Mahmud Toir. She’rlar va doston

Ashampoo_Snap_2017.10.12_15h08m24s_001_.png    Бир ҳафтача аввал ижтимоий тармоқларнинг  бирида  Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси ҳақида ёзганларимни ўқиб  жуда кўпчилик турли, баъзан бир-бирига қарама-қарши фикр-мулоҳазаларни айтишди. Бир ҳафта  ўтгани билан  уюшманинг бугунги аҳволи  ва унинг қандай бўлиши ҳақидаги фикрларим ўзгармади. Аммо шу бир ҳафта ичида фақат бир нарса мени мени қийнаб келди. Қийнаган нарса ўша ижтимоий тармоқда эълон қилинган матнимда икки-уч шоир номини олиб, уларнинг шеъри деворий газетадаям босилишга арзимайди, деган гапим эди.

Мен мансуб  авлод ҳамиша  тўғри сўзни айтиб келган авлоддир. Бу  авлод ўтган асрнинг 80-йилларида адабиётга кириб келган ва орадан кўп ўтмай, аниқроғи, ўша «ошкоралик» деб аталган замондан бошлаб Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси майдонида кескин фикрлару муносабатлар яширмасдан айтилган жараён иштирокчиларига айланган эди. уюшма мажлисларида адабиётда адашиб юрганларни аяб ўтирмай, юзи-кўзи демай, уюшма раҳбарими, адабиётшунос академикми, тенгдош жўрамизми, ёши катта акамизми, кимлигидан қатъий назар,  юзига тикка айтаверардик.

Аммо, кейинги чорак аср давомида адабий жараён майдонидан танқид руҳи, саралаш мезонлари четга суриб ташланди. Фақат мадҳу сано, фақат қуруқ мақташ одатга айланди. Айниқса, уюшма раҳбари бирон нарса ёзиб қолса борми, мақтовчилар базми жинлар базмига айланади. Танқиднинг ижобий таъсири, Абдулла Қодирий бобомизнинг насиҳат қилиб 95 йил аввал ёзилган мана бу сўзларини унутдик: «Танқид сўзига берилган маъно бизнингча дуруст эмас. Танқиднинг маънойи луғавийси саралаш, арайишини олмоқ деган сўздир…»

Аммо, яна бир ҳақиқат  шундаки, ҳар қандай танқидий муносабат,  бир ижодкорга нисбатан айтилган ҳар қандай кескин сўз барибир субъектив бўлиб қолаверади.  Асл ва тўғри баҳо қисман адабиётшунослар хулосаси-ю муносабатида, қисман китобхон аҳли назарида ва албатта, қисман ижодкор ҳамкасблари томонидан берилган баҳодан келиб  чиқади.

Ўша ижтимоий тармоқда эълон қилинган матнимдаги икки-уч шоир, шу жумладан Маҳмуд Тоир ва Энахон Сиддиқова ҳақидаги гапимга қайтайлик. Бу гапни бундай   эмас, бошқача тарзда айтишим керак эди. Айтган гапим таҳлилга асосланган бўлиши керак эди.  Ҳар қандай фикр таҳлилга асослангандагина  ишончга сазовор бўлади.  Очиқ тан оламан, «шеърлари деворий газетадаям босилишга арзимайди» дейиш  асл танқид, бобомиз айтган «саралаш, арайишини олмоқ»  руҳига зиддир. Шундан келиб,  эълон қилинган матнимдаги бу икки шоирга оид жумламни   бир кишининг субъектив гапи сифатида қабул қилиниши истайман ва номлари айтилган ҳар икки ижодкорга нисбатан   нотўғри  муносабатда бўлганимни тан оламан.  Аммо, яна такрорлайман, Ўзбекистон ёзувчилар уюшмасининг бугунги аҳволи, раҳбариятининг фаолияти  ва ташкилотнинг қандай бўлиши ҳақидаги фикрларим ўзгаргани йўқ.

Мен  сизнинг  диққатингизга Маҳмуд Тоирнинг менга ёзган мактубиниям ҳавола этмоқчи эдим. Аммо, шоир дўстим тўғри қарорга келиб, ўз мактубини ўша менинг матним берилган  ижтимоий тармоқда эълон қилгани учун уни сайтда беришга зарурат қолмади.

Бугун Маҳмуд Тоир шеърлари ва достонини тақдим этар эканман,  шоирга янги ижодий ютуқлар тилаб  қоламан.

