Erkin A’zam: “Gap – nimani tanlab, nimadan voz kechishda!”

07

Тўғрисини айтадиган бўлсам: ҳозир менинг ул Бойсуним қолмаган. Биларсиз, шу кунларда кўпроқ кинога сценарийлар ёзяпман. Режиссёрлар мен тасвирлаган жойларни, одамларни ҳозирги Бойсундан тополмай овора. Кўп нарса ўзгариб кетган. Она тупроғимнинг менинг юрагимдаги, хотираларимдаги файзу таровати бошқача эди-да!.. Шоир дўстим айтганидай, “Қаерларга кетдинг, Бойсунжон!” дея “оҳ” чекиб юрибман…

011
Эркин Аъзам
ГАП – НИМАНИ ТАНЛАБ, НИМАДАН ВОЗ КЕЧИШДА!
Мухтасар Тожимаматова суҳбатлашди (2011)
022

08Эркин Аъзам 1950 йил 10 августда тоғли Бойсунда туғилган. 1972 йил Тошкент Давлат университети (хозир Ўзбекистон Миллий Университети)нинг журналистика факултетини тамомлаган. Республика радиосида муҳаррир, «Гулистон» ва «Ёшлик» журналларида бўлим муҳаррири, Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва Санат нашриётида таҳририят мудири бўлди. 1992—1994 йилларда Ўзбекистон миллий ахборот агентлигида бош директори ўринбосари. 1995 йилдан «Тафаккур» журнали бош муҳаррири I, II чақириқ Ўзбекистон Олий Мажлиси депутати.
«Чироқлар ўчмаган кеча» (1977), «Отойининг тутилган йили» (1981), «Олам ям-яшил» (1984), «Жавоб» (1986), «Байрамдан бошқа кунлар» (1988), «Мир в цветах» (1999), «Пакананинг ошиқ кўнгли» (2001), «Кечикаётган одам» (2002) тўпламлари муаллифи. Ёзувчи асарлари асосида «Чантриморе», «Пиёда», «Дилхирож», «Сув ёқалаб», «Забаржад», «Жаннат қайдадир»“Паризод” филмлари суратга олинган. Асарларини руҳан бирлаштириб турадиган жиҳат-инсоний эрк, хар қандай зўравонликка мунсабат масаласидир.

022

07жод кишиси билан қилинадиган ҳар бир мулоқот, аcлида, унинг битиклари шарҳи, таҳлилидир. Негаки, ижод аҳли ўзини мутолаа қилишга кўпроқ қобилдирки, шу боиc, ёзувчи билан суҳбат бевосита кўнгил ҳақида бўлмоғи табиий. Кўнгилда эса гап кўп. Таниқли адиб Эркин АЪЗАМ билан қуйидаги суҳбатимиз ҳам болалик, умр манзиллари, ижод ва ижодкорлик матлаби хусусида.

Эркин АЪЗАМ: — …61 ёшга кирдим. Кўнглимни энди 61 йиллик юк босиб турибди, эҳтирослар ҳам анчагина босилиб қолгандай, назаримда. Бир вақтлар Бойсунга довон ошиб борар эдик. У Сакиртма деб аталарди. Довондан туғилган юртим манзараси кўриниши билан юрагим уриб тўлиқиб кетар эдим.

Буни қарангки, вақт ўтиши билан энди Бойсунга борганимда аҳвол ¬бошқача. Ҳозир йўллар ҳам текис, юрак ҳам дукилламай қўйган. Менимча, бу – туйғуларнинг дағаллашувидан бўлса керак.

Умримнинг асосий қисми Тошкентда ўтяпти. Аммо чет элларга борсам Тошкент хаёлимга келмайди, Бойсунимни соғинаман. Бўлмаса болаларим, оилам шу шаҳарда-ку! Бойсунга йилда бир-икки марта қариндошларимни, кекса онамни кўргани бораман, холос.

Тўғрисини айтадиган бўлсам: ҳозир менинг ул Бойсуним қолмаган. Биларсиз, шу кунларда кўпроқ кинога сценарийлар ёзяпман. Режиссёрлар мен тасвирлаган жойларни, одамларни ҳозирги Бойсундан тополмай овора. Кўп нарса ўзгариб кетган. Она тупроғимнинг менинг юрагимдаги, хотираларимдаги файзу таровати бошқача эди-да!.. Шоир дўстим айтганидай, “Қаерларга кетдинг, Бойсунжон!” дея “оҳ” чекиб юрибман…

Тошкентга ўн етти ёшда келганман. Одамнинг болаликдан қолган таассуротлари унинг кейинги умридаги таассуротлардан залворлироқ бўлар экан. Ана шу салмоқ ижодкорга кўп нарса бериши мумкин.

Ҳар йили туғилган кунимда Бойсундан дўстларим келади. Улар билан болаликдаги хотиралардан гурунг қиламиз. Таниган-билган ҳамқишлоқларимизнинг феъл-атворию гоҳо кўз илғамас қилиқларигача аниқ-тиниқ эслай бошласам, жўраларим ҳайратда қолади. Бу нарса хотиранинг зўрлигидан эмас, балки ўша – тошга ўйилган болалик таассуротлари билан боғлиқ жараён.

