G’ayrat Majid. Yangi kitobdan she’rlar & Sayfiddin Sayfulloh. Ishq va iztirob tuhfasi

007     Ғайрат Мажид  шеърларида Ватан, она, муҳаббат, садоқат, ишқ ва кўнгил изтироблари билан боғлиқ фикр ва туйғулар маромида ўз ифодасини топган. Бир оғиз сўз билан айтганда Ғайрат бугун ўз услуби ва овозига эга бўлган, халқ меҳрини қозониб улгурган шоир. У табиий равишда шеърдан-шеърга, китобдан-китобга ўсиб бораётган ҳассос ва заҳматкаш ижодкор.

ИШҚ ВА ИЗТИРОБ ТУҲФАСИ
Сайфиддин САЙФУЛЛОҲ
004

099Истеъдодли шоир Ғайрат Мажид Қашқадарёдаги Китобнинг сўлим гўшаларидан бири, улуғ шайх Хожа Имканагий (1512-1600) яшаб ўтган қишлоғда туғилди. Бу қишлоқ ям-яшил боғлар, сардобалар, қир-адирлар билан ўралган. Ғайратнинг ёшлиги шу муборак заминда ўтган. Унинг турли йилларда ёзилган шеърларидан тартиб берилган ушбу китобда бу заминнинг табаррук тупроғи, дилбар табиати ва меҳнаткаш халқининг бот-бот тилга олиниши бежиз эмас, албатта. Умуман Ғайрат шеърларида Ватан, она, муҳаббат, садоқат, ишқ ва кўнгил изтироблари билан боғлиқ фикр ва туйғулар маромида ўз ифодасини топган. Бир оғиз сўз билан айтганда Ғайрат бугун ўз услуби ва овозига эга бўлган, халқ меҳрини қозониб улгурган шоир. У табиий равишда шеърдан-шеърга, китобдан-китобга ўсиб бораётган ҳассос ва заҳматкаш ижодкор. Севимли шоиримиз Абдулла Орипов ҳам Ғайрат шеърларига баҳо берганда унинг ҳассослиги ва самимийлигини алоҳида таъкидлаб ўтган эди.

Ижодкорни тушуниш учун унинг қалбига қулоқ солиш, кўнглига яқинлашиш, дардларини ҳис қилиш керак. Одатда шеър самимий ишкдан, ботиний дарддан ва ҳаёт фалсафасидан туғилган бўлса у ўқувчиларини бефарқ қолдирмайди ва бундай шеърлар яшовчан бўлади. Бугунги кунда дунёда нотинчликлар, зўравонликлар, қон тўкишлар кўзга ташланаётган бир паллада шоир Ватан мавзусига, тинчлик, меҳр-оқибат тушунчасига алоҳида эътибор қаратади.

Азал-азалдан халқимиз эл-юрт учун жонини тикиб келган. Йигитлар севган ёри учун жангга кирган. Хоинларни эса халқ доим лаънатлаган. Шоир «Алпомишнинг қўшиғи» шеърида Ватан ва севикли ёр тушунчасини ёнма-ён, бақамти тасвирлайди:

Одамми, севмаса Қўнгиротини,
Қизғонса ёридан ишқ — баётини.
Бахшида этмоқ-чун бор ҳаётини,
Не бордир Ватандан азиз, Барчиним.

«Орзу» номли шеърда ватан ва садоқат тушунчаси янада жарангдор ва мусиқий сатрларда баён этилган:

Боболарим каби эл деб, эр бўламан,
Мен Навоий кўнглидаги шеър бўламан,
Ғайратим-ла шеър ичинда шер бўламан,
Ватан, сенинг ғамларингни ўлдираман,
Ватан, сенинг камларингни тўлдираман.

Юқоридаги сатрлар мураккаб образлар ва жим- жимадор сўзлардан ташкил топмаган, аммо маъно ва туйғулардаги самимият шеърга айрича завку шавқ бағишлаб турибди…

Инсон борки яқинларини соғиниб, қўмсаб яшайди. Ғайрат қишлоқдаги онасини, сингилларини, ёшлиги кечган дала-даштларини соғиниб шеърлар ёзган. Биргина сингилларига бағишлаб, ўндан ортиқ шеърлар битган. Бу туркум шеърлардаги туйғу ҳеч биримизни бефарк қолдирмайди. Шеърларни ўқиб шоирнинг ҳолатига, изтиробига шерик бўласан. Ҳатто кўзингдан беихтиёр соғинч ёшлари равон бўлади. Бу омонат дунёда меҳрга ташна қанча инсонлар бор. Сенинг бахтинг сени узоқда бўлса ҳам эслаб, соғинадиган, қўмсайдиган яқинларинг борлигида. Айниқса, онаизоринг тирик бўлиб ҳақингга дуо қилиб турса, бундан ортиқ бахт йўқ. У доимо «меҳробга бошини қўйиб, дуойи жонингни қилади». Буни ички бир туйғу билан ҳис қилиб турган фарзанд қаерда бўлса ҳам уни соғиниб яшайди:

Ичикдим. Онажон, сени соғиндим,
Эркаланиб ҳолинг сўргим келмоқда.
Билагингга бошим қўйганча тағин,
Кичкина Ғайратни кўргим келмоқда.

Шоир мусофирликда она қаторида сингилларни ҳам доим қўмсайди. Тош шаҳарда юраги «тошлардан зада» бўлганда, мушфиқ ва мунис сингилларини эслайди. Уларга муносиб туҳфалар олмаганидан, хабарлашолмаганидан афсусланади. Лекин барибир бир куни улар қошига ошиқади.

Кечир мени, синглим, кечир, сингилжон,
Бир куни кўнглимни кунга айтарман.
Қишлоқнинг четида кўзи нигорон
Онамнинг ёнига, ахир, қайтарман.

Бу мисралар кимгадир оддий, ҳаяжонли гаплар тизмасидек туюлса ҳам қалбларимизни тўлқинлантирган ва руҳимизга яқин бўлган соғинч армонларидир. Меҳр-оқибат ришталарини, сийлаи раҳмни орттирадиган сатрлардир.

Ғайрат кўп шеърларида кўнглининг «телба»лигини таъкидлайди. Шундан унинг шеър қаҳрамони севса, телбавор, Мажнунвор севади. Шафақлардаги нурга, мунаввар ойга, нозик гулга айлангиси ва оламга зиё таратгиси келади. Ишқий ҳолат ва изтиробларини фавқулодда ташбиҳларга кўчиради.

Севдим,
Гуллаб кетди кўзимда согинч,
Севдим,
О, кўксимдан каптарлар учди.
Севдим,
Кипригимда юлдузлар — севинч,
Севдим,
Гул кенгликлар кўзимга кўчди.

Ишқ ҳақида минг йиллардан бери шеърлар ёзиб келинади. Мумтоз адабиётимизда мажозий ва ҳақиқий ишқ деган тушунча мавжуд. Мажозий — инсонга қаратилган севги, ҳақиқий эса Аллоҳга хос муҳаббатдир. Ғайрат ижодида ишқнинг ҳар иккала турига бағишланган ажойиб шеърлар бор. Шунинг учун ҳам унинг кўп шеърлари аллақачон қўшиққа айланиб, дилларни забт этган. Шоир таъбирича, ишқнинг маскани юрак. Инсоннинг юрагида ишк бўлмаса, у нурсиз ва хирадир. Улуғ шоиримиз Алишер Навоий бу борада шундай деган эдилар:

Бўлмаса ишқ икки жаҳон бўлмасун,
Икки жаҳон демаки, жон бўлмасун.

Лекин ишқнинг дардлари ва изтироблари бўлади. Ғайрат ёзганидек: «Ишқ дил ўчоғида қайнаган қумғон», «Юракка нур, ахир, бу ишқ — изтироб». Ишқ билан диллар забт этилади, меҳр-муҳаббат ришталари мустаҳкам боғланади. Кўз ёшинг ишқ оташига йўғрилган бўлса, гуллар ҳам яшнаб кетади. Ишқсизлик — фожиа, тақдирнинг аччиқ меваси. Қисматга ёзилган ишқу муҳаббатдан айрилмасликка чақиради:

Ишқ тўла дил билан дилларга борсак,
Йиғлаб арзимизни гулларга ёрсак,
Шундай муҳаббатдан кечиб юборсак,
Маймунлар йиғлайди аҳволимизга.

Дунёи дунни фақат ишқ ўзгартиради. Қалблар у билан тирилади. «Ишқ мавсуми» бу ёшлик, бу баҳор, бир оғиз сўз билан айтганда ғанимат дамлар. Юрак бундан ғафлатда қолмаслиги керак.

Дунёни бошқача дунё этгали,
Дилимни булбули гўё этгали,
Тошларни, қумларни кимё этгали,
Бу кун ишқ мавсуми,
Бу ишқ мавсуми.

