Erkin A’zam. Shoirning to’yi & Feruza Rajapova. Achchiq qismatli shaxs fojiasi

088Асар яқин ўтмишда яшаб ижод этган ва қатағон қилинган таниқли шоир тақдирига бағишланган бўлиб, одатдагидек ижобий ва салбий характерлар муносабатлари сюжет асосини ташкил этади. Аммо, воқеалар ва кечинмалар талқини анъанавий эпик қолипдан бошқачароқ: образларнинг ҳеч бирига исм қўйилмай, улар ўзларига мусбат ёхуд манфий муносабатини ифодаловчи сўз билан аталади.

Феруза РАЖАПОВА
АЧЧИҚ ҚИСМАТЛИ ШАХС ФОЖИАСИ
093

054    Эркин Аъзам услубидаги ўзига хосликнинг бир қирраси характер яратишда яққол намоён бўлади. Бу ҳол унинг ўндан зиёд қиссаларидаги чинакам характер даражасига кўтарилган қатор образлар талқинида ёрқин кўринади. Муҳими, улар замини реал, муайян воқеликдаги характерлардир. “Бадиий характерда субъектив жиҳат устунлик қилади. Шунинг учун бадиий характер муаммосини ижодкор эстетик идеали ва ижодий методи билан боғлиқликда ўрганиш мақсадга мувофиқ”.

Эркин Аъзам эстетик идеалида инсонни ҳар жиҳатдан баркамол кўриш, унинг характери такомилидаги фазилату қусурларни табиий, ишонарли акс эттириш, тасвир ва ифодада эса реалистик метод асосий мезондир. Бу жиҳатдан “Шоирнинг тўйи” қиссасидаги характерлар алоҳида ажралиб туради (Қиссани тўлиқ ҳолда саҳифа пастида мутолаа қилишингиз мумкин). Қиссада, адибнинг бошқа асарларидан фарқли равишда аччиқ қисмат, фоже қаҳрамон характери биринчи ўринга ўтади.

Асар яқин ўтмишда яшаб ижод этган ва қатағон қилинган таниқли шоир тақдирига бағишланган бўлиб, одатдагидек ижобий ва салбий характерлар муносабатлари сюжет асосини ташкил этади. Аммо, воқеалар ва кечинмалар талқини анъанавий эпик қолипдан бошқачароқ: образларнинг ҳеч бирига исм қўйилмай, улар ўзларига мусбат ёхуд манфий муносабатини ифодаловчи сўз билан аталади.

Шоир таваллудининг саксон йиллигини нишонлаш тадбири қисса во­қеа­ларининг уюштирувчи марказдир. Ҳамма ҳодиса ва лавҳалар бевоси­та ва билвосита бош қаҳрамон – Оташқалб шоир ҳаёти тасвирига бўйсун­дирилиб, унинг аччиқ қисмати даҳшатлари талқинида якун топади. Бу ҳол сюжет тузилмасида бир ўзгачаликни вужудга келтирган. Воқеалар одатдаги кетма-кетликда эмас, балки эпик унсурларнинг аралаш, синкретик тарзда кечишини тақозо этган. Шу боис, умумий сюжет анъанавий баёнда композицион қолиплаш (ҳикоя ичида ҳикоя) усулига асосланиб, у икки йўналишда давом этади: биринчи, ҳикоячи муаллиф нутқи; иккинчи, ҳикоячи персонажлар нутқи. Булардан биринчиси, умумий қолип бўлиб, у муаллифнинг баёни, қаҳрамонга муносабати, лирик чекиниш ва субъектив фикрларини ўз ичига олса, иккинчиси, қаҳрамон саргузаштлари турли персонажлар тилидан баён этилади.

Қисса воқеалари замон ва макон жиҳатдан икки давр ва ҳудудга мансуб бўлиб, ҳар иккаласида ҳам Оташқалб шоир сиймоси етакчи. Булар: 1) ўтган асрнинг 30-йиллари ва 1956 йилдан кейинги даври; 2) қаҳрамоннинг ўз ватани Ўзбекистон ва узоқ Сибирдаги ҳаёт лавҳалари. Ҳар иккала сатҳдаги воқеалар ўзаро мантиқан боғланиб, композицион структурал яхлитликни шакллантиради.

