Ibrohim Haqqul. «Zulmatlarga qo’sin tortar qo’shig’im…»

075
Бу китоб шоирнинг ўзи томонидан тайёрланган сайланмадир. Бу ҳақда шоирнинг ўзи шундай гапларни ҳам битиб қолдирган: “бугун ёшим бир нуқтага бориб, баъзан ёлғиз қолиб, ўша тўпламларимни кўздан кечирар эканман, улардан салча бўлсин ичим ёришмоғи тугул, авваллардан баттар дилим хуфтон бўлиб, фақат Устозимнинг нурли сиймоси эмас, бош устимда юк босиб, девалаб турган буюк ҳакам – ўқувчи қаршисида номусдан ерга қарайман. Тўпламларимдан жой олган машқларимни, тилим тишлаб, дадил: “Улар меники эмас!..” дея олмай, каловланаман. Тўғри, бошида уларни мен ўзим ёзганман. Аммо замона зуғуми остида, муҳаррирларим мени “эҳтиёт” қилишиб, қош-кўзларинигина эмас, уларнинг орзу-армонларини ҳам “тузатишиб”, ўз фарзандимни ўзим ҳам таний олмайдиган бир қиёфага келтирганларки, ўзгаларгина эмас, унчалар кўркам бўлмаса-да, ўз умр йўлдошим – ижодимга ўзим ҳам шубҳа билан қарайдиган бўлиб қолганман. Ўзимдан ҳам ўтган: тезроқ китобларим чиқишини яхши кўрар эдим.”
Чўлпон Эргаш ижодига мана шундай муросасизлик билан қараганки, унинг сайланмасини ўқиш – шоирлик қисмати қанчалик мураккаб ва шарафли эканини англашга, истиқлол ва мустақиллик моҳиятини янада теран мушоҳада этишга ҳамда дунёга очиқ кўз билан қарашга ёрдам кўрсатиши шак-шубҳасиздир.

888

Иброҳим Ҳаққул
ЗУЛМАТЛАРГА ҚЎШИН ТОРТАР ҚЎШИҒИМ…
Чўлпон Эргаш «Сайланма»сига ёзилган сўзбоши

Шоир юрагида очилмаган гул,
Шоир юрагида собит интиқом.