Болалигимда содир бўлган бир воқеани гапириб берай. Олти ёшларда эдим чамаси. Бобомнинг ўттиз сотихча келадиган катта ҳовлисида турардик. Ҳовли колхознинг боғига туташиб кетган. Ҳатто ўшанда кийган кийимим ҳам эсимда: отамнинг “пўрим” костюм-шимидан онам бўйимга мослаб тикиб берган эди. У замонларда ёш болаларга мос бунақа костюм-шимни магазинлардан топиш амримаҳол эди-да.

Хуллас, костюм-шим кийиб, ясанволиб аммаларим билан колхознинг боғига тушганмиз. Олчазору ўрикзорлар оралаб кетаётганимизда адашиб, ёлғиз қолганман. “Энди бутунлай шу ерда қолиб кетдим”, деган ваҳимада шунақа қўрққанманки, ўтириб олиб роса йиғлаганман. Кейинчалик ўша боғ билан уйимизнинг ўртасидаги масофани чамалаб кўрсам бор-йўғи икки юз қадам келар экан. Лекин дарахтзор жуда қуюқ бўлган-да. Шу ҳодиса хотирамга маҳкам муҳрланиб қолган. Гарчи бу гапга 55 йил бўлаётган бўлса-да, ҳозир ҳам баъзан ўшандай ҳолатга тушаман. Мени ҳеч ким тушунмаган кезлар кўпинча шундай бўлади. Сизни ҳеч ким тушунмаса, йўқолгандай гап-да, тўғрими? Гоҳо ўйлайман: йўқолиш ҳодисаси менинг қисматимга уйқаш бир ҳол экан-да…

Мухтаcар ТОЖИМАМАТОВА: – Ҳар бир боланинг ичида даҳо яшайди, деган ҳикмат бор. Агар шу бола бўлажак ёзувчи бўлса, энди бу болалик янада рангин, хаёл ва тасаввурларга бой бўлмоғи лозим, шундай эмасми?
– Китобхон болалик чиндан-да сеҳр¬ли, саволлари мўл. Гоҳо Алпомишга айлансанг, гоҳ Авазхонга жўра тушасан. Болаликда ўқиган достонларим эсимда: “Гўрўғли”, “Кунтуғмиш”,”Алпомиш”лар… Пушкиннинг “Капитан қизи” асарини яхши кўрардим. Тушунсам-тушунмасам “Хамса”ни ўқирдим. Гарчи янги бўлмаса-да, меҳмонхонамизни “янги уй”, деб атардик. Ўша ерда отамнинг тузуккина кутубхоналари бор эди. Болаликда кўрган-билган воқеаларимдан ҳам кўра ўша ўқиган китобларимдан кўпроқ таъсирланганман.

Шу ўринда бир гапни таъкидлаб ўтсам – ёзадиган одамга барибир Тошкент яхши, Тошкент қулай. Шуни англабми, бу азим шаҳарда қолиб кетдим. Шоирона айтганда, шу ерда “нашъу намо топдим”.

Болалигимда ниҳоятда таъсирчан, тажанг бола эдим, унча-мунча гапга жизиллаб кетаверардим. Ҳозир айтса кулгили туюлар, биз ўқитувчиларимизга “ўртоқ муаллим”, деб мурожаат қилардик. “Домла” ёки “устоз” деган гаплар йўқ эди. Иккинчи курсда ўқиётганимда ўша мактаб даврларини эслаб “Кечирасиз, ўртоқ муаллим!” деган қисса ёзганман. Ижарада бирга турган акамиз Неъмат Қурбон у ер-бу ерга олиб борса, “Совет педагогикасига тўғри келмайди бу”, деб қайтиб берилган.

Яқинда лотин алифбосида тўпламим нашр этилди. “Шу нарсани ҳам қўшсак қандай бўлар экан”, деб Набижон Боқийга маслаҳат солган эдим, “Қайтага ўша вақтларда яхши ёзган экансиз”, дея тўпламга киритиб юборди.
– “Тафаккур” журналида эълон қилинаётган мақолаларнинг савияси, умуман, сизнинг муҳаррирлик масъулиятини чуқур англаб, бу вазифани ¬сидқидилдан адо этаётганингизга, тўғриси, бир журналхон сифатида ҳавасимиз келади. Менга, айниқса, “ҳозирийлар” ҳақидаги мулоҳазаларингиз маъқул бўлган.

– “Ҳозирийлар” ҳақидагиси денг… Бу менинг воқеликка талабчанроқ муносабатимдан туғилган бўлса керак. Ахир, умр бўйи яхши-ёмон мақолаларни саралаб иш кўрдим. Дўст орттирган бўлсам ҳам – шунинг устидан, нодўст орттирган бўлсам ҳам. Масалан, сиз олиб келган мақолани мақтасам, “Эркин Аъзам деганлари яхши одам экан”, дейсиз, бордию қўлёзмангизни қайтарсам – душман тайёр-да! Бу табиий ҳол.

