Erkin A’zam: Kitob sizdan non-osh so’ramaydi.

066
Моҳиятан чандон ўзгармаган бўлса-да, адабиётни бугун хийла ўсган дейиш мумкин; тасвирий ва талқиний жиҳатлари сезиларли бойиди, воқеликнинг сиртқи баёнидан қаҳрамонлар ички дунёсидаги зиддият, мураккаблик, турфа тебранишлар ифодасига ўтилди… Ҳали мазасини татиб улгурмаган, билмаган китобхонга бу тур асарлар бирмунча эришроқ, зерикарлироқ туюлиши мумкин. Қоработирни енгиб, мурод-мақсадига етадиган рисолавий қаҳрамонларга ўрганиб кетганмиз-да. Ҳадеб эртак ўқийверган одам болага ўхшаб қолганидек…

043

КИТОБ СИЗДАН НОН-ОШ СЎРАМАЙДИ
Ёзувчи Эркин Аъзам билан суҳбат
Суҳбатдош: Дилором Маткаримова

Одамнинг хулқ-атвори ўзгармайди, дейдилар. Ҳадисларда ҳам шу ҳақда гап бор. Демак, инсон табиатан қандай бўлса шундайлигича қолаверади. Инсонни тарбиялаш эса бир умр давом этади… Албатта, тарбия тўғри ёки нотўғри бўлиши мумкин. Шу фикрларни назарда тутсак, инсонни тарбиялашнинг, хусусан, китоб ўқишга ундашнинг моҳият-мантиғини қандай изоҳлайсиз?

“Инсон қандай бўлса шундайлигича қолавер”са, тарбиянинг нима кераги бор? Уни бир умр (!) тарбияламоққа на ҳожат?.. Чалкашроқ фикрми дейман-да.

Мутолаа масаласига келсак, қўлига китоб олиб кўрмаган одам ҳам бемалол бахтли, фаровон яшайвериши мумкинлиги маълум. Атрофни қаранг, сон-саноғи бормикан унақаларнинг! “Шу, кутубхона қуриб нима фойда? Масалан, мен мактабда ўқиб, институтда ўқиб, бирор марта кутубхонага кирмаганман!” дея керилиб гапирган шаҳар беклари бўлганини ҳам биламиз. Демак, умрида бирор марта одамга ўхшаб ҳаётнинг асл маъно-моҳияти тўғрисида бош қотирмаган, одамга ўхшаб мутолаа лаззатидан баҳра олмаган, дили яйрамаган банда экан-да, ўзидан кўрсин!

Китоб сиздан нон-ош сўрамайди. Уни ҳар қайдан топса бўлади. Беминнат суҳбатдош, беминнат маслаҳатгўй. Ёқмаса, ёпиб қўйишингиз мумкин, бир четга ташлаб қўйишингиз мумкин. Аммо мутолаа завқини татиб кўрган инсон кейин бир умр китобдан ажралолмайди, бир умр хумори бўлиб қолади. Турмуш ташвишлари ёки бошқа сабаб билан ҳадеганда қўлига китоб ололмас, бироқ ундан буткул кўнгил узмайди, имкон топилди дегунча яна мутолаага қайтаверади.

Китоб ана шундай оҳанрабо!

Хўш, китоб инсонни фавқулодда ўзгартириб, дейлик, уни эзгу фазилатлар жамулжамига айлантириб қўя оладими? Билмадим, билмадим. Агар шуниси нақд бўлганида бутун дунё, бутун жамиятлар китобхонликни мажбурий машғулот деб эълон қиларди! Мажбурийлик эса, аёнки, акс таъсир уйғотади – китобдан ҳамма безиб кетади, қочадиган бўлади. Келинг, унинг ихтиёрий, кўнгил иши бўлиб қолгани ҳам маъқул. Чунки мутолаага чинакам меҳр қўйган одам, ҳар қанча тақиқламанг, барибир китобдан бош кўтармайди, китоббезорининг эса бошига минг муштлаганингизда ҳам натижа йўқ. Худо кўрсатмасин, бирон бало сабаб китоб ўқиш бахтидан жудо бўлмоқни тасаввур қилинг. Мутолаасиз яшаёлмайдиган киши учун бориб турган фожиа-ку бу, тўғрими?

