Erkin Vohidov. Umr bekatlari

011     Ўтган асрнинг 70-80-йиллари ўзбек адабиётида юзага келган қайноқ муҳит беқиёс бўлганини ҳеч ким рад этолмайди. Бу ҳалигача таъсири давом этаётган  муҳит ўзидан-ўзи осмондан тушмаган эди. Бу муҳит жуда узоқ давом этган соқовликдан сўнг, Асқад Мухтор, Эркин Воҳидов, Ҳусниддин Шарипов, Абдулла Орипов, Рауф Парфи, Чўлпон Эргаш, Омон Матжон, Ҳалима Худойбердиева каби шоирлар, уларга эргашиб кириб келган ёш авлод ижоди боис адабиётнинг карахт вужуди нафас ола бошлаганидан туғилган эди, десак  тўғри бўлади.  Хусусан, адабиётда 30-йиллар қатағонидан кейин пайдо бўлган жарликни тўлдирганлардан, Абдурауф Фитрату Абдулла Қодирий, Абдулҳамид Чўлпону Усмон Носирдек тенгсиз шоирлар қалам сурган ХХ асрдаги ўзбек шеъриятининг олтин даврига кўприк улаган шоирларнинг бири Эркин Воҳидовдир (Хуршид Даврон мақоласидан).

Эркин ВОҲИДОВ
УМР БЕКАТЛАРИ
07

ОЛТИАРИҚДА САККИЗ ЙИЛ

— Ота юртим — Фарғона вилоятининг Олтиариқ тумани. Шу ерда дунёга келганман. Онам тошкентлик бўлган. Фарғонага келин бўлишининг сабаби, бобомиз дунёдан ўтгандан кейин онамнинг катта акаси Олтиариққа ишга юборилади. Колхоз қурилишига оиласи билан келган тоғам синглисини шу ерда турмушга беради.

Отам тарих, онам география ўқитувчиси эди. Отам урушдан оғир ярадор бўлиб қайтгач, Тошкентга даволангани келиб, шу ерда вафот этади. Мен ёлғиз фарзанд эдим. Шунинг учун онам иккимиз Тошкентга келганмиз. Онам ҳам вафот этгач, тоғамнинг қўлида қолдим. Болалигим 7-8 ёшгача Олтиариқда ўтган.

Олтиариқдан кўчиб келиб янги ҳаёт бошлаш, ота-онанинг дунёдан ўтиши, янги муҳит ва шароитда, тоғамнинг оиласида яшаш албатта мурғак қалбимга катта зарба бўлган. Аммо тоғамнинг уйида уларнинг болалари билан бирга меҳр кўриб ўсдим.

«МЕН ЎҚИГАН МАКТАБ…»

Илк шеърларимни мактабда ўқиб юрганимда ёзгандим. Тахтапулдаги 22-мактабда ўқиганман. Мактабимизнинг деворий газетасида ёш ҳаваскор шоирларнинг шеърлари чиқарди. Шеърий муҳит мактабимизда жуда кучли эди. Пўлат Мўмин, Ғафур Ғулом, Уйғунларнинг мактабимизга келганини эслайман. Ўша пайтлар пионерлар саройи бўларди. 6-7-синфда мен ҳам ўша ердаги шеърият тўгарагига қатнашиб, шоир Ғайратийдан сабоқ олганман. Буларнинг барчаси менинг шеър ёзишимга тутки бўлган. Дастлабки шеърларим Ғайратий домлага маъқул келиб, у киши ижодимдан намуналарни «Муштум»да ва бир неча газеталарда чоп эттирган.

БИРИНЧИ КУРСДА…

Энди ўйлаб қарасам, камтарлик ҳақидаги шеъримни биринчи курсда ўқиб юрган пайтимда ёзган эканман. Бу шеърни бадиий жиҳатдан жуда юқори деёлмайман-у, аммо ундаги образли тафаккур — чойнакнинг жўмраги бурнини кўтариб турган одамга ўхшаши, пиёланинг камтарлиги, одамнинг чой ичганда уни ўпгандек бўлиши ўша пайтда ҳамманинг эътиборига тушган. Албатта бу шеърни бугун ёзсам, бутунлай бошқача ёзарган бўлардим.

Ундан кейин «Пўлат» деган шеърим оғизга тушди. Тўгаракда гап-сўз бўлди. Газеталарга чиққанидан кейин одамлар ёд олишди.

КИТОБДАН МАШҲУР МАҚОЛА!

Яхши устозлар насиб этди, менга. Кўзга кўринган адабиётшунослар Озод Шарафиддинов, Лазиз Қаюмовлар сабоқ беришди. Озод Шарафиддинов тўгарак очганди. Ўша тўгаракда «Пўлат» ва камтарлик ҳақидаги шеърларим Лазиз Қаюмов томонидан юқори баҳоланган.

1961 йилда биринчи китобим чиқди. Китобга «Талант ва масъулият» деган сўзбошини Озод Шарафиддинов ёзганди. Бу пайтга келиб устоз анча машҳур, адабий танқидчиликнинг пешқадам арбобларига айланган кишилардан эди. Ёш бўлса-да, фикри теран, сўзи ўткир, оргинал фикр қиладиган, эскича фикрларга қарши курашадиган, Абдулла Қаҳҳор мактабининг олди вакилларидан ҳисобланарди. Менинг китобимдан ҳам ўша сўзбоши сифатида ёзилган мақола машҳур бўлган. Озод Шарафиддинов ўта талабчан, қўлига тушган асарни аёвсиз пийпалаб ташлайдиган, қаттиқ танқид қиладиган, яхши баҳони кам берадиган мунаққид эди. Мана шундай инсон китобимга хурсанд бўлиб, яйраб мақола ёзгани учун кўпчилик қидириб ўқиган ва китоб қўлма-қўл бўлиб кетганди.

ДАРДГА МАЛҲАМ — ҚАСИДА!

Навбатдаги “бекат” мен учун «Ёшлик девони» бўлди. Бу китоб мени дабдурустдан бутун Ўзбекистонга машҳур қилган. Айниқса, «Ўзбегим» қасидаси.
1968-69 йиллар… «Ўзбегим»ни ҳамма ёд олди. Фахриддин Умаров, Умар Атоев, Шерали Жўраевлар қўшиқ қилиб куйлашди.

Бу шеър ёзилган пайтда одамларда шундай сўзга эҳтиёж катта бўлган. Чунки она тилимиз ниҳоятда орқага суриб қўйилган, камситилган тил эди. Ундан кейин ўзбек халқининг тарихига бўлган муносабат ҳам жуда ёмон эди. Гўёки, тарихимиз фақат қоронғиликдан иборат-у, биз октябр инқилоби туфайли бахт, илм топгандик. Унгача масалан, саводлилар икки фоиз бўлган деган гаплар бўлган. Шунча олимларимиз, алломаларимиз қаёққа кетган? Рус алифбосини, тилини билмаганларни ҳисоблашган, назаримда. Балки, ўша пайтда рус тилини билганлар икки фоиз бўлгандир?

Тарихий асар ёзганлар оқланмайдиган, совет даврини улуғлаб ёзиш лозим бўлган давр. Бу эса халқнинг меъдасига теккан эди. Чунки ёлғон гап кимга ҳам ёқарди? Биздан Ал-Хоразмий, Беруний, Ибн Сино каби олиму уламолар чиққан бўлса-ю, қандай қилиб ўзбек халқини саводсиз, оми, илмсиз дейиш мумкин? Шунинг учун бу шеър халқнинг дардига малҳамдек бўлган. Лекин у пайтда «Ўзбегим» деган сўзни баралла айтиш осон эмасди. «Биз совет ҳалқимиз», деган гап бўрттириб гапирилар, «ўзбекмиз», «қозоқмиз», «қирғизмиз», дейиш миллатчилик ҳисобланарди. Шу туфайли бу қасидани матбуотда чоп эттиришим осон бўлмаган. Олиб борган жойимда ҳам «ўзбегим» сўзини «халқимиз» деб ўзгартириб беринг, дейишганди. Бир қанча мисраларини олиб ҳам ташлашган. Дастлабки китобимга кирмаган байтлар ҳам бор:

Сен на зардушт, сен на буддий
Сенга на оташ, санам
Одамийлик дини бирлан
Тоза иймон, ўзбегим.

ТАЗЙИҚ ВА ВАЪДАЛАР

Бу қасида учун мен жуда кўп сўроқлар берганман. Аввало органдагилар бу миллатчилик руҳидаги шеърнинг пайдо бўлишига нима сабаб бўлди, дея роса сиқувга олишган. Назаримда, бу Ўзбекистондан ҳам ташқарига чиқиб кетганди. «Юқори»га — Москвагача етиб борган. Идеологларни бироз чўчитган нарса шеърнинг халқ ичида жуда оммалашгани бўлган. «Нега шеърда совет тузумида ўзбек халқининг бахт-саодат топгани акс этмаган? Лениннинг номи йўқ! Москва тилга олинмаган. Партия, Октябр инқилоби йўқ, шуларни киритиб беринг», дейишган менга. Мен бундай деб ёзолмасдим ҳам, киритолмасдим ҳам. Энг юқори даргоҳлардан ҳам шу талаблар бўлган. Яна ваъдалар ҳам бўлганки, агар шу сўзларни қўшсам, китобим жуда катта «тираж»да чиқади, мукофотлар бўлади… Аммо мен бундай қилмадим. Таъқиблардан безганим учун «Фауст»нинг таржимасини баҳона қилиб нашриётдан ишдан кетдим. Бунга муҳарриримиз ҳам рози бўлди. Чунки у кишига ҳам анчагина тазйиқлар бўлган.