Бугун энди таҳририятга келган қўлёзма эгаларига иложи борича яхши гап билан жавоб қайтаришга ҳаракат қиламан. Агар қўлёзмаси ёқмаса, “Яхши-ю, бир оз қиёмига етмабди-да”, дейман. Аслида эса, “Сиз бу турган-битгани азоб, машаққатли ҳунарни қўйинг, оғайни, яхшиси, бирон бир мансабнинг пайидан бўлганингиз тузук”, деб дангал айтиш керак.

– Биз кўп дуч келадиганимиз “Ижод бу – қисматдир” каби мулоҳазаларга сизнинг муносабатингиз?..

– Ўтган йили тобим қочиб касалхонага тушган эдим, бир ҳамшира опамиз “Эркин ака, ёзувчи экансиз, мен ҳақимда бирор нарса ёзсангиз-чи”, деб қолди. “Қани, кўнглингизда нима дардингиз бор?” деб сўрадим ажабланиб. “Оилам рисоладагидай, қайнона-қайнотам ҳам, эрим ҳам яхши. Болаларимнинг ҳаммаси эсли-ҳушли. Тақдирдан ҳеч бир шикоятим йўқ”, деб жавоб берди у. “Унда шукрона айтиб яшайвермайсизми, ахир! Армону азоблардан, дарддан холи ҳеч бир тақдирда ёзувчи учун қизиқ нарса йўқ. Дардсиз эса ҳеч нарса ёзиб бўлмайди”, дедим унга.

Дарҳақиқат, дард – ижодкорнинг юрагини ишга соладиган буюк куч, десак адашмаймиз. Унинг ўз қонуниятлари бор. Шу дарднинг ёғдуси ижод кишисини ўзига жодудай тортаверади.

Аммо, тўғриси, “ижод” сўзи менга китобий, эришроқ туюлади. Шу ёшга кириб ҳали бирор жойда “менинг ижодим, менинг асарим” деб лафз қилмаганман. Яқинда телевизорда бир ёш актриса билан суҳбат бўлди. “Менинг ижодим”, дея гап бошлаган эди, энсам қотиб кетди. Ижод, ижодкор деган сўзларга масъулият билан қараш керак-да… Раҳматли устозимиз Асқад Мухтор “Ёзувчиман десангиз – яхши одамман дегандай. Адибман деб қўя қоламан”, дердилар. Айтгандай, иғвогар кишини ҳам баъзан ёзувчи, ёзғувчи деб атайдилар-да.
— Ёзувчи саёз жойда чўкади, деган гап бор. Шу маънода, устоз адиб сифатида адабиётда холислик мезонини нималарда кўрасиз? Адабиётимизда айни пайтда ўткир сўзнинг, холис ¬фикрнинг салмоғи бир оз пасайгандек, назаримда…

– “Офаринчилик”, нохолислик бемаза иш-да. Яхши нарсани ғараз билан ёмонга чиқарсак, ёмон нарсани яхши деб кўпиртирсак, худога ҳам ёқмас… Масалан, бирон ёш ижодкорга “Сендан барибир шоир чиқмайди”, деб ҳар қанча зуғум қилманг, у барибир танлаган йўлидан қолмайди. Асл истеъдодни эгиб, истеъдодсизликни эса даволаб бўлмайди. Чингиз Айтматовнинг гапи ёдга тушади: “Умр бўйи истеъдодсиз кимсаларга қарши курашдим, аммо қўлимдан ҳеч нарса келмади…”.

Билиб қўйинг, истеъдодли одамнинг жони қаттиқ бўлади. Сиз уни ҳар қанча инкор қилманг, камситманг, тошнинг орасидан бўлса ҳам ёриб чиқаверади. Айтмоқчиманки, тўғри, холис гапдан адабиёт ҳам, ўзимиз ҳам ютамиз. Самимият барибир енгади-да…

–Замонамиз қаҳрамони – сизнинг талқинингизда ким ва у қандай бўлмоғи керак?

