Gulsara Ismoilova. Poyandoz bahona…

055    Ушбу мақолани ёзишимга туртки бўлган нарса – яқинда мутолаа қилганим бир ҳикоядан олган таассуротим… Орзиқул Эргашнинг  “Пояндоз” ҳикоясига Маҳмуд Саъдий айтган мезонда ёндашгим келади. Ҳикояни ўқиб ниҳоятда таъсирландим (Орзиқул Эргашнинг “Пояндоз” ҳикоясини мана бу саҳифада ўқишингиз мумкин).

Гулсара ИСМОИЛОВА
ПОЯНДОЗ БАҲОНА…
067

Ушбу мақолани ёзишимга туртки бўлган нарса – яқинда мутолаа қилганим бир ҳикоядан олган таассуротим.

Ижодни фарзандга қиёслашади. Битта болани камолга етказгунча ота-она қанча азоб ва машаққат тортади. Бир файласуф айтган экан, бир болани тарбиялаб вояга етказиш шаҳар қуриш билан баробар, деб. Бир шаҳарни қуришга минглаган ишчилар балогардон. Болани камолга етказишда унинг теварагида қанча қондош куйди-пишди? Бир асарни яратишда-чи? Неча одам унга сафарбар бўладию, ёзувчининг олдига ким кўмакка келади? “Мана бундай бошла, бундай ёзсанг обрў топасан, бунисида машҳур бўлиб кетасан”, дейдиган ақлбоши турадими тепасида? Тун билан кунда қасди бордай, қоғозга боши билан шўнғувчи (техника асрида бу таъриф мос келмай қолди чоғи), ижодининг самараси – фарзанди дунёга келгунича тўлғоқ азобини якка-ёлғиз тортувчи қалам эгасига, балки бу бола тарбиялаш ва шаҳар қуришдан кўра машаққатлироқдир.

Энг сара ёзилмишлар муносиб кўриладиган даврнинг яккаю ягона газетаси “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”да бундан ўн йиллар олдин Назар Эшонқулнинг “Маймун етаклаган одам” ҳикояси чоп этилди. Бу шоҳ (менинг шахсий баҳоим) асарга вақтида адабиётшунос Маҳмуд Саъдий шундай баҳо берган эди:
– Шу пайтгача ўзбек адабиётида ёзилган насрий асарларни тарозининг бир палласига қўйиб, иккинчисига Назарнинг шу ҳикоясини қўйсам, тарозининг бу томони босади.

Ушбу сўзларга кўзим тушганида, тўғриси, қўрқиб кетганман. Ахир, бир томонда ўзбек адабиётининг қанча забардаст адибларию, уларнинг юксак ижодлари турибди. Улар орасида замонанинг ҳукмрон доираси – марказгача довруқлари етиб бориб, обрў-эътибор қозонганлари-да бор.

Ҳикоядаги бетакрор руҳий тасвир мени тамоман асир қилган бўлса ҳам, устоз унга юқори баҳо бериб юборган, деган ташвишга ботдим. Таҳлилнинг пири бўлиб кетган танқидшуноснинг эҳтиросга берилмаслигини, ҳар бир гапини ўйлаб, асосли ёзишини қалам аҳли яхши биларди. Бироқ, барибир мўъжаз бир ҳикоя залворини бунчалик юксак баҳолаш бошқа қалам аҳлларининг нафсониятига тегса керак, деган фикр билан давр адабиётшуносларининг муносабатини кутганман ўшанда. Ажабланарлиси шундаки, адабиётшуноснинг баҳсга чорловчи бу ўлчовига на қўшилди бу адабиёт аҳли ва на уни инкор этди.

Оилада фарзанд туғилса, агар у ўнинчиси бўлса ҳам, атрофдагилар завққа тўлади. Айниқса, полвондек ўғил туғилса. Бунинг устига нечтадир қиздан кейингиси бўлса, кунлар хурсандчиликка қоришиб кетади. Ижодини фарзандига қиёслайдиган адабиёт аҳли нима учун полвондек ўғилга мос етук асар дунёга келса буни муносиб олқишламайди? Бир пайтлари гуриллаб турган муҳит қани? Китоблар ва матбуот саҳифаларида номлари бирин-кетин ёзиладиган адабиётшунос, танқидшунослар жамоаси қани? Танқидшунослик Озод Шарафиддинов, Матёқуб Қўшжонов, Бегали Қосимовлар билан бирга дунёдан ўтдими? Улардан сўнгги рўйхатда турувчи беш-олтита машҳур танқидчилар нега кейинги пайтларда матбуотда мутлақо кўринмай қолди? Наҳотки иккинчи авлоднинг изидан келаётган бошқа адабиётшунослар йўқ?

Болани камолга етказгунча ота-онанинг, момою боболарнинг қанчалаб кузатув ва эътиборлари зарур бўлади. Бувиси боққан бола ақлли бўлади, деб бекорга айтишмайди. Нега бугунги кунда потирлаб чиқаётган асарларнинг момо ва боболари бўлиб, кекса танқидшунос ва адабиётшуносларимиз уларни бир қур элакдан ўтказишга, умуман бугунги кун адабиёти йўналишига бефарқ қарашмоқда? Бугун ҳатто имло қоидаларини ҳам илғаб ололмайдиганларнинг муаллифлик мақомини олишаётганига, сариқ матбуотни “шоир”у, “ёзувчи”лар босиб кетганига, борингки, китобхоннинг кескин камайиб кетишига нотўғри йўлга кириб кетган фарзандининг тарбиясида ота-она айбдор бўлгани каби, рўёбга чиқаётган ҳар бир ижод маҳсулини сергаклик билан кузатиб, уларнинг сарагини – саракка ажратиб бермаётган, керак-нокераклардан афтодаҳол аҳволга келган адабиётни ҳимоя қилмаётган илм аҳллари сабабчимасмикан? Ота-она тизгинни бўш қўйса, бола чизиқдан чиқади. Шогирд ҳам кузатув остида бўлмаса, йўналишини йўқотади. Танқид таёғини татиб кўрмаган кўпгина асарлар кузатувнинг бўшлигидан фойдаланиб, ўтлаб кетаётган ўспиринлар каби қуюшқондан чиқмаётганмикан? Бироз олдин ўнлаб танқидчиларнинг номи саналадиган адабий муҳитда бугун ёш танқидшунослардан кимнинг отини рўйхатга киритиш мумкин?

