Jo’ra Qori Bo’tako’z: «Ona tilimni deb…»

botakoz

    Умид сафаридан яна Истамбулга хомуш қайтдим. Қаранг, машҳур ўзбек адиби Абдулла Қодирий қаламига мансуб “Ўтган кунлар” романининг иккинчи ва учинчи қисмлари шу ердан топилиб қолса бўладими? Шундай ажойиб китобни топганимдан қувончим бир жаҳон бўлса, уни ўқиб чиққанимдан кейинги қувончим бир дунё эди. Энди унинг биринчи қисмини ўқимасдан туролмай қолдим. Суриштирсам: “Саудия Арабистонида фалон кишида бор эди”, дейишди. Ҳайт, дедим-у, ўша ёққа қараб жўнадим. Ҳақиқатдан ҳам, у ерда романнинг учала қисми бор экан. Биринчи қисмини ўша ердаёқ ўқиб чиқдим. Тилнинг равонлиги, воқеатнинг гўзаллиги хушимни олиб қўйди. Шуни босиб тарқатишга қарор қилдим. Лекин китоб эгалари китобларини сотиш у ёқда турсин, омонат бериб туришга ҳам рози бўлишмади.

07
ЖЎРА ҚОРИ БЎТАКЎЗ
“ОНА ТИЛИМНИ ДЕБ…”

012

Инсон бошидан нималар кечмайди, дейсиз. Биров дарёда ғарқ бўлиб, бир тасодиф билан қутилиб чиқса, яна биров поездлар тўқнашувида кичик лат билан омон қолади. Ҳа, “саргузашт” деб аталган бу хил тасодифларнинг ҳад-ҳисоби йўқ дунёда. Камина бошидан ҳам шу таҳлит бир воқеа ўтган. Ана шу воқеани ёру биродарлар, бохабар дўстлар айтиб берсангиз, деб илтимос қилишади. Гап — волидаи муҳтарамамнинг менга ўргатган табаррук тили — она тилим ҳақида бораётгани учун дўстлар илтимосини жон дилим билан бажо келтираман.

Биласиз, тил тўғрисида яхши гаплар бениҳоя кўп. Албатта, тилсиз, айниқса, она тилисиз одамзод ҳозирги маънавий поғонага кўтарила олмас эди, ахир она тилинг йўргакда инга-инга қилиб ётган бир парча гўштлигингдан бошлаб қулоғингга қуйилади ва бора-бора онгу шуурингга сингиб, сенда халқинг табиатига хос табиат ва фикрат вужудга келтиради. Шу боисдан она тили ҳар бир киши учун она қадар муқаддас, она қадар беқиёс.

Жаҳон донишмандларининг таълимотига қулоқ солсак, она тилини севиш, ардоқлаш — она берган оқ сутни ҳалоллаш билан баробар эмиш. Шу сабабдан бўлса керак машҳур афғон шоири Суфий Абдураҳмон бобо: “Юз тил билсанг ҳам, ўз тилингни унутиб нодонлик қилма!”— дейди. Қаранг, тақдир экан, камина она тилининг қадр-қимматининг кекса бошида кўтарган ўша Суфий Абдураҳмон бобо юртига — онам ҳамда катта бувим билан беш ёшимда келиб қолдим. Кўча-куйда — ҳамма ерда форс тили, менинг она тилим эса, ўзимиз турган чор девор ичидагина янграб, ўзининг борлигидан, барқарорлигидан хабар бериб турар эди. Мен у маҳаллар ёш бўлишимга қарамай, тилимни камситадиган ё ўкситадиган қилиқ қилмас эдим. Поёни йўқ денгиз ўртасидаги кичик бир орол ўз ҳаёти билан яшаганидек, бизнинг хонадонимиз ҳам катта афғон ерида ўз урф-одати, маишати ва маданияти билан қаддини ғоз тутиб яшар эди.