– Бадиий асарнинг қаҳрамони, аввало, жонли инсон бўлиши лозимлигини ҳамма билади. Дейлик, ҳозирги кунда улкан ишлар амалга ошириляпти. Бойсунга темир йўл борди, Қамчиқ довони қурилди… Бундай бунёдкорликларга бош қўшган одамни ҳақиқатан ҳам “қаҳрамон” деб атаса бўлади. Шуниси ҳам борки, бугунги адиб қаҳрамоннинг ижтимоий фаолияти билангина эмас, ички дунёси, руҳияти билан иш кўрмоғи керак.
Замонамиз қаҳрамони деганлари биринчи галда имон-инсофли, ҳалол инсон бўлиши керак. Кўпчиликнинг манфаати турганда ўз манфаатини нари сурадиган фидойи инсон. Бироқ ҳар қандай яхши одамнинг ҳам ўзига яраша камчиликлари бўлади. Ахир, дуога қўл очганимизда ҳам “Билиб-билмай қилган гуноҳларимизни Ўзинг кечиргайсан”, деб илтижо қиламиз-ку. Ёзувчи ана шуларни бор-борича, ҳаққоният билан тасвирлаб бермоғи лозим. Инсонни инсондай ёзиш керак. Ўзингиз ўйлаб кўринг, шўролар замонида буюртма билан ёзилган, кўтар-кўтар қилинган, мукофотларга сазовор бўлган “полотно”лар бугун қаёққа кетди? Ҳозир сўраса, унча-мунчасини эслаёлмайсиз ҳам. Лекин Абдулла Қодирий қолди, Ойбегу Қаҳҳорлар қолди. Нега бундай – ўйлаб кўринг-да.

Кўнглингиз тўқ бўлсин, ўткинчи воқеа-ҳодисалар тасвиридан иборат юзаки асарлар вақт синовидан ўта олмайди, ўчиб кетади. Инсон қолади – чигал тақдирли, қалби сиру жумбоқларга тўла инсон. Ҳаёти силлиқ кечмаётган, кўнгли безовта бўлса-да, кўкраги баланд, номусли одамларимиз жудаям кўп. Ёзувчи қаҳрамонни ана шундай одамлар сирасидан танласа адашмайди.

– Президентимизнинг “Адабиётга эътибор – маънавиятга эътибор” асарида шундай сўзлар бор: “Халқимиз йиллар, асрлар давомида орзиқиб кутган озодликка эришиб, ўз тақдирини ўз қўлига олганидан кейин ҳар қандай таҳдид ва хатарларга қарамасдан, юртимизда тинчлик ва осойишталикни сақлаш, мустақилликни мустаҳкамлаш, эркин ва фаровон ҳаёт қуриш мақсадида амалга ошираётган ишларимизни, энг муҳими, бу борада қандай оғир йўллардан, қандай мураккаб босқичлардан ўтишга тўғри келаётганини чуқур англаб етиши керак. Адибларимиз айнан мана шундай масалалар устида, бугунги кунда уларнинг сўзи халқ қалбида қандай акс садо бераётгани ҳақида яна бир бор ўйлаб кўришларини истардим”. Айни шу мулоҳазалардан келиб чиқиб сиздан сўрамоқчиман: озодлик туфайли одамларимиз руҳиятида қандай ўзгаришлар юз берди?

– Энг аввало, ёзувчиман деган мардум учун бир дунё мавзу-материалга йўл очилди. Кечаги замондаги мавзулар доирасидан хабарингиз бор; дейлик, одамга коммунист ёки коммунист эмаслигига қараб нарх қўйилар эди. Мустақиллик ана шу ғайриинсоний тамойилга барҳам берди.

Барчамиз гувоҳ бўлиб турибмиз, Юртбошимиз томонидан ижодкорларимизга муносиб шароит яратиб берилмоқда,катта ғамхўрликлар қилинмоқда. Шу билан бирга муаммолар ҳам йўқ эмас. Бири шуки, ҳозир ҳамма ёзишга тушган, бўлса-бўлмаса, қўлидан келса-келмаса, катта-катта китоблар чиқариб ётибди. Қўполликка йўйманг-у, бу ижод эмас, қаллоблик! Ана ўшалар ўзини ўзи истеъдодли шоир ёки ёзувчи деб атайди. Хабарингиз бўлса, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида шу мавзуда бир қатор ¬танқидий мақолалар ҳам эълон қилинди. Ёзувчи ёки шоирнинг истеъдоди унинг тўпланмаю жамланмалари билан эмас, ёзган асарининг бадиий салмоғи билан белгиланишини унутмаслигимиз даркор.

Яна бир гап – китоб чиқараётганингизда нашриёт ходимлари “Ўзингиз ҳақингизда тавсифнома ёзиб келинг, ёки – ие, бу нимаси, ҳатто шогирдларингиз ҳам ўзларини “таниқлию истеъдодли” деб таърифлаб келишяпти-ку?” дея таажжубланишади. Шундай пайтларда устоз Қаҳҳорнинг “Мен ёзувчининг ахлоқ кодексига ҳалоллик ва шижоатни қўшган бўлардим”, деган гапларини эслайман. Мен эса ўша ¬кодексга ор-номусни, уятни ҳам қўшган бўлардим.

– Шунинг учун ҳам сиз каби устозларимиз янада ҳушёрроқ, талабчанроқ бўлиши керак-да!..

– “Чапаклар ёхуд чалпаклар мамлакатида” деган қиссамда шундай гап бор: “…Бир вақт қарасам, қулоқ-миямдаги доимий ғувиллаш тинган – уни тайёранинг бўғиқ шовқини босиб кетибди. Дароз дўхтир хато қилган экан. Дунёда чорасиз дард йўқ. Гап – нимани танлаб, нимадан воз кечишда!” Келинг, ушбу иқтибос билан суҳбатимизга якун ясасак…

– Мазмунли суҳбатингиз учун раҳмат!