Орзиқул Эргашнинг  “Пояндоз” ҳикоясига Маҳмуд Саъдий айтган мезонда ёндашгим келади. Ҳикояни ўқиб ниҳоятда таъсирландим.

Бир китобда ўқиган эдим – ўзбек луғатидан бошқа биронта луғатда ҳаё, андиша сўзлари учрамас экан. Буни қаранг-а! Ҳаётда бор нарса албатта унинг тарихида, тилида акс этади. Қозонда бори чўмичга чиқади-да. Демак, дунё аҳлида бу сўзга асос йўқ. Луғатимизни чўғдек безаб турган бу табаррук сўзлар миллатимиз сийратининг энг сара, энг тоза, энг инжа феъл-одатларининг сурати-ку. Адиб ҳеч миллатда учрамайдиган, фақат ўзимизга хос гўзал бир хислатимизни шу мақсад-савияга мос бадиийлик билан очиб берган. Ҳикоянинг ечими ўқувчини жунбушга келтирадиган, чуқур ўйга соладиган, қалбининг туб-тубида ҳеч кимга бўй кўрсатгиси келмаётган нозик сир-асрорларини хаёлида қайта жонлантириб, ичикиб-эзилишга олиб келадиган кучга эга. Ота, ака, эр ва қолаверса, амакию тоғалар зиммасидаги (афсуски, кейинги пайтларда тобора ўз нуфузини йўқотаётган) улкан ва нозик масъулиятнинг нақадар муқаддас ва табаррук эканини англамаганларга англатиб, нафс йўлларида кўпроқ тентираб, заифа-ночорларга ҳаминқадар эркин қараётганларни бир туртиб қўювчи ушбу ҳикоянинг ўлчови тарозини босади.

Қўл бармоқларининг учини-да ҳаё ичига сингдириб, ички ҳовлиларда умри ўтган момоларимизнинг ёшлигида кўча-кўйда йигитлар билан етаклашиб юрганини эшитганмисиз? Бошидан чачвони тушмаган, то қабрга киргунча номаҳрамга юзини кўрсатмаган авлодимизнинг эрига хиёнат қилишини тасаввур қиласизми? Онда-сонда учраб қолган курмакларнинг элнинг кўзи олдида тошбўрон қилингани ҳақидаги манбаларга кўзингиз тушмаганми? Европа оқар сув каби шиддат билан кириб келаётган бугунги кунда бизнинг бекларимиз ота-боболаримиз измида асранилган бокиралик туйғусига “лаббай”, деб жавоб бера оладими?

Афсуски, бири биридан оғир саволларнинг жавоблари-да оғриқли.
Аниқ далилдан сўнг ҳам хотинининг хиёнатига кўз юмиб, уни тўшагида сақлаб келаётган эркак ҳақида сиз ҳам эшитгандирсиз? Қайнотасининг навбатдаги мурувватидан кўнгли тўлиб, завжасининг бечакки қадамини кечирган эркак ҳақида ҳам эшитган бўлсангиз керак? Балки, сизнинг қўшнингизда ҳам, ҳамкасбингиз орасида ҳам бундай гаплар оёқ очгандир? Муҳаббатнинг мансаб ва бойликка тобора эгилаётганини, унинг қули бўлаётганини сиз ҳам ҳис қиляпсизми? Ўзидан катта ёшдаги аёлларга уйланаётган, эридан ажрашган хотин билан бошини қовуштираётган йигитлар, давраларда хасми ҳалолини ўртага чиқариб, унинг орқасидан рўзғорини тебратаётган “эркак”лар борлигидан сиз ҳам бохабармисиз? Ўз ўрнини билмаётган ёки қадрламаётган бундай эркакларнинг тилимизда номи борми? Уни қандай сўз ёки ибора билан аташ мумкин? Кўча-кўйдагиларни-ку айтмай, миллионлаб ёшларни эргаштиришга қодир эркак хонанданинг қулоғидаги зиракка, телебошловчи ва қўшиқчиларнинг бўйнидаги рўмолга сизнинг ҳам кўзингиз тушдими? Астағфуриллоҳ, бу боришда қачондир жинслар фарқланмайдиган ҳолатга келиб қолсак-а, деган ўйдан қўрқиб кетади, одам.

Бир аёл куйиб-ёниб гапириб беряпти: Эрини эрлик аёл билан ушлаган. Аёлнинг эри олдига борса, у нима дебди денг: “Буни ўзим ҳам биламан. Нима қилай, юрагим касал, хотиним менинг дориларимни олиб беряпти”.
Бир пайтлари қадамидан ерлар гурсиллайдиган, ички ҳовлидан қаттиқроқ кулгу саси чиққанда бир томоқ қиришига унлар ўчадиган забардаст эр зотининг авлоди тилидан чиқаётган сўзларми бу?!

Ўн йилларча олдин Орзиқул Эргашнинг бир мўъжаз ҳикояси саҳналаштирилиб, экранда намойиш қилинган эди. Унинг мазмуни шундай: Бекатда улов кутиб турган кампир ва унинг невараси олдига қимматбаҳо машина келиб тўхтайди. Рулдаги басавлат йигит онахондан қаёққа боришларини сўрайди. Ийманиб-қимтиниб туришларига қарамасдан иккаловини машинасига чиқаради ва суҳбат асосида неварасининг мазаси йўқлигини, уни дўхтирга олиб кетаётганини, қизнинг ота-онаси бахтсиз ҳодиса туфайли ўтиб кетишганини билган йигит уларни таниш дўхтирига олиб боради. Кампирнинг “ҳай-ҳай”ига қарамасдан, барча дори-дармонларнинг пулини ўзи тўлайди ва қўярда-қўймай уйларигача олиб боради. Хайрлашаётганда кампирга телефонини бериб, қачон ёрдам керак бўлса бемалол, тортинмасдан телефон қилишини айтади. Эзгулик мавзусидаги гўзал кўриниш бу!