Асардаги эпик воқеа репреспектив сюжет – қаҳрамон ҳаётининг сўнгги дақиқалари, юбилей ўтаётган кошонага келиши билан бошланади ва мудҳиш қисмати манзаралари кейинги тасвирларда акс эттирилади. Оташқалб шоир адолатсиз тузум ва риёкор ғанимлар қурбони, ҳақгўйлиги, миллатсеварлиги учун таҳқирланган, Сибирга сургун қилинган. Аммо, пешонасида бор экан, у минг азобларни енгиб, бугун ўзига аталган “тантана”да қатнашмоқда. Лекин уни ҳеч ким танимайди. Адибнинг уни мусофир мухлис деб аташида катта мажозий маъно мужассам. Ташқи қиёфа тасвири эса унинг метин иродали характерини кенгроқ тасаввур қилишга ёрдам беради, китобхонда ҳам ачиниш, ҳам ҳайрат туйғусини уйғотади: “Тиззадан кесилган оёқларнинг пўнтиғига кирза этикнинг қўнжидан ясалган қоплама кийгизилган, иккала қўлининг ҳам тирсагидан пасти йўқ – исқирт, яғири чиққан қоп-қора пахталикнинг шалвираган енглари юқорига қайтарилиб, билакка чандиб қўйилган. Авжи баҳорнинг илиқ оқшоми бўлишига қарамасдан, ғаройиб мухлисимизнинг эгнида қалин пахталигу, бошида эскидан эски қулоқчин, соч-соқоли ўсиб кетган. Ташқи қиёфасидан бу юртнинг фуқаросига ўхшамайди, узоқдан келган, жуда узоқдан, мусофир. Аммо унинг асов, бароқ қошлар тагидан боқиб турган ўтли кўзларини кўрган одам бир сесканиб тушиши муқаррар! Ва уни шубҳасиз оғир бир савол ўртай бошлайди: бу қадар тиниқ кўзлар кимники?

Оташқалб шоир – динамик характер. Унга дахлдор ҳар бир лавҳа ва талқин реал, ишонарли тарзда асосланади ва характернинг такомиллашиш жараёнига табиийлик бағишлайди. Қисса бошланишидаги воқеалардаёқ унинг афтода аҳволда ўз юртига келишининг ўзи фавқулодда мустаҳкам характеридан нишонадир.

Дарҳақиқат, “озодликка умидворлик билан яшаётган” шоирни ҳеч нарса она тупроққа боришдан қайтара олмас эди, аммо бу орзу осон кечмади, хаёлида турли фикрлар ўтди. “Икки ҳафтача вагонма-вагон юриб, поезддан тушгач, вокзал яқинидаги ташландиқ бир кулбага жойлашиб, шаҳар кезиб, хотирасида бирон-бир нарсани тикламоғи душвор бўлди.

Бу ўринда воқеа ва руҳий ҳолат уйғунлиги намоён бўлади. Сургундаги беаёв изтироблар тафсилотлари эмас, балки уларнинг қаҳрамон қалбидаги даҳшатли оқибатлари тасвирда олдинги ўринга чиқади ва маҳбуснинг руҳий оламидаги тизгинсиз аламларини янада кучайтиради, унга ҳайкал қўйилиши ва “номини абадийлаштиришга” қаратилган бошқа тадбирлар ҳам ёвузликка қарши қасос ўтини ўчира олмайди. Афсуски, унинг бу борадаги имкониятлари чекланган: тили, оёқ-қўллари кесилган, фақат кўз ва қулоқ омон қолган. Лекин, жисмонан мажруҳ, онг-шуур хиралашган, эс-ҳуш кирарли-чиқарли даражада бўлса-да руҳ тетик, маънавият бут: Умид ва Ишонч тирик, ҳалққа, Ватанга садоқат – суянч!

Шоир “тўйи” лавҳаси воқеалар ривожи ва персонажлар курашининг кульминацион нуқтаси бўлиб, конфликт икки хил йўналишда кечади: 1) Оташқалбнинг дўстлари ва ғанимлари ўртасида; 2) Оташқалб билан вазият ва душманлари ўртасида. Булардан биринчиси, фикрлар жангги тарзида, иккинчиси, қаҳрамон қалбида ички коллизия тарзида воқе бўлади.