«Маноқиби Ҳазрати Ғавс ул-Аъзам»да ишқ ҳақида шундай ҳадис келтирилган: «Ишқ — қалбда пайдо бўладиган ва Маҳбубдан бошқасини куйдириб юборадиган оташ — оловдир». Яъни ишқ бир ўтдур, кўнгулда пайдо бўлур ва маъшуқдан ўзга ҳар не бордур, куйдурур. Ва Маҳбубнинг зикри ёди муҳибга ғизо бўлур. Ва маъшуқнинг фикри ошиқнинг маошидур. Ва дўст жамоли ошиқнинг орому роҳатидур». Шоирнинг ишқу муҳаббатга тўла вужудига қулоқ тутсангиз, у шам каби ёниб, нурини, зиёсини бошқаларга улашмоқчи. Қалбларни ғиллу ғашлардан, дунёни хасу хашаклардан тозаламоқчи. Шундан у муҳаббатнинг борлигига шукроналар айтади:

Менинг қалбим ёнаётир, қуёшга бер,
Етим қолган умидимни бардошга бер,
Гарди кетсин, дунёларни кўз ёшга бер,
О, муҳаббат, сени қандай унутаман.

Аҳмад Яссавий ҳазратлари ҳикматларининг бирида «Ҳар не қилсанг ошиқ қилғил, Парвардигор», дея зорланган эканлар. Инсонлар бир-бирини алдаётган, панд бераётган бир паллада Яратувчига кўнгил очиш, унга дил ёришдан фараҳли ва беминнат лаҳзалар бўлмаса керак. Ғайрат иймон- эътиқодли йигит. Шундан унинг ижодида илоҳий ишқ билан боғлиқ бир неча сара шеърлар, қуйма мисралар бор. «Кўнгилжон, Ҳудодан шайдолик иста».»Сенга кўп шукурлар айтаман, Худо»,»Ёлғиз Худодандир нусрат, эй кўнгил». Шоирнинг «Муножот» шеъри яхлит ҳолда Яратувчига бўлган дил изҳоридир. Унда илоҳий ишқнинг юки ва салмоғи, ошиқона ўртанишлар, лирик қаҳрамоннинг энг юксак орзу-армонлари яъни илоҳий висолдан сўз юритилган::

Илоҳи,
Истасанг, гоҳ сўлсам, очилиб кетсам,
Истасанг, йиғинмай сочилиб кетсам,
Умидим, мақсадим мен Сенга етсам,
Худога шукур.
Илоҳи…

Шоирнинг илми ва тасаввури қанча кенг бўлса, унинг тасвир ва тахайюл манзаралари, ташбиҳ ва истиоралари ҳам шу қадар руҳбахш ва жонли бўлади. Шоир баҳорни тасвирлар экан чўққилардаги қорларнинг эришини, қалпоғини ечаётган одамга, турналарнинг кўкда чарх уриб қанот қоқишини, осмонга зеб бераётган арғимчоққа ўхшатади. Қуёш эрта тонгдан ҳар томонга нур сочиб, гўё тарам-тарам сочларини ёйиб олган, шунинг учун ҳам олам шодлик ва зиёга ўралган. Шоирнинг тасаввур олами кейинги бандларда янада жонли кўзга ташланади:

Зангор ҳалқасини кўз-кўз қилар кўк,
Ранго-ранг сепини ёймиш келинчак.
Гўёки борлиққа салом бергандай,
Хиёл боши эгик ҳар гул, ҳар чечак.

Шоирнинг «Яхши кўраман» шеъри ҳам севган ёрининг таъриф-тавсифига бағишланган бўлиб, шеърда мумтоз адабиётимиз анъаналари ва замонавий шеърият тасвирлари омухта қўлланган. Шеър енгил ўқилиш баробарида ўзига хос ўхшатиш ва бадиий манзараларга бой:

Сенинг лабларингни яхши кўраман,
Юрагимга ҳадя этмиш алвон доғ.
Шаксиз дудоғингдан нусха кўчирган,
Қирларни тўлдирган лолақизғалдоқ.

Шунингдек, шеърдан ўрин олган «Сенинг қошларингни яхши кўраман, Мисоли иккита қалдирғоч сайли». «…Тўғриси, зулфингдан нусха кўчирган, Чайқалиб-чайқалиб оққувчи денгиз» каби мисоллар шеърхонга яхши кайфият улашиш билан бирга шоирнинг ҳам маҳоратидан дарак беради.

Маълумки, ҳар бир ижодкорнинг қуроли сўз. Сўзга бой ва масъулиятли ижодкорларгина кўпроқ зафарлар қозонишган. Ғайрат ютуқларидан бири, шеърларида халқ оғзаки ижодига мурожаат қилишида намоён бўлади. Унинг бахшиёна руҳдаги «Маликам» ёки «Бахшиёна» каби шеърларида халқ ижодига хос мисралар, дард ва оҳанглар кўзга ташланади. Қофияларнинг бутлиги, сўзлардаги жарангдорлик шеърга айрича руҳ бағишлаб туради:

Ўзбек деган элим-а,
Гуллар сочар йўлим-а.
Куйламасам бўлмайди
Қўшиқ тўла дилим-а.
(«Бахшиёна»)

Юракнинг тубидан отилиб чиққан дард, самимият нурларига бурканиб сатрларга тўкилганда, ҳар қандай китобхоннинг дардига айланади ва кўнглидан жой олади.

Кўзи қора маликам,
Гули сара маликам.
Битта менинг юрагим
Пора-пора маликам.
(«Маликам»)

Шоирларни «ҳайрат бандаси», дейдилар. Улар дунёнинг яхшиликларидан ҳам, ёмонликларидан ҳам ҳайратга тушадилар. Шоир борки, тинимсиз ўзини қийнаётган саволларга жавоб ахтаради. Гоҳида ёлғизликни қўмсаб қолади. Оқ ранглар қора бўлиб кўринганда изтироб чекади. Улкан шоирлар дунёни ва кўнгилларни поклаш истагида шеър ёзганлар. Лекин ҳаёт ўз маромида давом этар, яхши ҳам ёмон ҳам қисматига муносиб яшаб ўтаверар экан…

Ғайратнинг шеърларида ўзидан қониқмаслик, ўзлигини ва оламни англашга интилиш, риёкорликлардан безиш ҳисси тез-тез кўзга ташланади, ғам-ташвишнинг турфа ранглари товланиб туради. Зотан, Навоий ҳазратлари айтганларидек: «Кўнгил ичра ғам камлиги асру ғамдур, Алам йўқлиги дағи қаттиқ аламдур». Шунинг учун ҳам шеър дарддан, изтиробдан, ҳайратдан туғилади дейдилар. Ғайрат бир шеърида улкан ҳайратдан оқаётган кўз ёшларини оддий кўз ёш эмас, «Кўзимдан сизилиб оқаётган шеър» деган образли ва таъсирли сўзлар билан ифодалайди. Умуман унинг ижодида рамз, мажозлар, баъзи тимсоллар поэтик маъно ва умумлашма образларга айланади. Биргина ой билан боғлиқ ўнлаб поэтик образ ва бадиий мушоҳадалар силсиласи тасвирига дуч келамиз. »Ой, сенинг доғингни кеткизаман мен», «Ой менинг юзимдан ўпгиси келар», «Қўлларимни чўзсам, ой ҳам меники», «Нигоҳлари ой нуридан оппоқ қизим», «Ой — сирға, сирғалиб тушар кўзимга» ва ҳоказо.

Шоир зоти борки, табиат билан тиллашади, сирлашади. Унинг дардларини, оҳларини тинглайди. Табиат бағридан туйғуларига мос ташбиҳлар, қиёслар топади. Зотан, табиатни севмасдан шоир бўлиш қийин. Гўзалликни туймасдан шеър айтиб бўлмайди. Мажнун одамлардан безгани учун тоғ-тошлардан макон тутганди. Гуллар, гиёҳлар билан улфат, ваҳший ҳайвонлар билан дўст тутинган эди. «Дунёнинг бозори ҳам мозори ҳам бор», деган нақлга кўра шоир одамлардан зада бўлганда ёлғизликни қўмсайди. Гоҳида жонсиз нарсаларга айланиб тин олмоқ истайди… Ғайратнинг лирик қаҳрамони ҳам дунёнинг ва одамларнинг ажаб савдоларидан ҳайратга тушиб шундай дейди:

Оҳ, беғубор дунёлар қайда?
Мингта армон кўксимни тилар.
Умрида бир баҳорни кўрган
Бойчечакка айлангим келар.

Бойчечак баҳорнинг илк кунларида қир-адирларда барқ уриб, кўркам фаслдан мужда беради, минглаб одамлар қалбига сурур бағишлайди. Шунинг учун ҳам у баҳорнинг, қисқа аммо фойдали умр- нинг рамзидир. Шоир бойчечак тимсоли орқали ўзининг армонлари ва ниятлари бадиий ифодасини баён этган.

Гул образига азал-азалдан шоирларимиз кўп мурожаат этишган. Гул ва булбул образлари ошиқ ва маъшуқнинг азалий тимсолларидир. XV асрнинг биринчи ярмида яшаб ўтган дилбар шоир Атойи тажоҳули ориф санъати воситасида ёрнинг гўзаллигини гулга, гулнинг қизаришига қиёс ўлароқ таъриф-тавсиф этади: »Жамолинг васфини қилдим чаманда, Қизарди гул уяттин анжуманда». Ғайрат ҳам гулсевар шоирлардан бири. У бу тимсол орқали ранг-баранг фикр ва туйғуларини ифодалаган.