Эсласангиз, бир вақтлар “Ўқиган – ўзар!” деган шиор бўларди. Ибратли, яхши шиор эди. Қуруқ даъват бўлиб қолмай, амалда ҳам шундай – ўқиганнинг ошиғи олчи эди-да. “Ўзган” деб одамлар бугун, афсуски, бошқа одамни билишади. Ишонинг, машҳур олим отасининг кутубхонасига харидор қидириб юрган бадавлат ўғилни кўрганман…

Ҳамонки, жамият ўз қавмининг китоб ўқишидан манфаатдор экан, китобхонлик ҳавасини ҳар йўл билан рағбатлантирмоғи лозим. Яъни – китоб ўқийдиган, уни англаб-тушуниб хатм қиладиган маълумотли одам амалда ўзиб, ўсаверса, эл буни кўраверса! Ана шунда ишонч ортади, ана шунда китобга, китобхонликка чинакам ҳавас, рағбат кучаяди. Жамият эса бундан фақат ва фақат ютади.

Тўғри, китоб ўқиган одам бирдан олижаноб инсонга айланиб қолмас, лекин унча-мунча ёвузликдан тийилиши тайин. Кишини у ҳечқурса инсоф сари йўллайди, уни кўнгилчанроқ бўлишга, маънолироқ яшашга даъват қилади, ибратлантиради. Демак, муайян даражада тарбиялар ҳам экан-да, шундайми? Шундай. Лекин бунга мойил, муносиб одамнигина, албатта!

Ги де Мопассаннинг “Дўндиқ” новелласида ватанпарварлик туйғуси нозик бир тарзда улуғланади. Асардаги “унинг дунёқарашини ўзгартириш керак” деган мазмундаги сўз аслида ўз жонини сақлаш пайидаги кимсаларнинг чинакам ватанпарвар қизга нисбатан, таъбир жоиз бўлса, мафкуравий хуружи, ўз ватанига хиёнати эди. Инсонни унинг дунёқараши бошқаради. Табиатан қандай одам хиёнат қилади деб ўйлайсиз?

Хиёнаткорнинг, умуман, бу ишга мойил одамнинг пешонасида тегишли тамғаси бўлмайди. У бениҳоя марҳаматли, олижаноб мардум кўриниши, эл ичида ҳурмат-эътибор қозонган бўлиши ҳам мумкин. Аммо, донолар айтганидек, коса кўзага текканда бари ошкор бўлади-қолади.

Хўш, нималар йўл очади бу иллатга? Менимча: нафс, ҳасад, эътиқодсизлик, туғма ожизлик, қалтис вазиятда ночор қолиш… Кўпайиб кетди-я? Бир сўз билан кифоялансак – охиратдан, демакки, худодан қўрқмаслик!

Ҳаммамиз ҳам хом сут эмган бандамиз. Ҳаётда ким ночор қолмайди? Қалтис ҳаёт-мамот вазиятига тушганда бебурдликка ёки андак бўлса-да, муросасозликка бормайдиган кишини топиб бўлармикан? Хиёнатнинг катта-кичиги йўқ, деган гап бор. Лекин шуни мардона бўйинга олиш, пушаймонлик, виждон азобида қоврилиб юриш деган амаллар ҳам бор…

Асло кечириб бўлмайдиган хиёнатлардан худо ўзи асрасин денг!

Китоб қайси тилда бўлса, уни ўқиган киши шу тилни ҳам яхшироқ ўргана боради. Тил – миллатнинг муҳим белгиларидан бири, у миллатни бошқаларга танитади. Эътибор берсангиз, ишбилармонлар, жаҳондаги турли корхоналарнинг эгалари турфа маҳсулотларни тарқатиш асносида қайсидир маънода ўз тилини ҳам тарғиб қилади. Назаримда, бу нафақат бизнес, балки улардаги миллий ғурурнинг бир кўринишига ўхшайди. Бундан аслида тил учун ҳамма масъуллигини англаш мумкин, худди ҳар бир юртда Ватан учун барча бирдек масъул бўлганидай. Шундай эмасми?