ТУШКУН ВА КАЙФИЯТСИЗ ЙИЛЛАР…

Натижада, 1970-75 йиллар оралиғида ишсиз юрдим. Ҳеч қаерда шеърларим ҳам чоп этилмади. Бу йиллар менинг энг эзилган, тушкун ва кайфиятсиз йилларим бўлди. Мана шу беш йил ичида ҳеч нарса ёзмаганман. Ёзсам ҳам чиқмасди-да! Вақтни бекор ўтказмаслик учун «Фауст»ни ўзбек тилига ўгирдим. Буни таржима қилишимга туртки бўлган нарса Гётенинг шарқ дунёсига яқинлиги эди.
Ғарб билан шарқ шеърияти ўртасида жуда катта фарқ бор. Редьярд Киплинг айтган: «Ғарб бу — Ғарбдир, Шарқ бу — Шарқ, улар ҳеч қачон қўшила олишмайди». Ҳақиқатан ҳам шундай. Гарчи Ғарбда Саъдийни, Ҳофизни катта қизиқиш билан ўқишса-да, асл маъносини англашмаган. Фақатгина Гёте ростмана Шарқ адабиётини ўрганган. Буюкларимиз ижоди ҳақида юксак сўзларни айтган. Ўз фалсафасига ҳам, «Фауст»нинг туб мағзига ҳам Шарқ дунёқарашини сингдирган.

Ғарб дунёсидан иккита шоир мени кўпроқ банд қилган. Бири — рус шоири Сергей Есенин, бири — немис шоири Иоган Гёте. Шуларнинг ижодини таржима қилганман. Талабалигимда ҳам бир қанча парчалар таржима қилгандим. Бу менда рағбат уйғотган. Шу боис, имкон туғилганида Гёте 60 йил давомида ёзган «Фауст»ни беш йилда таржима қилдим. Беш йиллик ижодимдаги танаффусни мана шу билан тўлдирдим. Кейин яна нашриётга, ижодга қайтдим.

АЗГАНУШГА РАҚОБАТЧИ…

Отам тошкентликка уйланганидек, мен ҳам тошкентликка уйландим. Гулчеҳрахон билан битта университетнинг, битта факультетнинг талабаларимиз. Мен филология факультетини битираётган пайтимда Гулчеҳра биринчи курсга келган. Мендан ҳазиллашиб сўрашганди: «Нега арман қизи Азганушга шеър ёзгансиз-у, тошкентлик қизга уйлангансиз?». Мен жавоб бергандим: «Қандоқ қилайки, шундоқ ёнимда, шундоқ қўшни маҳаллада пешанамга битилгани бор экан. Ўзбек бекорга айтмайди «фалокат оёғинг остида», деб. (Кулади).

Биз осонлик билан турмуш қурмаганмиз. Чунки мутлақо бошқа-бошқа, бир-бирига ўхшамаган оилалар фарзанди эдик. Мен ота-онасиз, тоғасининг қўлида ўсган етим бўлганман. Шоирлигим ҳам маълум эмас. Тоғам зиёли, ўзига яраша обрўли инсон бўлса-да, мен у кишининг фарзанди эмаслигим, яна Фарғонадан келганлигим дастак бўлган-да! Шунинг учун Гулчеҳранинг оиласи қаршилик қилган. Айниқса, катта опаси… Кейинчалик турмуш қуриб, фарзандларимиз туғилиб, яхши яшаб кетганимиздан сўнг, у киши «мени кечиринг, синглимни шунчалик бахтли қилишингизни билмаган эканман», деб қолди. Жиддий туриб ҳазиллашдим: «Ўша вақтда қаттиқ турмаган экансиз-да!» (Кулади).

«ФАРЗАНДЛАРИМ ВА НЕВАРАЛАРИМ ҲАҚИДА…»

Фарзандларим ичида менинг йўлимдан кетгани йўқ. Ўзим шоирликнинг жабру жафолари, қийинчиликлари, уйқусиз кечалар, улар эвазига бошингизга келадиган маломатларни, яна ўрта даражадаги шоирларнинг беобрўлигини кўрганим учун бу касбга ташвиқ қилмаганман. Улар ҳам майл билдиришмаган. Катта қизим Нозима — шифокор, кейингиси Моҳира — тилшунос, ўғлимиз Хуршидбек — шарқшуносликни битирди, сўнг халқ хўжалиги бўйича таҳсил олди. Аммо ҳозир кўпчилик ёшлар сингари тижорат билан шуғулланади. Кенжа қизим Фозила ҳам — шифокор.
Невараларимга келсак, улар ичида ҳам шоир бўламан, дегани йўқ. Тўртта қиз, саккизта ўғил неварам бор. Катта невараларим ўғил, ҳали уйланмаган. Агар улар қиз бўлишганда аллақачон турмушга бериб, эвара ҳам кўрган бўлардим.

КЎП БЕРИЛАДИГАН САВОЛ

Иш жойим иккита бўлган. Йигирма йилдан ортиқроқ ноширлик қилган бўлсам, ундан кейинги йигирма йилим депутатлик билан ўтди. Олий Кенгашнинг ошкоралик масалалари қўмитаси ва Олий Мажлиснинг Халқаро ишлар ва парламентлараро алоқалар қўмитаси раиси бўлиб фаолият юритдим.
Менга бир саволни жуда кўп беришади: «Давлат ишида ишлаб ижодни тўхтатиб қўйдингизми?»
Йўқ. Асло ундай эмас. Мен ижоддан тўхтаганим йўқ.

Mанба: darakchi.uz

09
Эркин ВОҲИДОВ
ШЕЪРЛАР ВА ТАРЖИМАЛАР
07

КАМТАРЛИК ҲАҚИДА

Гарчи шунча мағрур турса ҳам,
Пиёлага эгилар чойнак.
Шундай экан, манманлик нечун,
Кибру ҳаво нимага керак?

Камтарин бўл, ҳатто бир қадам
Ўтма ғурур остонасидан.
Пиёлани инсон шунинг-чун
Ўпар доим пешонасидан.

1956

ПЎЛАТ

У даставвал ойболта бўлди,
Сўнг замбарак бўлиб қуйилди.
Қилич ҳам у,
милтиқ
ва наган,
У бомба ҳам бўлиб портлаган.
Лекин олган жаҳонни фақат
Перо бўлиб қуйилгач пўлат.

1959

ЁШЛИК

Ёшлик! Сени куйламаган ким,
Эртакларинг сўйламаган ким,
Қариганда ўйламаган ким,
Ўйлаб яна куйламаган ким?
Битмоқ бўлдим мен ҳам сенга байт,
Ёш юракнинг ҳаққи борми, айт?

Ёшлик, асли менинг ўзимсан,
Кенг оламга боққан кўзимсан.
Ёзган шеърим, айтган сўзимсан,
Кечам, эртам, ушбу рўзимсан.
Битмоқ бўлдим сен учун ашъор,
Аммо ўзни куйламоқ душвор.

Ёшлик— гулу гулғунча экан,
Бу гул олам тургунча экан,
Ёшлик — беҳад тушунча экан,
Поёни йўқ гардунча экан.
Битмоқ бўлдим мен унга достон,
Уйларимга топмадим поён.

Ёшлик, дилдан шавқ кетгани йўқ,
Юрак сени тарк этгани йўқ,
Юрак сени тарк этгани йўқ,
Демак, қадрингга етгани йўқ.
Ёшлик, сени куйлаб билурман,
Аммо бугун ёшлик қилурман.

Ёшлик — ишқу ошиқлик майли,
Ўзи Мажнун, ҳам ўзи Лайли,
Субҳи олам унинг туфайли.
Майли, унга битмасам майли,
На бир ғазал, на бир мусаддас,
Унинг ўзи шеърдан муқаддас.

1961

 

АЗГАНУШ
Арман қизига

Кўрдиму лол бўлди ақлим, ўнгмиди бу ёки туш,
Бўлса ҳам ўнг, ё сени кўргач, бошимдан учди ҳуш.
Сен баланд тоғ узра эрдинг мисли оҳу ёки қуш,
Ёлвориб мен пастда дердим: бир нафас ёнимга туш.
Азгануш, ҳой, Азганушим, Азганушжон, Азгануш.

Сен хаёлнинг бир дамилик жилвасиму чинмидинг,
Ё ғазалларда битилган «ул париваш» сенмидинг.
Орази гул, сочи сунбул, бир тани сийминмидинг,
Балки Ширин Ширин эрмас, сен ўзинг Ширинмидинг?
Азганушим, Азганушжон, Азгануш, ҳой, Азгануш.

Ўсма қўйдингму қошингга, бунчалар тим қорадир,
Билмадим, бу қошларингдан қанча диллар порадир,
Раҳм қилғил, битта ўзбек шунчалар ёлворадир,
Туш ўзинг, ё айт, ёнингга қайси йўлдан борадир?
Азганушжон, Азгануш, ҳой, Азганушим, Азгануш.

