Erkin A’zam. Dunyoning o’zi shunday — savol…

erkin azam

Жаҳонга чиқиш деганда нимани назарда тутяпсиз? Ўзбек адабиётининг чет тилларга таржима этилишиними? Кечаги замонда, “тенглик ақидаси”га биноан, айрим оқсоқол адибларнинг асарлари рус тили орқали турли хориж тилларига таржима қилингани маълум. Ҳозир ҳам шунга ўхшаш тажриба бор, тўрт-бешта шеъримиз ёки тарихий мавзудаги ул-бу китобимиз четда кўринса, адабиёт газетамизда мамнуният билан бонг уриб турибмиз. Лекин уни ким ўқияпти, ўқиб нима деяпти – у ёғи номаълум. Дарвоқе, ўзимизнинг кўнглимиз тўлмаган нимарсалар “Тўйтепадан нари” ўтиб бирон шараф келтиришига ишонч ҳам йўқ.

09
ДУНЁНИНГ ЎЗИ ШУНДАЙ – САВОЛ
Ёзувчи, кинодраматург, “Тафаккур” журнали бош муҳаррири Эркин АЪЗАМ билан суҳбат

– Эркин ака, бир гурунгда “Кўнглимдаги дунём билан реал дунё ўртасида номувофиқлик сезаман”, деган эдингиз. Қийин эмасми “икки жаҳон овораси” бўлиб яшаш?

– Бундай туйғу фақат ёзадиган одамда эмас, бошқаларда ҳам бўлса керак. Ҳамма ўз кўнглида подшо, кўнгилнинг кўчаси кўп, у нималарни тусамайди, нималарни орзу қилмайди дейсиз! Яратганнинг олти миллиарддан зиёд кўнгил билан бирма-бир ҳисоблашмоқдан ўзга ташвишлари ҳам бордир… Баъзида яқин кишингиз ҳам кўнглингизга қарамаган ҳоллар бўлади-ку. Чунки унинг-да ўз кўнгли, ўз майл-хоҳишлари бор. Кўнгил бир одамга – эгасига оғирлик қиладиган матоҳ. Ўзаро меҳр-муҳаббат, мурувват деган инсоний хислатлар шу туфайли туғилмаганмикан?..
Бу жиҳатдан ёзувчи мардум бир имтиёзга эга. У жами дардини қоғозга тўкади, аламини қоғоздан олади. Бу оламдаги ўзи кўрган, ўзи билган норасоликларни хаёлида (бўлажак асарида) саралаб, ижодий ниятига мослаб, айрича бир дунё яратади ва шундан масрур, мағрур… токи кўнгли янги дард-изтиробларга тўлгунча!
Бировга дардини ёрган одам енгил тортади-ку, ўшанга ўхшаш ҳолат бу ҳам. Шунга кўра, адабиётни бир кўнгилнинг бошқа кўнгилга, кўнгилларга арзи ҳоли, ҳасрати деса ҳам бўлар.

– Табиатингизда максимализм кучли, шундай эмасми? Албатта, ёзувчи ўзидан қониқмагани дуруст, лекин ҳаддан зиёд талабчанлик сабаб, биппа-бинойи асарлар ҳузурини чиқинди савати кўриши ҳам мумкин-ку…