Боланинг дунёқараши, ота-онага, жамиятга муносабати шаклланишида, юртга меҳр қўйишида она тилининг қанчалик аҳамияти бор, шу ҳақда ҳам фикр билдирсангиз.

Чет эл компаниялари, хориж ишбилармонлари фаолиятида бу каби фазилатлар бўлса бордир. Аммо шуни ҳам унутмангки, бизнес деганлари шафқатсиз соҳа, унинг ўзига хос қонун-қоидалари бўлади. Бунда ҳар қандай робита, муносабатдан биринчи навбатда моддий манфаат, фойда кўзланади. Агар шу баробари сиз айтган мақсадлар ҳам юзага чиқса, ўша азаматларга қойил қолиш керак – юртпарвару миллатпарварлиги учун!

Кузатишимча, бу маънода бизда манзара бошқачароқ. Мисол санаб ўтирмайлиг-у, кўчаларимиздаги турли-туман дўкон ва офисларнинг пештоқига бир назар солинг – бамисоли хорижпарастлик пойгаси дейсиз! Гўёки ўзимизнинг Тўйтепада тайёрланган нарсага “бренд” аталмиш бирор ажнабий ёрлиғ ёпиштирилса, у дарҳол Ҳолландия ёки Британияда ишлаб чиқарилган маҳсулотга айланиб қоладигандек! Айрим ишбилармон акахонларимиз она тилларини қўйиб, бировларнинг тилини тарғиб этишга шунча ҳавасми?

Начора, миллатимизни, она тилимизни дунё бўйлаб тарғиб қилиб юрган бизнес аҳлини шахсан мен камроқ кўрганга ўхшайман. Бошқачалари учрагани рост. Яқинда Анапа шаҳрида ўтган халқаро “Киношок” фестивалида бир юртдошимизни учратдим. Қисқагина суҳбатдан билдимки, у бизнесчи экан, қайсидир фильмга продюссерлик ҳам қилганмиш. Қаранг, биздан ҳам чиқар экан-а! Нотавон кўнгилнинг илинжи – фестиваль танлов дастурида қатнашаётган бизнинг фильмимизга ҳайбаракачилик қилмоққа боргандек ҳам туюлди у менга. Гап-сўзларида шунга ишора бордек эди-да. Ҳарқалай, қаторингда норинг бўлса!.. Худо ёрлақаб ўзбек фильми фестивалнинг Бош совринига сазовор кўрилди денг! (Дарвоқе, бу хушхабарни газетангиз ҳам ёритиб бизни чандон хурсанд қилди, қуллуқ!) Аммо ўша юртдошимиз худди қўшнининг товуғи тухум қилганини эшитгандек, анчайин “Ие, зўр-ку”, деб қўйди, холос. Маълум бўлдики, биз хомтамалар хаёл қилганидек эмас, у одам бошқа дардда борган экан, пляждан бери келмади…

Ана шунақа, биродар, миллату она тили тўғрисида астойдил қайғурадиган бизнесчиларимиз чиқиб қолар, албатта. Бунга ҳали талай қовун пишиғи борга ўхшайди.

Саволингизнинг давомига келсак, дарҳақиқат, инсоннинг эл-юртга содиқ, меҳрли бўлиб ўсишида она тилининг ўрни, аҳамияти беқиёс. Бироқ бегона тил муҳитида тарбия топган одам ватанини, халқини унчалик қадрламайди, деган гап мунозаралироқ. Чунки бу тоифа орасида, дейлик, шахсан ўзимдан-да миллатпарастроқ, куйинчакроқ кишиларни кўп учратганман. Унақалар ўзбек тилида дуруст сўзлашолмаслигидан гоҳо астойдил хижолат чекади. Шунисига ҳам раҳмат.