Боқ, бу тоғлар ортида бир ўлка бордир кўп йироқ.
Мен қанотли йўлчига бу бир нафаслик йўл бироқ,
Юр, париваш, мен билан юр, борми сенда иштиёқ?
Гул тутарман сенга сўлмас ул чамандан бир қучоқ.
Азганушим, Азганушжон, Азгануш, ҳой, Азгануш.

1963

«ЁШЛИК ДЕВОНИ»ДАН

ТУН БИЛАН ЙИҒЛАБДИ БУЛБУЛ…

Тун билан йиғлабди булбул
Ғунча ҳажри доғида.
Кўз ёши шабнам бўлиб
Қолмиш унинг япроғида.

Кўз юмар бўлсам, кўзим —
Олдида пайдо гул юзим,
Ғунча кўз очмоғи бор
Булбул кўзин юммоғида.

Аста барг остида тинглаб
Ётган эрмиш шўх сабо,
Ғунча булбулдан муҳаббат
Дарсин олган чоғида.

Севги саҳросида қолмиш
Неча Мажнундан ғубор,
Неча Фарҳод гарди ётгай
Биситуннинг тоғида.

Ғунчадек чеҳрангга Эркин
Жон фидо этгай, санам.
Қатра қонидан гул унсин
То муҳаббат боғида.

1967

САМАРҚАНД

Оташин барқ ёнди гулранг
Чархнинг меҳробида,
Чарх урар кўнглим хаёлнинг
Оташин гирдобида.

Субҳидам офтоби кўкнинг
Гумбазида ёнди, ё
Ёнди бу фируза гумбаз
Субҳидам офтобида.

Тонг эмас бу, тонгда бўлсам
Мен хаёл обида ғарқ,
Тонг қилибдир чунки кўнглим
Бу хаёлдек обида.

Кўҳна шаҳрим, тарихингни
Кўз юмиб қилсам хаёл,
Ғарқ кўринди мазлум элнинг
Кўз ёши селобида.

Бу саройлар ғишти элнинг
Ашки бирлан хокидан,
Рангу бўёғи қорилмиш
Қайғунинг зардобида.

Чулғаниб сокин хаёлга
Жим ётар соғоналар.
Не кўрар Мирзо Улуғбек
Беш асрлик хобида?

Кенг фалакни қучди инсон,
Лек минг йил ўтса ҳам,
Илк муаллимдир Самарқанд
Илми афлок бобида.

Бош эгиб устоз Улуғбек
Қошида турдим бу тонг,
Чарх уриб кўнглим хаёлнинг
Оташин гирдобида.

1967

СЕНГА БАХТДАН ТАХТ ТИЛАРМАН

Сен ғанисан, менда бисёр эхтиёж.
НОДИРАБЕГИМ

Сенга бахтдан тахт тиларман,
Толедан бошингга тож,
Мулки ҳуснингга омонлик,
Тожу тахтингга ривож.

Тожу тахт ташбеҳидан сен
Кўҳна деб кулсанг нетай,
Сен ахир шоҳи жаҳоним,
Мен қулингман, не илож?

Не иложким, давлатим йўқ,
Ганжи меҳримдан бўлак,
Бул эваздан кўз тўлайдур
Қатра-қатра дур хирож.

Кўзларим айлар ҳамиша
Арзи муҳтожлик сенга,
Айт-чи, жоним, борми сенда
Кўз ёшимга эҳтиёж?

Кўп насиҳат тинглаб Эркин
Қилмади ҳеч тарки ишқ.
Бор масалким, иш юришмас
Соҳиби гар бўлса кож.

1967

ХАЁЛ

Кечалар киприкларимда
Тарки хоб айлар хаёл,
Ўз ҳаётимдан ўзимга
Сарҳисоб айлар хаёл.

Қисса айтур мозийдин гоҳ,
Эртадан афсона гоҳ,
Гоҳ савол айлар кўнгилга,
Гоҳ жавоб айлар хаёл.

Кўкда сузган ойни кўзга
Бир кичик фонус этиб,
Пирпираб ёнгувчи шамни
Моҳи тоб айлар хаёл.

Май тўла жом ичра тўфон
Мавжини пайдо қилур,
Тонг шафақ алвонини
Гулгун шароб айлар хаёл.

Минг асрлар кори ҳолин
Қилгай у бир сония,
Лаҳзанинг мазмунини
Минг бир китоб айлар хаёл.

Неки забт этмиш шуур,
Боис хаёл ўлса, не тонг,
Дилга парвоз айла деб
Мангу хитоб айлар хаёл.

Бу шитоб асрим хаёлга
Этдиму тезликни бахш,
Билмадим, асримни олға
Ё шитоб айлар хаёл.

Бор экан инсон қўлида
Орзу ёққан чароқ,
Бу чароқни, ўйла, бир кун
Офтоб айлар хаёл.

Мен хаёлни шеърга солдим,
Ўйпараст бўлма ва лек,
Бесамар бўлса сени
Бир кун хароб айлар хаёл.

Бўлгин, Эркин, ҳар нафас
Эзгу хаёлга ошино,
Пок эса ният, сени
Олижаноб айлар хаёл.

БИР ГЎЗАЛКИМ

Бир гўзалким, ҳуснидан эл
Лол эмиш, ҳайрон эмиш,
Ишқи бирлан диллар обод,
Хонумон вайрон эмиш.

Нуқтадек бир холи бормиш
Ғунча лабнинг устида,
Ул бири ошкор эмишдир,
Ул бири пинҳон эмиш.

Санги дилнинг ҳасратида
Қанча диллар дард чекиб,
Кўзларининг ғурбатида
Қанча кўз гирён эмиш.

Барча шайдоларнинг оҳи
Жам эса маҳшар бўлиб,
Хуни дил кўз ёшларидан
Бир буюк тўфон эмиш.

Қилгай эрмиш мутриби ишқ
Ўз мақомини ироқ,
Шул сабаб оҳанги ушшоқ,
Гиряи афғон эмиш.

Кўйида ётмиш кўнгиллар
Мисли синган кўзгудек,
Воҳки, ҳар бир парчасида
Ул руҳи тобон эмиш.

Ул гўзал олмослик эрмиш,
Ким парилар зотидан,
Ғойибона ошиқ Эркин
Толиби даврон эмиш.

1968

ЎЗБЕГИМ
Қасида

Тарихингдир минг асрлар
Ичра пинҳон, ўзбегим,
Сенга тенгдош Помиру
Оқсоч Тиёншон, ўзбегим.

Сўйласин Афросиёбу
Сўйласин Ўрхун хати,
Кўҳна тарих шодасида
Битта маржон, ўзбегим.

Ал Беруний, Ал Хоразмий,
Ал Фороб авлодидан,
Асли насли балки Ўзлуқ,
Балки Тархон, ўзбегим.

Ўтдилар шўрлик бошингдан
Ўйнатиб шамширларин
Неча қоон, неча султон,
Неча минг хон, ўзбегим.

Тоғларинг тегрангда гўё
Бўғма аждар бўлди-ю,
Икки дарё — икки чашминг,
Чашми гирён, ўзбегим.

Қайсари Рум найзасидан
Бағрида доғ узра доғ,
Чингизу Боту тиғига
Кўкси қалқон, ўзбегим.

Ёғди тўрт ёндин асрлар
Бошингга тийри камон,
Умри қурбон, мулки торож,
Юрти вайрон, ўзбегим.

Давр зулмига ва лекин
Бир умр бош эгмадинг,
Сен — Муқанна, сарбадор — сен,
Эрксевар қон, ўзбегим.

Сен на зардушт, сен на буддий,
Сенга на оташ, санам,
Одамийлик дини бирла
Тоза имон, ўзбегим.

Маърифатнинг шуъласига
Талпиниб зулмат аро,
Кўзларингдан оқди тунлар
Кавкабистон, ўзбегим.

Тузди-ю Мирзо Улуғбек
Кўрагоний жадвалин,
Сирли осмон тоқига илк —
Қўйди нарвон ўзбегим.

Мир Алишер наърасига
Акс-садо берди жаҳон,
Шеърият мулкида бўлди
Шоҳу султон ўзбегим.

Илму шеърда шоҳу султон,
Лек тақдирига қул,
Ўз элида чекди ғурбат,
Зору нолон ўзбегим.

Мирза Бобур — сен, фиғонинг
Солди олам узра ўт,
Шоҳ Машраб қони сенда
Урди туғён, ўзбегим.

Шеъриятнинг гулшанида
Сўлди маҳзун Нодира,
Сийм танни ювди кўз ёш,
Кўмди армон, ўзбегим.

Йиғлади фурқатда Фурқат
Ҳам муқимликда Муқийм,
Нолишингдан Ҳинду Афғон
Қилди афғон, ўзбегим.

Тарихинг битмакка, халким,
Мингта Фирдавсий керак,
Чунки бир бор чеккан оҳинг
Мингта достон, ўзбегим.

Ортда колди кўҳна тарих,
Ортда қолди дард, ситам,
Кетди ваҳминг, битди заҳминг,
Топди дармон, ўзбегим.