– Унақа саватлардан неча-нечасини тўлдирганмиз… “Шу дилтанглигинг бор экан, сендан шоир чиқишини билмадим-ов” деб куйинардилар онам болалигимда. Ҳозир ҳам бирор нима қоралаётганимда шу гап ёдимга тушаверади. Туққан боласининг феълу аъмолини она билмай ким билсин?! Лекин феълим чатоқ экан деб, қўл қовуштириб ўтиравериш керакми? Сираси, менинг ёзганларим, чиқармаларим – ана шу бемаза феълнинг устидан ғалабамдир деса бўлади. Қоғоздаги жумласи ўхшайвермаса, кўнглидагидек чиқмаса, диққати ошганидан буюк Флобер ўтириб олиб кўзёши қилар экан. Мен-ку йиғлаганимни билмайман, аммо ўзимни ношуд, ночор, истеъдоддан йироқ кимса санаб азоб чекишларим бор гап. Унча-мунча китоб ёзганимга, муҳаррирликда тажриба орттирганимга қарамай ҳамон шундай – гоҳо биргина жумлани чайнайвериб хуноб бўлиб ўтираман. Ҳолбуки, бир жумла-икки жумлангиз ғализроқ чиққани билан дунёнинг томи ўпирилиб тушмайди. Ана, бошдан-адоқ телба-тескари гаплардан иборат ёстиқдек-ёстиқдек китоблар болалаб ётибди, ўқийдигани ўқияпти, биров бориб муаллифнинг ёқасидан олаётгани ҳам йўқ!
Лекин адиблик шаънини қадрлайдиган одам эплаб ёзади-да. Шунда – ҳам ўзининг кўнгли хотиржам, ҳам китобхон миннатдор!
Сиз айтган саватни эса улоқтирганимга анча бўлди. Аниқроғи, уни энди кўнгилга кўчирганман – арзимайдиган майда-чуйдалар шунга “ташлаб” юборилаверади, яъни саватбопи ёзилмайди-қўйилади, вассалом.

– Соф ўзбекча фикрлайдиган, сўзлайдиган адабий қаҳрамонларни соғинганда беихтиёр китобларингизни қидириб қоламан. Нафис мажлисларда Сизни “сўз заргари” деб аташлари бежиз эмас: ҳар бир калимани аяб-ўйлаб ишлатасиз, “сўз бўтқаси”га-ку сира тоқатингиз йўқ. Асар матнини такрор-такрор ишласангиз керак?

– Хабарингиз бор, умр бўйи муҳаррирлик билан машғулман. Кўз унча-мунча пишиб қолганми, матн энди қоғозга хийла тўкис, равон тушади. Устидан бир-икки сидра кўрилади, албатта, аммо сиз ўйлаганчалик қоп-қора қилиб бўяб ташланмайди. Қоғозга кўчишдан аввал каллада обдон чийратиб олинади-да. Устоз Қаҳҳорга ўхшаб қайта-қайта кўчириб ёзиш йўқ, тоқат етишмайди. Бунинг учун Абдулла Қаҳҳор бўлмоқ керак.

– Латифанамо ривоят эшитганим бор. Ўтмиш подшоҳлардан бири таги кўриниб қолган хазинани тўлдириш масаласида аркони давлатни кенгашга чақирибди. Вазири аъзам ақл солиғи жорий этиш таклифини ўртага ташлабди, шундай амр берилса, ғазнани кўз очиб юмгунча тўлдиришга ваъда берибди (бориб турган оми ҳам зеҳнидан нолимай, жарақ-жарақ ақча тўлайди-да). Подшоҳ одилроқ экан, “Кўп яша, доно маслаҳатинг учун энг аввал ўзингни ақл солиғидан озод этаман” дея лутф кўрсатибди аъёнига… Хушомадгўй мулозимнинг таклифида яхшигина мантиқ бор. Ҳаётда уччига чиққан бенаво ҳам ўзини камида тан олинмаган даҳо чоғлайди. Бугунги адабиёт, умуман, санъатга бозор тутумларининг кириб келгани, одамларга хашаки маҳсулот олий нав дея тақдим этилаётганини қандай баҳолайсиз? Ё, бу табиий ҳолми – ҳамма замонда ҳам танбурнинг ноласини ноғоранинг шовқини босиб кетганми?