Хуршид Даврон
Ўзбекистон халқ шоири

Маҳмуд ТОИР
ШЕЪРЛАР ВА ДОСТОН
09

ЯШАЯПМИЗ
101.jpg
Биз ой билан доғ талашмадик,
Биз бахт билан боғ талашмадик,
Бургут билан тоғ талашмадик,
Бор борича, борига бозор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

Шоир биз-да, шаробимиз бор,
Бўлса тўртта китобимиз бор,
Вале дилда офтобимиз бор,
Биз боридан қилмаганмиз ор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

Бу дунёнинг ками тўлмаган,
Олтин олма, дуо ол деган,
Онам кетган, қайтиб келмаган,
Дилни ўртар, фақат соғинч, зор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

Дил тўлади, кўзим тўлганда,
Шеър бўлади, сўзим тўлганда,
Нима бўлар, ўзим тўлганда,
Бу саволни айтмайман такрор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

Юришибди ойни олганлар,
Тулпор тойиб, тойни олганлар,
Дили қуриб сойни олганлар,
Олади-да, омадлари бор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

Гоҳ-гоҳида қилганда алам,
Жисму жоним тилганда алам,
Онам дерди: — тил тишла, болам,
Тишларимда ҳали бор мадор,
Яшаяпмиз, Оллоҳ ўзи ёр.

СИНОВ

Ойнинг юзидаги доғни сидирдим,
Кўнглим кўзидаги ёғни сидирдим,
Тонгга тумор бўлди бир тиниқ тунлар,
Ўзимдан ўзимни шундоқ қидирдим.

Тонгда мени йўқлаб еллар келдилар,
Сочимни силашга қўллар келдилар.
Қошимда онамнинг руҳи турарми,
Кўзларимдан тошиб селлар келдилар.

Синовга қурилган эканми, ҳаёт,
Айт, овга қурилган эканми, ҳаёт,
Шукрим шарбатидан сарҳушман бунча,
Синовнинг меваси билсанг, бу баёт.

Бошимдан ғийбатнинг тоғин сидирдим,
Хазондан йўлимнинг боғин сидирдим,
Мени йўқлаб келди ҳақиқат ҳорғин,
Умримнинг болалик чоғин қидирдим.

Оқилсан, орифсан ўйлатар ҳаёт,
Ошиқсан, ором йўқ, куйлатар ҳаёт.
Илкингдан узмасанг покликни, Маҳмуд,
Кўзларга тик қараб сўйлатар ҳаёт.

ЯХШИ

Тилаб олган ҳурматдан
Гадо топган нон яхши.
Сотқин кўрган иззатдан
Чиқиб кетган жон яхши.
Юз йил йиғлаб юргандан,
Саодатли он яхши.
Эй дўст, мендан сўрмагин
Ким ёмону ким яхши.
Бўм-бўш тилла кўзадан
Майга тўла хум яхши.

Чумолини жонидан,
Қумурсқанинг қонидан,
Қарғанинг қумғонидан,
Ҳатто итнинг шонидан,
Таъма талаб каслардан
Бир чимдим райҳон яхши.
Эй дўст, мендан сўрмагин-
Алифми ё Нун яхши,
Кундуз қулдек юргандан
Озод юрган тун яхши.

Бурда нонни тутолсанг,
Фикрин қилиб яшасанг.
Қултум сувни ютолсанг,
Шукрин қилиб яшасанг.
Бир одамдек яшашга
Ўақ берган имкон яхши.
Яхшилар кўп дунёда,
Демасман ҳеч: мен — яхши,
Яхшиликлар ярашган,
Дўсти азиз, сен — яхши.

Қумғонинг қўрсиз қолса,
Юрагинг жўрсиз қолса,
Жон дегани кун келиб,
Тандан чиқиб тин олса,
Оҳ, ортингдан десалар,
Кетди бир инсон яхши!
Маҳмуд, зинҳор демагин,
Ўлганда ҳам шон яхши,
Руҳингга роҳат тилаб
Ўқилган Қуръон яхши.

МЕНИ ТОШЛАР ТИНГЛАШАДИ…

Мени тошлар тинглашади, дили борга ўхшайди,
Еллар сочим силашади, қўли борга ўхшайди,
Аё дўстлар, майсаларнинг тили борга ўхшайди,
Мен дилимни хушлаб тургим, ирмоқлар куйлашганда,
Мен тилимни тишлаб тургим, япроқлар сўйлашганда.