Айрим такрорларни истисно қилганда доим гул билан боғлиқ янги сўз ва маъноларни айтишга ҳаракат қилади. «Оҳлар дилни гул шохига боғлар бўлди». «Гулларнинг шивири энг гўзал қўшиқ», «Руҳимга айланиб бормоқдасан, гул», «Ичикиб қирларга гул сочди баҳор», «Севги менинг кўнглимдаги гул», «Ойдин қучоғимда бир гул йиғлади». «Синглим, тўлқин сочларингда гул», «Гул билан бошланар дунёлар ахир», «Гул қалбида нозик тантана». Эътибор берсак, «гул» воситасидаги мисраларда такрор фикрлар йўқ. Шоир ҳар бор мақсадига мувофиқ бадиий фикр ва шоирона ташбихдар яратишга муваффақ бўлган.

Табиат ва инсон эш тушунчалардир. Қуръонда айтилишича, Тангри инсонни ўзининг халифаси ҳамда энг мукаррам хилқат қилиб яратди. Ер ва осмондаги нарсаларни унга бўйсундириб қўйди. Шу боис шоирлик ўзликни англаш ва англатиш йўлидаги уринишлардир. Ғайрат бир шеърида табиат билан сирлашиб хазонлардан, адирлардан, шамоллардан, дарёлару юлдузлардан «Мен кимнинг бахтиман, Сен кимнинг бахти?», дея ўзлигини англамоқчи бўлади. Ҳаётдан «ухлаб ётган томирларини уйғотиб юборишини сўрайди». Чунки унинг қалбидаги оташ дунёга яхшилик соғинади, барчани тафтидан баҳраманд этишга ошиқади: У «Туйғу» шеърида имкон қадар қисқа умрдан унумли истифода этиш, гўзаллик нашидасидан бошқаларни ҳам баҳраманд этиш, эрта эмас, бугунни ғанимат билиш ғоясини илгари су- ради. Мумтоз шоирларимиз айтганларидек «дам бу дамдур, дам бу дамдур…» ақидасига амал қилади:

Умр деганлари бир узун йўлдир,
Гоҳида чаманзор, гоҳида чўлдир,
Кўзларимни яшнат, кўнглимни тўлдир,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.

Ҳа, умр қисқа. Лекин ундан ким қандай фойдаланади, унинг ўзига боғлиқ. Ҳар ким савияси, тушунча ва қарашига кўра умргузаронлик қилади. Балки ҳаётнинг ранг-баранглиги ҳам шундандир… Ғайратга Тангри шоирлик қисматини ато этган экан, унинг юраги тинимсиз дунёга ва одамларга эзгулик бағишлаш илинжида уриб туради:

Ахир, нима қилай тинмай ёнса дил,
Дунёни тўлдириб гуллагим келса.

Модомики, шоирнинг юраги ёниқ ва дунёни гулга тўлдириш нияти барқарор экан, у интилишда, ҳаракат қилишда давом этади. Табиатан камсуқум ва кўзларидан орзу-ҳаваслари порлаб турган Ғайратдан ҳали кўп яхши шеърлар кутиб қоламиз. Яхши шеър эса ноёб ҳодиса, қобилият ва изланишлар самарасидир. Озарбайжоннинг улуғ шоири Муҳаммад Фузулий девонининг туркий дебочасида «Илмсиз шеър асоссиз девордир. Асоси йўқ девор беэътибордир», деб ёзган экан. Бу ёғи ижодкорнинг ўзига боғлиқ…

Биз юқорида Ғайрат шеърларининг фақат ютуқ томонлари ҳақида озроқ гапирдик. Аслида унинг шеърияти ҳам бошқаларники каби баъзи жузъий камчиликлардан, такрорлардан холи эмас. Мавриди келганда улар ҳақида ҳам тўхталамиз. Аммо Ғайратнинг интилишлари, ҳаракатларидан умид қиламизки, ҳали кўп нодир асарларни бизга туҳфа қилади. Илоҳо, унинг ёниб турган қалбини эзгуликлар асло тарк этмасин! Яратгандан ҳамиша унга зафар ва омадлар тилаб қоламиз!

Ғайрат Мажид
ЯНГИ КИТОБДАН ШЕЪРЛАР
08

Ғайрат Мажид – 1976 йилда Китоб туманидаги, Хўжаилмкони қишлоғида туғилган. Ўзбе¬кистон Миллий Университетининг журналистика факультетида таҳсил олган. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси. “Гул санам”, “Ҳеч кимга ўхшамайсан”, “Кўзларингни соғинаман”, “Кўксимдаги юлдузлар”, “Ишққа борар йўл” каби китоблари нашр этилган. “Шуҳрат” медали соҳиби.

004

НАВОИЙДАН ТОПДИМ

Қушдирман, мусаффо осмонда кўнглим,045
Юракка ранг берган бўстонда кўнглим,
Ҳар куни беш гўзал достонда кўнглим,
Изладим  Навоий ҳазратдан топдим.

Муҳаббат насими эсгайдир ҳур-ҳур,
Эй дил, бу «Арбаъин», «Назмул жавоҳир»,
Не қилсам кўнгилга тақдир бўлгай нур,
Изладим  Навоий ҳазратдан топдим.

Қалбга Ундан ўзга не ҳожот керак,
Бул денгиз соҳили зўр нажот керак,
Йиғласам, кулсам ҳам муножот керак,
Изладим Навоий ҳазратдан топдим.

Дил учун бекаму кўстлик эҳтиёж,
Поклар тутган йўли — ростлик эҳтиёж,
Англадим, дўст бирла дўстлик эҳтиёж,
Изладим  Навоий ҳазратдан топдим.

Бир гулга ошиқлик қисмат истарам,
Мен фақат камолот, исмат истарам,
Элга Ҳақ йўлинда хизмат истарам,
Изладим Навоий ҳазратдан топдим.

Бемор юракларга даво сўздурур,
Бегумон хушнафас, ҳаво сўздурур,
Наво истаганга наво сўздурур,
Изладим Навоий ҳазратдан топдим.

ХИРГОЙИ

Сой бўйида жийда кўрдим,
Баргларини майда кўрдим.
Ёниб борар юраккинам,
Билмам, сени қайда кўрдим.

Гижинглаган тойми дейман,
Сен кўкдаги ойми дейман.
Юрагида ишқи борлар
Ҳаммадан ҳам бойми дейман.

Сочилган бу седанамас,
Териб еган беданамас.
Чиндан севдим, англа дилбар,
Дилим сенга бегонамас.

Белбоғимнинг ранги олдир,
Ўнг бетингда дона холдир.
Сенга вафо қилмасам гар,
Майли, мени ёлғиз қолдир.

СОҒУНИЙ БОБО
Алихонтўра Соғуний китобларини ўқиб

Агар нур бўлмаса, нима дил байтинг,
Умринг сароб Ҳакдан узилган пайтинг,
Менга Муҳаммаддан ўгитлар айтинг,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

Кўзимда юлдузлар порлайди, айтсам,
Дилим ой қошига чорлайди, айтсам,
Юрак ё Худо деб зорлайди, айтсам,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

Дунё алмисоқдан қолган матоми,
Унга боғланганнинг йўли хатоми,
Бўғзим тирнаётган ўтлиғ нидоми,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

Бу миллат менинг ҳам жондан суйганим,
Кўксим қалқон бўлгай, тиғ урса ғаним,
Бир олам мақсадлар тинч қўймас маним,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

Уйғоқлик неъматдир, кулфат — уйқуси,
Ҳар дилда яшасин ҳурлик туйғуси,
Туркистон кайғуси — иймон қайғуси,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

Озод юрт, озода дил топгай эъзоз,
Билдим, гулга бошлар покиза ихлос,
Бул Ватан мард-ҳалол зотлардан мерос,
Сизни соғинаман Соғуний бобо.

* * *

Маним битта орзум — дил,
Дилни бор эт, Худойим.
Йўлини бер, кўксини
Пурвиқор эт, Худойим.

Кимдир ёр деб чекар ун,
Ким ёр қадрин билмагай,
Ёрни суймаганларни
Ёрга зор эт, Худойим.

Дунё бозорларингда
Бахтми, анқо уруғи,
Бир илинжга зорларни
Бахтиёр эт, Худойим.

Кўрдим чумчуқ қошида
Гоҳи бургут эгилди,
Норни нор айлагин-да,
Сорни сор эт, Худойим.

Муҳаббат гадосиман,
Бир гулнинг шайдосиман,
Уйи бирлан юракни
Чаманзор эт, Худойим.

Шоиргина дилимни
Тиғла, тиғинг қон бўлсин,
Оламларга нур берар,
Дарди бор эт, Худойим.

ШУ ТЕЛБА ДИЛИМНИ ҲОЛИГА ҚЎЙИНГ

Нечун қизғонайин, кўзим ҳам сизга,
Энг дилбар каломим, сўзим ҳам сизга.
Мен ўздан кечганман, ўзим ҳам сизга,
Шу телба дилимни ҳолига қўйинг.