– “Чархи кажрафторнинг шу шеваси”га мен ҳам куяман-да. Бозор замонида ҳамма нарса пулга чақилади, адабиёту санъат асарлари ҳам олди-соттига қўйилади, деган гаплар чиққанда кўпчилик гангиб-довдираб қолгани рост. Қўл қаламга бормай, орзулар барбод бўлгандек… Биз тенги авлод бошқа муҳитда, бошқача тутумлар билан суягимиз қотган эди-да. Қаранг, эски қайдларим орасида шундай аччиқ бир ёзув бор экан: “Умримдаги энг катта фожиа – адабиётнинг қадрсизланганию ёзувчининг назардан қолгани! Бундай бўлишини билганимда, Тошкент деб юрмай Бойсунимга кетавермасмидим…”
“Дод деманглар, бутун дунёда аҳвол шунақа!” деган ҳукм пайдо бўлди кейин. Баттар саросима! Яна эшитдикки, бозорчилар тўқиган чала ҳақиқат эмиш бу, “бутун дунё”нинг ўзи ҳам мавжуд ҳолдан унчалик рози эмас, боз денг, адабиёт қаровсиз қолиб кетмаган юртлар ҳам бор экан оламда. Бундан чиқади, дунёдаги кўпчилик бир ҳовуч корчалоннинг ҳукм-қарорига лаққа тушиб, шуларнинг мафкураси, шуларнинг манфаатига хизматда юрибди!.. Айтишларича, кечаги Коллайдер васвасасига неча юз миллиард доллар сарфланганмиш. Ер юзидаги барча оч-яланғоч яшаётган болаларни кийинтириш-тўйдиришга эса бир йилда 9 млрд керак бўлар экан. Биттагина само кемасини учириш учун неча млрд харажат зарур, биласизми? Лекин одамзоднинг ёстиғини қуритаётган баъзи бир хасталикларга чора топмоққа келганда мудом маблағ етишмай қолади. Бояги бир тўп сармоядор йиғилиб олиб инсониятни чалғитиш, сарсон қилишдан завқ топмаётибдимикан деган хаёлларга ҳам борасиз гоҳо. Агар чиндан ҳам шундай ёвуз ниятли тўда бор бўлса, унинг бош мақсади аён – нафс, манфаат, ҳукмронлик! Қаранг, бугунга келиб энди эркин бозор барини жой-жойига қўяди деган башоратлар чиппакка чиқиб турибди! Хўш, бозор шунчалик мўъжизакор куч экан, унда давлатнинг касби нима, давлат нима иш қилади, тўғрими?!
Чалғиброқ кетдиг-а? Ҳали ўзингиз айтгандек, бу бозор дунёда ҳеч ким ўзини нодон санамайди, ҳеч ким молини ёмон демайди. Бироқ шуни унутмаслик керакки, ҳар қандай ноғоранинг саси бир куни бориб босилиши муқаррар – акс ҳолда мувозанат тарозисининг шайини ишдан чиқиб, жаҳон айвонини қорин ғамидаги тўрт оёқлилар жамияти эгаллаб олади… Алҳазар! Одам боласи абадиян васваса гирдобида тўлғаниб яшамас!..

– Фалакнинг гардиши билан мутасадди идорага раҳбар этиб тайинлансангиз ва мўл-кўл ваколат берилса, санъат оламида қандай ўзгаришлар қилардингиз?

– Гапим тўғри англанса, эркинликдан бошқа нарса керак эмас – адабиётга ҳам, санъатга ҳам. Хусусан, адабиётнинг ривож топиши учун нималар даркор дейсиз? Аввало, “уни ёз, буни ёз, ана шунда ҳамма ишинг яхши бўлади” деб ёзувчини чалғитмаслик керак; кейин – ёзилган асарга муносиб ҳақ тўлаш лозим (ҳозир баъзи нашриётлар эллик-юз нусха китоб “ҳадя” этиб муаллифдан қутулмоқда); ва ниҳоят, нашр этилган китоб фақат “Шарқ зиёкори” ёки шунга ўхшаш тўрт-бештагина дўконга чиқарилмай, ҳув бир вақтлардаги каби мамлакатнинг барча кенту қишлоғига етказиб берилмоғи зарур. Бор-йўғи беш минг дона чиқадиган китоб ана шунда ҳам тарқалмаса, ўқилмай қолса, муаллифи ўзидан кўрсин – унинг асарини қайтиб чоп этманг, вассалом!
Жуда оддий шартлар-а, тўғрими? Лекин шуниёқ амалга оширсангиз аҳвол нақадар ўзгаришини кўрасиз. Камина Москвадаги китоб дўконларида бўлганман – Ипподром бозорингиздан ҳам гавжум!
Кино ёки театрга ўтсак, бунда манзара бирмунча бошқачароқ. Бу соҳалар баайни томошабиннинг таъбига қул бўлиб қолган. Асарнинг сифат-савияси билан уч-тўртта мутахассисдан бўлак ҳеч кимнинг иши йўқ. “Ие, бу нимаси?” десангиз, жавоб тайёр – “Ана, томошабин келяпти, кўряпти, бўлди-да!” Нимани кўраётир, кўрган нарсасидан нима баҳра олаётир – охирги, энг охирги масала!
Хуллас, серғалва соҳа бу. Қўйинг, фалакнинг гардиши унақа идораларга йўлатмасин денг.