Ёшим улғайган сари бошқа тилларни ҳам мукаммал билиш йўлларини қидирдим ва оқибат, бу шарафга ноил бўлдим. Саъй-ҳаракатларим билан ўз она тилимга севгимга гард юқтирмадим, аксинча, уни яна қаттиқроқ севишга, поклигини яна ҳам бигар сақлашга мушарраф бўлдим. Бу борада катта бувим жонимга оро кирди. У киши отин эдилар. Бизга “Лайли ва Мажнун”, “Фарҳод ва Ширин” каби достонларнинг халқ ичида оғиздан-оғизга ўтиб юрган нусхаларидан, ўзбек халқининг қарҳрамонларига оид эртаклардан сўзлаб берар, шу билан она тилимизга, адабиётимизга бўлган муҳаббатимизни орттириб борар эдилар. Тилимни танишимда, уни ғурбатда ғурур байроғи қилиб кўтаришимда меҳрибон онамнинг бешигим бошида айтган аллалари қанчалик таъсир кўрсатган бўлса, кейинча чет элда катта бувим ҳам тилим поклигини сақлаш аҳдимни шунчалик кучайтирди. Мен буни ўз тажрибамда кўрдим. Она тили билан бирга яшаш, уни ҳамма шароит ва муҳитда ҳам дахлсиз сақлаш — катта бахт экан. Мен она тилимдан шу хосияти учунгина эмас, йўқ-йўқ, бир маҳаллар, мурғақлик кезларимда ажраб қолган азиз Ватанимни бир неча ўн йиллик айрилиқдан сўнг яна топиб олишимда раҳнамолик қилгани учун ҳам беҳад миннатдорман. Мен ғурбатда юрганимда шунга амин бўлдимки, она тили Ватанда халқнинг маънавий бойлигига яна бойлик қўшиш учун бир марта зарур бўлса, чет элда, Ватанда, маънавий бойликда ажраб, дарбадар бўлиб кетмаслик учун минг марта зарур экан. Она тилидан айрилиш — элу юртдан айрилиш, фахру ғуруридан айрилиш, халқнинг минг йиллар давомида босиб ўтган тарихидан айрилиш, санъат ва адабиёт лаззатидан айрилиш эканини мен ўша ёқларда жуда яхши англадим. Шундан кейин, аввал, ўз тилимни, кейин теварагимдаги ўзбекларнинг тилини кузатишга киришдим. Тил қонун-қоидасини бузишларига қарши давлат ё жамоат назорати бўлмаганидан кейин у бояқишнинг ҳолига маймунлар йиғласин экан. Туппа-тузук ўзбек сўзи турган жойда чет сўзларни қориштириб гапирувчиларни кўриб, қаттиқ изтиробга тушдим. Бу аҳволда тилимиз қазога учраши, одамларимиз эса миллий маданиятидан ажраши муқаррар эди. Демак, бонг уриш, босиб келаётган бало дафини қидириш керак. Аммо қандай қилиб? Борди-ю, бир нечта мактаб очилди? Шу бир неча мактаб шунча ўзбекнинг тилини таъмин қила олармикан? Йўқ. Демак, бошқа чора қидириш керак. Қани энди ҳозирги ўзбек адабий тилида ёзилган биронта чиройли роман ё қисса топилса-ю, уни ўша ерда чоп эттириб, тили бузуқларга бўлашиб берсак!

Менга бу фикр маъқул бўлди. Мен ҳам, Лайлисини қидирган Мажнундек, ўзбекча китоб қидириб Ўрта Шарқ мамлакатларининг ҳаммасини кезиб чиқдим. Шу сафаримда бир нечта ўзбекча китоб топдим. Лекин улар тил ва мазмун жиҳатдан мақсадга жавоб беролмас эди. Сурия, Қоҳира, Лоҳар, Карачи ва Ҳиндистоннинг бир қатор шаҳарларининг матбуаларида босилган китоблар эса, шу қадар омухта тилда ёзилган эдики, улардан бир нима ўрганиб бўлмас эди. Умид сафаридан яна Истамбулга хомуш қайтдим. Қаранг, машҳур ўзбек адиби Абдулла Қодирий қаламига мансуб “Ўтган кунлар” романининг иккинчи ва учинчи қисмлари шу ердан топилиб қолса бўладими? Шундай ажойиб китобни топганимдан қувончим бир жаҳон бўлса, уни ўқиб чиққанимдан кейинги қувончим бир дунё эди. Энди унинг биринчи қисмини ўқимасдан туролмай қолдим. Суриштирсам: “Саудия Арабистонида фалон кишида бор эди”, дейишди. Ҳайт, дедим-у, ўша ёққа қараб жўнадим. Ҳақиқатдан ҳам, у ерда романнинг учала қисми бор экан. Биринчи қисмини ўша ердаёқ ўқиб чиқдим. Тилнинг равонлиги, воқеатнинг гўзаллиги хушимни олиб қўйди. Шуни босиб тарқатишга қарор қилдим. Лекин китоб эгалари китобларини сотиш у ёқда турсин, омонат бериб туришга ҳам рози бўлишмади. Ноиложликдан романнинг иккинчи билан учинчи қисмларини бўлса ҳам нашр этмоқчи бўлиб, Истамбулдаги меҳмонхонамни сотдимда, босадиган матбаа қидиришга тушдим. Истамбул, Анқара ва Ўрта Шарқдаги араб мамлакатларини бирма-бир айланиб, суриштириб чиқдим. Ҳеч ерда ўзбек тилида китоб босиш имкони йўқ. Шу кезиш, қидиришларнинг бирида от олиб қочиб, оёғим синди. Машҳад касалхонасида беш ярим ой ётиб шифоландим.