Бўлди осмонинг чароғон
Толе хуршиди билан,
Бўлди асрий тийра шоминг
Шуълаафшон, ўзбегим.

Мен Ватанни боғ деб айтсам,
Сенсан унда битта гул.
Мен Ватанни кўз деб айтсам,
Битта мужгон ўзбегим.

Фахр этарман, она халқим,
Кўкрагимни тоғ қилиб,
Кўкрагида тоғ кўтарган
Танти деҳқон ўзбегим.

Ўзбегим деб кенг жаҳонга
Не учун мадҳ этмайин!
Ўзлигим билмоққа даврим
Берди имкон, ўзбегим.

Мен буюк юрт ўғлидурман,
Мен башар фарзандиман,
Лекин аввал сенга бўлсам
Содиқ ўғлон, ўзбегим.

Менга Пушкин бир жаҳону
Менга Байрон бир жаҳон,
Лек Навоийдек бобом бор,
Кўксим осмон, ўзбегим.

Қайга бормай, бошда дўппим,
Ғоз юрарман гердайиб,
Олам узра номи кетган
Ўзбекистон, ўзбегим.

Бу қасидам сенга, халқим,
Оқ суту туз ҳурмати,
Эркин ўғлингман, қабул эт,
Ўзбегим, жон ўзбегим.

1968

ҲОФИЗ ШЕРОЗИЙДАН

* * *

Ёрим қўлига қадаҳ-ки олгай,
Бозори санам касодга қолгай.

Ҳар кимки, кўзини кўрса дейди:
«Бу маст, қани муҳтасиб, тутолгай».

Ашк баҳри аро балиқ бўлибман,
Қармоғини ёр чу сувга солгай.

Зор ила аёғига йиғилдим,
Уммид этамен, қўлимдан олгай.

Ҳофиз каби хуррам ул кишиким,
Жоми азалини нўш этолгай.

* * *

Кеча достон бўлди ошиқ даврада гисуларинг,
То ярим тун баҳсга боис бўлди анбар мўларинг.

Кипригинг новакларидин қонга айланди кўнгил,
Ваҳ, яна қўмсар, ажабким, ул камон абрўларинг.

Авфилиллоҳким, сабо келтирмаса сендан хабар,
Ҳеч насиб бўлмасди кўрмак бизга кўча-кўларинг.

Бехабар эрди жаҳон аввалда ишқ ошубидин,
Қолди ғавғога у кўргач ғамзаи жодуларинг.

Мен ҳам авваллар эдим дарди жунундин бехабар,
Қўйди домин йўлларимга кокили ҳиндуларинг.

Тугмаларни ечгил-у дил мушкулин айла кушод,
Ким, ечилмоғимга боис дилкушо кулгуларинг.

Кел вафо айлаб, қадам қўй Ҳофизингнинг хокига,
Ким бу оламдан олиб кетмиш мени орзуларинг.

МИРЗО БЕДИЛДАН

* * *

Заҳм ўлди яна, чашми пуроб ўлди бизим дил,
Жом ичра тўла қонли шароб ўлди бизим дил.

Гулбоғу чаман фаслида тош ўлса у кўнгил,
Дашт узра ғубор ўлса-да, об ўлди бизим дил.

Васл анжумани ичра ҳаё жом бўлибдир,
0б ўлса агар бодаи ноб ўлди бизим дил.

Не ҳосил, аё нола, бул оташ нафасингдан,
Қон бўл, сени деб бўйла кабоб ўлди бизим дил.

Бир чашма-ку тўфони хаёл ичра бу олам,
Бедил, на илож, эмди сароб ўлди бизим дил.

* * *

Паришон хотирим деб ғам яралмиш,
Яна чашмим туфайли нам яралмиш.

Қилур мавж гавҳару оина жавҳар,
Ажаб, беорзу дил кам яралмиш.

Атарлар ғунча поймолини гул деб,
Не ҳол, шодлик аро мотам яралмиш.

Сабо тўзғитгудек бир кафт тупроқ
Қўшилгач қон ила, одам яралмиш.

Қошимга келса гар фармони таслим,
Эгилгум, қошим асли хам яралмиш.

Агар хешлик учун пайдо бу олам,
Менинг кўнглимга кўнглим ҳам яралмиш.

Дилинг дардига йўқдир чора, Бедил,
Бўлиб соҳибмуҳр Ҳотам яралмиш.

Сергей Есенин
«ЭРОН ТАРОНАЛАРИ» ТУРКУМИДАН

* * *

Букун дедим саррофга атай,
Алишаркан сўмни туманга:
«Ўргат, гўзал Лаълимга айтай,
Ўргат, севдим, демоқни манга».

Ул саррофга дедим букун ман
Елдан сокин, жилғалардан тинч:
«Ўргат менга, гўзал Лаълимдан
Форс тилида сўрайин ўпич».

Яна дедим саррофга атай
Ҳаяжоним дилда беркитиб,
Ўргат, гўзал Лаълимга айтай,
Ўргат, айтай «меникисан», деб.

Шунда менга деди у:  Эвоҳ,
Ишқ васфига топилмас сўзлар.
Севаман, дер дилдан чиққан оҳ,
Ёқут каби ёнгувчи кўзлар.

Сўрма мендан бўсанинг исмин,
Номи йўқдир сенга айтмоққа.
У келтириб атиргул исин,
Гулбарг бўлиб қўнар дудоққа.

Севги дилга бермас кафолат,
Севги бахтга, ё дардга йўллар.
Меникисан деёлур фақат
Юздан ниқоб кўтарган қўллар.

* * *

Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам,
Билсанг, шимол Ватандир менга.
Далалардан сўйлайми сенга,
Ой нур сепган бошоқлардан ҳам,
Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам.

Билсанг, шимол Ватандир менга,
Унда ой ҳам юз бора улкан.
Шероз қанча бўлмасин кўркам,
Азиз ўлка Рязандир менга,
Билсанг, шимол Ватандир менга.

Далалардан сўйлайми сенга?
Сочим олмиш буғдойидан ранг,
Бармоғингга ўра хоҳласанг,
Зарра оғриқ сезилмас менга,
Далалардан сўйлайми сенга?

Ой нур сепган бошоқлардан ҳам
Олтин сочим сўйласин, дилдор.
Кул, ўйна-ю, даламдан зинҳор
Гапирмагин менга, жонгинам,
Ой нур сепган бошоқлардан ҳам.

Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам,
Шимол ёқда бир нозанин бор,
Сенга ўхшар, ғоятда дилдор,
Балки мени ўйлар ул санам…
Шаҳинам, о, менинг Шаҳинам.

* * *

Дединг:  Саъдий доимо ёрнинг
Сийнасидан оларкан бўса.
Худо ҳаққи, шошма, дилдорим,
Қочмас ахир ўрганиш бўлса.

Қуръонда бор, дединг, азалдан
«Алқасосул миналҳак», тамом.
Мен туғилган бўлсам Рязанда,
Қайдан таниш бўлсин бу калом.

Сен куйладинг: «Фирот ортида
Гуллар борки, қизлардан гўзал!»
Бой бўлсайдим кўшиқ бобида,
Тўқир эдим бошқа бир ғазал.

Гар қизлардан бўлса зиёда,
Мен гулларни қирқардим буткул,
То кўрмайин ёруғ дунёда
Шаҳинамдан сулувроқ бир гул.

Ўгит билан қийнама энди,
Ўгитларинг менга не даркор?!
Шоир бўлиб дунёга келдим,
Шоир каби ўпаман, дилдор.

* * *

Заъфар юртга нур тўкар оқшом,
Боғда гуллар жавлон урган пайт.
Кел, жонгинам, қўшиқ айт, Хайём —
Куйлаб ўтган қўшиқлардан айт,
Боғда гуллар жавлон урган пайт.

Ой нурига ғарқ бўлган Шероз,
Парвонадек учар юлдузлар.
Менга ёқмас, ўтинаман, рост,
Ниқоб тутса дилрабо юзлар,
Ой нурига кўмилган Шероз.

Қизлар юзин сақлар ниқобда,
Иссиқданми бўлиб асрамоқ,
Ё куймасин дерлар офтобда.
Севсин учун йигитлар кўпроқ —
Қизлар юзин сақлар ниқобда.

Ниқоб билан дўст бўлма, гулрў,
Ёз сўзимни ёдинг лавҳига,
Умр ўзи ғоят қисқа-ку,
Тўймоқ қийин толе шавқига,
Ёз сўзимни ёдинг лавҳига.

Қисматларда не қаролик бор,
Қолмас бир зум бахш этсанг роҳат.
Гуноҳ бўлур шу сабаб, дилдор,
Бу дунёда яширсанг талъат,
Бергач уни она табиат.