«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2011 йил 45-сонидан олинди.

011

09
Адибнинг онаси ўғлини 60 ёши билан қутлаб, елкасига тўн ёпиб дуо қилмоқда. Хуршид Даврон суратга олган

011

011
Erkin A’zam
GAP – NIMANI TANLAB, NIMADAN VOZ KECHISHDA!
Muxtasar Tojimamatova suhbatlashdi (2011)
022

08Erkin A’zam 1950 yil 10 avgustda tog’li Boysunda tug’ilgan. 1972 yil Toshkent Davlat universiteti (xozir O’zbekiston Milliy Universiteti)ning jurnalistika fakultetini tamomlagan. Respublika radiosida muharrir, «Guliston» va «Yoshlik» jurnallarida bo’lim muharriri, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va Sanat nashriyotida tahririyat mudiri bo’ldi. 1992—1994 yillarda O’zbekiston milliy axborot agentligida bosh direktori o’rinbosari. 1995 yildan «Tafakkur» jurnali bosh muharriri I, II chaqiriq O’zbekiston Oliy Majlisi deputati.
«Chiroqlar o’chmagan kecha» (1977), «Otoyining tutilgan yili» (1981), «Olam yam-yashil» (1984), «Javob» (1986), «Bayramdan boshqa kunlar» (1988), «Mir v svetax» (1999), «Pakananing oshiq ko’ngli» (2001), «Kechikayotgan odam» (2002) to’plamlari muallifi. Yozuvchi asarlari asosida «Chantrimore», «Piyoda», «Dilxiroj», «Suv yoqalab», «Zabarjad», «Jannat qaydadir»“Parizod” filmlari suratga olingan. Asarlarini ruhan birlashtirib turadigan jihat-insoniy erk, xar qanday zo’ravonlikka munsabat masalasidir.

022

07jod kishisi bilan qilinadigan har bir muloqot, aclida, uning bitiklari sharhi, tahlilidir. Negaki, ijod ahli o’zini mutolaa qilishga ko’proq qobildirki, shu boic, yozuvchi bilan suhbat bevosita ko’ngil haqida bo’lmog’i tabiiy. Ko’ngilda esa gap ko’p. Taniqli adib Erkin A’ZAM bilan quyidagi suhbatimiz ham bolalik, umr manzillari, ijod va ijodkorlik matlabi xususida.

Erkin A’ZAM: — …61 yoshga kirdim. Ko’nglimni endi 61 yillik yuk bosib turibdi, ehtiroslar ham anchagina bosilib qolganday, nazarimda. Bir vaqtlar Boysunga dovon oshib borar edik. U Sakirtma deb atalardi. Dovondan tug’ilgan yurtim manzarasi ko’rinishi bilan yuragim urib to’liqib ketar edim.

Buni qarangki, vaqt o’tishi bilan endi Boysunga borganimda ahvol ¬boshqacha. Hozir yo’llar ham tekis, yurak ham dukillamay qo’ygan. Menimcha, bu – tuyg’ularning dag’allashuvidan bo’lsa kerak.

Umrimning asosiy qismi Toshkentda o’tyapti. Ammo chet ellarga borsam Toshkent xayolimga kelmaydi, Boysunimni sog’inaman. Bo’lmasa bolalarim, oilam shu shaharda-ku! Boysunga yilda bir-ikki marta qarindoshlarimni, keksa onamni ko’rgani boraman, xolos.

To’g’risini aytadigan bo’lsam: hozir mening ul Boysunim qolmagan. Bilarsiz, shu kunlarda ko’proq kinoga stsenariylar yozyapman. Rejissyorlar men tasvirlagan joylarni, odamlarni hozirgi Boysundan topolmay ovora. Ko’p narsa o’zgarib ketgan. Ona tuprog’imning mening yuragimdagi, xotiralarimdagi fayzu tarovati boshqacha edi-da!.. Shoir do’stim aytganiday, “Qaerlarga ketding, Boysunjon!” deya “oh” chekib yuribman…

Toshkentga o’n yetti yoshda kelganman. Odamning bolalikdan qolgan taassurotlari uning keyingi umridagi taassurotlardan zalvorliroq bo’lar ekan. Ana shu salmoq ijodkorga ko’p narsa berishi mumkin.

Har yili tug’ilgan kunimda Boysundan do’stlarim keladi. Ular bilan bolalikdagi xotiralardan gurung qilamiz. Tanigan-bilgan hamqishloqlarimizning fe’l-atvoriyu goho ko’z ilg’amas qiliqlarigacha aniq-tiniq eslay boshlasam, jo’ralarim hayratda qoladi. Bu narsa xotiraning zo’rligidan emas, balki o’sha – toshga o’yilgan bolalik taassurotlari bilan bog’liq jarayon.