Қиссадаги Оқсоқол шоир ва Ажойиб домла образларининг Оташқалбга муносабатлари талқинида чинакам шоирни “халқ душмани”га айлантирган туҳмат, тўқилган хаёлий “афсона” мужассамлашган. Анжуманни қаҳрамонимизнинг ёшлик дўсти Оқсоқол шоир томонидан очилиши тасодифий бўлмай, унда муайян эстетик маъно бор: Оташқалб фожиали қисматининг асосий сабабчиларидан бири ўша! Бу жараён тафсилотлари қиссада муаллиф нутқи орқали берилиб, уларда биринчидан, Оқсоқол шоир мунофиқлигига муносабат, иккинчидан, Оташқалб характеридаги инъикоси ёритилади. Жумладан, Оқсоқол шоир Оташқалб истеъдодини кўролмагани, шуҳрати ошаётганига хавфсирашдан ташқари, дўсти севган қиз Мовийкўзни ҳам талашгани ғанимлик асослари сифатида шарҳланади.

Оташқалбнинг фожиали қисмати айбдорларидан бири маърузачи Ажо­йиб дом­ла Оқсоқол шоир образини тўлдирувчи салбий персонаж маънавий инқирозини ифодаловчи типик тимсолдир. Ажойиб домла демократия ва юбилей баҳонасида қаттол қилмишларини ниқоблаб, жамоат фикрини чалғитишга уринади, ҳатто Оташқалб сургунда бир дақиқа ижодини тўхтатмаганини, бир қанча шеъру достонлар яратгани, лекин буларни назоратчи маъмурлар ўша заҳоти ёқиб ташлаганлари ҳақида оғиз кўпиртиради ва бундай ижодга офаринлар айтади.

Ушбу сафсатанинг фош қилишни муаллиф бошқа персонаж зиммасига юклайди. Бу ўринда Жасур шоир нутқидаги қуйидаги фикрни келтириш хиёнаткорлар ниқобини очиш учун етарлидир:

“Ҳурматли дўстлар, сиз билан биз Оташқалбга ўхшаган зотларнинг қора қисматга дучор бўлганида кўпинча замонни қоралаймиз. Тўғри, замон нобоп келган, носоз келган. Аммо, замон мавҳум тушунча, унинг “паррагу винтчалари” ўзимиз эдик-ку! Ахир, тўрт-беш шеърий тўплам муаллифи бўлган ёшгина шоирни Сталин ёки Ежов қаёқдан билади, тўғрими? Демак, Оташқалбни таниган-билганлар шу кўйга солган. Улардан баъзилари ҳозир барҳаёт, мана шу ерда савлат тўкиб ўтиришибди”.

Адиб Оташқалб образини яратишда унинг характери шаклланишидаги ҳаётий асослар ва босқичларни бевосита у яшаётган муҳитдан, вазиятдан, одамлар билан муносабатдан келтириб чиқаради, қаҳрамонни идеаллаштириш, ҳавойи оҳангларда тасвирлашга йўл қўймайди.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, қиссанинг тагмаъносида тарихий сиймолар, ҳаётдаги реал ҳодиса нарса ва жой номларига муайян ишора сезилади. Бунда тарихийлик тамойили ифодаси анча сўник бўлиб, умумий фон вазифасини бажаради ва муаллифнинг бадиий тафаккури қатларига сингиб кетади, тасвирнинг яхлит силсиласида эса адиб ижодий ҳиссаси, кашф этиш салоҳияти ёрқин ва устувордир. Бу ўринда Оташқалб билан тақдирдош ижодкорлар Усмон Носир ва Чўлпон назарда тутилмоқда.

Адиб янги образ яратишда бу икки шоирга хос айрим хусусиятлардан синтез йўли билан прототип сифатида ижодий фойдаланади. Зеро, қаҳрамон умрининг қатор жиҳатлари билан қатағонга учраган юқоридаги шоирлар қисмати ўртасида муайян ўхшашлик, яқинлик бор, лекин айнан шулар деб бўлмайди.

Бу ўхшашлик Усмон Носир шахсияти, ҳаракат-интилишлари доирасида, Чўлпоннинг эса ижоди, муайян асарларига муносабат аспектида кўпроқ акс этади.

Усмон Носир характеридаги қизиққонлик, куюнчаклик, ҳақсизликка муросасизлик, тантилик ва мардлик каби хислатлар, бир гуруҳ кишиларнинг Сибирга бориб, қабрини зиёрат қилишлари, уни билганлар билан мулоқотда бўлишлари, шунингдек, жабрдийдани сургундан озод қилишни сўраб юқори ташкилотларга ариза ёзганига оид реал воқеалар қисса қаҳрамони саргузаштларига ҳамоҳанг. Аммо, бу монандлик бадиий контекстда бўлгани ва ижтимоий-эстетик жиҳатдан қайта сайқал топгани, мазмунан бойитилгани боис оригиналликка монелик қила олмайди.