Рауф Парфи

Ўтган асрнинг олтмишинчи йилларидан эътиборан ўзбек шеъриятида соф миллий руҳ ва ҳақиқий эркинлик тушунчаси қайта қанот ёзганди. Бу жабҳада холис заҳмат чекиб шоирлик бурчини оқлай олганлардан бири Чўлпон Эргаш эди. Шеъриятда Абдулҳамид Чўлпон бошлаган йўл ва йўналишнинг ҳам содиқ, ҳам собит давомчиси десак уни, ҳеч хато бўлмайди. Шунинг учун то истиқлол кунларига етгунча у ўзини мувоффақиятга эмас, “мағлубият”га, илдизсиз қувонч ва шодликларга эмас, балки аччиқ, аммо ҳаётбахш қайғу ва ғамларга чоғлаб яшаган.
Дунёнинг катта-кичик ёлғону алдовларига Эргаш Чўлпон қатъият-ла қарши туриб, айтарли ҳар бир сўзию ҳар бир шеърини бой берилган ҳурриятнинг қайтишига бағишлаган. Унинг шоирлик маслагидаги тозалик, тўғрилик ва самимиятнинг бир асоси ҳам мана шунда.
Ростини айтганда, табиатидаги маънавий, руҳий ўзига хослик, қайсарлик ва ички ишонч жиҳатидан Чўлпон Эргашни бошқаларга қиёслаб бўлмасди. Таъмакорлик, хушомад, адабий тилёғламалик каби офатлардан у жуда йироқ эди. Унга отилган туҳамт ва асоссиз танқид тошларини эса эътиқодга эътиқодсизликнинг, содиқликка ожизлик ва сотқинликнинг ҳужумлари дейиш мумкин.
Айрим мунаққид ва адабиётшунослар бор, шеър тўғрисида анча асосли, чиройли фикр-мулоҳазаларни ёзишади. Ўқиб ҳатто қойил қолишингиз ҳам мумкин. Аммо таҳлилга тортилган мисоллар ва улар аторфида тўқилган гапларни кўриб, шеършунослик билан даллоллик ёхуд хушомадгўйлик мутлақо бошқа-бошқа иш эмасми, деган хаёлга борасиз. Бирор мисраними, сўз ё тимсолними илиб олиб, шеърга айтарли алоқасиз нарсаларни осмонларга кўтариб мақташ, таъкидлаш жоизки, манфаат юзасидан адабиётни таҳқирлашдан ўзга бир нарса эмас. Шўро замонида бу ҳолат айб саналмас, айб саналмаганлиги учун ҳам истеъдодсиз қаламкашларнинг ўткинчи, лекин “долзарб” мавзуларга бағишланган бўш ва яроқсиз асарларини “илмий” тилда мадҳ айлаш умумий мусобақа даражасига кўтарилган эди. Олим ва мунаққиднинг оддий кишидан бир фарқи шундаки, қилинажак ишининг масъулятини олдиндан аниқ англаши, ёзилган ҳар бир нарсаси учун жавоб беришга ҳамиша тайёр бўлиши, кўпчиликка кеча бир қиёфада, эрта ё индин бошқа бир қиёфада кўринишдан уялиши керак. Чунки ҳар қанақа фазилат ва хислат сингари, ҳар қандай ахлоқий нуқсон ва маънавий иллат ҳам одамнинг ўзидан бошланиб, ўзида тугайди. “Бошқалар қатори мен ҳам…” дея айбни ўзидан соқит қилишга уриниш юзсизликдан ўзга нарса эмас. Шу нуқтаи назардан баҳолаганда, хусусан, адабий танқиднинг кейинги аср саксонинчи йилларида ҳам миллий шуури очиқ, эътиқоди мустаҳкам шоирларнинг тажрибаларга паст назар билан боқиб, очиқчасига тиш қайрашлари ачинарли ҳолдир. Олтмишинчи, етмишинчи йиллар шеъриятида ишорат, киноя, мажоз усулларидан унумли фойдаланилган. Чўлпон Эргаш шеърларида ҳам бу кузатилади. Ўғли Абдулҳамидга бағишланган шеърида шоир элнинг умумий аҳволига ишорат этувчи шундай сатрларни битган:

Уларнинг ҳам сеникидек кичкина қорни,
Тилларингдек тили чиқмаган.
Қўллари сеникидек калта,
Сеникидек боғлиқ,
фақат бешикда эмас!
Оёқлари яна тушоғлиқ…