– Сизнингча, ёзувчи-шоирнинг сиёсат билан машғуллигидан ўзи ва жамият қандай наф (зарар) кўради? Мансаб дегани ижод кишисини чалғитиб-чеклаб қўймайдими?

– Шу кўчаларда улоқиб кўрган акангизнинг гапига ишонаверинг – ҳар ким қўлидан келган ишни қилгани маъқул! Шеърини эсдан чиқариб бошқа муқомларга йўрғалай бошладими, билингки, у аслида шоир бўлмаган ёинки “воситаи жоҳ” – бир нималарга эришмоқ учунгина сатр тизиб юрган қофиякаш, холос. У ёқни ҳам обод қилолмай бир куни юксак пиллапоялардан думалаб тушиб келгач, ноилож тағин назмбозликка киришади, қатор-қатор қилиб китоб чиқара бошлайди, аммо энди уларнинг ичидан шеърга ўхшаганини тополмайсиз – кўнгил ўзга илинжларда юра-юра қуриб адо бўлган!
Шу саволингизни ўйлайтуриб негадир раҳматли Муҳаммад Юсуфнинг “Кўнглимда бир ёру қўйнимда бир ёр” деган ажиб шеъри ёдимга тушди. Бир боғлиқлиги бўлса керак-да…

– “Адабиёт – халоскор!” деб хитоб қиламиз мислсиз ҳаяжон билан. “Адабиётсиз миллатнинг эртанги куни йўқ!” деб айюҳаннос соламиз. Лекин очиқ кўз билан атрофимизга қарайлик, ақалли битта китобни ёлчитиб ўқимаган замондошимиз “икки оёқли китоб”ларнинг тушига кирмайдиган шароитда ҳаёт кечиряпти (зинҳор кўролмаслик эмас бу, агар ростдан ҳам ҳалолдан топаётган бўлса, қандини урсин!). Бу ёқда зафарларига қаноат қилмаган “оммавий маданият” тиш-тирноғигача қуролланган лак-лак лашкари билан жадал бостириб келаётир. Шундай вазиятда адабиётнинг нажоткор кучига ишончингиз қолганми?