Боғда гуллар тебранар оқшом,
Юрагимда ўзга бир диёр.
Ўзим сенга қўшиқ айтай, ёр!
Бу қўшиқни билмаган Хайём.
Боғда гуллар тебранар оқшом…

045

         O’tgan asrning 70-80-yillari o’zbek adabiyotida yuzaga kelgan qaynoq muhit beqiyos bo’lganini hech kim rad etolmaydi. Bu haligacha ta’siri davom etayotgan  muhit o’zidan-o’zi osmondan tushmagan edi. Bu muhit juda uzoq davom etgan soqovlikdan so’ng, Asqad Muxtor, Erkin Vohidov, Husniddin Sharipov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Cho’lpon Ergash, Omon Matjon, Halima Xudoyberdieva kabi shoirlar, ularga ergashib kirib kelgan yosh avlod ijodi bois adabiyotning karaxt vujudi nafas ola boshlaganidan tug’ilgan edi, desak  to’g’ri bo’ladi.  Xususan, adabiyotda 30-yillar qatag’onidan keyin paydo bo’lgan jarlikni to’ldirganlardan, Abdurauf Fitratu Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho’lponu Usmon Nosirdek tengsiz shoirlar qalam surgan XX asrdagi o’zbek she’riyatining oltin davriga ko’prik ulagan shoirlarning biri Erkin Vohidovdir (Xurshid Davron maqolasidan).
.

Erkin VOHIDOV
UMR BEKATLARI
07

OLTIARIQDA SAKKIZ YIL

— Ota yurtim — Farg’ona viloyatining Oltiariq tumani. Shu yerda dunyoga kelganman. Onam toshkentlik bo’lgan. Farg’onaga kelin bo’lishining sababi, bobomiz dunyodan o’tgandan keyin onamning katta akasi Oltiariqqa ishga yuboriladi. Kolxoz qurilishiga oilasi bilan kelgan tog’am singlisini shu yerda turmushga beradi.

Otam tarix, onam geografiya o’qituvchisi edi. Otam urushdan og’ir yarador bo’lib qaytgach, Toshkentga davolangani kelib, shu yerda vafot etadi. Men yolg’iz farzand edim. Shuning uchun onam ikkimiz Toshkentga kelganmiz. Onam ham vafot etgach, tog’amning qo’lida qoldim. Bolaligim 7-8 yoshgacha Oltiariqda o’tgan.

Oltiariqdan ko’chib kelib yangi hayot boshlash, ota-onaning dunyodan o’tishi, yangi muhit va sharoitda, tog’amning oilasida yashash albatta murg’ak qalbimga katta zarba bo’lgan. Ammo tog’amning uyida ularning bolalari bilan birga mehr ko’rib o’sdim.

«MEN O’QIGAN MAKTAB…»

Ilk she’rlarimni maktabda o’qib yurganimda yozgandim. Taxtapuldagi 22-maktabda o’qiganman. Maktabimizning devoriy gazetasida yosh havaskor shoirlarning she’rlari chiqardi. She’riy muhit maktabimizda juda kuchli edi. Po’lat Mo’min, G’afur G’ulom, Uyg’unlarning maktabimizga kelganini eslayman. O’sha paytlar pionerlar saroyi bo’lardi. 6-7-sinfda men ham o’sha yerdagi she’riyat to’garagiga qatnashib, shoir G’ayratiydan saboq olganman. Bularning barchasi mening she’r yozishimga tutki bo’lgan. Dastlabki she’rlarim G’ayratiy domlaga ma’qul kelib, u kishi ijodimdan namunalarni «Mushtum»da va bir necha gazetalarda chop ettirgan.

BIRINCHI KURSDA…

Endi o’ylab qarasam, kamtarlik haqidagi she’rimni birinchi kursda o’qib yurgan paytimda yozgan ekanman. Bu she’rni badiiy jihatdan juda yuqori deyolmayman-u, ammo undagi obrazli tafakkur — choynakning jo’mragi burnini ko’tarib turgan odamga o’xshashi, piyolaning kamtarligi, odamning choy ichganda uni o’pgandek bo’lishi o’sha paytda hammaning e’tiboriga tushgan. Albatta bu she’rni bugun yozsam, butunlay boshqacha yozargan bo’lardim.

Undan keyin «Po’lat» degan she’rim og’izga tushdi. To’garakda gap-so’z bo’ldi. Gazetalarga chiqqanidan keyin odamlar yod olishdi.

KITOBDAN MASHHUR MAQOLA!

Yaxshi ustozlar nasib etdi, menga. Ko’zga ko’ringan adabiyotshunoslar Ozod Sharafiddinov, Laziz Qayumovlar saboq berishdi. Ozod Sharafiddinov to’garak ochgandi. O’sha to’garakda «Po’lat» va kamtarlik haqidagi she’rlarim Laziz Qayumov tomonidan yuqori baholangan.

1961 yilda birinchi kitobim chiqdi. Kitobga «Talant va mas’uliyat» degan so’zboshini Ozod Sharafiddinov yozgandi. Bu paytga kelib ustoz ancha mashhur, adabiy tanqidchilikning peshqadam arboblariga aylangan kishilardan edi. Yosh bo’lsa-da, fikri teran, so’zi o’tkir, orginal fikr qiladigan, eskicha fikrlarga qarshi kurashadigan, Abdulla Qahhor maktabining oldi vakillaridan hisoblanardi. Mening kitobimdan ham o’sha so’zboshi sifatida yozilgan maqola mashhur bo’lgan. Ozod Sharafiddinov o’ta talabchan, qo’liga tushgan asarni ayovsiz piypalab tashlaydigan, qattiq tanqid qiladigan, yaxshi bahoni kam beradigan munaqqid edi. Mana shunday inson kitobimga xursand bo’lib, yayrab maqola yozgani uchun ko’pchilik qidirib o’qigan va kitob qo’lma-qo’l bo’lib ketgandi.

DARDGA MALHAM — QASIDA!

Navbatdagi “bekat” men uchun «Yoshlik devoni» bo’ldi. Bu kitob meni dabdurustdan butun O’zbekistonga mashhur qilgan. Ayniqsa, «O’zbegim» qasidasi.
1968-69 yillar… «O’zbegim»ni hamma yod oldi. Faxriddin Umarov, Umar Atoev, Sherali Jo’raevlar qo’shiq qilib kuylashdi.

Bu she’r yozilgan paytda odamlarda shunday so’zga ehtiyoj katta bo’lgan. Chunki ona tilimiz nihoyatda orqaga surib qo’yilgan, kamsitilgan til edi. Undan keyin o’zbek xalqining tarixiga bo’lgan munosabat ham juda yomon edi. Go’yoki, tariximiz faqat qorong’ilikdan iborat-u, biz oktyabr inqilobi tufayli baxt, ilm topgandik. Ungacha masalan, savodlilar ikki foiz bo’lgan degan gaplar bo’lgan. Shuncha olimlarimiz, allomalarimiz qayoqqa ketgan? Rus alifbosini, tilini bilmaganlarni hisoblashgan, nazarimda. Balki, o’sha paytda rus tilini bilganlar ikki foiz bo’lgandir?

Tarixiy asar yozganlar oqlanmaydigan, sovet davrini ulug’lab yozish lozim bo’lgan davr. Bu esa xalqning me’dasiga tekkan edi. Chunki yolg’on gap kimga ham yoqardi? Bizdan Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino kabi olimu ulamolar chiqqan bo’lsa-yu, qanday qilib o’zbek xalqini savodsiz, omi, ilmsiz deyish mumkin? Shuning uchun bu she’r xalqning dardiga malhamdek bo’lgan. Lekin u paytda «O’zbegim» degan so’zni baralla aytish oson emasdi. «Biz sovet halqimiz», degan gap bo’rttirib gapirilar, «o’zbekmiz», «qozoqmiz», «qirg’izmiz», deyish millatchilik hisoblanardi. Shu tufayli bu qasidani matbuotda chop ettirishim oson bo’lmagan. Olib borgan joyimda ham «o’zbegim» so’zini «xalqimiz» deb o’zgartirib bering, deyishgandi. Bir qancha misralarini olib ham tashlashgan. Dastlabki kitobimga kirmagan baytlar ham bor:

Sen na zardusht, sen na buddiy
Senga na otash, sanam
Odamiylik dini birlan
Toza iymon, o’zbegim.

TAZYIQ VA VA’DALAR

Bu qasida uchun men juda ko’p so’roqlar berganman. Avvalo organdagilar bu millatchilik ruhidagi she’rning paydo bo’lishiga nima sabab bo’ldi, deya rosa siquvga olishgan. Nazarimda, bu O’zbekistondan ham tashqariga chiqib ketgandi. «Yuqori»ga — Moskvagacha yetib borgan. Ideologlarni biroz cho’chitgan narsa she’rning xalq ichida juda ommalashgani bo’lgan. «Nega she’rda sovet tuzumida o’zbek xalqining baxt-saodat topgani aks etmagan? Leninning nomi yo’q! Moskva tilga olinmagan. Partiya, Oktyabr inqilobi yo’q, shularni kiritib bering», deyishgan menga. Men bunday deb yozolmasdim ham, kiritolmasdim ham. Eng yuqori dargohlardan ham shu talablar bo’lgan. Yana va’dalar ham bo’lganki, agar shu so’zlarni qo’shsam, kitobim juda katta «tiraj»da chiqadi, mukofotlar bo’ladi… Ammo men bunday qilmadim. Ta’qiblardan bezganim uchun «Faust»ning tarjimasini bahona qilib nashriyotdan ishdan ketdim. Bunga muharririmiz ham rozi bo’ldi. Chunki u kishiga ham anchagina tazyiqlar bo’lgan.