– Бу новеллангизда ўзингизни кўрсатмоқчи бўлдингизми? Бу дунёда сизнингдек одам йўқ, демак бу кўринишда ҳаётийлик етишмайди, – дедим адибга ярим ҳазил, ярим чин билан. – Дунёда яхши одамлар кўп, бироқ нотаниш йўловчини тўхтатиб, уни машинасида бепул у ёқдан-бу ёққа олиб борадиган, бунинг устига фалон пулга дори-дармон олиб берадиган мардлар бор эканми, ҳозир. Бундайлар анқонинг уруғи-ку, яхши одамлар ҳам фақат ўзларининг қариндош-уруғларига, таниш-билишларигагина мурувват кўрсатишади, бегоналарга эмас, – дедим муаллифнинг фикрларига қарши чиқиб.
– Илойим, сизга ҳам бегона мурувватчилар йўлиқсин, шунда мени тан оласиз, –деб баҳсга якун ясар экан, Орзиқул ака адабиётнинг кучини белгилайдиган ажойиб бир гап айтган эдилар ўшанда:
– Шу пайтгача бундай одам бўлмаган бўлса, энди бўлсин деб ёздим-да, шу нарсани.

“Пояндоз” ҳам шу мақсад йўлида хизмат қиладиган асар. Мақсад ҳам, танланган мавзу ҳам эзгуликка йўғрилган.
– Хоразмда эркаклар хотинининг молига кўз тикмайди, – деган сатрлар бор шоира Уллибиби Отаева ижодида. Бунинг тагида шундай мантиқ ётади – бу юртда уйга келаётган келинчакдан мол-дунё кутилмайди. Хоразмда қизнинг ота-онаси сарпо учун қайғурмайди. (Тўғрироғи, қайғурмас эди. Ҳар куни йигирмалаб вагонни пойтахтдан вилоятга етаклайдиган поезд аллақачон марказнинг бўлмағур одатини – қиз сарпосини сингдира олди.) Бу удумда катта маъни ётибди. Бир қизни тарбиялагунча сарфланадиган меҳнат-машаққатдан ташқари, унга кетадиган чиқимни ҳам бир ўйланг.

Нафсиламбирини айтганда, қиз туғиб, тили қисиқ бўлганлар эртадан-кечгача қўли косов, сочи супурги бўлиб, беш бегонанинг уйида елиб-югурувчи чўриси учун, ўша беш бегонанинг мозор каби ҳувиллаб ётган ҳовлисини бозорникидек шовқин-суронга айланиши учун, энг асосийси, шажара дарахтининг шохи синмасдан, янги новдалар асосида тарвақайлаб, кўп асрларгача етиб бориши учун сонсиз-саноқсиз меҳнат ва шунга яраша чиқим қилади. Бу машаққатлардан маъни, эртага фарзандининг қаҳри қаттиқ қайнона қўлида озиб-тўзиб югурдаклик қилиши учунми? Ҳозирги кўпгина замонавий қайнота-қайнона бўлмишларнинг ўзлари иложи бўлса кунини пуллайди, соатини демай. Остонасига қадам қўяётган бир бокира учун кимнингдир йиллаб чеккан заҳматларини обдон тарозига солиб кўрса, балки уйига оқиб келаётган сарпо-суруқни қабул қилишга бу ўпқонларнинг виждони қийналармиди?

Келиннинг мол-дунёсини кўздан кечираётган, уни синаб, шунга кўра муомала қилаётган, қиммат келинни аяб, камбағалини менсимаётган қайноналарнинг қилиғини кўра-била туриб, унга индамаётган, аслида завжасига кучи етмаётган, оиласида ўз ҳукмронлигини ўрната олмаётган қайноталар йўқ деб ўйлайсизми орамизда? Мол-дунё, мартаба учун қизининг кўнглини синдириб, руҳан топтаб, ваъдалашгани гарчи арзийдиган бўлса ҳам, сигирни бўйнидан судраб бозорга етаклаган даллол каби ўзгага сотиб юбораётган оталар ҳам борлигини билсангиз керак? Эркакларимизда мардлик, инсонийлик, тантилик деган туйғулар бўлганида, уларнинг оиладаги обрў-шаъни, ҳурмат-иззати ўрнида бўлганида эди, кишининг нафратига лойиқ бундайин назари очлик аллақачон йўқолган бўлар эди. Уйингизга келган меҳмон бирон нарса кўтариб келса унга чой-нон қўйиб, қуруқ келса шундоғ қайтариш, уни назарга илмаслик каби бир кўриниш-да бу. Уясида кўрганларини такрорлаётган қуш-одамчалар мансабдор қайнотасининг машинасига, уйига кўз тикиб, қизини севмаяптими? Замонасининг ўғлонларини Фарҳод ва Мажнун тимсолида кўриб, дунёдан ўтган Навоий бобомизнинг, яхшиям бизнинг давримизда дунёга келмагани. Бўлмасам, дунёни забт этишга қодир эркаклар ҳақида у ҳам қалам тебратолмай қолармиди…

Илм қилиш мақсадида пойтахтда узоқ йиллар яшаб, ҳозирда тўшакка михланиб қолган онахон изтироб билан бир воқеани гапириб берди.
У ўлимидан олдин бир хосиятли ишни амалга оширмоқчи, яъни юртидан узоқда яшаган армонини тўлдирмоқчи бўлиб, қиз невараларидан бирини ўша ёққа узатиб, кейин хотиржам кўз юммоқчи бўлган. Ўйланиб, узоқ қариндошларидан бирининг ўғлига қизидан бўлган невараси мос келишини тусмоллаб, қариндошларига хабар берган. Бўлажак куёвга бу ҳақда айтишганида унинг жавоби шундай бўлган: “Мен оладиган қизнинг қўлида машинанинг калити бўлиши керак”.