– Баландпарвоз хитоблару шиорларга хушим йўқроқ, укам… Тўғри, бари тўғри, мазмунан бенуқсон гаплар, олижаноб даъватлар. Лекин ҳадеб шуларни чайнайвермасдан, кишини ишонтирадиган амалий бир нималар ҳам қилмоғимиз керак-да энди. Буниси азза-базза қалам ушлаган сиз билан бизга боғлиқ.
Китоб ўқимаса-да, ошиғи олчи бўлиб юрган замондошлар масаласига келганда эса, шуни унутмангки, жамият ёппасига адабиёт шайдосига айланолмайди. Ҳеч қачон, ҳеч бир тузумда. Адабиётга ишқибозлик ҳам, ёзиб-чизиш машғулоти ҳам – кўнгил майли. Сиртдан қилинадиган зуғумни кўтармайди у. Менга қолса, шоир-ёзувчилик бир далли-девонанинг иши деган бўлардим. Айниқса, бугунги замонда. Тўғри-да, не-не ҳаётий ишларни қўйиб, ҳали биров ўқийдими-йўқми, номаълум, бир ўзингиз бир хилватда алланималарни ёзиб ўтирсангиз!.. Лекин каминага таскин берадигани – бу иш ҳар кимнинг ҳам қўлидан келавермайди! “Ўгай эрсак не тонг соғлар орасида!” дейди-ку Абдулла акамиз (Орипов). Диққат қилсангиз, бу гапнинг замирида мискинликдан фахр, саралик даъвоси ҳам бор. Нафсиламри, одам яхши ҳаёт кечириш мақсадида китоб ўқимайди ёки қўлига қалам тутмайди.
Ёш, бўз-бўйдоқ кезларимиз эди денг. Икки дўст, икки навқалам собиқ Инқилоб хиёбонидаги қаҳвахонада ўтирибмиз. Атрофда ўйин-кулги. Усти-бошимиз хароброқ эканми, бирорта қиз биз томонга ўгирилиб қарамайди, бари пўрим йигитчаларга маҳлиё. Шунда дўстимнинг алам билан столга муштлаб айтган сўзлари эсимда: “Булар ҳикоя ёзолмайди барибир!..” Зўр-а? Ҳали-ҳамон шу ҳунаримиз билан марсиниб-мағрурланиб юрибмиз-да, иним.
“…Тиш-тирноғигача қуролланган лак-лак лашкари билан бостириб…” Қўрқитманг-да одамни! Аммо хавотирингизда жон бор. Атрофга қаранг, китоб ёзгичи шу қадар кўпайдики, қаламингизни синдириб отгингиз келади. Қўлбола киносозларни айтмайсизми! Шу соҳага алоқадорлигингиздан орланиблар кетасиз… Майли, шошилмайлик, бозингарлик қилавериб буларингиз ҳам бир кун ҳолдан тояр ахир, мухлислари ҳам безиб бўлар. Халқ анойи эмас, оқу қоранинг фарқига боради. Бир куни қарабсизки… Келинг, шунисига умид боғлаб турайлик. Чунки бошқа чора йўқ. Бўлса ҳам, соч-соқоли оқарган бу мўйсафидингиз билмайди…

– Эркин ака, саволим кескинроқ бўлса, маъзур тутасиз. Сиз мансуб авлод Ғарб салафларини алоҳида меҳр билан мутолаа қилди, шунга яраша катта адабиётга залворли даъволар билан кириб келди. Лекин… мактаб кўрган бу авлод ҳам ўзбек адабиётини жаҳонга олиб чиқолмади. Бунинг учун сизларга нима етишмади?

– Жаҳонга чиқиш деганда нимани назарда тутяпсиз? Ўзбек адабиётининг чет тилларга таржима этилишиними? Кечаги замонда, “тенглик ақидаси”га биноан, айрим оқсоқол адибларнинг асарлари рус тили орқали турли хориж тилларига таржима қилингани маълум. Ҳозир ҳам шунга ўхшаш тажриба бор, тўрт-бешта шеъримиз ёки тарихий мавзудаги ул-бу китобимиз четда кўринса, адабиёт газетамизда мамнуният билан бонг уриб турибмиз. Лекин уни ким ўқияпти, ўқиб нима деяпти – у ёғи номаълум. Дарвоқе, ўзимизнинг кўнглимиз тўлмаган нимарсалар “Тўйтепадан нари” ўтиб бирон шараф келтиришига ишонч ҳам йўқ.
Тўғри, биз тенгилар жаҳон адабиётини унча-мунча ўқидик, ўргандик, ҳайратларга тушдик, аммо бўйлашиб бир нималар қилмоққа қолганда жўн-жайдари қарашу андишалардан юксала олмадик. Аввало, соцреализм ақидалари тушов бўлди (оқаваси ҳамон сезилади), қолаверса, ҳаёт материали билан иш кўришда зеҳниятимизга хос баъзи бир сипогарчиликлар қўлимиздан тутди. Тил билишу таржима масалалари ўз йўлига. Бу борада ҳам истеъдодлиларимизда уддабуронлик етишмади, чаққонроқларимизда – истеъдод.
Яна бир сабаби – сиз айтган авлод чинакам адабиётга юзлашиб келганда сўз санъатига бўлган ялпи рағбат сусайди, сўнди. Бозор бошланди! Бу тўполонда калавамизни йўқотиб қўйганимизни ҳали қистириб ўтдим.
У эмас, бу эмас, катта майдонга чиқиб бормоққа, афсуски, бизда етарли шижоат ҳам, жасорат ҳам йўқ экан. Асл бадиий кашфиёт дунёга келса, ҳар қандай тўсиғу ғовларни енгиб, бугун бўлмаса, эртага ўша сиз орзу қилган марраларга етиб боражак. Катта элмиз, ниятни яхши қилайлик, нима дедингиз?
Жаҳонга чиқиш деганда, анови бразилиялик “сеҳргар” Пауло Коэльога ўхшашларни назарда тутган бўлсангиз, каминангизнинг у хил адабиётга ихлоси зўр эмас…