Китоб ўқиш вақт билан боғлиқ машғулот. Овруполиклар “вақт бу – пул” деса, бизда “вақт – олтиндан қиммат” дейишади. Китоб ва Вақт ҳақида нималар деган бўлардингиз?

Мутолаа ҳам меҳнат. Меҳнат эса маълум вақт сарфини тақозо этади. “Иш кўп, китоб ўқишга вақт йўқ” дейдиганлар ана шу меҳнатдан қочадиган ишёқмаслардир, холос.

Китобга қизиққан, унга чинакам меҳр боғлаган одам ҳар қандай шароитда ҳам мутолаага вақт топади. Бошқаси – баҳона.

Кейинги пайтларда буюк шахслар, донишмандларнинг тафаккур дурдоналарини жамлаган кўплаб китоблар нашр қилинмоқда. Неча асрлар синовидан ўтган бундай ҳикматларга маънавий эҳтиёж оз эмас.

Ҳикматларда фикр қисқа ва лўнда ифодаланади, доим нишонга бехато тегади. Фикр эргаштириш хусусиятига эга. “Гапингни ўйлаб гапир” дейилганда ана шу хусусият ҳам назарда тутилади. Ҳикматлар, содда қилиб айтганда, бизга ақл ўргатади. Юз йилларки, уларнинг ақл ўргатиши барчага бирдай ёқаверади. Демак, улар ўқишга, эргашишга арзийдиган фикрлардир. Дейлик, “Ёмон одамнинг яхшилигида ҳам хатар бор”, – қаранг, нақадар катта ва фойдали ўгит, ҳеч қачон ўлмайдиган гап! Буюк ҳикматларнинг яшовчанлик сири нимада деб ўйлайсиз?

“Доно халқимиз” деган ибора бежиз эмас. Кўчада учраган ҳар бир одам доно бўлавермаслиги мумкин, лекин халқни мудом билгич, доно атаймиз. Нега шундай? Ҳамма бир жойга тўпланиб олиб, халққа айланиб, ҳикмату мақол-матал тўқиб ўтирмайди-ку, тўғрими? Демак, дастлаб шу фикрни кимдир бир киши айтган, кимдир бир киши уни тасдиқлаб такрорлаган, кейин шу тариқа кўпчиликка маъқул тушиб, тилдан-тилга ўтиш жараёнида у мазмунан бойиб, мукаммаллашиб борган ва оқибатда халқ даҳосининг дурдонаси бўлиб қолган. Эртаклар ҳам шундай, ўгиту топишмоқлар ҳам. Кўпчиликнинг тафаккур чиғириғида чийралгачгина у халқники, халқ ижоди, халқ мақоллари деб юритилади. Шунчаки оддий, жўн бир гапни мақол деявермаймиз-ку. Йиллар, асрлар тажрибасидан ўтиб, кишиликка ибрат ўлароқ яшаб келаётган эскирмас фикрлар қаймоғигина ҳикмат, мақол аталишга ҳақли.

Булар энди барчага маълум гаплар, ўзимдан сўзлай. Билмайман, ҳозир ҳам шундаймикан, мактабда бизга кўпдан-кўп мақоллар, маталлар ёдлатиларди. Ўта содда туюлганигами ёки катталарнинг муттасил панд-насиҳатларини эслатгани учунми, менинг бу каби ёдкашликка ҳам, мақол-маталга ҳам хушим йўқроқ эди. Энди ўйласам, болаликда одам ана шу ҳикматлар асқатадиган ҳолатларга камроқ дуч келар экан. Негаки, бола кўзига дунё ҳам ўзидек содда, икки карра икки дегандек гап! Бора-бора кўзингиз очилади, ҳаёт синовларига рўбарў бўласиз, мураккаб вазиятларда йўл кўрсатадиган оқил бир маслаҳатгўйга эҳтиёж сезасиз. Ана шунда доно халқ тажрибаси ёрдамга келади, у ёмондан йироқ юришга чорлаб, яхшига ёндашишдан дарс беради.

Бугун камина учун ҳар бир мақол – бир роман, ҳар бир ҳикматли сўз эса – устоз!