Bolaligimda sodir bo’lgan bir voqeani gapirib beray. Olti yoshlarda edim chamasi. Bobomning o’ttiz sotixcha keladigan katta hovlisida turardik. Hovli kolxozning bog’iga tutashib ketgan. Hatto o’shanda kiygan kiyimim ham esimda: otamning “po’rim” kostyum-shimidan onam bo’yimga moslab tikib bergan edi. U zamonlarda yosh bolalarga mos bunaqa kostyum-shimni magazinlardan topish amrimahol edi-da.

Xullas, kostyum-shim kiyib, yasanvolib ammalarim bilan kolxozning bog’iga tushganmiz. Olchazoru o’rikzorlar oralab ketayotganimizda adashib, yolg’iz qolganman. “Endi butunlay shu yerda qolib ketdim”, degan vahimada shunaqa qo’rqqanmanki, o’tirib olib rosa yig’laganman. Keyinchalik o’sha bog’ bilan uyimizning o’rtasidagi masofani chamalab ko’rsam bor-yo’g’i ikki yuz qadam kelar ekan. Lekin daraxtzor juda quyuq bo’lgan-da. Shu hodisa xotiramga mahkam muhrlanib qolgan. Garchi bu gapga 55 yil bo’layotgan bo’lsa-da, hozir ham ba’zan o’shanday holatga tushaman. Meni hech kim tushunmagan kezlar ko’pincha shunday bo’ladi. Sizni hech kim tushunmasa, yo’qolganday gap-da, to’g’rimi? Goho o’ylayman: yo’qolish hodisasi mening qismatimga uyqash bir hol ekan-da…

Muxtacar TOJIMAMATOVA: – Har bir bolaning ichida daho yashaydi, degan hikmat bor. Agar shu bola bo’lajak yozuvchi bo’lsa, endi bu bolalik yanada rangin, xayol va tasavvurlarga boy bo’lmog’i lozim, shunday emasmi?
– Kitobxon bolalik chindan-da sehr¬li, savollari mo’l. Goho Alpomishga aylansang, goh Avazxonga jo’ra tushasan. Bolalikda o’qigan dostonlarim esimda: “Go’ro’g’li”, “Kuntug’mish”,”Alpomish”lar… Pushkinning “Kapitan qizi” asarini yaxshi ko’rardim. Tushunsam-tushunmasam “Xamsa”ni o’qirdim. Garchi yangi bo’lmasa-da, mehmonxonamizni “yangi uy”, deb atardik. O’sha yerda otamning tuzukkina kutubxonalari bor edi. Bolalikda ko’rgan-bilgan voqealarimdan ham ko’ra o’sha o’qigan kitoblarimdan ko’proq ta’sirlanganman.

Shu o’rinda bir gapni ta’kidlab o’tsam – yozadigan odamga baribir Toshkent yaxshi, Toshkent qulay. Shuni anglabmi, bu azim shaharda qolib ketdim. Shoirona aytganda, shu yerda “nash’u namo topdim”.

Bolaligimda nihoyatda ta’sirchan, tajang bola edim, uncha-muncha gapga jizillab ketaverardim. Hozir aytsa kulgili tuyular, biz o’qituvchilarimizga “o’rtoq muallim”, deb murojaat qilardik. “Domla” yoki “ustoz” degan gaplar yo’q edi. Ikkinchi kursda o’qiyotganimda o’sha maktab davrlarini eslab “Kechirasiz, o’rtoq muallim!” degan qissa yozganman. Ijarada birga turgan akamiz Ne’mat Qurbon u yer-bu yerga olib borsa, “Sovet pedagogikasiga to’g’ri kelmaydi bu”, deb qaytib berilgan.

Yaqinda lotin alifbosida to’plamim nashr etildi. “Shu narsani ham qo’shsak qanday bo’lar ekan”, deb Nabijon Boqiyga maslahat solgan edim, “Qaytaga o’sha vaqtlarda yaxshi yozgan ekansiz”, deya to’plamga kiritib yubordi.
– “Tafakkur” jurnalida e’lon qilinayotgan maqolalarning saviyasi, umuman, sizning muharrirlik mas’uliyatini chuqur anglab, bu vazifani ¬sidqidildan ado etayotganingizga, to’g’risi, bir jurnalxon sifatida havasimiz keladi. Menga, ayniqsa, “hoziriylar” haqidagi mulohazalaringiz ma’qul bo’lgan.

– “Hoziriylar” haqidagisi deng… Bu mening voqelikka talabchanroq munosabatimdan tug’ilgan bo’lsa kerak. Axir, umr bo’yi yaxshi-yomon maqolalarni saralab ish ko’rdim. Do’st orttirgan bo’lsam ham – shuning ustidan, nodo’st orttirgan bo’lsam ham. Masalan, siz olib kelgan maqolani maqtasam, “Erkin A’zam deganlari yaxshi odam ekan”, deysiz, bordiyu qo’lyozmangizni qaytarsam – dushman tayyor-da! Bu tabiiy hol.