– Зиёли аҳли ўзини нималар деб кўкка кўтармайди! Миллат виждони, жамият устуни, маънавий иллатларга даво улашувчи ҳозиқ табиб… Сирасини айтганда, жамият қандайлигини билиш учун зиёли ҳолига ҳам боқиш керак. Бугунги ўзбек зиёлисини миллат виждони деб алқашга журъатингиз етадими?

– Кўнглида не бир даъволари бўлса бордир, аммо “мен миллат виждониман, жамият устуниман” дея кўкрагига уриб чиққан одамни учратганим йўқ. Жамият зиёлиларни шундай деб билади, улардан шундай бўлмоқни кутади десангиз, бу энди бошқа гап. Лекин бунинг учун жамият ҳам зиёли томон юз буриши, унга қулоқ тутиши, уни эъзозлаши лозим эмасми? Таассуфки, бугун кўпчилик асосан дунё матоҳларига маҳлиё, бўш қолганида эса шоу-бизнес шоввозларининг оғзига тикилиб тўймаяпти…
Бугунги зиёлиларимизни ёппасига виждонсиз десак… виждонсизлик бўлар. Бироқ бу туйғу худбинлик ва лоқайдликка ўрин бўшатиб, хийла карахтланиб қолгани бор гап.
Сираси, бу ачинарли таносуҳ зиёлининг ўзигагина боғлиқ бўлмаса керак.

– Ёзувчилик ортидан қозон қайнатиш – профессионалликнинг бир белгиси. Бу жиҳатдан ўзингизни ким деб атайсиз: профессионалми ё ҳаваскор? Бир йигитга қирқ ҳунар оз, ёзувчиликдан бошқа недир иш қўлингиздан келадими?

– Муҳаррирлик-чи? Билсангиз, қирқ йилдан буён матбуотда шу ҳунар билан юрибман, шунинг устидан нон еб келаман. Бир вақтлар йўриғи бошқа эди, аммо бугунги кунда фақат ёзувчилик билан кун кўраётган кишини топиб беринг-чи! Профессионаллик – қўлингиздаги ишга муносабат, маҳоратнинг муайян даражаси дегани, еб-ичиш ё ҳаёт тарзи эмас!
Каминага келсак, қилаётган ишимизга қараб баҳо бераверасиз-да: профессионал дейсизми, чала профессионалми – у ёғи ихтиёрингизга ҳавола.

– Эркин Аъзам “оғир вазнли” режиссёрлар орасида сценарийлари талаш кинодраматург ҳам саналади. Асарларингиз асосида “Чантриморэ”, “Пиёда”, “Эркак”, “Дилхирож”, “Забаржад”, “Жаннат қайдадир”, “Сув ёқалаб”… фильмлари олинди. Сиз учун кино нима: шунчаки ҳавасми ё анчайин даромад истаги? Балки насрда айтолмаган дардларингизни сўйлаш учун “қудуқ”дир?..