Ёндим, ёнверларим ёниб кетдилар,
Мендан дўсту ғаним тониб кетдилар,
Ўйларим кузларга эниб кетдилар,
Шу телба дилимни ҳолига қўйинг.

Ёшлармас, кўзида тошлари кўплар,
Чимрилган қайрилма қошлари кўплар,
Бўйнимда аждардек сочлари кўплар,
Шу телба дилимни ҳолига қўйинг.

Маржонлар кўзимдан сочилган эртак,
Мункайган бахтларга армоним тиргак.
Ҳали ўн саккизга кирмаган гўдак,
Шу телба дилимни ҳолига қўйинг.

ЗАНГОРИ БАЁТ

Агар мен кўксимни, кўксимни очсам,
Кўкларга дардларим ўт бўлиб ўрлар.
Севиб бўлмайди-ку, дилни йўқотиб,
Севдириб бўлмайди кўнгилни зўрлаб.

Недандир уялиб юзи қизарган
Мунис бир аёлга ўхшайди қирлар.
Яшашга чорлайди англаганларим,
Яшашга чорлайди тумонат сирлар.

Кўнглим қалқиб қўй-у, чашмимда балқи,
Ҳарир соғинчларим ҳаққи-чун тўлғон.
Бу ёшлар кўзимнинг оқ каптарлари,
Бу ёшлар кўзимдан сочилган пайғом.

Бу шундай пайғомки, барқи ҳаяжон,
Бу шундай пайғомки, ялпизий ҳаёт.
Жоним, вужудим ҳам баёт аслида,
Ҳатто руҳимгача зангори баёт.

ФАҚАТ СЕН

Шабнамдан покиза қайғуга ёрсан,
Ҳам шундай мусаффо кулгуга ёрсан,
Нурлардан нурлироқ туйғуга ёрсан,
Фақат сен, фақат сен, фақат сен борсан.

Гуллар сўлиб қолар, баҳор ўткинчи,
Ахир, мен нетайин наҳор ўткинчи,
Нима у, тўкилмас оҳор ўткинчи,
Фақат сен, фақат сен, фақат сен борсан.

Осмон оқмоқда-ку, оҳларми, ёрсан,
Борлиғим борингга боғларми, ёрсан,
Қалбимни қуёшга чоғларми, ёрсан,
Фақат сен, фақат сен, фақат сен борсан.

Ишқ дил ўчоғида қайнаган қумғон,
Кўнгилки, иймондан мустаҳкам қўрғон,
Тамом, ўлимнинг ҳам борлиги ёлғон,
Фақат сен, фақат сен, фақат сен борсан.

СЕНИНГ ИСМИНГНИ…

Жонидан тўйдириб зулматни буткул,
Бутунлай қошингга қайтгим келади.
Қиру адирларга қон сепган, эй гул,
Бир сенинг исмингни айтгим келади.

Жудолик даштида юрдим тентираб,
Маним зорлигимни ким ҳам билади.
Кулиб, ҳеч бўлмаса, Мажнундай йиғлаб,
Бир сенинг исмингни айтгим келади.

Истаса, беадад саодат берган,
Истаса, қаҳри-ла дилни тилади.
Эй, осмон, кўзимнинг дурларин терган,
Бир сенинг исмингни айтгим келади.

Қачон бу оламга равшанлик насиб,
Десамки, тумонат сирга белади.
Дунёни, ўзимни тамом унутиб,
Бир сенинг исмингни айтгим келади.

Менми, гуноҳига чўккан дарбадар,
Бир кун гуноҳига чўкиб ўлади.
Барибир милён йил, мангулик қадар,
Бир сенинг исмингни айтгим келади.

ТУШЛАРИНГГА КИРДИММИ?

Сенинг сочларинг узун,
Менинг йўлим узундир.
Қўлларимни билмайман,
Аммо дилим узундир.
Жоним телба кўнглимни
Аямасдан тилдимми,
Тушларимга кирдинг-эй,
Тушларингга кирдимми?

Бутун Ой ҳам бечора –
Яримтадир кўнглимдай.
Мен йиғига айландим,
Келмайсанми, ё атай.
Ё бу дунёларини
Азоб макон билдимми,
Тушларимга кирдинг-эй,
Тушларингга кирдимми?

Қарамайман, керакмас,
Дунё турар қаршимда.
Бордир менинг яшагим
Кўнгил деган аршимда.
Сени дерман Илоё,
Бошқани ҳам дердимми,
Тушларимга кирдинг-эй,
Тушларингга кирдимми?

ИЗҲОР

Кўнгилни тош айлар дарди беғамлик,
Фалакдан баланддир
Шу замин,
Шу ер.
Мингта достон битсам қилади камлик,
Арзийди минг йиллаб йиғлаб ёзсам шеър.

Тинмайди юрагим кўксимга уриб,
Лолалар бошида кўр алвон шонни.
“Ватан-ватан” дея жар солмай туриб,
Жимгина севаман Ўзбекистонни.

МЕН СЕНИ ТОПДИММИ?

Қайда инжу тўла баҳри уммонлар,
Қайдан келмиш дилга шубҳа-гумонлар,
Кошки тинч қўйсайди мени ёмонлар,
Мен сени топдимми, йўқотдимми ё…

Юракка санчилган пайкон қайда бор,
Яна такрор-такрор имкон қайда бор,
Дилга дилдан ўзга макон қайда бор,
Мен сени топдимми, йўқотдимми ё…

Кутганим оппоқ тонг, наҳор эди-ку,
Ахир, излаганим баҳор эди-ку,
Сўрганим тўкилмас наҳор эди-ку,
Мен сени топдимми, йўқотдимми ё…

Айт, эй дил, ошуфта, мафтун бўлдимми,
Сеҳрми, жодуми, афсун бўлдимми,
Лайли ким, Лайлисиз Мажнун бўлдимми,
Мен сени топдимми, йўқотдимми ё…

Қайда инжу тўла баҳри уммонлар,
Қайдан келмиш дилга шубҳа-гумонлар,
Кошки тинч қўйсайди мени ёмонлар,
Мен сени топдимми, йўқотдимми ё…

ТУЙҒУ

Умр деганлари бир узун йўлдир,
Гоҳида чаманзор, гоҳида чўлдир,
Кўзларимни яшнат, кўнглимни тўлдир,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.

Яшил баргларингни силайин, майса,
Сендайин беозор диллар кўпайса,
Дунё дема, дунё арзимас пайса,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.

Эй қоши қалдирғоч, сочлари майин,
Дил юксалар сенга талпинган сайин,
Келгин, қўлларингдан бугун тутайин,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.
Эй дўстим, қўлингда тошми, не сабаб,
Юракжон, кўзингда ёшми, не сабаб,
Яна ҳаммасига дошми, не сабаб,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.

Бахтингдан айланай, эй нури жаҳон,
Англадим ҳар лаҳза энг сўнгги имкон,
Мендан ризо бўлгин, эй замин, осмон,
Эртага борманми, йўқманми, гулим.

КЎНГЛИМ

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми,
Сен излаган олам бормикан.
Ҳамма оғу узатди сенга,
Андуҳ бисёр, малҳам бормикан.

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми,
Қўлларингдан тутсин аҳли кулл,
Йўқ, бағрингни очиб бўлмайди,
Ўт қоплайди фалакни буткул.

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми,
Не фойда бор йиғи-сиғидан.
Жонга озор, ҳамиша шундай,
Гўзалларнинг киприк-ўқидан.

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми,
Бир пул дегин дунё нархини.
Наҳот, наҳот билмаган бўлсанг,
Гуллар билан Гулнинг фарқини.

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми,
Қачонгача очилмас эшик.
Бундаймасди туғилганида,
Нима қилдинг Ғайратни, бешик?

Кўнглим, яна йиғлаяпсанми…

НЕГА БУНЧА ЧИРОЙЛИСАН

Сенга қайдан кўзим тушди, гул,
Ой нигоҳи ҳумойлисан сен,
Ҳолимга боқ, ҳушим учди, гул,
Нега бунча чиройлисан сен?!

Дилим дилмас, ўт бўлди олам,
Ҳамалми ё ҳут бўлди олам,
Бир сен билан бут бўлди олам,
Нега бунча чиройлисан сен?!

Қани гапга кўнса бу кўнгил,
Жим деганда жимса бу кўнгил,
Ўзи қандай кимса бу кўнгил,
Нега бунча чиройлисан сен?!

Нетай ахир, кўнгил тўлмайди,
Аҳли ошиқ йиғлар, кулмайди,
Дилим сенсиз бахтли бўлмайди,
Нега бунча чиройлисан сен?!

Ишқдан гулоб ичгим келди-да,
Гул ёқларга учгим келди-да,
Дунёсидан кечгим келди-да,
Нега бунча чиройлисан сен?!

ИҚРОР

* * *
Кимни сайду кимни сор этиб қўйгай,
Истаса йўқни ҳам бор этиб қўйгай,
Ким ботил йўл билан обрў талабдир,
Уни ҳақ йўл бирла хор этиб қўйгай.