TUSHKUN VA KAYFIYATSIZ YILLAR…

Natijada, 1970-75 yillar oralig’ida ishsiz yurdim. Hech qaerda she’rlarim ham chop etilmadi. Bu yillar mening eng ezilgan, tushkun va kayfiyatsiz yillarim bo’ldi. Mana shu besh yil ichida hech narsa yozmaganman. Yozsam ham chiqmasdi-da! Vaqtni bekor o’tkazmaslik uchun «Faust»ni o’zbek tiliga o’girdim. Buni tarjima qilishimga turtki bo’lgan narsa Gyotening sharq dunyosiga yaqinligi edi.

G’arb bilan sharq she’riyati o’rtasida juda katta farq bor. Red`yard Kipling aytgan: «G’arb bu — G’arbdir, Sharq bu — Sharq, ular hech qachon qo’shila olishmaydi». Haqiqatan ham shunday. Garchi G’arbda Sa’diyni, Hofizni katta qiziqish bilan o’qishsa-da, asl ma’nosini anglashmagan. Faqatgina Gyote rostmana Sharq adabiyotini o’rgangan. Buyuklarimiz ijodi haqida yuksak so’zlarni aytgan. O’z falsafasiga ham, «Faust»ning tub mag’ziga ham Sharq dunyoqarashini singdirgan.

G’arb dunyosidan ikkita shoir meni ko’proq band qilgan. Biri — rus shoiri Sergey Yesenin, biri — nemis shoiri Iogan Gyote. Shularning ijodini tarjima qilganman. Talabaligimda ham bir qancha parchalar tarjima qilgandim. Bu menda rag’bat uyg’otgan. Shu bois, imkon tug’ilganida Gyote 60 yil davomida yozgan «Faust»ni besh yilda tarjima qildim. Besh yillik ijodimdagi tanaffusni mana shu bilan to’ldirdim. Keyin yana nashriyotga, ijodga qaytdim.

AZGANUSHGA RAQOBATCHI…

Otam toshkentlikka uylanganidek, men ham toshkentlikka uylandim. Gulchehraxon bilan bitta universitetning, bitta fakul`tetning talabalarimiz. Men filologiya fakul`tetini bitirayotgan paytimda Gulchehra birinchi kursga kelgan. Mendan hazillashib so’rashgandi: «Nega arman qizi Azganushga she’r yozgansiz-u, toshkentlik qizga uylangansiz?». Men javob bergandim: «Qandoq qilayki, shundoq yonimda, shundoq qo’shni mahallada peshanamga bitilgani bor ekan. O’zbek bekorga aytmaydi «falokat oyog’ing ostida», deb. (Kuladi).

Biz osonlik bilan turmush qurmaganmiz. Chunki mutlaqo boshqa-boshqa, bir-biriga o’xshamagan oilalar farzandi edik. Men ota-onasiz, tog’asining qo’lida o’sgan yetim bo’lganman. Shoirligim ham ma’lum emas. Tog’am ziyoli, o’ziga yarasha obro’li inson bo’lsa-da, men u kishining farzandi emasligim, yana Farg’onadan kelganligim dastak bo’lgan-da! Shuning uchun Gulchehraning oilasi qarshilik qilgan. Ayniqsa, katta opasi… Keyinchalik turmush qurib, farzandlarimiz tug’ilib, yaxshi yashab ketganimizdan so’ng, u kishi «meni kechiring, singlimni shunchalik baxtli qilishingizni bilmagan ekanman», deb qoldi. Jiddiy turib hazillashdim: «O’sha vaqtda qattiq turmagan ekansiz-da!» (Kuladi).

«FARZANDLARIM VA NEVARALARIM HAQIDA…»

Farzandlarim ichida mening yo’limdan ketgani yo’q. O’zim shoirlikning jabru jafolari, qiyinchiliklari, uyqusiz kechalar, ular evaziga boshingizga keladigan malomatlarni, yana o’rta darajadagi shoirlarning beobro’ligini ko’rganim uchun bu kasbga tashviq qilmaganman. Ular ham mayl bildirishmagan. Katta qizim Nozima — shifokor, keyingisi Mohira — tilshunos, o’g’limiz Xurshidbek — sharqshunoslikni bitirdi, so’ng xalq xo’jaligi bo’yicha tahsil oldi. Ammo hozir ko’pchilik yoshlar singari tijorat bilan shug’ullanadi. Kenja qizim Fozila ham — shifokor.

Nevaralarimga kelsak, ular ichida ham shoir bo’laman, degani yo’q. To’rtta qiz, sakkizta o’g’il nevaram bor. Katta nevaralarim o’g’il, hali uylanmagan. Agar ular qiz bo’lishganda allaqachon turmushga berib, evara ham ko’rgan bo’lardim.

KO’P BERILADIGAN SAVOL

Ish joyim ikkita bo’lgan. Yigirma yildan ortiqroq noshirlik qilgan bo’lsam, undan keyingi yigirma yilim deputatlik bilan o’tdi. Oliy Kengashning oshkoralik masalalari qo’mitasi va Oliy Majlisning Xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qo’mitasi raisi bo’lib faoliyat yuritdim.

Menga bir savolni juda ko’p berishadi: «Davlat ishida ishlab ijodni to’xtatib qo’ydingizmi?»
Yo’q. Aslo unday emas. Men ijoddan to’xtaganim yo’q.

Manba: darakchi.uz

09
Erkin VOHIDOV
SHE’RLAR VA TARJIMALAR
07

KAMTARLIK HAQIDA

Garchi shuncha mag’rur tursa ham,
Piyolaga egilar choynak.
Shunday ekan, manmanlik nechun,
Kibru havo nimaga kerak?

Kamtarin bo’l, hatto bir qadam
O’tma g’urur ostonasidan.
Piyolani inson shuning-chun
O’par doim peshonasidan.

1956

PO’LAT

U dastavval oybolta bo’ldi,
So’ng zambarak bo’lib quyildi.
Qilich ham u,
miltiq
va nagan,
U bomba ham bo’lib portlagan.
Lekin olgan jahonni faqat
Pero bo’lib quyilgach po’lat.

1959

YOSHLIK

Yoshlik! Seni kuylamagan kim,
Ertaklaring so’ylamagan kim,
Qariganda o’ylamagan kim,
O’ylab yana kuylamagan kim?
Bitmoq bo’ldim men ham senga bayt,
Yosh yurakning haqqi bormi, ayt?

Yoshlik, asli mening o’zimsan,
Keng olamga boqqan ko’zimsan.
Yozgan she’rim, aytgan so’zimsan,
Kecham, ertam, ushbu ro’zimsan.
Bitmoq bo’ldim sen uchun ash’or,
Ammo o’zni kuylamoq dushvor.

Yoshlik— gulu gulg’uncha ekan,
Bu gul olam turguncha ekan,
Yoshlik — behad tushuncha ekan,
Poyoni yo’q garduncha ekan.
Bitmoq bo’ldim men unga doston,
Uylarimga topmadim poyon.

Yoshlik, dildan shavq ketgani yo’q,
Yurak seni tark etgani yo’q,
Yurak seni tark etgani yo’q,
Demak, qadringga yetgani yo’q.
Yoshlik, seni kuylab bilurman,
Ammo bugun yoshlik qilurman.

Yoshlik — ishqu oshiqlik mayli,
O’zi Majnun, ham o’zi Layli,
Subhi olam uning tufayli.
Mayli, unga bitmasam mayli,
Na bir g’azal, na bir musaddas,
Uning o’zi she’rdan muqaddas.

1961

 

AZGANUSH
Arman qiziga

Ko’rdimu lol bo’ldi aqlim, o’ngmidi bu yoki tush,
Bo’lsa ham o’ng, yo seni ko’rgach, boshimdan uchdi hush.
Sen baland tog’ uzra erding misli ohu yoki qush,
Yolvorib men pastda derdim: bir nafas yonimga tush.
Azganush, hoy, Azganushim, Azganushjon, Azganush.

Sen xayolning bir damilik jilvasimu chinmiding,
YO g’azallarda bitilgan «ul parivash» senmiding.
Orazi gul, sochi sunbul, bir tani siyminmiding,
Balki Shirin Shirin ermas, sen o’zing Shirinmiding?
Azganushim, Azganushjon, Azganush, hoy, Azganush.

O’sma qo’ydingmu qoshingga, bunchalar tim qoradir,
Bilmadim, bu qoshlaringdan qancha dillar poradir,
Rahm qilg’il, bitta o’zbek shunchalar yolvoradir,
Tush o’zing, yo ayt, yoningga qaysi yo’ldan boradir?
Azganushjon, Azganush, hoy, Azganushim, Azganush.

Boq, bu tog’lar ortida bir o’lka bordir ko’p yiroq.
Men qanotli yo’lchiga bu bir nafaslik yo’l biroq,
Yur, parivash, men bilan yur, bormi senda ishtiyoq?
Gul tutarman senga so’lmas ul chamandan bir quchoq.
Azganushim, Azganushjon, Azganush, hoy, Azganush.

1963

«YOSHLIK DEVONI»DAN

TUN BILAN YIG’LABDI BULBUL…

Tun bilan yig’labdi bulbul
G’uncha hajri dog’ida.
Ko’z yoshi shabnam bo’lib
Qolmish uning yaprog’ida.