– Ҳавас бўлса кераг-ов. Чунки, ишонсангиз, сиз тилга олган фильмларнинг айримларидан бир тийин ҳам кўрганим йўқ (сўраб бормоққа тортинганман) ёки қалам ҳақидан ихтиёран воз кечганман (ижодий сабабларга кўра, билганлар билади, тарихи бор).
Дастлабки насрий машқларимданоқ ўқиган баъзилар кино санъатига яқинлигимни айтиб башорат қиларди, ўзим эса унга йўламоққа журъат этолмай юрардим. Мана, бугун ўнтача фильмга дахлдорман, лекин деярли ҳар сафар қониқмай, бу соҳадан кўнгил узиб кетгим келган. Кейин эса яна… Кино менга суюкли, аммо бирга яшаш мушкул бўлган жафокор аёлга ўхшайди.

– Габриэль Гарсиа Маркес “Агар худо умримни узайтирса эди, бошқалар ухлаганда мен бедор бўлардим, ўзгалар гапирганда мен соме бўлардим”, деб ёзади васият-мактубида. Агар вақт ғилдираги ортга айланиб, 18 ёшли йигитча бўлиб қолсангиз (бу бола бориб турган анойи экан-ку, дейишингиз турган гап, лекин барибир фикрингизни билиш қизиқ-да), ҳаётда нималарни ўзгартирган бўлардингиз?

– Ўйлаб кўрсам, гоҳ ул-бул дардни баҳона қилиб, гоҳо дангасалигу кераксиз даҳмазалар орқасида, нари-бери, ўн беш йилдан ортиқ умр бекор ўтибди. Шуни камайтириш пайидан бўлардим шекилли. Яна ким билади дейсиз, гапириш осон… Насиб қилгани экан-да.

– Ижодкор аҳли ҳис-ҳаяжонга берилувчан келади. Ўзи эгнида жанда, лекин бутун дунё гўзаллари бошидан зар сочгудек шаҳд билан ашъор битади. Ана, Шероз жононининг нуқтадек қаро холига ўйлаб-нетиб ўтирмай, бирваракайига Самарқанду Бухорони нисор этишга шай Ҳофизнинг ҳотамтойлигини эсланг! Жиддиятга кўчадиган бўлсак, ижодкор учун муносиб умр йўлдоши довоту қаламдек зарур, менимча. Билмадим, олдин бу савол Сизга берилганми-йўқми, айтинг-чи, фарзандларингизнинг онаси ижодингизда қандай ўрин тутади?

– Ижод-пижодни (шу сўзга негадир тоқатим йўқ) қўятурайлиг-у, лекин ҳаётимда… бошқасини тасаввур қилолмайман. Тўғри, кўп қатори, жаҳл устида майда-чуйда можароларга борилгандир, кўнгилдан гоҳо ўкинч-пушаймонлар кечгани ҳам рост. Кейин, ўзимга келгач эса, ҳар гал иқрор бўлганман: йўқ, менинг расво феълимга шундан ўзгаси чидаёлмас эди, пешонага битилгани шу, нолимоққа асос йўқ! Аёлим бошқа соҳанинг одами (ҳозир уйда ўтиради, албатта, невараларга бош бўлиб), ажабланманг, у менинг нечта китоб ёзганиму айни кунда нима ёзаётганимни билмаслиги, қизиқмаслиги мумкин – шуниси ҳам каминага маъқул. Бироқ столда иш бошладим дегунча, фавқулодда меҳрибон, гирдикапалак бўлиб қолади. Воқеан, кейинги вақтларда “камроқ ёзинг” дейдиган бўлган, “камроқ чекинг” дегани. Ишга ўтирганда кўпайиб кетади-да савил.

– Хонаси келиб қолди, оилавий тарбия тутумингиз ҳақида ҳам айтиб беринг. Болаларни қандай таомилда тарбиялагансиз? Рисоладаги оталарданмисиз? Дарвоқе, фарзандларингиз Сизни ўқийдими?