Онахон шундай куйиб, шундай ёниб гапирди-ки… Одамнинг нафрати қўзийди: йигитларимиз қаёққа қараб кетяпти, ўзи? Бир пайтлари, хотинлар молпараст бўлади, деган ақида юрарди элда. Тўй-маъракаларнинг олди-бердисида баъзан момоларимиз ундай-бундай камчиликлар ҳақида гапиришса, боболаримиз уларнинг оғзига уришарди. Ҳеч қандай камчиликка қарамасдан, тўй кунини белгилаб қўйишарди. Хотинлар дод-вой қилиб қолаверишарди. Хотини, қизи ёки онасининг мол-дунё ҳақидаги дийдиёларидан гап кетса, “Ҳа, энди хотинлигига борибди-да”, – деб қудалар олдида изза бўлишарди.

Бугун ҳам бундай эркаклар бор. Моддиятни маънавий дунё олдида бир пулга олмайдиган танти эркаклар ҳам бор орамизда. Онда-сонда бўлса ҳам бу ҳақда эшитиб қоламиз. Бироқ, қанийди бу анқонинг уруғлари ҳақида Орзиқул акага ўхшаганлар кўпроқ гапиришса, уларни кўпроқ тарғиб қилишса. Шу жиҳатдан олиб қараганда, “Пояндоз”нинг мантиқи жуда қадрли.

Ҳикояда эркаклик шаъни, аниқроғи укалик шаъни ҳақида гап боради. Кўпинча, қиз-жувонларнинг парда остидаги ибо-ҳаёсига ота, ака ва эр балогардон. Укалар эса опанинг соясида ўсади. Опа уни кўтариб боқади. Ўқишига, уйланишига она каби ғамхўрлик қилади. Қисқаси, ука олдида опа ҳукмбардор мавқега эга. Гарчи опа ожизаю ука кучли жинс бўлса ҳам, барибир ука опага ҳукм ўтказолмайди. Шу жиҳатдан опасининг бевафолигини сезиб қолган ҳикоя қаҳрамонининг изтиробини тасаввур қилиш мумкин.

Макони бир бўлса ҳам Европа қондошлари каби қалбан йироқда йиллаб бир-бири билан кўришмай юрадиган, ҳатто бирининг ўлигига иккинчиси қадам босмайдиган ака-укаю опа-сингилларга қариндошлик риштасини бир эслатиб қўядиган ҳикоя бўлибди бу.

Одамларда бир-бирига меҳр-оқибат қолмаяпти, деб матбуотда кўп гапирилади. Назаримда, бу ака-укачилик қадрини ота-онадан қоладиган уй ва бошқа мерослар манфаатдорлиги еб қўйяпти. Опа ва синглисини ўйлаб ўтиришга кўпгина эркакларнинг вақти ҳам, ҳафсаласи ҳам йўқ. Эгасига топширганмиз, масъулиятдан қутулганмиз, деб қарайди кўпчилиги. Бироқ, ойлаб, йиллаб назардан йироқдаги ўша опа-сингилнинг биронта беҳаё қилиғи ўртага чиқиб қолса, вазият ва тушунча дарров ўзгаради. Бундай пайтда ака ва уканинг эркаклик шаъни бўй кўрсатади. “Пояндоз”да эркак ғурурини ерга урувчи воқелик ва унинг ички руҳий таъсири ўта нозик тарзда ифода этилган. Маҳалла йигитларининг опасининг бевафолиги ҳақида гапиришаётганини эшитиб қолган уканинг ўша пайтдаги ҳолатини тасаввур қилинг. “Шарпасиз орқамга тисарила бошладим. Мени улар сезиб қолиши, кўзи тушишидан чўчирдим… худди орқамдан биров қувлаётгандек, жон ваҳмида югуриб кетдим.” “Жон ваҳмида”… Ожизаларнинг нопок қадами ўша оила эркакларини жон ваҳмига солади. Бу оилада гўё бомба портлайди. Ерлар остин-устун бўлади. Ука ўзини бунчалик бошқаролмай қолса, қиз номусига масъул ота ва ака не аҳволга тушади?

Опа бир мамлакатда, ука бошқа юртда ўз-ўзича яшайверадиган, ҳатто бир-бирови ҳақида эшитишга-да қулоқлари кар, энг “гуманний” халқ руҳшунослари эса “Бировнинг дардини эшитманг”, “Йўқ, дейишни ўрганинг”, дегувчи сўзларни ўргатадиган чет элга эшик очганимиз сайин эртага бугунги кунимизни ҳам тополмай қолишимиз ҳеч гап эмас.

Мен нима учун юқорида танқидшуносларимиздан гина қилдим?Жамиятнинг ахлоқ-одоб мезонлари асосида ҳукм суришида айни шу мезонларни ушлаб турувчи кимсаларнинг хизмат ва кузатуви даркор. Экранда ташвиқот қилинган биронта моддий нарсанинг, айтайлик кир содасининг истеъмолчилари бирпасда сон-саноқсизга айланади. Эзгу тушунчаларни тарғиб қилувчи, тарбиявий аҳамиятга молик адабий-бадиий асарлар ҳам шу даражада тезкорлик билан ўз таъсирини ўтказа оладими? Яхши асар тарғиботчилари, уларни рағбатлантирувчилар ким ўзи? Албатта, адабиётшунос ва танқидшунослар. Уларнинг фалсафий ва доно фикр-мулоҳазалари келажак учун, ёш авлоднинг комил ва фозил инсонлар бўлиб етишишлари учун жуда муҳим.

Бўлмаган нарсаларни бўлдиришга саъй-ҳаракат қилаётган, йўқ нарсани йўндириш билан эзгулик томон интилаётган, миллий ғуруримиз, имон-эътиқодимиз учун жон куйдираётган ва бу юксак ният ва ўйларини сийрати каби гўзал суратда намоён этаётган ёзувчи ва адибларимизнинг қораламасига – уларнинг жаҳон адабиёти билан беллаша оладиган мўъжаз асарларига давр адабиётшуносларининг эътибор билан қарашларини ва бу асарларга муносиб баҳо беришларини истар эдим.