Қиссада Чўлпонга алоқадорлик унинг икки асарининг Оташқалбга нисбат берилиши ва бевосита матнда тасвирий восита сифатида қўлланилишида кўринадики, бу ҳол адабиётнинг бадиий шартлилик хусусияти билан асосланади. Жумладан, Чўлпоннинг машҳур “Адабиёт надур?” асари қиссада “Шеърият надур?” шаклида Ажойиб домла нутқида тилга олиниб, Оташқалбнинг “адабиётшунослар учун ҳали-ҳамон бебаҳо қўлланмасидир” дея баҳоланса, “Сен-сен” шеърига кенгроқ ўрин ажратилади.

Кўринадики, замондош ва касбдош Усмон Носир, Чўлпон қисматларидаги Оташқалбга ўхшашликлар миллийлик ва ижтимоий позиция қанчалик яқин бўлса-да, образлар орасига тенглик аломати қўйиб бўлмайди. Чунки, дастлабки икки шоир – тарихий, Оташқалб эса бадиий қиёфа. Яъни, муаллиф бадиий ниятига кўра индивидуаллашган ва айни чоғда умумлашма образдир.

Асар ечимида кутилмаган тарзда фожиага нуқта қўйилади: “Ўша кеча шаҳарда икки сирли ўлим ҳодисаси юз берди. Бири, Оқсоқол шоирнинг ўз дачасида юрак хуружи ва “қўл-оёқсиз тасқара бир вужуддан” бўғзига тушган зарба натижасида вафот этиши. Иккинчиси, муаллиф Оташқалбга нисбатан “ўлим” сўзини қўлламайди. Бу маъно ўша олағовур вазиятдан, ногиронга тегишли ҳужжат ва ғалати ашёлардан англашиларди.

Умуман, ушбу қисса қатағон мавзусида ўзбек адабиётида яратилган сара асарлардан бири, Оташқалб шоир эса аччиқ қисматли шахс фожиасининг реалистик ифодасидир.

Манба: «Шарқ юлдузи» журнали веб-саҳифаси

05

Feruza RAJAPOVA
ACHCHIQ QISMATLI SHAXS FOJIASI
093

 Erkin A’zam uslubidagi o’ziga xoslikning bir qirrasi xarakter yaratishda yaqqol namoyon bo’ladi. Bu hol uning o’ndan ziyod qissalaridagi chinakam xarakter darajasiga ko’tarilgan qator obrazlar talqinida yorqin ko’rinadi. Muhimi, ular zamini real, muayyan voqelikdagi xarakterlardir. “Badiiy xarakterda sub’ektiv jihat ustunlik qiladi. Shuning uchun badiiy xarakter muammosini ijodkor estetik ideali va ijodiy metodi bilan bog’liqlikda o’rganish maqsadga muvofiq”.

Erkin A’zam estetik idealida insonni har jihatdan barkamol ko’rish, uning xarakteri takomilidagi fazilatu qusurlarni tabiiy, ishonarli aks ettirish, tasvir va ifodada esa realistik metod asosiy mezondir. Bu jihatdan “Shoirning to’yi” qissasidagi xarakterlar alohida ajralib turadi (Qissani to’liq holda sahifa pastida mutolaa qilishingiz mumkin). Qissada, adibning boshqa asarlaridan farqli ravishda achchiq qismat, foje qahramon xarakteri birinchi o’ringa o’tadi.

053Asar yaqin o’tmishda yashab ijod etgan va qatag’on qilingan taniqli shoir taqdiriga bag’ishlangan bo’lib, odatdagidek ijobiy va salbiy xarakterlar munosabatlari syujet asosini tashkil etadi. Ammo, voqealar va kechinmalar talqini an’anaviy epik qolipdan boshqacharoq: obrazlarning hech biriga ism qo’yilmay, ular o’zlariga musbat yoxud manfiy munosabatini ifodalovchi so’z bilan ataladi.