Бундай фикрларни шарҳ ёки талқин қилиш нари турсин, мақбул кўрувчилар ҳам ижодкорлар орасида камчил бўлганлиги бугун сир эмас.
Ҳуллас, шеъриятнинг холис ва тозалиги, юксак ва дахлсизлиги учун туриб берган кам сонли шоирларнинг пешволаридан бири ҳам Чўлпон Эргаш эди. Шеър ва шоирликни у бозор юмушига айлантирмаганидек, обрў, мавқе, мартаба, унвону мукофотни кўзлаб қўлига қалам ҳам олмаган. Чўлпон Эргаш шеъриятининг диққат-эътибордан ҳеч четлашмас томони эса миллатимизнинг асрий идеали ва жафокаш халиқмизнинг миллий манфаатларига тўла мувофиқ келишидир. Қўл-оёғи кишанланган юрт, қуллик ва қарамликка маҳкум элнинг шоири қандай бўлиши ва қандай дард билан нафас олиши лозимлигини Чўлпон Эргаш чуқур ҳис қилар, қалбига, аҳвол-руҳиясига мос ва мувофиқ гапдан бошқасини ёзмасди. Буни бир шеъридаги “Шодликнинг кўксига бошимни қўйиб, Ўксиниб-ўксиниб йиғлагим келар…” сўзларидан ҳам англаш қийин эмас.
Чўлпон Эргашнинг 1986 йилда чиққан “Энг баланд қаср” китоби унинг “Тонг юлдузи”, “Бизнинг уйимиз”, “Муборак кунлар”, “Умид чироғи”, “Баҳор орзулари”, “Тонготар садолари” каби тўпламларидан саралаб олинган шеър ва шеърий туркумлардан таркиб топган бир мажмуа эди. Қайта қуриш ва ошкоралик шамоллари бизнинг диёрда эса бошлаган бўлса-да, ўшанда негадир соф миллиятчи, эрксевар шоирларга қаршилик ҳамда ҳужум кучайтириб юборилган эди. Улардан деярли ҳар бирининг чоп этилажак китобларига салбий ички тақризлар (“қора тақриз” ҳам дейлади) уюштирилган. “Ғоя посбонлари”нинг ғазабига учраган шоирлардан бири албатта Чўлпон Эргаш эди. Бағоят сиёсий ҳушёрлик билан қаралган китоб қўлёзмасини нашриёт ходими қайта тақриз учун менга берди. Каттагина ҳажмдаги ички тақриз ёзилди. Нокамтарлик бўлса ҳамки, ундаги айрим фикрларга эътиборингизни қаратмоқчиман:
“Шеър ёзиш – фақулодда юксак бир руҳий оламга чиқиш санъатидир. Аммо бу юксалиш ҳамиша машаққат ва азобли эрур. Шеърнинг оғир ва қийноқли йўларидан юришга қодир шоир қалбида Изтроб ҳамиша улуғ ҳақиқат, сўнмас ва собит тилакларга доялик қилади. Истеъдодсиз ва ўртамиёна қофиякашлар эса нари борса азобсотарлардир… Шоир фақат энг илғор, зийрак, шуури соғлом кишилар билан алоқа боғлашни кўзлаши лозим. Шунда унинг ўз даври ва замонидан юқорилаши, жамиятдан маънан ўзиши хусусида қайғуришга ҳеч ҳожат қолмайди. Бу фикрнинг ёрқин бир исботи Чўлпон Эргаш шахсияти ва ижодиётидир.

Қуёш ва шеър томиримда сурар от,
Кўксим узра бош урадир вулқонлар.
Қўшиқ айтгум тонг номига мен бугун,
Сатрларим – саф тортишган қўшиним,
Тонг пойида эзилади тун – қузғун,
Зулматларга қўшин тортар қўшиғим.

Дарҳақиқат, Чўлпон Эргашнинг ёрқин, эҳтиросга бой мисралари жанговор қўшин аскарларидай шижоатли ва курашга чанқоқ. Уларда чиндан ҳам инсон ботинида уйғонган бир вулқон, собит бир туғён бор… Ёвузлик, разолат, башар толеи ва одамлар онгидаги зулматларни бартараф этмоқ учун шоир ҳатто хаёлни ҳам яроғлантиради:

Сен, эй менинг хаёларим, қўлларингга ол яроқ,
Ярақласин яроқларинг зулматларни йиқароқ…

Чўлпон Эргаш айтарли ҳар бир шеърида поэтик образлар, ташбиҳ ва рамзлар тилида сўзлайди. Бу образ ва ташбиҳларнинг кўпчилиги табиатга ва унинг ой, қуёш, юлдуз, тоғ, дарё, булоқ каби унсурларга алоқадор. Шоирнинг яна бир ютуғи бор; бу – шеърда сўз, маъно ва руҳ уйғунлигини таъминлашидир.

Ёш қалбимда битмас жароҳат,
Қасос сўраб айланар қоним,
Ота юртга бўлган садоқат,
Қўлим етмас буюк армоним.”