* * *
Бепоён осмоннинг чўзилганин кўр,
Тоғларнинг бир гўзал тизилганин кўр.
Боқсанг, ҳамма нарса ҳикмат хабари,
Оламнинг мукаммал тузилганин кўр.

* * *
Ғам бағрин чок этсанг, демак сен мардсан,
Ғуборни пок этсанг, демак сен мардсан.
Гўё осмон қучган мағрур тоғларнинг,
Қалбини хок этсанг, демак сен мардсан.

077

ISHQ VA IZTIROB TUHFASI
Sayfiddin SAYFULLOH
004

099Iste’dodli shoir G’ayrat Majid Qashqadaryodagi Kitobning so’lim go’shalaridan biri, ulug’ shayx Xoja Imkanagiy (1512-1600) yashab o’tgan qishlog’da tug’ildi. Bu qishloq yam-yashil bog’lar, sardobalar, qir-adirlar bilan o’ralgan. G’ayratning yoshligi shu muborak zaminda o’tgan. Uning turli yillarda yozilgan she’rlaridan tartib berilgan ushbu kitobda bu zaminning tabarruk tuprog’i, dilbar tabiati va mehnatkash xalqining bot-bot tilga olinishi bejiz emas, albatta. Umuman G’ayrat she’rlarida Vatan, ona, muhabbat, sadoqat, ishq va ko’ngil iztiroblari bilan bog’liq fikr va tuyg’ular maromida o’z ifodasini topgan. Bir og’iz so’z bilan aytganda G’ayrat bugun o’z uslubi va ovoziga ega bo’lgan, xalq mehrini qozonib ulgurgan shoir. U tabiiy ravishda she’rdan-she’rga, kitobdan-kitobga o’sib borayotgan hassos va zahmatkash ijodkor. Sevimli shoirimiz Abdulla Oripov ham G’ayrat she’rlariga baho berganda uning hassosligi va samimiyligini alohida ta’kidlab o’tgan edi.

Ijodkorni tushunish uchun uning qalbiga quloq solish, ko’ngliga yaqinlashish, dardlarini his qilish kerak. Odatda she’r samimiy ishkdan, botiniy darddan va hayot falsafasidan tug’ilgan bo’lsa u o’quvchilarini befarq qoldirmaydi va bunday she’rlar yashovchan bo’ladi. Bugungi kunda dunyoda notinchliklar, zo’ravonliklar, qon to’kishlar ko’zga tashlanayotgan bir pallada shoir Vatan mavzusiga, tinchlik, mehr-oqibat tushunchasiga alohida e’tibor qaratadi.

Azal-azaldan xalqimiz el-yurt uchun jonini tikib kelgan. Yigitlar sevgan yori uchun jangga kirgan. Xoinlarni esa xalq doim la’natlagan. Shoir «Alpomishning qo’shig’i» she’rida Vatan va
sevikli yor tushunchasini yonma-yon, baqamti tasvirlaydi:

Odammi, sevmasa Qo’ngirotini,
Qizg’onsa yoridan ishq — bayotini.
Baxshida etmoq-chun bor hayotini,
Ne bordir Vatandan aziz, Barchinim.

«Orzu» nomli she’rda vatan va sadoqat tushunchasi yanada jarangdor va musiqiy satrlarda bayon etilgan:

Bobolarim kabi el deb, er bo’laman,
Men Navoiy ko’nglidagi she’r bo’laman,
G’ayratim-la she’r ichinda sher bo’laman,
Vatan, sening g’amlaringni o’ldiraman,
Vatan, sening kamlaringni to’ldiraman.

Yuqoridagi satrlar murakkab obrazlar va jim- jimador so’zlardan tashkil topmagan, ammo ma’no va tuyg’ulardagi samimiyat she’rga ayricha zavku shavq bag’ishlab turibdi…

Inson borki yaqinlarini sog’inib, qo’msab yashaydi. G’ayrat qishloqdagi onasini, singillarini, yoshligi kechgan dala-dashtlarini sog’inib she’rlar yozgan. Birgina singillariga bag’ishlab, o’ndan ortiq she’rlar bitgan. Bu turkum she’rlardagi tuyg’u hech birimizni befark qoldirmaydi. She’rlarni o’qib shoirning holatiga, iztirobiga sherik bo’lasan. Hatto ko’zingdan beixtiyor sog’inch yoshlari ravon bo’ladi. Bu omonat dunyoda mehrga tashna qancha insonlar bor. Sening baxting seni uzoqda bo’lsa ham eslab, sog’inadigan, qo’msaydigan yaqinlaring borligida. Ayniqsa, onaizoring tirik bo’lib haqingga duo qilib tursa, bundan ortiq baxt yo’q. U doimo «mehrobga boshini qo’yib, duoyi joningni qiladi». Buni ichki bir tuyg’u bilan his qilib turgan farzand qaerda bo’lsa ham uni sog’inib yashaydi:

Ichikdim. Onajon, seni sog’indim,
Erkalanib holing so’rgim kelmoqda.
Bilagingga boshim qo’ygancha tag’in,
Kichkina G’ayratni ko’rgim kelmoqda.

Shoir musofirlikda ona qatorida singillarni ham doim qo’msaydi. Tosh shaharda yuragi «toshlardan zada» bo’lganda, mushfiq va munis singillarini eslaydi. Ularga munosib tuhfalar olmaganidan, xabarlasholmaganidan afsuslanadi. Lekin baribir bir kuni ular qoshiga oshiqadi.

Kechir meni, singlim, kechir, singiljon,
Bir kuni ko’nglimni kunga aytarman.
Qishloqning chetida ko’zi nigoron
Onamning yoniga, axir, qaytarman.

Bu misralar kimgadir oddiy, hayajonli gaplar tizmasidek tuyulsa ham qalblarimizni to’lqinlantirgan va ruhimizga yaqin bo’lgan sog’inch armonlaridir. Mehr-oqibat rishtalarini, siylai rahmni orttiradigan satrlardir.

G’ayrat ko’p she’rlarida ko’nglining «telba»ligini ta’kidlaydi. Shundan uning she’r qahramoni sevsa, telbavor, Majnunvor sevadi. Shafaqlardagi nurga, munavvar oyga, nozik gulga aylangisi va olamga ziyo taratgisi keladi. Ishqiy holat va iztiroblarini favqulodda tashbihlarga ko’chiradi.

Sevdim,
Gullab ketdi ko’zimda soginch,
Sevdim,
O, ko’ksimdan kaptarlar uchdi.
Sevdim,
Kiprigimda yulduzlar — sevinch,
Sevdim,
Gul kengliklar ko’zimga ko’chdi.

Ishq haqida ming yillardan beri she’rlar yozib kelinadi. Mumtoz adabiyotimizda majoziy va haqiqiy ishq degan tushuncha mavjud. Majoziy — insonga qaratilgan sevgi, haqiqiy esa Allohga xos muhabbatdir. G’ayrat ijodida ishqning har ikkala turiga bag’ishlangan ajoyib she’rlar bor. Shuning uchun ham uning ko’p she’rlari allaqachon qo’shiqqa aylanib, dillarni zabt etgan. Shoir ta’biricha, ishqning maskani yurak. Insonning yuragida ishk bo’lmasa, u nursiz va xiradir. Ulug’ shoirimiz Alisher Navoiy bu borada shunday degan edilar:

Bo’lmasa ishq ikki jahon bo’lmasun,
Ikki jahon demaki, jon bo’lmasun.

Lekin ishqning dardlari va iztiroblari bo’ladi. G’ayrat yozganidek: «Ishq dil o’chog’ida qaynagan qumg’on», «Yurakka nur, axir, bu ishq — iztirob». Ishq bilan dillar zabt etiladi, mehr-muhabbat rishtalari mustahkam bog’lanadi. Ko’z yoshing ishq otashiga yo’g’rilgan bo’lsa, gullar ham yashnab ketadi. Ishqsizlik — fojia, taqdirning achchiq mevasi. Qismatga yozilgan ishqu muhabbatdan ayrilmaslikka chaqiradi:

Ishq to’la dil bilan dillarga borsak,
Yig’lab arzimizni gullarga yorsak,
Shunday muhabbatdan kechib yuborsak,
Maymunlar yig’laydi ahvolimizga.

Dunyoi dunni faqat ishq o’zgartiradi. Qalblar u bilan tiriladi. «Ishq mavsumi» bu yoshlik, bu bahor, bir og’iz so’z bilan aytganda g’animat damlar. Yurak bundan g’aflatda qolmasligi kerak.

Dunyoni boshqacha dunyo etgali,
Dilimni bulbuli go’yo etgali,
Toshlarni, qumlarni kimyo etgali,
Bu kun ishq mavsumi,
Bu ishq mavsumi.