Касалхонадан чиқа солиб, Карачига йўл олдим. Ҳарф терувчи топилмаса топилмас, тош босмада кўчиртирабераман. Бировнинг юртида юрт эгалари билмайдиган тилда китоб бостиришдан мушкул нарса йўқ экан. Китобни азобу уқубат, катта сарфу харажат билан чоп эттирдим-у, энди ватандошларимга тарқатишда бошим қотиб қолди. У маҳаллар Саудия Арабистони, Туркия, Афғонистон каби мамлакатлар ўша ерлардаги ўзбекларнинг кўзлари очилиб қолишидан ҳайиқибми, миллий руҳда ёзилган адабиётни юртларга келтирмас эдилар. Лекин бир иложини қилиб, ватандошларимга етказиб бердим. Янги имлони билмаганларни ўқишга ўргатдик. Бу масалада маҳаллий ватандошларимизнинг кўмаги катта бўлди. Мен бу ерда ватандошим ҳурматли Ғулом Муҳаммад Санжарга таъзим қилиб ўтишни истардим.

Бостириб тарқатишга яна бир, бир ярим йил умр лозим бўлди. Аммо кетган умрим, кўрган қийинчиликларимдан зорланмайман, аксинча, она тилим деб қилган ишим жонажон халқимнинг фарзандларидан ҳамда азиз она тилимнинг жонкуярларидан бири эканлигимга далил бўла олса, дунёга шўппайиб келиб, шўппайиб кетмас эканман, деб қувонар эдим.

“Она тилисини деб саргардон бўлгани, отидан йиқилиб оёғи сингани, у шаҳардан бу шаҳарга китоб қидириб юргани, ниҳоят босмахоналарда қора терга пишиб ҳарф тергани алам қилмадимикан?” дегувчилар ҳам топилиб қолса ажаб эмас, лекин, азиз дўстларим, севган кишинг ёки нарсанг йўлида тортган азобинг азоб бўлиб эмас, роҳат бўлиб, бағоят катта ҳузур оласан.

 Шукрлар бўлсинким, бугун замонлар ўзгарди.…

…Магазинлар гавжум. Ҳар ким ўзи хоҳлаган нарсасини харид қилиш билан хушнуд. Мен ҳам магазиндаман. Қаранг, чет элда эканимда битта “Ўтган кунлар”га қанчалар зор бўлган эдим. Бу ерда эса ўз она тилимда чоп этилган юзлаб, бир неча юзлаб романлар, қиссалар, достонлар, ҳикоялар, китоб токчаларида қалашиб ётибди. Билсам, Абдулла Қодирийнинг мени сарғайтирган романи бир неча юз минг нусхада беш-олти марта босилиб сотилибди. Магазинларда хоҳлаган китобингиз бор: Драйзер, Байрон, Пушкин, Навоий, Фузулий, Фирдавсий, Ҳамза, Нозим Ҳикмат, Азиз Несин, Робиндранат Тагор…

Шундай, азиз дўстларим, она тилимга бўлган муҳаббатим менга бахт келтирди. Мен бугун Ватанимда, севикли ота юртимда Ўзбекистонимда яйраб-яшнаб, хоҳлаган китобимни ўз она тилимда ўқиб юрибман…

Манбаъ: Vatandosh

014

(Tashriflar: umumiy 111, bugungi 1)

Izoh qoldiring