Муҳтарам китобхон! Сизнинг диққатигизга ҳавола этилаётган бу китоб шоирнинг ўзи томонидан тайёрланган сайланмадир. Бу ҳақда шоирнинг ўзи шундай гапларни ҳам битиб қолдирган: “бугун ёшим бир нуқтага бориб, баъзан ёлғиз қолиб, ўша тўпламларимни кўздан кечирар эканман, улардан салча бўлсин ичим ёришмоғи тугул, авваллардан баттар дилим хуфтон бўлиб, фақат Устозимнинг нурли сиймоси эмас, бош устимда юк босиб, девалаб турган буюк ҳакам – ўқувчи қаршисида номусдан ерга қарайман. Тўпламларимдан жой олган машқларимни, тилим тишлаб, дадил: “Улар меники эмас!..” дея олмай, каловланаман. Тўғри, бошида уларни мен ўзим ёзганман. Аммо замона зуғуми остида, муҳаррирларим мени “эҳтиёт” қилишиб, қош-кўзларинигина эмас, уларнинг орзу-армонларини ҳам “тузатишиб”, ўз фарзандимни ўзим ҳам таний олмайдиган бир қиёфага келтирганларки, ўзгаларгина эмас, унчалар кўркам бўлмаса-да, ўз умр йўлдошим – ижодимга ўзим ҳам шубҳа билан қарайдиган бўлиб қолганман. Ўзимдан ҳам ўтган: тезроқ китобларим чиқишини яхши кўрар эдим.”
Чўлпон Эргаш ижодига мана шундай муросасизлик билан қараганки, унинг сайланмасини ўқиш – шоирлик қисмати қанчалик мураккаб ва шарафли эканини англашга, истиқлол ва мустақиллик моҳиятини янада теран мушоҳада этишга ҳамда дунёга очиқ кўз билан қарашга ёрдам кўрсатиши шак-шубҳасиздир. Ватанга, миллат ва адабиётга содиқликни худди ана шундай шоирлардан ўрганмоқ зарур.

024

ЧЎЛПОН ЭРГАШ ШЕЪРЛАРИДАН НАМУНАЛАР

МЕН

Сочларимнинг учларидан то
Оёқларим тирноғигача –
Меники, деб айтаман, ҳатто
Бутун умрим, нарёғигача…

Устун келиб кимдандир, дадил
Дейман доим: «Бу – менинг сўзим!..»
Менлигимга аммо ким кафил,
Қани ўша «Мен» деган ўзим?

Аллақандай йўқ бир «Мен – ҳоким»
Овоз бериб йўқ ердан «гур-гур»,
Қандай даҳшат: «Бу – менинг халқим…
Ватан!..» дея жар солса, мафур!

Яширмайман, рост, бу – қўлларим,
Менинг қорним, оғзим, юз-кўзим.
Анов узун, силлиқ – йўлларим,
Аммо, айтинг, қани мен ўзим?!

Оҳ, табиат, нечун бу суврат,
Эл-юрт, бойлик, доно сўзлигим?
Керак эмас бу бахт, бу қудрат,
Бергин аввал менга ўзлигим!

МАШРАБНИНГ ДОР ОСТИДА АЙТГАНЛАРИ

Тамошо қилгучи эрсанг, мозоримни тамошо қил.
Машраб

Мендек мотамсаро йўқ,
Ёвларимга қазо йўқ.
Нолиб шундай бесамар,
Мен кўрмаган бало йўқ.

Ёлғиз паноҳ нафсимиз,
Ҳам бу ҳаром лафзимиз.
Ҳақгўй одам – жавобгар,
Қасамхўрга жазо йўқ.

Етим қиздек бедаво,
Кулги бўлди шарм-ҳаё.
Орсиз кетди – тавоқда,
Таърифига имло йўқ.

Ҳалол нони – миннатли,
Қилган иши иллатли.
Ўғри тўрда – мўҳтаво*
Ҳеч гапида хато йўқ.

Ақли куллар* – девона,
Ўз элида бегона.
Юрт оғаси – сотқинлар,
Хоиндан зўр даҳо йўқ.

Ғару каззоб, қароқчи
Юртимизга пойлоқчи.
Эл-улус деб куйганлар
Ўлиб кетса, даъво йўқ.