Bugun endi tahririyatga kelgan qo’lyozma egalariga iloji boricha yaxshi gap bilan javob qaytarishga harakat qilaman. Agar qo’lyozmasi yoqmasa, “Yaxshi-yu, bir oz qiyomiga yetmabdi-da”, deyman. Aslida esa, “Siz bu turgan-bitgani azob, mashaqqatli hunarni qo’ying, og’ayni, yaxshisi, biron bir mansabning payidan bo’lganingiz tuzuk”, deb dangal aytish kerak.

– Biz ko’p duch keladiganimiz “Ijod bu – qismatdir” kabi mulohazalarga sizning munosabatingiz?..

– O’tgan yili tobim qochib kasalxonaga tushgan edim, bir hamshira opamiz “Erkin aka, yozuvchi ekansiz, men haqimda biror narsa yozsangiz-chi”, deb qoldi. “Qani, ko’nglingizda nima dardingiz bor?” deb so’radim ajablanib. “Oilam risoladagiday, qaynona-qaynotam ham, erim ham yaxshi. Bolalarimning hammasi esli-hushli. Taqdirdan hech bir shikoyatim yo’q”, deb javob berdi u. “Unda shukrona aytib yashayvermaysizmi, axir! Armonu azoblardan, darddan xoli hech bir taqdirda yozuvchi uchun qiziq narsa yo’q. Dardsiz esa hech narsa yozib bo’lmaydi”, dedim unga.

Darhaqiqat, dard – ijodkorning yuragini ishga soladigan buyuk kuch, desak adashmaymiz. Uning o’z qonuniyatlari bor. Shu dardning yog’dusi ijod kishisini o’ziga joduday tortaveradi.

Ammo, to’g’risi, “ijod” so’zi menga kitobiy, erishroq tuyuladi. Shu yoshga kirib hali biror joyda “mening ijodim, mening asarim” deb lafz qilmaganman. Yaqinda televizorda bir yosh aktrisa bilan suhbat bo’ldi. “Mening ijodim”, deya gap boshlagan edi, ensam qotib ketdi. Ijod, ijodkor degan so’zlarga mas’uliyat bilan qarash kerak-da… Rahmatli ustozimiz Asqad Muxtor “Yozuvchiman desangiz – yaxshi odamman deganday. Adibman deb qo’ya qolaman”, derdilar. Aytganday, ig’vogar kishini ham ba’zan yozuvchi, yozg’uvchi deb ataydilar-da.
— Yozuvchi sayoz joyda cho’kadi, degan gap bor. Shu ma’noda, ustoz adib sifatida adabiyotda xolislik mezonini nimalarda ko’rasiz? Adabiyotimizda ayni paytda o’tkir so’zning, xolis ¬fikrning salmog’i bir oz pasaygandek, nazarimda…

– “Ofarinchilik”, noxolislik bemaza ish-da. Yaxshi narsani g’araz bilan yomonga chiqarsak, yomon narsani yaxshi deb ko’pirtirsak, xudoga ham yoqmas… Masalan, biron yosh ijodkorga “Sendan baribir shoir chiqmaydi”, deb har qancha zug’um qilmang, u baribir tanlagan yo’lidan qolmaydi. Asl iste’dodni egib, iste’dodsizlikni esa davolab bo’lmaydi. Chingiz Aytmatovning gapi yodga tushadi: “Umr bo’yi iste’dodsiz kimsalarga qarshi kurashdim, ammo qo’limdan hech narsa kelmadi…”.

Bilib qo’ying, iste’dodli odamning joni qattiq bo’ladi. Siz uni har qancha inkor qilmang, kamsitmang, toshning orasidan bo’lsa ham yorib chiqaveradi. Aytmoqchimanki, to’g’ri, xolis gapdan adabiyot ham, o’zimiz ham yutamiz. Samimiyat baribir yengadi-da…

–Zamonamiz qahramoni – sizning talqiningizda kim va u qanday bo’lmog’i kerak?

– Badiiy asarning qahramoni, avvalo, jonli inson bo’lishi lozimligini hamma biladi. Deylik, hozirgi kunda ulkan ishlar amalga oshirilyapti. Boysunga temir yo’l bordi, Qamchiq dovoni qurildi… Bunday bunyodkorliklarga bosh qo’shgan odamni haqiqatan ham “qahramon” deb atasa bo’ladi. Shunisi ham borki, bugungi adib qahramonning ijtimoiy faoliyati bilangina emas, ichki dunyosi, ruhiyati bilan ish ko’rmog’i kerak.
Zamonamiz qahramoni deganlari birinchi galda imon-insofli, halol inson bo’lishi kerak. Ko’pchilikning manfaati turganda o’z manfaatini nari suradigan fidoyi inson. Biroq har qanday yaxshi odamning ham o’ziga yarasha kamchiliklari bo’ladi. Axir, duoga qo’l ochganimizda ham “Bilib-bilmay qilgan gunohlarimizni O’zing kechirgaysan”, deb iltijo qilamiz-ku. Yozuvchi ana shularni bor-boricha, haqqoniyat bilan tasvirlab bermog’i lozim. Insonni insonday yozish kerak. O’zingiz o’ylab ko’ring, sho’rolar zamonida buyurtma bilan yozilgan, ko’tar-ko’tar qilingan, mukofotlarga sazovor bo’lgan “polotno”lar bugun qayoqqa ketdi? Hozir so’rasa, uncha-munchasini eslayolmaysiz ham. Lekin Abdulla Qodiriy qoldi, Oybegu Qahhorlar qoldi. Nega bunday – o’ylab ko’ring-da.