Хуллас, мақол-матални яхши билган, шуларга риоя қилиб яшайдиган одамни бемалол донишманд, халқ академиги деб атайверсангиз бўлади.

Нима одамни китобдан совитади?

Ҳаётдан йироқ, на кўнгилга, на шуурга бир нарса берадиган, сафсатадан иборат матоҳлар (китоб демоққа тил бормади, узр) кишини мутоладан бездирса керак-да. Лекин танлов имкони беадад-ку – қўлингиздагини бир ёққа улоқтириб, бошқасини олиб ўқинг. Яхши-яхшисини топиб-танлаб ўқинг, ютқазмайсиз!

Чинакам китобхон умуман китоблардан эмас, бирон бир бемаза асардангина совиши мумкин.

“Ижтимоий фикр” жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази ўтказган сўров натижаларига кўра, кўпчилик қизиқиб ўқийдиган китоблар ичида романлар ҳамон пешқадам экани кузатилган. Бу, “одамлар катта нарсаларни ўқишга қизиқмайди, қисқароқ, кичикроқ бўлса тезда ўқийди” деган каби мулоҳазалар унчалик тўғри эмаслигини кўрсатади. Масалан, 2010 йилда қайта нашр қилинган “Граф Монте-Кристо” романи ҳозирга қадар бир неча бор қайта-қайта чоп этилган, ноширларнинг фикрича, бунга яна талаб ортмоқда. “Ўткан кунлар” романи ҳам такрор-такрор нашр қилиняпти. (Ушбу шоҳ асарларнинг муаллифлари агар ҳаёт бўлганида ўз китобини сотиш ташвишини қилмай бемалол фақат ижод билан машғул бўлаверишармиди…) Сизнингча, бу ҳол талаб ва таклифдан келиб чиқдими, бошқача айтганда, китоб (ёки ноширлар) китобхонга эргашдими ёхуд китобхонни эргаштирдими? Айтинг-чи, бадиий адабиётда тадрижий ўсиш кузатиляптими?

Униси ҳам, буниси ҳам бўлса керак. Дейлик, айрим китоблар ёки уларнинг сезгиру сасгир муаллифлари муайян замон талабларига, аниқроғи, ҳар қандай мафкурага “лаббай” дея пешвоз чиқароқ, номлари ҳадеб такрорланавериб, тиқиштирилавериб маълум давр, таъбир жоиз бўлса, “мода”га айланиши мумкин. Масалан, биз ўқувчилик давримизда “Она” романи ана шундай асарлардан саналарди. Уни ўқимаган, эшитмаган, ундан иншо ё баён ёзмаган ўқувчи йўқ эди ҳисоб. Бунда М.Горькийдек улкан адибнинг ўзинигина айблаш қийиндир, албатта. Чунки “Клим Самгиннинг ҳаёти”, “Тубанликда”, “Бемаврид мулоҳазалар” каби дурдоналар шу одамнинг қаламидан чиққан. Сунъий бир воқелик асос қилиниб соцреализмга бешик ясаган “Она”ни эса ҳозир унча-мунча китобхон қўлга олмаса керак.

Бунақа “ўлик сармоя”лар ўзимизнинг кечаги адабиётдан ҳам исталганча топилади.

Сиз номини тилга олган икки китоб бундан мустасно, албатта. Улар, шак-шубҳасиз, дурдона асарлар. Лекин ноширларнинг нуқул фойда топишни ўйлаб иш тутиши ҳам тўғри эмас. Нашр сиёсатида ўзга жиҳатларни-да ҳисобга олиш даркор, чунончи, китобхонни ранг-баранг асарлар билан мунтазам таништириб бориш, адабиётнинг тўлароқ манзарасини акс эттириш дегандек. Харидоргир экан деб нуқул бир хил ашёни кўз-кўзлайвериш эса, жонга тегмаган тақдирда ҳам, фетишчиликка олиб келади, дидни якранглаштиради, қолаверса, бора-бора ўша нарсадан кўнгил қолиши мумкин. Бугун китоб дўконларида қалашиб ётган саф-саф томликларни олинг. Ваҳоланки, аксарияти шоҳ асарлар, нодир китоблар! “Фалончи классикники, зўр кетади!” деб, орқа-олдимизга қарамай босиб чиқараверганмиз-да. Бошқаларнинг асарини ҳам шундай кенгроқ дастурхонга қўйиб кўрайлик-чи, билиб ўтирибсизми, балки…