Талаб мол-мулк, жонимиз,
Юрар ялло ҳар иблис.
Еб-ютмаган бизни ҳеч
Яъжуж-маъжуж, тарсо* йўқ.

Олди тўймай сарварим
Ҳатто бор-йўқ жавҳарим.
Оппоқ Хўжам қўллари
Етмаган жой – ҳало йўқ.

Тилларида мадҳ-сано,
Чаноғида* ҳеч вақо.
Дарвешлар биз беватан,
Қўлимизда асо йўқ.

Бас энди, ос, эй жаллод,
Мангумас ҳеч истибдод!
Келмаса у қасос кун,
Мен келурман, фано йўқ!

____________
* Мўҳтаво – эъзозли
* Ақли кул – буюк ақл
* Тарсо – ғайри дин
* Чаноқ – дарвешлар ёнига осиб юрадиган (одам бош чаноғидан ясалган) кашкул.

ЖАВЗО КЕЧАСИ

Дераза пардалари учади.
Дераза пардалари
кўтарилиб тушади.
Ойнадан бошимни чиқариб,
Оқаётган булутларга қараб қоламан.
Муздек шамол урар кўкрагимга.
Кўксим кўтарилиб тушади.
Дераза пардалари учади.
Ёмон иссиқ бўлди кун бўйи,
Доим шунақа:
Булут босар кўкни шамол билан,
Бирдан совиб қолар ҳаво кечга бориб,
Ёмгир бўлар,
Довул бўлар кучли
шундай иссиқдан кейин.
Миқ этмай турарди боягина
қоққан қозиқдек, Энди қара,
Яйрашини қара дарахтларнинг!
Улар ҳам гўё
Пешиндаги иссиқ ёдига тушиб,
Бошини тебратар шамолда.
Доим шунақа…
Бир шамол турсами,
Сел қуйиб берсами довул билан…
Онасининг келар пайти етган
семург боласидай Энтикаман,
юрагим ҳовлиқа.
Қайдадир осмоннинг четида
Нимадир ярқ этди,
Гумбурлади кейин.
Дераза пардалари учади қаттиқ,
Кўтарилиб тушади.
Оқаётган булутларга қараб турибман,
бир илинж билан.
Юлдузлар худди
Сой тошларидек
Гоҳ кўринар, гоҳо кўмилар.
Булутларнинг ихтиёри кимда экан?
Булутларнинг ихтиёри шамолдамикан?
Шамолларнинг ихтиёри кимда экан?..
Эҳ… қўлим калта-да, қўлим калта-да!..
Негадир юрагим ҳовлиқар.
Кўксим кўтарилиб тушади,
Дераза пардалари учади…

ЧИГИРТКАЛАР

Айланади чархпалак,-
Кеча-кундуз чир-чир,
Кечар не-не савдолар
Бошимизда гир-гир.

Ризқимизни териб жим,
Юргандай биз – ғир-ғир,
Ҳар қадам хавф-хатардан
Қақшар юрак зир-зир.

Ана бири – йиртқичлар,
Бир тулки деб, хирр-хир,
Йиртиб-йиртди типглашиб
Бир-бирини ширр-шир.

Томоқлари таккиллаб,
Даррандалар “чирр-чир”,
Пойлаб юрар бизни ҳам
Оғиз очиб қирр-қир…

Сал бошимиз кўтарсак,
Учиб келиб пирр-пир,
Чангал урар оч арвоҳ,
Паррандалар бирр-бир.

Ўт, ушоқ еб, яланғоч,
Ўрнимиз лой, кирр-кир.
Оёқ ости умримиз,
Айтишамиз жирр-жир.

Бош бўлмаса бир бошда,
Юрсак титраб дирр-дир,
Босиб ўтар ҳар ҳайвон,
Темирлар ҳам “тирр-тир”.

Нур товланар бир, ана,
Бу не бало сиррсир?..
Жонинг бўлса, қочиб қол,
Ин-инигга кирр-кир!..

(Tashriflar: umumiy 29, bugungi 1)

Izoh qoldiring