Ko’z yumar bo’lsam, ko’zim —
Oldida paydo gul yuzim,
G’uncha ko’z ochmog’i bor
Bulbul ko’zin yummog’ida.

Asta barg ostida tinglab
Yotgan ermish sho’x sabo,
G’uncha bulbuldan muhabbat
Darsin olgan chog’ida.

Sevgi sahrosida qolmish
Necha Majnundan g’ubor,
Necha Farhod gardi yotgay
Bisitunning tog’ida.

G’unchadek chehrangga Erkin
Jon fido etgay, sanam.
Qatra qonidan gul unsin
To muhabbat bog’ida.

1967

SAMARQAND

Otashin barq yondi gulrang
Charxning mehrobida,
Charx urar ko’nglim xayolning
Otashin girdobida.

Subhidam oftobi ko’kning
Gumbazida yondi, yo
Yondi bu firuza gumbaz
Subhidam oftobida.

Tong emas bu, tongda bo’lsam
Men xayol obida g’arq,
Tong qilibdir chunki ko’nglim
Bu xayoldek obida.

Ko’hna shahrim, tarixingni
Ko’z yumib qilsam xayol,
G’arq ko’rindi mazlum elning
Ko’z yoshi selobida.

Bu saroylar g’ishti elning
Ashki birlan xokidan,
Rangu bo’yog’i qorilmish
Qayg’uning zardobida.

Chulg’anib sokin xayolga
Jim yotar sog’onalar.
Ne ko’rar Mirzo Ulug’bek
Besh asrlik xobida?

Keng falakni quchdi inson,
Lek ming yil o’tsa ham,
Ilk muallimdir Samarqand
Ilmi aflok bobida.

Bosh egib ustoz Ulug’bek
Qoshida turdim bu tong,
Charx urib ko’nglim xayolning
Otashin girdobida.

1967

SENGA BAXTDAN TAXT TILARMAN

Sen g’anisan, menda bisyor extiyoj.
NODIRABEGIM

Senga baxtdan taxt tilarman,
Toledan boshingga toj,
Mulki husningga omonlik,
Toju taxtingga rivoj.

Toju taxt tashbehidan sen
Ko’hna deb kulsang netay,
Sen axir shohi jahonim,
Men qulingman, ne iloj?

Ne ilojkim, davlatim yo’q,
Ganji mehrimdan bo’lak,
Bul evazdan ko’z to’laydur
Qatra-qatra dur xiroj.

Ko’zlarim aylar hamisha
Arzi muhtojlik senga,
Ayt-chi, jonim, bormi senda
Ko’z yoshimga ehtiyoj?

Ko’p nasihat tinglab Erkin
Qilmadi hech tarki ishq.
Bor masalkim, ish yurishmas
Sohibi gar bo’lsa koj.

1967

XAYOL

Kechalar kipriklarimda
Tarki xob aylar xayol,
O’z hayotimdan o’zimga
Sarhisob aylar xayol.

Qissa aytur moziydin goh,
Ertadan afsona goh,
Goh savol aylar ko’ngilga,
Goh javob aylar xayol.

Ko’kda suzgan oyni ko’zga
Bir kichik fonus etib,
Pirpirab yonguvchi shamni
Mohi tob aylar xayol.

May to’la jom ichra to’fon
Mavjini paydo qilur,
Tong shafaq alvonini
Gulgun sharob aylar xayol.

Ming asrlar kori holin
Qilgay u bir soniya,
Lahzaning mazmunini
Ming bir kitob aylar xayol.

Neki zabt etmish shuur,
Bois xayol o’lsa, ne tong,
Dilga parvoz ayla deb
Mangu xitob aylar xayol.

Bu shitob asrim xayolga
Etdimu tezlikni baxsh,
Bilmadim, asrimni olg’a
YO shitob aylar xayol.

Bor ekan inson qo’lida
Orzu yoqqan charoq,
Bu charoqni, o’yla, bir kun
Oftob aylar xayol.

Men xayolni she’rga soldim,
O’yparast bo’lma va lek,
Besamar bo’lsa seni
Bir kun xarob aylar xayol.

Bo’lgin, Erkin, har nafas
Ezgu xayolga oshino,
Pok esa niyat, seni
Olijanob aylar xayol.

BIR GO’ZALKIM

Bir go’zalkim, husnidan el
Lol emish, hayron emish,
Ishqi birlan dillar obod,
Xonumon vayron emish.

Nuqtadek bir xoli bormish
G’uncha labning ustida,
Ul biri oshkor emishdir,
Ul biri pinhon emish.

Sangi dilning hasratida
Qancha dillar dard chekib,
Ko’zlarining g’urbatida
Qancha ko’z giryon emish.

Barcha shaydolarning ohi
Jam esa mahshar bo’lib,
Xuni dil ko’z yoshlaridan
Bir buyuk to’fon emish.

Qilgay ermish mutribi ishq
O’z maqomini iroq,
Shul sabab ohangi ushshoq,
Giryai afg’on emish.

Ko’yida yotmish ko’ngillar
Misli singan ko’zgudek,
Vohki, har bir parchasida
Ul ruhi tobon emish.

Ul go’zal olmoslik ermish,
Kim parilar zotidan,
G’oyibona oshiq Erkin
Tolibi davron emish.

1968

O’ZBEGIM
Qasida

Tarixingdir ming asrlar
Ichra pinhon, o’zbegim,
Senga tengdosh Pomiru
Oqsoch Tiyonshon, o’zbegim.

So’ylasin Afrosiyobu
So’ylasin O’rxun xati,
Ko’hna tarix shodasida
Bitta marjon, o’zbegim.

Al Beruniy, Al Xorazmiy,
Al Forob avlodidan,
Asli nasli balki O’zluq,
Balki Tarxon, o’zbegim.

O’tdilar sho’rlik boshingdan
O’ynatib shamshirlarin
Necha qoon, necha sulton,
Necha ming xon, o’zbegim.

Tog’laring tegrangda go’yo
Bo’g’ma ajdar bo’ldi-yu,
Ikki daryo — ikki chashming,
Chashmi giryon, o’zbegim.

Qaysari Rum nayzasidan
Bag’rida dog’ uzra dog’,
Chingizu Botu tig’iga
Ko’ksi qalqon, o’zbegim.

Yog’di to’rt yondin asrlar
Boshingga tiyri kamon,
Umri qurbon, mulki toroj,
Yurti vayron, o’zbegim.

Davr zulmiga va lekin
Bir umr bosh egmading,
Sen — Muqanna, sarbador — sen,
Erksevar qon, o’zbegim.

Sen na zardusht, sen na buddiy,
Senga na otash, sanam,
Odamiylik dini birla
Toza imon, o’zbegim.

Ma’rifatning shu’lasiga
Talpinib zulmat aro,
Ko’zlaringdan oqdi tunlar
Kavkabiston, o’zbegim.

Tuzdi-yu Mirzo Ulug’bek
Ko’ragoniy jadvalin,
Sirli osmon toqiga ilk —
Qo’ydi narvon o’zbegim.

Mir Alisher na’rasiga
Aks-sado berdi jahon,
She’riyat mulkida bo’ldi
Shohu sulton o’zbegim.

Ilmu she’rda shohu sulton,
Lek taqdiriga qul,
O’z elida chekdi g’urbat,
Zoru nolon o’zbegim.

Mirza Bobur — sen, fig’oning
Soldi olam uzra o’t,
Shoh Mashrab qoni senda
Urdi tug’yon, o’zbegim.

She’riyatning gulshanida
So’ldi mahzun Nodira,
Siym tanni yuvdi ko’z yosh,
Ko’mdi armon, o’zbegim.

Yig’ladi furqatda Furqat
Ham muqimlikda Muqiym,
Nolishingdan Hindu Afg’on
Qildi afg’on, o’zbegim.

Tarixing bitmakka, xalkim,
Mingta Firdavsiy kerak,
Chunki bir bor chekkan ohing
Mingta doston, o’zbegim.

Ortda koldi ko’hna tarix,
Ortda qoldi dard, sitam,
Ketdi vahming, bitdi zahming,
Topdi darmon, o’zbegim.

Bo’ldi osmoning charog’on
Tole xurshidi bilan,
Bo’ldi asriy tiyra shoming
Shu’laafshon, o’zbegim.

Men Vatanni bog’ deb aytsam,
Sensan unda bitta gul.
Men Vatanni ko’z deb aytsam,
Bitta mujgon o’zbegim.

Faxr etarman, ona xalqim,
Ko’kragimni tog’ qilib,
Ko’kragida tog’ ko’targan
Tanti dehqon o’zbegim.

O’zbegim deb keng jahonga
Ne uchun madh etmayin!
O’zligim bilmoqqa davrim
Berdi imkon, o’zbegim.

Men buyuk yurt o’g’lidurman,
Men bashar farzandiman,
Lekin avval senga bo’lsam
Sodiq o’g’lon, o’zbegim.

Menga Pushkin bir jahonu
Menga Bayron bir jahon,
Lek Navoiydek bobom bor,
Ko’ksim osmon, o’zbegim.

Qayga bormay, boshda do’ppim,
G’oz yurarman gerdayib,
Olam uzra nomi ketgan
O’zbekiston, o’zbegim.