«Manoqibi Hazrati G’avs ul-A’zam»da ishq haqida shunday hadis keltirilgan: «Ishq — qalbda paydo bo’ladigan va Mahbubdan boshqasini kuydirib yuboradigan otash — olovdir». Ya’ni ishq bir o’tdur, ko’ngulda paydo bo’lur va ma’shuqdan o’zga har ne bordur, kuydurur. Va Mahbubning zikri yodi muhibga g’izo bo’lur. Va ma’shuqning fikri oshiqning maoshidur. Va do’st jamoli oshiqning oromu rohatidur». Shoirning ishqu muhabbatga to’la vujudiga quloq tutsangiz, u sham kabi yonib, nurini, ziyosini boshqalarga ulashmoqchi. Qalblarni g’illu g’ashlardan, dunyoni xasu xashaklardan tozalamoqchi. Shundan u muhabbatning borligiga shukronalar aytadi:

Mening qalbim yonayotir, quyoshga ber,
Yetim qolgan umidimni bardoshga ber,
Gardi ketsin, dunyolarni ko’z yoshga ber,
O, muhabbat, seni qanday unutaman.

Ahmad Yassaviy hazratlari hikmatlarining birida «Har ne qilsang oshiq qilg’il, Parvardigor», deya zorlangan ekanlar. Insonlar bir-birini aldayotgan, pand berayotgan bir pallada Yaratuvchiga ko’ngil ochish, unga dil yorishdan farahli va beminnat lahzalar bo’lmasa kerak. G’ayrat iymon- e’tiqodli yigit. Shundan uning ijodida ilohiy ishq bilan bog’liq bir necha sara she’rlar, quyma misralar bor. «Ko’ngiljon, Hudodan shaydolik ista».»Senga ko’p shukurlar aytaman, Xudo»,»Yolg’iz Xudodandir nusrat, ey ko’ngil». Shoirning «Munojot» she’ri yaxlit holda Yaratuvchiga bo’lgan dil izhoridir. Unda ilohiy ishqning yuki va salmog’i, oshiqona o’rtanishlar, lirik qahramonning eng yuksak orzu-armonlari ya’ni ilohiy visoldan so’z yuritilgan::

Ilohi,
Istasang, goh so’lsam, ochilib ketsam,
Istasang, yig’inmay sochilib ketsam,
Umidim, maqsadim men Senga yetsam,
Xudoga shukur.
Ilohi…

Shoirning ilmi va tasavvuri qancha keng bo’lsa, uning tasvir va taxayyul manzaralari, tashbih va istioralari ham shu qadar ruhbaxsh va jonli bo’ladi. Shoir bahorni tasvirlar ekan cho’qqilardagi qorlarning erishini, qalpog’ini yechayotgan odamga, turnalarning ko’kda charx urib qanot qoqishini, osmonga zeb berayotgan arg’imchoqqa o’xshatadi. Quyosh erta tongdan har tomonga nur sochib, go’yo taram-taram sochlarini yoyib olgan, shuning uchun ham olam shodlik va ziyoga o’ralgan. Shoirning tasavvur olami keyingi bandlarda yanada jonli ko’zga tashlanadi:

Zangor halqasini ko’z-ko’z qilar ko’k,
Rango-rang sepini yoymish kelinchak.
Go’yoki borliqqa salom berganday,
Xiyol boshi egik har gul, har chechak.

Shoirning «Yaxshi ko’raman» she’ri ham sevgan yorining ta’rif-tavsifiga bag’ishlangan bo’lib, she’rda mumtoz adabiyotimiz an’analari va zamonaviy she’riyat tasvirlari omuxta qo’llangan. She’r yengil o’qilish barobarida o’ziga xos o’xshatish va badiiy manzaralarga boy:

Sening lablaringni yaxshi ko’raman,
Yuragimga hadya etmish alvon dog’.
Shaksiz dudog’ingdan nusxa ko’chirgan,
Qirlarni to’ldirgan lolaqizg’aldoq.

Shuningdek, she’rdan o’rin olgan «Sening qoshlaringni yaxshi ko’raman, Misoli ikkita qaldirg’och sayli». «…To’g’risi, zulfingdan nusxa ko’chirgan, Chayqalib-chayqalib oqquvchi dengiz» kabi misollar she’rxonga yaxshi kayfiyat ulashish bilan birga shoirning ham mahoratidan darak beradi.

Ma’lumki, har bir ijodkorning quroli so’z. So’zga boy va mas’uliyatli ijodkorlargina ko’proq zafarlar qozonishgan. G’ayrat yutuqlaridan biri, she’rlarida xalq og’zaki ijodiga murojaat qilishida namoyon bo’ladi. Uning baxshiyona ruhdagi «Malikam» yoki «Baxshiyona» kabi she’rlarida xalq ijodiga xos misralar, dard va ohanglar ko’zga tashlanadi. Qofiyalarning butligi, so’zlardagi jarangdorlik she’rga ayricha ruh bag’ishlab turadi:

O’zbek degan elim-a,
Gullar sochar yo’lim-a.
Kuylamasam bo’lmaydi
Qo’shiq to’la dilim-a.
(«Baxshiyona»)

Yurakning tubidan otilib chiqqan dard, samimiyat nurlariga burkanib satrlarga to’kilganda, har qanday kitobxonning dardiga aylanadi va ko’nglidan joy oladi.

Ko’zi qora malikam,
Guli sara malikam.
Bitta mening yuragim
Pora-pora malikam.
(«Malikam»)

Shoirlarni «hayrat bandasi», deydilar. Ular dunyoning yaxshiliklaridan ham, yomonliklaridan ham hayratga tushadilar. Shoir borki, tinimsiz o’zini qiynayotgan savollarga javob axtaradi. Gohida yolg’izlikni qo’msab qoladi. Oq ranglar qora bo’lib ko’ringanda iztirob chekadi. Ulkan shoirlar dunyoni va ko’ngillarni poklash istagida she’r yozganlar. Lekin hayot o’z maromida davom etar, yaxshi ham yomon ham qismatiga munosib yashab o’taverar ekan…

G’ayratning she’rlarida o’zidan qoniqmaslik, o’zligini va olamni anglashga intilish, riyokorliklardan bezish hissi tez-tez ko’zga tashlanadi, g’am-tashvishning turfa ranglari tovlanib turadi. Zotan, Navoiy hazratlari aytganlaridek: «Ko’ngil ichra g’am kamligi asru g’amdur, Alam yo’qligi dag’i qattiq alamdur». Shuning uchun ham she’r darddan, iztirobdan, hayratdan tug’iladi deydilar. G’ayrat bir she’rida ulkan hayratdan oqayotgan ko’z yoshlarini oddiy ko’z yosh emas, «Ko’zimdan sizilib oqayotgan she’r» degan obrazli va ta’sirli so’zlar bilan ifodalaydi. Umuman uning ijodida ramz, majozlar, ba’zi timsollar poetik ma’no va umumlashma obrazlarga aylanadi. Birgina oy bilan bog’liq o’nlab poetik obraz va badiiy mushohadalar silsilasi tasviriga duch kelamiz. »Oy, sening dog’ingni ketkizaman men», «Oy mening yuzimdan o’pgisi kelar», «Qo’llarimni cho’zsam, oy ham meniki», «Nigohlari oy nuridan oppoq qizim», «Oy — sirg’a, sirg’alib tushar ko’zimga» va hokazo.

Shoir zoti borki, tabiat bilan tillashadi, sirlashadi. Uning dardlarini, ohlarini tinglaydi. Tabiat bag’ridan tuyg’ulariga mos tashbihlar, qiyoslar topadi. Zotan, tabiatni sevmasdan shoir bo’lish qiyin. Go’zallikni tuymasdan she’r aytib bo’lmaydi. Majnun odamlardan bezgani uchun tog’-toshlardan makon tutgandi. Gullar, giyohlar bilan ulfat, vahshiy hayvonlar bilan do’st tutingan edi. «Dunyoning bozori ham mozori ham bor», degan naqlga ko’ra shoir odamlardan zada bo’lganda yolg’izlikni qo’msaydi. Gohida jonsiz narsalarga aylanib tin olmoq istaydi… G’ayratning lirik qahramoni ham dunyoning va odamlarning ajab savdolaridan hayratga tushib shunday deydi:

Oh, beg’ubor dunyolar qayda?
Mingta armon ko’ksimni tilar.
Umrida bir bahorni ko’rgan
Boychechakka aylangim kelar.

Boychechak bahorning ilk kunlarida qir-adirlarda barq urib, ko’rkam fasldan mujda beradi, minglab odamlar qalbiga surur bag’ishlaydi. Shuning uchun ham u bahorning, qisqa ammo foydali umr- ning ramzidir. Shoir boychechak timsoli orqali o’zining armonlari va niyatlari badiiy ifodasini bayon etgan.

Gul obraziga azal-azaldan shoirlarimiz ko’p murojaat etishgan. Gul va bulbul obrazlari oshiq va ma’shuqning azaliy timsollaridir. XV asrning birinchi yarmida yashab o’tgan dilbar shoir Atoyi tajohuli orif san’ati vositasida yorning go’zalligini gulga, gulning qizarishiga qiyos o’laroq ta’rif-tavsif etadi: »Jamoling vasfini qildim chamanda, Qizardi gul uyattin anjumanda». G’ayrat ham gulsevar shoirlardan biri. U bu timsol orqali rang-barang fikr va tuyg’ularini ifodalagan.