034

Gulsara ISMOILOVA
POYANDOZ BAHONA…
067

Ushbu maqolani yozishimga turtki bo’lgan narsa – yaqinda mutolaa qilganim bir hikoyadan olgan taassurotim.

Ijodni farzandga qiyoslashadi. Bitta bolani kamolga yetkazguncha ota-ona qancha azob va mashaqqat tortadi. Bir faylasuf aytgan ekan, bir bolani tarbiyalab voyaga yetkazish shahar qurish bilan barobar, deb. Bir shaharni qurishga minglagan ishchilar balogardon. Bolani kamolga yetkazishda uning tevaragida qancha qondosh kuydi-pishdi? Bir asarni yaratishda-chi? Necha odam unga safarbar bo’ladiyu, yozuvchining oldiga kim ko’makka keladi? “Mana bunday boshla, bunday yozsang obro’ topasan, bunisida mashhur bo’lib ketasan”, deydigan aqlboshi turadimi tepasida? Tun bilan kunda qasdi borday, qog’ozga boshi bilan sho’ng’uvchi (texnika asrida bu ta’rif mos kelmay qoldi chog’i), ijodining samarasi – farzandi dunyoga kelgunicha to’lg’oq azobini yakka-yolg’iz tortuvchi qalam egasiga, balki bu bola tarbiyalash va shahar qurishdan ko’ra mashaqqatliroqdir.

Eng sara yozilmishlar munosib ko’riladigan davrning yakkayu yagona gazetasi “O’zbekiston adabiyoti va san’ati”da bundan o’n yillar oldin Nazar Eshonqulning “Maymun yetaklagan odam” hikoyasi chop etildi. Bu shoh (mening shaxsiy bahoim) asarga vaqtida adabiyotshunos Mahmud Sa’diy shunday baho bergan edi:
– Shu paytgacha o’zbek adabiyotida yozilgan nasriy asarlarni tarozining bir pallasiga qo’yib, ikkinchisiga Nazarning shu hikoyasini qo’ysam, tarozining bu tomoni bosadi.

Ushbu so’zlarga ko’zim tushganida, to’g’risi, qo’rqib ketganman. Axir, bir tomonda o’zbek adabiyotining qancha zabardast adiblariyu, ularning yuksak ijodlari turibdi. Ular orasida zamonaning hukmron doirasi – markazgacha dovruqlari yetib borib, obro’-e’tibor qozonganlari-da bor.

Hikoyadagi betakror ruhiy tasvir meni tamoman asir qilgan bo’lsa ham, ustoz unga yuqori baho berib yuborgan, degan tashvishga botdim. Tahlilning piri bo’lib ketgan tanqidshunosning ehtirosga berilmasligini, har bir gapini o’ylab, asosli yozishini qalam ahli yaxshi bilardi. Biroq, baribir mo»jaz bir hikoya zalvorini bunchalik yuksak baholash boshqa qalam ahllarining nafsoniyatiga tegsa kerak, degan fikr bilan davr adabiyotshunoslarining munosabatini kutganman o’shanda. Ajablanarlisi shundaki, adabiyotshunosning bahsga chorlovchi bu o’lchoviga na qo’shildi bu adabiyot ahli va na uni inkor etdi.

Oilada farzand tug’ilsa, agar u o’ninchisi bo’lsa ham, atrofdagilar zavqqa to’ladi. Ayniqsa, polvondek o’g’il tug’ilsa. Buning ustiga nechtadir qizdan keyingisi bo’lsa, kunlar xursandchilikka qorishib ketadi. Ijodini farzandiga qiyoslaydigan adabiyot ahli nima uchun polvondek o’g’ilga mos yetuk asar dunyoga kelsa buni munosib olqishlamaydi? Bir paytlari gurillab turgan muhit qani? Kitoblar va matbuot sahifalarida nomlari birin-ketin yoziladigan adabiyotshunos, tanqidshunoslar jamoasi qani? Tanqidshunoslik Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo’shjonov, Begali Qosimovlar bilan birga dunyodan o’tdimi? Ulardan so’nggi ro’yxatda turuvchi besh-oltita mashhur tanqidchilar nega keyingi paytlarda matbuotda mutlaqo ko’rinmay qoldi? Nahotki ikkinchi avlodning izidan kelayotgan boshqa adabiyotshunoslar yo’q?

Bolani kamolga yetkazguncha ota-onaning, momoyu bobolarning qanchalab kuzatuv va e’tiborlari zarur bo’ladi. Buvisi boqqan bola aqlli bo’ladi, deb bekorga aytishmaydi. Nega bugungi kunda potirlab chiqayotgan asarlarning momo va bobolari bo’lib, keksa tanqidshunos va adabiyotshunoslarimiz ularni bir qur elakdan o’tkazishga, umuman bugungi kun adabiyoti yo’nalishiga befarq qarashmoqda? Bugun hatto imlo qoidalarini ham ilg’ab ololmaydiganlarning mualliflik maqomini olishayotganiga, sariq matbuotni “shoir”u, “yozuvchi”lar bosib ketganiga, boringki, kitobxonning keskin kamayib ketishiga noto’g’ri yo’lga kirib ketgan farzandining tarbiyasida ota-ona aybdor bo’lgani kabi, ro’yobga chiqayotgan har bir ijod mahsulini sergaklik bilan kuzatib, ularning saragini – sarakka ajratib bermayotgan, kerak-nokeraklardan aftodahol ahvolga kelgan adabiyotni himoya qilmayotgan ilm ahllari sababchimasmikan? Ota-ona tizginni bo’sh qo’ysa, bola chiziqdan chiqadi. Shogird ham kuzatuv ostida bo’lmasa, yo’nalishini yo’qotadi. Tanqid tayog’ini tatib ko’rmagan ko’pgina asarlar kuzatuvning bo’shligidan foydalanib, o’tlab ketayotgan o’spirinlar kabi quyushqondan chiqmayotganmikan? Biroz oldin o’nlab tanqidchilarning nomi sanaladigan adabiy muhitda bugun yosh tanqidshunoslardan kimning otini ro’yxatga kiritish mumkin?