Bu qasidam senga, xalqim,
Oq sutu tuz hurmati,
Erkin o’g’lingman, qabul et,
O’zbegim, jon o’zbegim.

1968

HOFIZ SHEROZIYDAN

* * *

Yorim qo’liga qadah-ki olgay,
Bozori sanam kasodga qolgay.

Har kimki, ko’zini ko’rsa deydi:
«Bu mast, qani muhtasib, tutolgay».

Ashk bahri aro baliq bo’libman,
Qarmog’ini yor chu suvga solgay.

Zor ila ayog’iga yig’ildim,
Ummid etamen, qo’limdan olgay.

Hofiz kabi xurram ul kishikim,
Jomi azalini no’sh etolgay.

* * *

Kecha doston bo’ldi oshiq davrada gisularing,
To yarim tun bahsga bois bo’ldi anbar mo’laring.

Kipriging novaklaridin qonga aylandi ko’ngil,
Vah, yana qo’msar, ajabkim, ul kamon abro’laring.

Avfilillohkim, sabo keltirmasa sendan xabar,
Hech nasib bo’lmasdi ko’rmak bizga ko’cha-ko’laring.

Bexabar erdi jahon avvalda ishq oshubidin,
Qoldi g’avg’oga u ko’rgach g’amzai jodularing.

Men ham avvallar edim dardi junundin bexabar,
Qo’ydi domin yo’llarimga kokili hindularing.

Tugmalarni yechgil-u dil mushkulin ayla kushod,
Kim, yechilmog’imga bois dilkusho kulgularing.

Kel vafo aylab, qadam qo’y Hofizingning xokiga,
Kim bu olamdan olib ketmish meni orzularing.

MIRZO BEDILDAN

* * *

Zahm o’ldi yana, chashmi purob o’ldi bizim dil,
Jom ichra to’la qonli sharob o’ldi bizim dil.

Gulbog’u chaman faslida tosh o’lsa u ko’ngil,
Dasht uzra g’ubor o’lsa-da, ob o’ldi bizim dil.

Vasl anjumani ichra hayo jom bo’libdir,
0b o’lsa agar bodai nob o’ldi bizim dil.

Ne hosil, ayo nola, bul otash nafasingdan,
Qon bo’l, seni deb bo’yla kabob o’ldi bizim dil.

Bir chashma-ku to’foni xayol ichra bu olam,
Bedil, na iloj, emdi sarob o’ldi bizim dil.

* * *

Parishon xotirim deb g’am yaralmish,
Yana chashmim tufayli nam yaralmish.

Qilur mavj gavharu oina javhar,
Ajab, beorzu dil kam yaralmish.

Atarlar g’uncha poymolini gul deb,
Ne hol, shodlik aro motam yaralmish.

Sabo to’zg’itgudek bir kaft tuproq
Qo’shilgach qon ila, odam yaralmish.

Qoshimga kelsa gar farmoni taslim,
Egilgum, qoshim asli xam yaralmish.

Agar xeshlik uchun paydo bu olam,
Mening ko’nglimga ko’nglim ham yaralmish.

Diling dardiga yo’qdir chora, Bedil,
Bo’lib sohibmuhr Hotam yaralmish.

Sergey Yesenin
«ERON TARONALARI» TURKUMIDAN

* * *

Bukun dedim sarrofga atay,
Alisharkan so’mni tumanga:
«O’rgat, go’zal La’limga aytay,
O’rgat, sevdim, demoqni manga».

Ul sarrofga dedim bukun man
Yeldan sokin, jilg’alardan tinch:
«O’rgat menga, go’zal La’limdan
Fors tilida so’rayin o’pich».

Yana dedim sarrofga atay
Hayajonim dilda berkitib,
O’rgat, go’zal La’limga aytay,
O’rgat, aytay «menikisan», deb.

Shunda menga dedi u: Evoh,
Ishq vasfiga topilmas so’zlar.
Sevaman, der dildan chiqqan oh,
Yoqut kabi yonguvchi ko’zlar.

So’rma mendan bo’saning ismin,
Nomi yo’qdir senga aytmoqqa.
U keltirib atirgul isin,
Gulbarg bo’lib qo’nar dudoqqa.

Sevgi dilga bermas kafolat,
Sevgi baxtga, yo dardga yo’llar.
Menikisan deyolur faqat
Yuzdan niqob ko’targan qo’llar.

* * *

Shahinam, o, mening Shahinam,
Bilsang, shimol Vatandir menga.
Dalalardan so’ylaymi senga,
Oy nur sepgan boshoqlardan ham,
Shahinam, o, mening Shahinam.

Bilsang, shimol Vatandir menga,
Unda oy ham yuz bora ulkan.
Sheroz qancha bo’lmasin ko’rkam,
Aziz o’lka Ryazandir menga,
Bilsang, shimol Vatandir menga.

Dalalardan so’ylaymi senga?
Sochim olmish bug’doyidan rang,
Barmog’ingga o’ra xohlasang,
Zarra og’riq sezilmas menga,
Dalalardan so’ylaymi senga?

Oy nur sepgan boshoqlardan ham
Oltin sochim so’ylasin, dildor.
Kul, o’yna-yu, dalamdan zinhor
Gapirmagin menga, jonginam,
Oy nur sepgan boshoqlardan ham.

Shahinam, o, mening Shahinam,
Shimol yoqda bir nozanin bor,
Senga o’xshar, g’oyatda dildor,
Balki meni o’ylar ul sanam…
Shahinam, o, mening Shahinam.

* * *

Deding: Sa’diy doimo yorning
Siynasidan olarkan bo’sa.
Xudo haqqi, shoshma, dildorim,
Qochmas axir o’rganish bo’lsa.

Qur’onda bor, deding, azaldan
«Alqasosul minalhak», tamom.
Men tug’ilgan bo’lsam Ryazanda,
Qaydan tanish bo’lsin bu kalom.

Sen kuylading: «Firot ortida
Gullar borki, qizlardan go’zal!»
Boy bo’lsaydim ko’shiq bobida,
To’qir edim boshqa bir g’azal.

Gar qizlardan bo’lsa ziyoda,
Men gullarni qirqardim butkul,
To ko’rmayin yorug’ dunyoda
Shahinamdan suluvroq bir gul.

O’git bilan qiynama endi,
O’gitlaring menga ne darkor?!
Shoir bo’lib dunyoga keldim,
Shoir kabi o’paman, dildor.

* * *

Za’far yurtga nur to’kar oqshom,
Bog’da gullar javlon urgan payt.
Kel, jonginam, qo’shiq ayt, Xayyom —
Kuylab o’tgan qo’shiqlardan ayt,
Bog’da gullar javlon urgan payt.

Oy nuriga g’arq bo’lgan Sheroz,
Parvonadek uchar yulduzlar.
Menga yoqmas, o’tinaman, rost,
Niqob tutsa dilrabo yuzlar,
Oy nuriga ko’milgan Sheroz.

Qizlar yuzin saqlar niqobda,
Issiqdanmi bo’lib asramoq,
YO kuymasin derlar oftobda.
Sevsin uchun yigitlar ko’proq —
Qizlar yuzin saqlar niqobda.

Niqob bilan do’st bo’lma, gulro’,
Yoz so’zimni yoding lavhiga,
Umr o’zi g’oyat qisqa-ku,
To’ymoq qiyin tole shavqiga,
Yoz so’zimni yoding lavhiga.

Qismatlarda ne qarolik bor,
Qolmas bir zum baxsh etsang rohat.
Gunoh bo’lur shu sabab, dildor,
Bu dunyoda yashirsang tal’at,
Bergach uni ona tabiat.

Bog’da gullar tebranar oqshom,
Yuragimda o’zga bir diyor.
O’zim senga qo’shiq aytay, yor!
Bu qo’shiqni bilmagan Xayyom.
Bog’da gullar tebranar oqshom…

045

(Tashriflar: umumiy 631, bugungi 1)

3 izoh

  1. Ассалому алайкум, аслида, саволим бор, коммент эмас. Куйидаги мисраларда «қоон» сузи ишлатилган, аммо мактабда укиган давримизда бу сузни «хокон» шаклида едлаган эдик, адашмасам… Эхтимол, бу нашриетдаги хато туфайли содир булгандир, еки узи тугри булса, бу сузнинг маъноси нима? Илтимос, агар хабарингиз булса, шуни аниклаштиришга ердам берсангиз. Олдиндан рахмат!
    Ўтдилар шўрлик бошингдан
    Ўйнатиб шамширларин
    Неча қоон, неча султон,
    Неча минг хон, ўзбегим.

  2. Бу икки атама»Улуғ ҳукмдор» деган маънони англатади. Илк шакли: Khagan (hakan). Дастлаб (3 асрдан бошлаб қадимги турклар ўз ҳукмдорларини «ҳоқон» деб номлашган. Бундан яъни Турк ҳоқонлиги ёки Турк қағанати (давлати) номлари пайдо бўлган, кейинчалик (13 асрдан бошлаб чингизийлар томонидан) «қоон» деб ишлатишган. «Хон» атамаси ҳам шундан келиб чиққан. (Русларда «каган).
    Хуллас, ҳар иккаласи ҳам тўғри

Izoh qoldiring