Ayrim takrorlarni istisno qilganda doim gul bilan bog’liq yangi so’z va ma’nolarni aytishga harakat qiladi. «Ohlar dilni gul shoxiga bog’lar bo’ldi». «Gullarning shiviri eng go’zal qo’shiq», «Ruhimga aylanib bormoqdasan, gul», «Ichikib qirlarga gul sochdi bahor», «Sevgi mening ko’nglimdagi gul», «Oydin quchog’imda bir gul yig’ladi». «Singlim, to’lqin sochlaringda gul», «Gul bilan boshlanar dunyolar axir», «Gul qalbida nozik tantana». E’tibor bersak, «gul» vositasidagi misralarda takror fikrlar yo’q. Shoir har bor maqsadiga muvofiq badiiy fikr va shoirona tashbixdar yaratishga muvaffaq bo’lgan.

Tabiat va inson esh tushunchalardir. Qur’onda aytilishicha, Tangri insonni o’zining xalifasi hamda eng mukarram xilqat qilib yaratdi. Yer va osmondagi narsalarni unga bo’ysundirib qo’ydi. Shu bois shoirlik o’zlikni anglash va anglatish yo’lidagi urinishlardir. G’ayrat bir she’rida tabiat bilan sirlashib xazonlardan, adirlardan, shamollardan, daryolaru yulduzlardan «Men kimning baxtiman, Sen kimning baxti?», deya o’zligini anglamoqchi bo’ladi. Hayotdan «uxlab yotgan tomirlarini uyg’otib yuborishini so’raydi». Chunki uning qalbidagi otash dunyoga yaxshilik sog’inadi, barchani taftidan bahramand etishga oshiqadi: U «Tuyg’u» she’rida imkon qadar qisqa umrdan unumli istifoda etish, go’zallik nashidasidan boshqalarni ham bahramand etish, erta emas, bugunni g’animat bilish g’oyasini ilgari su- radi. Mumtoz shoirlarimiz aytganlaridek «dam bu damdur, dam bu damdur…» aqidasiga amal qiladi:

Umr deganlari bir uzun yo’ldir,
Gohida chamanzor, gohida cho’ldir,
Ko’zlarimni yashnat, ko’nglimni to’ldir,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.

Ha, umr qisqa. Lekin undan kim qanday foydalanadi, uning o’ziga bog’liq. Har kim saviyasi, tushuncha va qarashiga ko’ra umrguzaronlik qiladi. Balki hayotning rang-barangligi ham shundandir… G’ayratga Tangri shoirlik qismatini ato etgan ekan, uning yuragi tinimsiz dunyoga va odamlarga ezgulik bag’ishlash ilinjida urib turadi:

Axir, nima qilay tinmay yonsa dil,
Dunyoni to’ldirib gullagim kelsa.

Modomiki, shoirning yuragi yoniq va dunyoni gulga to’ldirish niyati barqaror ekan, u intilishda, harakat qilishda davom etadi. Tabiatan kamsuqum va ko’zlaridan orzu-havaslari porlab turgan G’ayratdan hali ko’p yaxshi she’rlar kutib qolamiz. Yaxshi she’r esa noyob hodisa, qobiliyat va izlanishlar samarasidir. Ozarbayjonning ulug’ shoiri Muhammad Fuzuliy devonining turkiy debochasida «Ilmsiz she’r asossiz devordir. Asosi yo’q devor bee’tibordir», deb yozgan ekan. Bu yog’i ijodkorning o’ziga bog’liq…

Biz yuqorida G’ayrat she’rlarining faqat yutuq tomonlari haqida ozroq gapirdik. Aslida uning she’riyati ham boshqalarniki kabi ba’zi juz’iy kamchiliklardan, takrorlardan xoli emas. Mavridi kelganda ular haqida ham to’xtalamiz. Ammo G’ayratning intilishlari, harakatlaridan umid qilamizki, hali ko’p nodir asarlarni bizga tuhfa qiladi. Iloho, uning yonib turgan qalbini ezguliklar aslo tark etmasin! Yaratgandan hamisha unga zafar va omadlar tilab qolamiz!

G’ayrat Majid
YANGI KITOBDAN SHE’RLAR
08

G’ayrat Majid – 1976 yilda Kitob tumanidagi, Xo’jailmkoni qishlog’ida tug’ilgan. O’zbe¬kiston Milliy Universitetining jurnalistika fakul`tetida tahsil olgan. O’zbekiston
Yozuvchilar uyushmasi a’zosi. “Gul sanam”, “Hech kimga o’xshamaysan”, “Ko’zlaringni sog’inaman”, “Ko’ksimdagi yulduzlar”, “Ishqqa borar yo’l” kabi kitoblari nashr etilgan. “Shuhrat” medali sohibi.

004

NAVOIYDAN TOPDIM

Qushdirman, musaffo osmonda ko’nglim,
Yurakka rang bergan bo’stonda ko’nglim,
Har kuni besh go’zal dostonda ko’nglim,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

Muhabbat nasimi esgaydir hur-hur,
Ey dil, bu «Arba’in», «Nazmul javohir»,
Ne qilsam ko’ngilga taqdir bo’lgay nur,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

Qalbga Undan o’zga ne hojot kerak,
Bul dengiz sohili zo’r najot kerak,
Yig’lasam, kulsam ham munojot kerak,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

Dil uchun bekamu ko’stlik ehtiyoj,
Poklar tutgan yo’li — rostlik ehtiyoj,
Angladim, do’st birla do’stlik ehtiyoj,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

Bir gulga oshiqlik qismat istaram,
Men faqat kamolot, ismat istaram,
Elga Haq yo’linda xizmat istaram,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

Bemor yuraklarga davo so’zdurur,
Begumon xushnafas, havo so’zdurur,
Navo istaganga navo so’zdurur,
Izladim Navoiy hazratdan topdim.

XIRGOYI

05

Soy bo’yida jiyda ko’rdim,
Barglarini mayda ko’rdim.
Yonib borar yurakkinam,
Bilmam, seni qayda ko’rdim.

Gijinglagan toymi deyman,
Sen ko’kdagi oymi deyman.
Yuragida ishqi borlar
Hammadan ham boymi deyman.

Sochilgan bu sedanamas,
Terib yegan bedanamas.
Chindan sevdim, angla dilbar,
Dilim senga begonamas.

Belbog’imning rangi oldir,
O’ng betingda dona xoldir.
Senga vafo qilmasam gar,
Mayli, meni yolg’iz qoldir.

SOG’UNIY BOBO
Alixonto’ra Sog’uniy kitoblarini o’qib

Agar nur bo’lmasa, nima dil bayting,
Umring sarob Hakdan uzilgan payting,
Menga Muhammaddan o’gitlar ayting,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

Ko’zimda yulduzlar porlaydi, aytsam,
Dilim oy qoshiga chorlaydi, aytsam,
Yurak yo Xudo deb zorlaydi, aytsam,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

Dunyo almisoqdan qolgan matomi,
Unga bog’langanning yo’li xatomi,
Bo’g’zim tirnayotgan o’tlig’ nidomi,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

Bu millat mening ham jondan suyganim,
Ko’ksim qalqon bo’lgay, tig’ ursa g’anim,
Bir olam maqsadlar tinch qo’ymas manim,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

Uyg’oqlik ne’matdir, kulfat — uyqusi,
Har dilda yashasin hurlik tuyg’usi,
Turkiston kayg’usi — iymon qayg’usi,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

Ozod yurt, ozoda dil topgay e’zoz,
Bildim, gulga boshlar pokiza ixlos,
Bul Vatan mard-halol zotlardan meros,
Sizni sog’inaman Sog’uniy bobo.

* * *

Manim bitta orzum — dil,
Dilni bor et, Xudoyim.
Yo’lini ber, ko’ksini
Purviqor et, Xudoyim.

Kimdir yor deb chekar un,
Kim yor qadrin bilmagay,
Yorni suymaganlarni
Yorga zor et, Xudoyim.

Dunyo bozorlaringda
Baxtmi, anqo urug’i,
Bir ilinjga zorlarni
Baxtiyor et, Xudoyim.

Ko’rdim chumchuq qoshida
Gohi burgut egildi,
Norni nor aylagin-da,
Sorni sor et, Xudoyim.

Muhabbat gadosiman,
Bir gulning shaydosiman,
Uyi birlan yurakni
Chamanzor et, Xudoyim.

Shoirgina dilimni
Tig’la, tig’ing qon bo’lsin,
Olamlarga nur berar,
Dardi bor et, Xudoyim.

SHU TELBA DILIMNI HOLIGA QO’YING

Nechun qizg’onayin, ko’zim ham sizga,
Eng dilbar kalomim, so’zim ham sizga.
Men o’zdan kechganman, o’zim ham sizga,
Shu telba dilimni holiga qo’ying.

Yondim, yonverlarim yonib ketdilar,
Mendan do’stu g’anim tonib ketdilar,
O’ylarim kuzlarga enib ketdilar,
Shu telba dilimni holiga qo’ying.

Yoshlarmas, ko’zida toshlari ko’plar,
Chimrilgan qayrilma qoshlari ko’plar,
Bo’ynimda ajdardek sochlari ko’plar,
Shu telba dilimni holiga qo’ying.