Моҳиятан чандон ўзгармаган бўлса-да, адабиётни бугун хийла ўсган дейиш мумкин; тасвирий ва талқиний жиҳатлари сезиларли бойиди, воқеликнинг сиртқи баёнидан қаҳрамонлар ички дунёсидаги зиддият, мураккаблик, турфа тебранишлар ифодасига ўтилди… Ҳали мазасини татиб улгурмаган, билмаган китобхонга бу тур асарлар бирмунча эришроқ, зерикарлироқ туюлиши мумкин. Қоработирни енгиб, мурод-мақсадига етадиган рисолавий қаҳрамонларга ўрганиб кетганмиз-да. Ҳадеб эртак ўқийверган одам болага ўхшаб қолганидек…

Китоб билан боғлиқ ёдингизда қолган воқеалардан бирини айтиб берсангиз.

Мактабимизда китобхон болалар таниқли эди. Шулар орасида зимдан мусобақа борарди. Ким кўп ўқиса, ўша зўр! Тўғри, хўжакўрсинга кутубхонадан тўп-тўп китоб қўлтиқлаб чиқиб, тахини бузмай қайтариб келадиганлари ҳам топиларди. Ўзимни зинҳор улар сафига қўшолмайман… Бир даста китоб танладим-у, сарғиш тўлқинсимон муқовали юпқагина “брошюра” қизиқ туюлиб (кўриниши эмас, номи – “Жамила”), “беш минутда ўқиб ташлайман” деган хаёлда шуни ҳам қўшиб олибман. Шу кеча менда уйқу бўлмади – китобчанинг охирги саҳифалари йиртилган экан. Эртаси эрталаб, дарсга ҳам бормай, кутубхонага чопганим эсимда…

“Китоб дунёси” газетасига тилакларингиз.

“Китоб дунёси” оммавийлик касб этиб, расмона адабиёт газетасига айланганини кўпчилик эътироф этаётир. Даъвоси камтароналиги учунми, ёки “масъулияти чекланган”роқлигигами (аслида масъулияти бениҳоя зўр – китобни, адабиётни тарғиб этиш!), эҳтимол, сара-сара асарларни эмин-эркин босиб чиқараётганию узоқ-яқиндаги машҳур ижодкорларни дадил жалб қила билаётганига кўрами, ишқилиб, у энг ўқишли, мароқбахш нашрларимиздан бири бўлиб қолгани бор гап. Бу ёғига ҳам фаолияти шундай давом этишидан умидвормиз.

Камтарин мулоҳазамиз шуки, китоб шаклида кўринган ҳамма нарсага албатта ўрин бериш, манзаравий қамров баҳона, уларнинг ҳаммасини тарғиб қилиш тўғримикан? Унақа матоҳлар азза-базза муқова остида чиқиб, китоб аталганининг ўзигаёқ раҳмат десин! Сизу бизнинг вазифамиз газетхонни асл асарлар билан таништириш, шуларни кенгроқ тавсифлаш, таърифлаш эмасми?

Яна бир таклиф. “Китоб дунёси” расмий-партиявий нашрлар сингари ҳайбатли мақомда чоп этилиши шартмикан? Бизнингча, асосий мақсади китоб ҳақида баҳс юритиш бўлган газетимиз китобга яқинроқ, яъни ихчамроқ бичимда чиқса асло ютқазмайди. Аксинча – ҳам ўқимоққа ўнғай, ҳам қўлга олганда салмоқлигина. Гап бир қулоч ҳайбатда эмасдир…

Манба: “Китоб дунёси” газетаси, 2012 йил 1 ноябрь, 13(146)-сон

(Tashriflar: umumiy 104, bugungi 1)

Izoh qoldiring