– Хонаси келган экан, мен ҳам айтай: болаларимнинг тарбияси билан бевосита шуғулланмаганман, бу ишга вақтим ҳам, уқувим ҳам бўлмаган. Ҳаммаси онасига эргашиб ўсди, балки шунинг учундир, учаласи ҳам (бири қиз) бамаъни, батартиб, улардан норозиман деёлмайман. Албатта, отадан ҳам нималардир ўтган бўлса керак: тўғрисўзликми, тиришқоқликми, ҳаром-ҳаришдан ҳазар дегандай.
Киноларимни кўришган, кўнглимга борибми, “яхши, яхши” деб қўйишади. Баъзи китобларимни ҳам ўқиган чиқар, сўраёлмайман, мажбур ҳам қилмайман: ўқиб, “отамиз бунча хароб ёзар экан-а” дейишмасин, қўйинг, сирли бўлиб юрганим тузук. Умуман, бировга китоб ёки қўлёзма берсам, токи ўзи сўз очмагунча сўрамоққа ботинолмайман. Сиртдан унча-мунча дадил кўринганим билан – аҳвол шу.

– Ўзингизни кимдандир қарздор ҳис қиласизми?

– Ота-онадан ташқари… Худо кўрсатмасин, кўнгилга яқин одамларимдан бирортаси оламдан ўтгудек бўлса, “воҳ!” деб қоламан доим, кўп замонлар ўша кишининг руҳи олдида ўзимни қарздор сезиб, ўкинчу пушаймонликда ўртаниб юраман. Унутилмас Асқад Мухтор, Озод Шарафиддинов, Неъмат Аминов, Машраб Бобоев каби устозлар, акаларим мени ана шундай қарздор этиб кетган. Оллоҳ рози қилсин.

– “Шеър ёзишдан нафратланган пайтларим бўлган. Дунёда шоирлар кўп, катта-катта кутубхоналар бор, шуларни ўқиб бемалол яшаса бўлади-ку. Нега мен шеър ёзишим керак?” Бу ринднафас шоиримиз Рауф Парфининг бўялмаган, бежалмаган иқрори. Сизда ҳам “Ёзмасам нима қиларди” деган кайфият бўлганми ҳеч?

– Ҳаммада ҳам бўлса керак бундай ҳолат, бундай кайфият. Ҳадеб жумла ясайвериш баъзида жонга тегиб кетади, “Шуни ёзиб нима қилдим-а, кимга керак, нима фойда?” деган шубҳа-гумонларга борасиз. Озроқ ташлаб қўйиб, руҳан янгиланиб, ёзишни соғиниб, кейин яна бошлайсиз. Ё, қўлингиздан бошқа иш келадими? Келса – қўйинг, ёзишни бас қилиб ўшанга уннаганингиз маъқул.

– Ҳаётда жавобини тополмаган саволларингиз бордир – шуни ҳам билсак…

– Ҳаётнинг ўзи шундай савол-ку… Фозил Искандар деган ажиб бир ёзувчи бор, биласиз. Келинг, гапнинг қолганини шу одамдан эшитайлик:
“Нимасини айтай, биз туғилмасимизданоқ хомталаш бўлган бу дунёда яна туғилишни орзу қилмоққа арзийдиган ҳеч нарсани кўрмадим. Ўлат тарқалган заминни безаб турадиган бирдан-бир нарса – эркаклар ўртасидаги беғараз биродарлик… Бу оламда сотилмайдиган ва сотиб олинмайдиган нарса ҳам бўлиши керак-ку, ахир!”


Собиржон ЁҚУБОВ суҳбатлашди.

Манбаъ: «JannatMakon» журнали (2012, май)

(Tashriflar: umumiy 49, bugungi 1)

3 izoh

  1. Узр, бу суҳбат «Тафаккур»да эмаc, «JannatMakon» журнали (2012, май)да чиққан.

Izoh qoldiring