Shoir tavalludining sakson yilligini nishonlash tadbiri qissa vo­qea­larining uyushtiruvchi markazdir. Hamma hodisa va lavhalar bevosi­ta va bilvosita bosh qahramon – Otashqalb shoir hayoti tasviriga bo’ysun­dirilib, uning achchiq qismati dahshatlari talqinida yakun topadi. Bu hol syujet tuzilmasida bir o’zgachalikni vujudga keltirgan. Voqealar odatdagi ketma-ketlikda emas, balki epik unsurlarning aralash, sinkretik tarzda kechishini taqozo etgan. Shu bois, umumiy syujet an’anaviy bayonda kompozitsion qoliplash (hikoya ichida hikoya) usuliga asoslanib, u ikki yo’nalishda davom etadi: birinchi, hikoyachi muallif nutqi; ikkinchi, hikoyachi personajlar nutqi. Bulardan birinchisi, umumiy qolip bo’lib, u muallifning bayoni, qahramonga munosabati, lirik chekinish va sub’ektiv fikrlarini o’z ichiga olsa, ikkinchisi, qahramon sarguzashtlari turli personajlar tilidan bayon etiladi.

Qissa voqealari zamon va makon jihatdan ikki davr va hududga mansub bo’lib, har ikkalasida ham Otashqalb shoir siymosi yetakchi. Bular: 1) o’tgan asrning 30-yillari va 1956 yildan keyingi davri; 2) qahramonning o’z vatani O’zbekiston va uzoq Sibirdagi hayot lavhalari. Har ikkala sathdagi voqealar o’zaro mantiqan bog’lanib, kompozitsion struktural yaxlitlikni shakllantiradi.

Asardagi epik voqea represpektiv syujet – qahramon hayotining so’nggi daqiqalari, yubiley o’tayotgan koshonaga kelishi bilan boshlanadi va mudhish qismati manzaralari keyingi tasvirlarda aks ettiriladi. Otashqalb shoir adolatsiz tuzum va riyokor g’animlar qurboni, haqgo’yligi, millatsevarligi uchun tahqirlangan, Sibirga surgun qilingan. Ammo, peshonasida bor ekan, u ming azoblarni yengib, bugun o’ziga atalgan “tantana”da qatnashmoqda. Lekin uni hech kim tanimaydi. Adibning uni musofir muxlis deb atashida katta majoziy ma’no mujassam. Tashqi qiyofa tasviri esa uning metin irodali xarakterini kengroq tasavvur qilishga yordam beradi, kitobxonda ham achinish, ham hayrat tuyg’usini uyg’otadi: “Tizzadan kesilgan oyoqlarning po’ntig’iga kirza etikning qo’njidan yasalgan qoplama kiygizilgan, ikkala qo’lining ham tirsagidan pasti yo’q – isqirt, yag’iri chiqqan qop-qora paxtalikning shalviragan yenglari yuqoriga qaytarilib, bilakka chandib qo’yilgan. Avji bahorning iliq oqshomi bo’lishiga qaramasdan, g’aroyib muxlisimizning egnida qalin paxtaligu, boshida eskidan eski quloqchin, soch-soqoli o’sib ketgan. Tashqi qiyofasidan bu yurtning fuqarosiga o’xshamaydi, uzoqdan kelgan, juda uzoqdan, musofir. Ammo uning asov, baroq qoshlar tagidan boqib turgan o’tli ko’zlarini ko’rgan odam bir seskanib tushishi muqarrar! Va uni shubhasiz og’ir bir savol o’rtay boshlaydi: bu qadar tiniq ko’zlar kimniki?

Otashqalb shoir – dinamik xarakter. Unga daxldor har bir lavha va talqin real, ishonarli tarzda asoslanadi va xarakterning takomillashish jarayoniga tabiiylik bag’ishlaydi. Qissa boshlanishidagi voqealardayoq uning aftoda ahvolda o’z yurtiga kelishining o’zi favqulodda mustahkam xarakteridan nishonadir.

Darhaqiqat, “ozodlikka umidvorlik bilan yashayotgan” shoirni hech narsa ona tuproqqa borishdan qaytara olmas edi, ammo bu orzu oson kechmadi, xayolida turli fikrlar o’tdi. “Ikki haftacha vagonma-vagon yurib, poezddan tushgach, vokzal yaqinidagi tashlandiq bir kulbaga joylashib, shahar kezib, xotirasida biron-bir narsani tiklamog’i dushvor bo’ldi.

