari daraxt, yo bir qari choldevorni, yo bir parcha yerni ko‘rsatishib, bu “Otamdan qolgan” deb dardli-dardli faxrlanishadi.

Kimdir “bu otamni kurib qolgan” deb bir daraxtni tavob qilayotgan bo‘lsa, yo yana kimdir “bu kishi onamni ko‘rib qolgan” deb bir keksa kampirning kaftlarini ko‘ziga surayotgan bo‘lsa, buni o‘zbeklik deb tushunmoq kerak.

Bularning hammasi Yerning hikmati bilan bog‘liq. Aksioma-ku bu! Ota-bobolar ham shu Yerda yashaganlar, ularni ko‘rib qolgan ming yillik chinorlar ham shu Yerda ko‘karganlar. Lekin, aksiomani isbot talab qilmay deb yeshitmaganga olish yomon. Har qanday isbotsiz qabul qilinadigan narsani nima uchun isbotsiz qabul qilinishi anglash kerak. Ana shunda bitta jumlaning isbotsiz qabul qilinishi uchun butun-butun tarixlar kech- ganligini ilg‘aysiz.

Aslida hikmatlar ham aksiomaga o‘xshaydi. Lekin, uning isboti duch kelgan joyda sochilib yotmaydi, balki bu isbotni har kim o‘z qalbidan izlashiga to‘g‘ri keladi.

Zero, “Ona Yer muqaddas” degan bitta gapni, oddiy gapni mingta quloq ming xil eshitadi, men qanday xulosa chiqarayotgan bo‘lsam, boshqalar shunday eshitayapti, boshqalar ham shunday xulosa chiqarayapti deb o‘ylash noto‘g‘ri, aniqrog‘i xudbinlikdir. Chunki, bu holda odamning odamdan farqi qolmas edi.

O‘smirlik yillarimda, kechalari paxtaga suv qo‘yib, suvchilik qilib yurgan vaqtlarimda Yer bilan gaplashayotgan dehqonlarni ko‘rganman. Xuddi bobosi bilan dardlashayotganday gaplashardi ular. Bu odamlar uchun bobodehqon degan bir timsol bor edi-ki, uni Yerning ruxi deb o‘ylashardi. Ular bobodehqonga atab, qon chiqarib sadaqa qilishar va o‘zlari ekkan ekinlarni Bobodehqon bir oralab o‘tib ketsa, so‘ngsiz baraka yog‘ishini o‘ylashib, orzumand yashardilar. Ular yerni xafa qilishdan, Bobodehqonni ranjitib qo‘yishdan juda xavotirlanardilar. Men o‘sha paytlarda Yer hidini aniqroq tuyganman. Tungi soat ikkilardan so‘ng butun dalani Yer hidi tutib ketardi. Bu juda yoqimli edi.

Yerning ham ruhi bor…

Bir gurungda, hatto bir qamishni ham bitta odamday sog‘inish mumkin ekan, dedim. Shunda bir rahbarnomo kishi. “Shuyam gap bo‘ldimi?” dedi. Bu odamga darak gapchalik tuyulmagan bu gap men uchun undov gap edi. Men uchun odamlarimiz qatori, daraxtlar ham, jonivorlar ham, hatto , qamishlar ham shu Yerning O‘zbeklar Yerining farzandlariday tuyuladi. Bularning hammasi Yerning hikmati bilan bog‘liq.

07

(Tashriflar: umumiy 140, bugungi 3)

Izoh qoldiring