Marjonlar ko’zimdan sochilgan ertak,
Munkaygan baxtlarga armonim tirgak.
Hali o’n sakkizga kirmagan go’dak,
Shu telba dilimni holiga qo’ying.

ZANGORI BAYOT

Agar men ko’ksimni, ko’ksimni ochsam,
Ko’klarga dardlarim o’t bo’lib o’rlar.
Sevib bo’lmaydi-ku, dilni yo’qotib,
Sevdirib bo’lmaydi ko’ngilni zo’rlab.

Nedandir uyalib yuzi qizargan
Munis bir ayolga o’xshaydi qirlar.
Yashashga chorlaydi anglaganlarim,
Yashashga chorlaydi tumonat sirlar.

Ko’nglim qalqib qo’y-u, chashmimda balqi,
Harir sog’inchlarim haqqi-chun to’lg’on.
Bu yoshlar ko’zimning oq kaptarlari,
Bu yoshlar ko’zimdan sochilgan payg’om.

Bu shunday payg’omki, barqi hayajon,
Bu shunday payg’omki, yalpiziy hayot.
Jonim, vujudim ham bayot aslida,
Hatto ruhimgacha zangori bayot.

FAQAT SEN

Shabnamdan pokiza qayg’uga yorsan,
Ham shunday musaffo kulguga yorsan,
Nurlardan nurliroq tuyg’uga yorsan,
Faqat sen, faqat sen, faqat sen borsan.

Gullar so’lib qolar, bahor o’tkinchi,
Axir, men netayin nahor o’tkinchi,
Nima u, to’kilmas ohor o’tkinchi,
Faqat sen, faqat sen, faqat sen borsan.

Osmon oqmoqda-ku, ohlarmi, yorsan,
Borlig’im boringga bog’larmi, yorsan,
Qalbimni quyoshga chog’larmi, yorsan,
Faqat sen, faqat sen, faqat sen borsan.

Ishq dil o’chog’ida qaynagan qumg’on,
Ko’ngilki, iymondan mustahkam qo’rg’on,
Tamom, o’limning ham borligi yolg’on,
Faqat sen, faqat sen, faqat sen borsan.

SENING ISMINGNI…

Jonidan to’ydirib zulmatni butkul,
Butunlay qoshingga qaytgim keladi.
Qiru adirlarga qon sepgan, ey gul,
Bir sening ismingni aytgim keladi.

Judolik dashtida yurdim tentirab,
Manim zorligimni kim ham biladi.
Kulib, hech bo’lmasa, Majnunday yig’lab,
Bir sening ismingni aytgim keladi.

Istasa, beadad saodat bergan,
Istasa, qahri-la dilni tiladi.
Ey, osmon, ko’zimning durlarin tergan,
Bir sening ismingni aytgim keladi.

Qachon bu olamga ravshanlik nasib,
Desamki, tumonat sirga beladi.
Dunyoni, o’zimni tamom unutib,
Bir sening ismingni aytgim keladi.

Menmi, gunohiga cho’kkan darbadar,
Bir kun gunohiga cho’kib o’ladi.
Baribir milyon yil, mangulik qadar,
Bir sening ismingni aytgim keladi.

TUSHLARINGGA KIRDIMMI?

Sening sochlaring uzun,
Mening yo’lim uzundir.
Qo’llarimni bilmayman,
Ammo dilim uzundir.
Jonim telba ko’nglimni
Ayamasdan tildimmi,
Tushlarimga kirding-ey,
Tushlaringga kirdimmi?

Butun Oy ham bechora –
Yarimtadir ko’nglimday.
Men yig’iga aylandim,
Kelmaysanmi, yo atay.
YO bu dunyolarini
Azob makon bildimmi,
Tushlarimga kirding-ey,
Tushlaringga kirdimmi?

Qaramayman, kerakmas,
Dunyo turar qarshimda.
Bordir mening yashagim
Ko’ngil degan arshimda.
Seni derman Iloyo,
Boshqani ham derdimmi,
Tushlarimga kirding-ey,
Tushlaringga kirdimmi?

IZHOR

Ko’ngilni tosh aylar dardi beg’amlik,
Falakdan balanddir
Shu zamin,
Shu yer.
Mingta doston bitsam qiladi kamlik,
Arziydi ming yillab yig’lab yozsam she’r.

Tinmaydi yuragim ko’ksimga urib,
Lolalar boshida ko’r alvon shonni.
“Vatan-vatan” deya jar solmay turib,
Jimgina sevaman O’zbekistonni.

MEN SENI TOPDIMMI?

Qayda inju to’la bahri ummonlar,
Qaydan kelmish dilga shubha-gumonlar,
Koshki tinch qo’ysaydi meni yomonlar,
Men seni topdimmi, yo’qotdimmi yo…

Yurakka sanchilgan paykon qayda bor,
Yana takror-takror imkon qayda bor,
Dilga dildan o’zga makon qayda bor,
Men seni topdimmi, yo’qotdimmi yo…

Kutganim oppoq tong, nahor edi-ku,
Axir, izlaganim bahor edi-ku,
So’rganim to’kilmas nahor edi-ku,
Men seni topdimmi, yo’qotdimmi yo…

Ayt, ey dil, oshufta, maftun bo’ldimmi,
Sehrmi, jodumi, afsun bo’ldimmi,
Layli kim, Laylisiz Majnun bo’ldimmi,
Men seni topdimmi, yo’qotdimmi yo…

Qayda inju to’la bahri ummonlar,
Qaydan kelmish dilga shubha-gumonlar,
Koshki tinch qo’ysaydi meni yomonlar,
Men seni topdimmi, yo’qotdimmi yo…

TUYG’U

Umr deganlari bir uzun yo’ldir,
Gohida chamanzor, gohida cho’ldir,
Ko’zlarimni yashnat, ko’nglimni to’ldir,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.

Yashil barglaringni silayin, maysa,
Sendayin beozor dillar ko’paysa,
Dunyo dema, dunyo arzimas paysa,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.

Ey qoshi qaldirg’och, sochlari mayin,
Dil yuksalar senga talpingan sayin,
Kelgin, qo’llaringdan bugun tutayin,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.
Ey do’stim, qo’lingda toshmi, ne sabab,
Yurakjon, ko’zingda yoshmi, ne sabab,
Yana hammasiga doshmi, ne sabab,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.

Baxtingdan aylanay, ey nuri jahon,
Angladim har lahza eng so’nggi imkon,
Mendan rizo bo’lgin, ey zamin, osmon,
Ertaga bormanmi, yo’qmanmi, gulim.

KO’NGLIM

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi,
Sen izlagan olam bormikan.
Hamma og’u uzatdi senga,
Anduh bisyor, malham bormikan.

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi,
Qo’llaringdan tutsin ahli kull,
Yo’q, bag’ringni ochib bo’lmaydi,
O’t qoplaydi falakni butkul.

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi,
Ne foyda bor yig’i-sig’idan.
Jonga ozor, hamisha shunday,
Go’zallarning kiprik-o’qidan.

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi,
Bir pul degin dunyo narxini.
Nahot, nahot bilmagan bo’lsang,
Gullar bilan Gulning farqini.

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi,
Qachongacha ochilmas eshik.
Bundaymasdi tug’ilganida,
Nima qilding G’ayratni, beshik?

Ko’nglim, yana yig’layapsanmi…

NEGA BUNCHA CHIROYLISAN

Senga qaydan ko’zim tushdi, gul,
Oy nigohi humoylisan sen,
Holimga boq, hushim uchdi, gul,
Nega buncha chiroylisan sen?!

Dilim dilmas, o’t bo’ldi olam,
Hamalmi yo hut bo’ldi olam,
Bir sen bilan but bo’ldi olam,
Nega buncha chiroylisan sen?!

Qani gapga ko’nsa bu ko’ngil,
Jim deganda jimsa bu ko’ngil,
O’zi qanday kimsa bu ko’ngil,
Nega buncha chiroylisan sen?!

Netay axir, ko’ngil to’lmaydi,
Ahli oshiq yig’lar, kulmaydi,
Dilim sensiz baxtli bo’lmaydi,
Nega buncha chiroylisan sen?!

Ishqdan gulob ichgim keldi-da,
Gul yoqlarga uchgim keldi-da,
Dunyosidan kechgim keldi-da,
Nega buncha chiroylisan sen?!

IQROR

* * *
Kimni saydu kimni sor etib qo’ygay,
Istasa yo’qni ham bor etib qo’ygay,
Kim botil yo’l bilan obro’ talabdir,
Uni haq yo’l birla xor etib qo’ygay.

* * *
Bepoyon osmonning cho’zilganin ko’r,
Tog’larning bir go’zal tizilganin ko’r.
Boqsang, hamma narsa hikmat xabari,
Olamning mukammal tuzilganin ko’r.

* * *
G’am bag’rin chok etsang, demak sen mardsan,
G’uborni pok etsang, demak sen mardsan.
Go’yo osmon quchgan mag’rur tog’larning,
Qalbini xok etsang, demak sen mardsan.

077

(Tashriflar: umumiy 200, bugungi 1)

Izoh qoldiring