Bu o’rinda voqea va ruhiy holat uyg’unligi namoyon bo’ladi. Surgundagi beayov iztiroblar tafsilotlari emas, balki ularning qahramon qalbidagi dahshatli oqibatlari tasvirda oldingi o’ringa chiqadi va mahbusning ruhiy olamidagi tizginsiz alamlarini yanada kuchaytiradi, unga haykal qo’yilishi va “nomini abadiylashtirishga” qaratilgan boshqa tadbirlar ham yovuzlikka qarshi qasos o’tini o’chira olmaydi. Afsuski, uning bu boradagi imkoniyatlari cheklangan: tili, oyoq-qo’llari kesilgan, faqat ko’z va quloq omon qolgan. Lekin, jismonan majruh, ong-shuur xiralashgan, es-hush kirarli-chiqarli darajada bo’lsa-da ruh tetik, ma’naviyat but: Umid va Ishonch tirik, halqqa, Vatanga sadoqat – suyanch!

Shoir “to’yi” lavhasi voqealar rivoji va personajlar kurashining kul`minatsion nuqtasi bo’lib, konflikt ikki xil yo’nalishda kechadi: 1) Otashqalbning do’stlari va g’animlari o’rtasida; 2) Otashqalb bilan vaziyat va dushmanlari o’rtasida. Bulardan birinchisi, fikrlar janggi tarzida, ikkinchisi, qahramon qalbida ichki kolliziya tarzida voqe bo’ladi.

Qissadagi Oqsoqol shoir va Ajoyib domla obrazlarining Otashqalbga munosabatlari talqinida chinakam shoirni “xalq dushmani”ga aylantirgan tuhmat, to’qilgan xayoliy “afsona” mujassamlashgan. Anjumanni qahramonimizning yoshlik do’sti Oqsoqol shoir tomonidan ochilishi tasodifiy bo’lmay, unda muayyan estetik ma’no bor: Otashqalb fojiali qismatining asosiy sababchilaridan biri o’sha! Bu jarayon tafsilotlari qissada muallif nutqi orqali berilib, ularda birinchidan, Oqsoqol shoir munofiqligiga munosabat, ikkinchidan, Otashqalb xarakteridagi in’ikosi yoritiladi. Jumladan, Oqsoqol shoir Otashqalb iste’dodini ko’rolmagani, shuhrati oshayotganiga xavfsirashdan tashqari, do’sti sevgan qiz Moviyko’zni ham talashgani g’animlik asoslari sifatida sharhlanadi.

Otashqalbning fojiali qismati aybdorlaridan biri ma’ruzachi Ajo­yib dom­la Oqsoqol shoir obrazini to’ldiruvchi salbiy personaj ma’naviy inqirozini ifodalovchi tipik timsoldir. Ajoyib domla demokratiya va yubiley bahonasida qattol qilmishlarini niqoblab, jamoat fikrini chalg’itishga urinadi, hatto Otashqalb surgunda bir daqiqa ijodini to’xtatmaganini, bir qancha she’ru dostonlar yaratgani, lekin bularni nazoratchi ma’murlar o’sha zahoti yoqib tashlaganlari haqida og’iz ko’pirtiradi va bunday ijodga ofarinlar aytadi.

Ushbu safsataning fosh qilishni muallif boshqa personaj zimmasiga yuklaydi. Bu o’rinda Jasur shoir nutqidagi quyidagi fikrni keltirish xiyonatkorlar niqobini ochish uchun yetarlidir:

“Hurmatli do’stlar, siz bilan biz Otashqalbga o’xshagan zotlarning qora qismatga duchor bo’lganida ko’pincha zamonni qoralaymiz. To’g’ri, zamon nobop kelgan, nosoz kelgan. Ammo, zamon mavhum tushuncha, uning “parragu vintchalari” o’zimiz edik-ku! Axir, to’rt-besh she’riy to’plam muallifi bo’lgan yoshgina shoirni Stalin yoki Yejov qayoqdan biladi, to’g’rimi? Demak, Otashqalbni tanigan-bilganlar shu ko’yga solgan. Ulardan ba’zilari hozir barhayot, mana shu yerda savlat to’kib o’tirishibdi”.

Adib Otashqalb obrazini yaratishda uning xarakteri shakllanishidagi hayotiy asoslar va bosqichlarni bevosita u yashayotgan muhitdan, vaziyatdan, odamlar bilan munosabatdan keltirib chiqaradi, qahramonni ideallashtirish, havoyi ohanglarda tasvirlashga yo’l qo’ymaydi.