Orziqul Ergashning “Poyandoz” hikoyasiga Mahmud Sa’diy aytgan mezonda yondashgim keladi. Hikoyani o’qib nihoyatda ta’sirlandim.

Bir kitobda o’qigan edim – o’zbek lug’atidan boshqa bironta lug’atda hayo, andisha so’zlari uchramas ekan. Buni qarang-a! Hayotda bor narsa albatta uning tarixida, tilida aks etadi. Qozonda bori cho’michga chiqadi-da. Demak, dunyo ahlida bu so’zga asos yo’q. Lug’atimizni cho’g’dek bezab turgan bu tabarruk so’zlar millatimiz siyratining eng sara, eng toza, eng inja fe’l-odatlarining surati-ku. Adib hech millatda uchramaydigan, faqat o’zimizga xos go’zal bir xislatimizni shu maqsad-saviyaga mos badiiylik bilan ochib bergan. Hikoyaning yechimi o’quvchini junbushga keltiradigan, chuqur o’yga soladigan, qalbining tub-tubida hech kimga bo’y ko’rsatgisi kelmayotgan nozik sir-asrorlarini xayolida qayta jonlantirib, ichikib-ezilishga olib keladigan kuchga ega. Ota, aka, er va qolaversa, amakiyu tog’alar zimmasidagi (afsuski, keyingi paytlarda tobora o’z nufuzini yo’qotayotgan) ulkan va nozik mas’uliyatning naqadar muqaddas va tabarruk ekanini anglamaganlarga anglatib, nafs yo’llarida ko’proq tentirab, zaifa-nochorlarga haminqadar erkin qarayotganlarni bir turtib qo’yuvchi ushbu hikoyaning o’lchovi tarozini bosadi.

Qo’l barmoqlarining uchini-da hayo ichiga singdirib, ichki hovlilarda umri o’tgan momolarimizning yoshligida ko’cha-ko’yda yigitlar bilan yetaklashib yurganini eshitganmisiz? Boshidan chachvoni tushmagan, to qabrga kirguncha nomahramga yuzini ko’rsatmagan avlodimizning eriga xiyonat qilishini tasavvur qilasizmi? Onda-sonda uchrab qolgan kurmaklarning elning ko’zi oldida toshbo’ron qilingani haqidagi manbalarga ko’zingiz tushmaganmi? Yevropa oqar suv kabi shiddat bilan kirib kelayotgan bugungi kunda bizning beklarimiz ota-bobolarimiz izmida asranilgan bokiralik tuyg’usiga “labbay”, deb javob bera oladimi?

Afsuski, biri biridan og’ir savollarning javoblari-da og’riqli.
Aniq dalildan so’ng ham xotinining xiyonatiga ko’z yumib, uni to’shagida saqlab kelayotgan erkak haqida siz ham eshitgandirsiz? Qaynotasining navbatdagi muruvvatidan ko’ngli to’lib, zavjasining bechakki qadamini kechirgan erkak haqida ham eshitgan bo’lsangiz kerak? Balki, sizning qo’shningizda ham, hamkasbingiz orasida ham bunday gaplar oyoq ochgandir? Muhabbatning mansab va boylikka tobora egilayotganini, uning quli bo’layotganini siz ham his qilyapsizmi? O’zidan katta yoshdagi ayollarga uylanayotgan, eridan ajrashgan xotin bilan boshini qovushtirayotgan yigitlar, davralarda xasmi halolini o’rtaga chiqarib, uning orqasidan ro’zg’orini tebratayotgan “erkak”lar borligidan siz ham boxabarmisiz? O’z o’rnini bilmayotgan yoki qadrlamayotgan bunday erkaklarning tilimizda nomi bormi? Uni qanday so’z yoki ibora bilan atash mumkin? Ko’cha-ko’ydagilarni-ku aytmay, millionlab yoshlarni ergashtirishga qodir erkak xonandaning qulog’idagi zirakka, teleboshlovchi va qo’shiqchilarning bo’ynidagi ro’molga sizning ham ko’zingiz tushdimi? Astag’furilloh, bu borishda qachondir jinslar farqlanmaydigan holatga kelib qolsak-a, degan o’ydan qo’rqib ketadi, odam.

Bir ayol kuyib-yonib gapirib beryapti: Erini erlik ayol bilan ushlagan. Ayolning eri oldiga borsa, u nima debdi deng: “Buni o’zim ham bilaman. Nima qilay, yuragim kasal, xotinim mening dorilarimni olib beryapti”.
Bir paytlari qadamidan yerlar gursillaydigan, ichki hovlidan qattiqroq kulgu sasi chiqqanda bir tomoq qirishiga unlar o’chadigan zabardast er zotining avlodi tilidan chiqayotgan so’zlarmi bu?!

O’n yillarcha oldin Orziqul Ergashning bir mo»jaz hikoyasi sahnalashtirilib, ekranda namoyish qilingan edi. Uning mazmuni shunday: Bekatda ulov kutib turgan kampir va uning nevarasi oldiga qimmatbaho mashina kelib to’xtaydi. Ruldagi basavlat yigit onaxondan qayoqqa borishlarini so’raydi. Iymanib-qimtinib turishlariga qaramasdan ikkalovini mashinasiga chiqaradi va suhbat asosida nevarasining mazasi yo’qligini, uni do’xtirga olib ketayotganini, qizning ota-onasi baxtsiz hodisa tufayli o’tib ketishganini bilgan yigit ularni tanish do’xtiriga olib boradi. Kampirning “hay-hay”iga qaramasdan, barcha dori-darmonlarning pulini o’zi to’laydi va qo’yarda-qo’ymay uylarigacha olib boradi. Xayrlashayotganda kampirga telefonini berib, qachon yordam kerak bo’lsa bemalol, tortinmasdan telefon qilishini aytadi. Ezgulik mavzusidagi go’zal ko’rinish bu!