Ko’nglingiz to’q bo’lsin, o’tkinchi voqea-hodisalar tasviridan iborat yuzaki asarlar vaqt sinovidan o’ta olmaydi, o’chib ketadi. Inson qoladi – chigal taqdirli, qalbi siru jumboqlarga to’la inson. Hayoti silliq kechmayotgan, ko’ngli bezovta bo’lsa-da, ko’kragi baland, nomusli odamlarimiz judayam ko’p. Yozuvchi qahramonni ana shunday odamlar sirasidan tanlasa adashmaydi.

– Prezidentimizning “Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga e’tibor” asarida shunday so’zlar bor: “Xalqimiz yillar, asrlar davomida orziqib kutgan ozodlikka erishib, o’z taqdirini o’z qo’liga olganidan keyin har qanday tahdid va xatarlarga qaramasdan, yurtimizda tinchlik va osoyishtalikni saqlash, mustaqillikni mustahkamlash, erkin va farovon hayot qurish maqsadida amalga oshirayotgan ishlarimizni, eng muhimi, bu borada qanday og’ir yo’llardan, qanday murakkab bosqichlardan o’tishga to’g’ri kelayotganini chuqur anglab yetishi kerak. Adiblarimiz aynan mana shunday masalalar ustida, bugungi kunda ularning so’zi xalq qalbida qanday aks sado berayotgani haqida yana bir bor o’ylab ko’rishlarini istardim”. Ayni shu mulohazalardan kelib chiqib sizdan so’ramoqchiman: ozodlik tufayli odamlarimiz ruhiyatida qanday o’zgarishlar yuz berdi?

– Eng avvalo, yozuvchiman degan mardum uchun bir dunyo mavzu-materialga yo’l ochildi. Kechagi zamondagi mavzular doirasidan xabaringiz bor; deylik, odamga kommunist yoki kommunist emasligiga qarab narx qo’yilar edi. Mustaqillik ana shu g’ayriinsoniy tamoyilga barham berdi.

Barchamiz guvoh bo’lib turibmiz, Yurtboshimiz tomonidan ijodkorlarimizga munosib sharoit yaratib
berilmoqda,katta g’amxo’rliklar qilinmoqda. Shu bilan birga muammolar ham yo’q emas. Biri shuki, hozir hamma yozishga tushgan, bo’lsa-bo’lmasa, qo’lidan kelsa-kelmasa, katta-katta kitoblar chiqarib yotibdi. Qo’pollikka yo’ymang-u, bu ijod emas, qalloblik! Ana o’shalar o’zini o’zi iste’dodli shoir yoki yozuvchi deb ataydi. Xabaringiz bo’lsa, “O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasida shu mavzuda bir qator ¬tanqidiy maqolalar ham e’lon qilindi. Yozuvchi yoki shoirning iste’dodi uning to’planmayu jamlanmalari bilan emas, yozgan asarining badiiy salmog’i bilan belgilanishini unutmasligimiz darkor.

Yana bir gap – kitob chiqarayotganingizda nashriyot xodimlari “O’zingiz haqingizda tavsifnoma yozib keling, yoki – ie, bu nimasi, hatto shogirdlaringiz ham o’zlarini “taniqliyu iste’dodli” deb ta’riflab kelishyapti-ku?” deya taajjublanishadi. Shunday paytlarda ustoz Qahhorning “Men yozuvchining axloq kodeksiga halollik va shijoatni qo’shgan bo’lardim”, degan gaplarini eslayman. Men esa o’sha ¬kodeksga or-nomusni, uyatni ham qo’shgan bo’lardim.

– Shuning uchun ham siz kabi ustozlarimiz yanada hushyorroq, talabchanroq bo’lishi kerak-da!..

– “Chapaklar yoxud chalpaklar mamlakatida” degan qissamda shunday gap bor: “…Bir vaqt qarasam, quloq-miyamdagi doimiy g’uvillash tingan – uni tayyoraning bo’g’iq shovqini bosib ketibdi. Daroz do’xtir xato qilgan ekan. Dunyoda chorasiz dard yo’q. Gap – nimani tanlab, nimadan voz kechishda!” Keling, ushbu iqtibos bilan suhbatimizga yakun yasasak…

– Mazmunli suhbatingiz uchun rahmat!

«O’zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2011 yil 45-sonidan olindi.

012

(Tashriflar: umumiy 154, bugungi 1)

Izoh qoldiring