Shuni alohida ta’kidlash kerakki, qissaning tagma’nosida tarixiy siymolar, hayotdagi real hodisa narsa va joy nomlariga muayyan ishora seziladi. Bunda tarixiylik tamoyili ifodasi ancha so’nik bo’lib, umumiy fon vazifasini bajaradi va muallifning badiiy tafakkuri qatlariga singib ketadi, tasvirning yaxlit silsilasida esa adib ijodiy hissasi, kashf etish salohiyati yorqin va ustuvordir. Bu o’rinda Otashqalb bilan taqdirdosh ijodkorlar Usmon Nosir va Cho’lpon nazarda tutilmoqda.

Adib yangi obraz yaratishda bu ikki shoirga xos ayrim xususiyatlardan sintez yo’li bilan prototip sifatida ijodiy foydalanadi. Zero, qahramon umrining qator jihatlari bilan qatag’onga uchragan yuqoridagi shoirlar qismati o’rtasida muayyan o’xshashlik, yaqinlik bor, lekin aynan shular deb bo’lmaydi.

Bu o’xshashlik Usmon Nosir shaxsiyati, harakat-intilishlari doirasida, Cho’lponning esa ijodi, muayyan asarlariga munosabat aspektida ko’proq aks etadi.

Usmon Nosir xarakteridagi qiziqqonlik, kuyunchaklik, haqsizlikka murosasizlik, tantilik va mardlik kabi xislatlar, bir guruh kishilarning Sibirga borib, qabrini ziyorat qilishlari, uni bilganlar bilan muloqotda bo’lishlari, shuningdek, jabrdiydani surgundan ozod qilishni so’rab yuqori tashkilotlarga ariza yozganiga oid real voqealar qissa qahramoni sarguzashtlariga hamohang. Ammo, bu monandlik badiiy kontekstda bo’lgani va ijtimoiy-estetik jihatdan qayta sayqal topgani, mazmunan boyitilgani bois originallikka monelik qila olmaydi.

Qissada Cho’lponga aloqadorlik uning ikki asarining Otashqalbga nisbat berilishi va bevosita matnda tasviriy vosita sifatida qo’llanilishida ko’rinadiki, bu hol adabiyotning badiiy shartlilik xususiyati bilan asoslanadi. Jumladan, Cho’lponning mashhur “Adabiyot nadur?” asari qissada “She’riyat nadur?” shaklida Ajoyib domla nutqida tilga olinib, Otashqalbning “adabiyotshunoslar uchun hali-hamon bebaho qo’llanmasidir” deya baholansa, “Sen-sen” she’riga kengroq o’rin ajratiladi.

Ko’rinadiki, zamondosh va kasbdosh Usmon Nosir, Cho’lpon qismatlaridagi Otashqalbga o’xshashliklar milliylik va ijtimoiy pozitsiya qanchalik yaqin bo’lsa-da, obrazlar orasiga tenglik alomati qo’yib bo’lmaydi. Chunki, dastlabki ikki shoir – tarixiy, Otashqalb esa badiiy qiyofa. Ya’ni, muallif badiiy niyatiga ko’ra individuallashgan va ayni chog’da umumlashma obrazdir.

Asar yechimida kutilmagan tarzda fojiaga nuqta qo’yiladi: “O’sha kecha shaharda ikki sirli o’lim hodisasi yuz berdi. Biri, Oqsoqol shoirning o’z dachasida yurak xuruji va “qo’l-oyoqsiz tasqara bir vujuddan” bo’g’ziga tushgan zarba natijasida vafot etishi. Ikkinchisi, muallif Otashqalbga nisbatan “o’lim” so’zini qo’llamaydi. Bu ma’no o’sha olag’ovur vaziyatdan, nogironga tegishli hujjat va g’alati ashyolardan anglashilardi.

Umuman, ushbu qissa qatag’on mavzusida o’zbek adabiyotida yaratilgan sara asarlardan biri, Otashqalb shoir esa achchiq qismatli shaxs fojiasining realistik ifodasidir.

Manba: «Sharq yulduzi» jurnali veb-sahifasi

Erkin A’zam. Shoirning to’yi. Qissa

05

(Tashriflar: umumiy 92, bugungi 1)

Izoh qoldiring