– Bu novellangizda o’zingizni ko’rsatmoqchi bo’ldingizmi? Bu dunyoda sizningdek odam yo’q, demak bu ko’rinishda hayotiylik yetishmaydi, – dedim adibga yarim hazil, yarim chin bilan. – Dunyoda yaxshi odamlar ko’p, biroq notanish yo’lovchini to’xtatib, uni mashinasida bepul u yoqdan-bu yoqqa olib boradigan, buning ustiga falon pulga dori-darmon olib beradigan mardlar bor ekanmi, hozir. Bundaylar anqoning urug’i-ku, yaxshi odamlar ham faqat o’zlarining qarindosh-urug’lariga, tanish-bilishlarigagina muruvvat ko’rsatishadi, begonalarga emas, – dedim muallifning fikrlariga qarshi chiqib.
– Iloyim, sizga ham begona muruvvatchilar yo’liqsin, shunda meni tan olasiz, –deb bahsga yakun yasar ekan, Orziqul aka adabiyotning kuchini belgilaydigan ajoyib bir gap aytgan edilar o’shanda:
– Shu paytgacha bunday odam bo’lmagan bo’lsa, endi bo’lsin deb yozdim-da, shu narsani.

“Poyandoz” ham shu maqsad yo’lida xizmat qiladigan asar. Maqsad ham, tanlangan mavzu ham ezgulikka yo’g’rilgan.
– Xorazmda erkaklar xotinining moliga ko’z tikmaydi, – degan satrlar bor shoira Ullibibi Otaeva ijodida. Buning tagida shunday mantiq yotadi – bu yurtda uyga kelayotgan kelinchakdan mol-dunyo kutilmaydi. Xorazmda qizning ota-onasi sarpo uchun qayg’urmaydi. (To’g’rirog’i, qayg’urmas edi. Har kuni yigirmalab vagonni poytaxtdan viloyatga yetaklaydigan poezd allaqachon markazning bo’lmag’ur odatini – qiz sarposini singdira oldi.) Bu udumda katta ma’ni yotibdi. Bir qizni tarbiyalaguncha sarflanadigan mehnat-mashaqqatdan tashqari, unga ketadigan chiqimni ham bir o’ylang.

Nafsilambirini aytganda, qiz tug’ib, tili qisiq bo’lganlar ertadan-kechgacha qo’li kosov, sochi supurgi bo’lib, besh begonaning uyida yelib-yuguruvchi cho’risi uchun, o’sha besh begonaning mozor kabi huvillab yotgan hovlisini bozornikidek shovqin-suronga aylanishi uchun, eng asosiysi, shajara daraxtining shoxi sinmasdan, yangi novdalar asosida tarvaqaylab, ko’p asrlargacha yetib borishi uchun sonsiz-sanoqsiz mehnat va shunga yarasha chiqim qiladi. Bu mashaqqatlardan ma’ni, ertaga farzandining qahri qattiq qaynona qo’lida ozib-to’zib yugurdaklik qilishi uchunmi? Hozirgi ko’pgina zamonaviy qaynota-qaynona bo’lmishlarning o’zlari iloji bo’lsa kunini pullaydi, soatini demay. Ostonasiga qadam qo’yayotgan bir bokira uchun kimningdir yillab chekkan zahmatlarini obdon taroziga solib ko’rsa, balki uyiga oqib kelayotgan sarpo-suruqni qabul qilishga bu o’pqonlarning vijdoni qiynalarmidi?

Kelinning mol-dunyosini ko’zdan kechirayotgan, uni sinab, shunga ko’ra muomala qilayotgan, qimmat kelinni ayab, kambag’alini mensimayotgan qaynonalarning qilig’ini ko’ra-bila turib, unga indamayotgan, aslida zavjasiga kuchi yetmayotgan, oilasida o’z hukmronligini o’rnata olmayotgan qaynotalar yo’q deb o’ylaysizmi oramizda? Mol-dunyo, martaba uchun qizining ko’nglini sindirib, ruhan toptab, va’dalashgani garchi arziydigan bo’lsa ham, sigirni bo’ynidan sudrab bozorga yetaklagan dallol kabi o’zgaga sotib yuborayotgan otalar ham borligini bilsangiz kerak? Erkaklarimizda mardlik, insoniylik, tantilik degan tuyg’ular bo’lganida, ularning oiladagi obro’-sha’ni, hurmat-izzati o’rnida bo’lganida edi, kishining nafratiga loyiq bundayin nazari ochlik allaqachon yo’qolgan bo’lar edi. Uyingizga kelgan mehmon biron narsa ko’tarib kelsa unga choy-non qo’yib, quruq kelsa shundog’ qaytarish, uni nazarga ilmaslik kabi bir ko’rinish-da bu. Uyasida ko’rganlarini takrorlayotgan qush-odamchalar mansabdor qaynotasining mashinasiga, uyiga ko’z tikib, qizini sevmayaptimi? Zamonasining o’g’lonlarini Farhod va Majnun timsolida ko’rib, dunyodan o’tgan Navoiy bobomizning, yaxshiyam bizning davrimizda dunyoga kelmagani. Bo’lmasam, dunyoni zabt etishga qodir erkaklar haqida u ham qalam tebratolmay qolarmidi…

Ilm qilish maqsadida poytaxtda uzoq yillar yashab, hozirda to’shakka mixlanib qolgan onaxon iztirob bilan bir voqeani gapirib berdi.
U o’limidan oldin bir xosiyatli ishni amalga oshirmoqchi, ya’ni yurtidan uzoqda yashagan armonini to’ldirmoqchi bo’lib, qiz nevaralaridan birini o’sha yoqqa uzatib, keyin xotirjam ko’z yummoqchi bo’lgan. O’ylanib, uzoq qarindoshlaridan birining o’g’liga qizidan bo’lgan nevarasi mos kelishini tusmollab, qarindoshlariga xabar bergan. Bo’lajak kuyovga bu haqda aytishganida uning javobi shunday bo’lgan: “Men oladigan qizning qo’lida mashinaning kaliti bo’lishi kerak”.

Onaxon shunday kuyib, shunday yonib gapirdi-ki… Odamning nafrati qo’ziydi: yigitlarimiz qayoqqa qarab ketyapti, o’zi? Bir paytlari, xotinlar molparast bo’ladi, degan aqida yurardi elda. To’y-ma’rakalarning oldi-berdisida ba’zan momolarimiz unday-bunday kamchiliklar haqida gapirishsa, bobolarimiz ularning og’ziga urishardi. Hech qanday kamchilikka qaramasdan, to’y kunini belgilab qo’yishardi. Xotinlar dod-voy qilib
qolaverishardi. Xotini, qizi yoki onasining mol-dunyo haqidagi diydiyolaridan gap ketsa, “Ha, endi xotinligiga boribdi-da”, – deb qudalar oldida izza bo’lishardi.

Bugun ham bunday erkaklar bor. Moddiyatni ma’naviy dunyo oldida bir pulga olmaydigan tanti erkaklar ham bor oramizda. Onda-sonda bo’lsa ham bu haqda eshitib qolamiz. Biroq, qaniydi bu anqoning urug’lari haqida Orziqul akaga o’xshaganlar ko’proq gapirishsa, ularni ko’proq targ’ib qilishsa. Shu jihatdan olib qaraganda, “Poyandoz”ning mantiqi juda qadrli.

Hikoyada erkaklik sha’ni, aniqrog’i ukalik sha’ni haqida gap boradi. Ko’pincha, qiz-juvonlarning parda ostidagi ibo-hayosiga ota, aka va er balogardon. Ukalar esa opaning soyasida o’sadi. Opa uni ko’tarib boqadi. O’qishiga, uylanishiga ona kabi g’amxo’rlik qiladi. Qisqasi, uka oldida opa hukmbardor mavqega ega. Garchi opa ojizayu uka kuchli jins bo’lsa ham, baribir uka opaga hukm o’tkazolmaydi. Shu jihatdan opasining bevafoligini sezib qolgan hikoya qahramonining iztirobini tasavvur qilish mumkin.

Makoni bir bo’lsa ham Yevropa qondoshlari kabi qalban yiroqda yillab bir-biri bilan ko’rishmay yuradigan, hatto birining o’ligiga ikkinchisi qadam bosmaydigan aka-ukayu opa-singillarga qarindoshlik rishtasini bir eslatib qo’yadigan hikoya bo’libdi bu.

Odamlarda bir-biriga mehr-oqibat qolmayapti, deb matbuotda ko’p gapiriladi. Nazarimda, bu aka-ukachilik qadrini ota-onadan qoladigan uy va boshqa meroslar manfaatdorligi yeb qo’yyapti. Opa va singlisini o’ylab o’tirishga ko’pgina erkaklarning vaqti ham, hafsalasi ham yo’q. Egasiga topshirganmiz, mas’uliyatdan qutulganmiz, deb qaraydi ko’pchiligi. Biroq, oylab, yillab nazardan yiroqdagi o’sha opa-singilning bironta behayo qilig’i o’rtaga chiqib qolsa, vaziyat va tushuncha darrov o’zgaradi. Bunday paytda aka va ukaning erkaklik sha’ni bo’y ko’rsatadi. “Poyandoz”da erkak g’ururini yerga uruvchi voqelik va uning ichki ruhiy ta’siri o’ta nozik tarzda ifoda etilgan. Mahalla yigitlarining opasining bevafoligi haqida gapirishayotganini eshitib qolgan ukaning o’sha paytdagi holatini tasavvur qiling. “Sharpasiz orqamga tisarila boshladim. Meni ular sezib qolishi, ko’zi tushishidan cho’chirdim… xuddi orqamdan birov quvlayotgandek, jon vahmida yugurib ketdim.” “Jon vahmida”… Ojizalarning nopok qadami o’sha oila erkaklarini jon vahmiga soladi. Bu oilada go’yo bomba portlaydi. Yerlar ostin-ustun bo’ladi. Uka o’zini bunchalik boshqarolmay qolsa, qiz nomusiga mas’ul ota va aka ne ahvolga tushadi?

Opa bir mamlakatda, uka boshqa yurtda o’z-o’zicha yashayveradigan, hatto bir-birovi haqida eshitishga-da quloqlari kar, eng “gumanniy” xalq ruhshunoslari esa “Birovning dardini eshitmang”, “Yo’q, deyishni o’rganing”, deguvchi so’zlarni o’rgatadigan chet elga eshik ochganimiz sayin ertaga bugungi kunimizni ham topolmay qolishimiz hech gap emas.

Men nima uchun yuqorida tanqidshunoslarimizdan gina qildim?Jamiyatning axloq-odob mezonlari asosida hukm surishida ayni shu mezonlarni ushlab turuvchi kimsalarning xizmat va kuzatuvi darkor. Ekranda tashviqot qilingan bironta moddiy narsaning, aytaylik kir sodasining iste’molchilari birpasda son-sanoqsizga aylanadi. Ezgu tushunchalarni targ’ib qiluvchi, tarbiyaviy ahamiyatga molik adabiy-badiiy asarlar ham shu darajada tezkorlik bilan o’z ta’sirini o’tkaza oladimi? Yaxshi asar targ’ibotchilari, ularni rag’batlantiruvchilar kim o’zi? Albatta, adabiyotshunos va tanqidshunoslar. Ularning falsafiy va dono fikr-mulohazalari kelajak uchun, yosh avlodning komil va fozil insonlar bo’lib yetishishlari uchun juda muhim.

Bo’lmagan narsalarni bo’ldirishga sa’y-harakat qilayotgan, yo’q narsani yo’ndirish bilan ezgulik tomon intilayotgan, milliy g’ururimiz, imon-e’tiqodimiz uchun jon kuydirayotgan va bu yuksak niyat va o’ylarini siyrati kabi go’zal suratda namoyon etayotgan yozuvchi va adiblarimizning qoralamasiga – ularning jahon adabiyoti bilan bellasha oladigan mo»jaz asarlariga davr adabiyotshunoslarining e’tibor bilan qarashlarini va bu asarlarga munosib baho berishlarini istar edim.

034

(Tashriflar: umumiy 129, bugungi 1)

Izoh qoldiring