Тиконимни тирнаманг деб янтоқ йиғлаб ўсармиш,
Илдизларнинг табассуми куртагида кўкармиш,
Булбул бўлсанг, бедор бўл пойингга гул чўкармиш,
Юрагимни ушлаб тургим, юлдузлар бўзлашганда,
Мен тилимни тишлаб тургим, турналар тиллашганда.

Шабнам тонгнинг шаробидир, тангри қуёшга тутгай,
Лаб очган гул боларини интизор қиздек кутгай,
Икки ошиқ топишганда бу дунёни унутгай,
Мен дилимни хушлаб тургим, ғунчалар гуллашганда,
Мен тилимни тишлаб тургим, ошиқлар сирлашганда.

Сукунатнинг хуш созини сармаст саболар бузгай,
Айтишурлар қиз нозини ақли адолар бузгай,
Айтгим келар, дил торини ишқда гадолар узгай,
Мен дилимни тушовлагум, дилдорлар нозлашганда,
Мен жисмимдан жон овлагум, гадолар юзлашганда.

Мени тошлар тинглашади, дили борга ўхшайди,
Еллар сочим силашади, қўли борга ўхшайди,
Аё Маҳмуд, майсаларнинг тили борга ўхшайди,
Мен дилимни хушлаб тургим, майсалар тиллашганда,
Бу дунё ифордан хуш жийдалар гуллашганда.

МЕНДАН МЕНИ СЎРАМА

Мен тошларни тилиман,
Мен кўнгилнинг гулиман,
Бу дунёнинг гилиман,
Мендан мени сўрама.

Тиллоси йўқ бой надур,
Эгилмаса ёй надур,
Сув оқмаса сой надур,
Мендан мени сўрама.

Офтобга эргашмасанг,
Ер билан йиғлашмасанг,
Тиғ билан тиллашмасанг,
Мендан мени сўрама.

Сен етмаган йўлдаман,
Сув кирмаган чўлдаман,
Бир майсаман, дўлдаман,
Мендан мени сўрама.

Ҳар дарёнинг боши бор,
Ҳар кўзнинг ўз ёши бор,
Ҳам табибман, ҳам бемор,
Мендан мени сўрама.

Тўкилмасам, тўлмайман,
Қор қўйнида гуллайман,
Мен шунчаки ўлмайман,
Мендан мени сўрама.

Кундан тунни сўрама,
Қўрдан кулни сўрама,
Мендан дунё сўрайвер,
Мендан мени сўрама.

ЛОЛА

Баҳор кўксидаги қуёшсан, лола,
Баҳор кўзидаги кўз ёшсан, лола,
Қорларнинг изига сочилган қоним,
Баҳор бағридаги бардошсан, лола.

Қизарган қувончдан ранг олган гулим,
Гоҳ ўз жамолидан танг қолган гулим,
Бунчалар гўзалсан, бунчалар сўлим,
Дилпора дилларга дилдошсан, лола.

Келишинг қувончдир, кетишинг нола,
Оҳ бунча қисқадир умримиз лола.
Кўзимга суртайин, кўксимга босай,
Қайта кўришгунча лолажон, лола.

Ёдимда гуллайсан кетганинг билан,
Додимда гуллайсан кетганинг билан,
Мен сени соғиниб йўқлайвераман,
Қонинг атиргулга тутганинг билан.

ҲАВАС

Оламга сояни офтоб ёймайди,
Ҳасаднинг бетини шабнам чаймайди.
Ҳар дилда бир олам ҳавас бўлсайди,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

Кўзгуга қўл тегса ғубори қолар,
Яхшининг изидан хумори қолар,
Кимда нима бўлса бори қолар,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

Чимдим нур оламга офтоб эмасдир,
Саркашлик саволга жавоб эмасдир.
Ҳеч ким хасадгўйдек каззоб эмасдир,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

Олам томошага қурилган макон,
Бир елкангда Раҳмон, бирида шайтон.
Нафсингга қулдирсан, Сабрингга султон,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

Тикилса тоғларни йиқар баъзилар,
Осмонга нарвонсиз чиқар баъзилар,
Нигоҳингдан ақлинг уқар баъзилар,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

Тенгни тенги билан кўрсин бу дунё,
Кенгни кенги билан кўрсин бу дунё.
Маҳмуд, сендан нари хасад, кин, риё,
Ҳавас бошқача-да, ҳасад бошқача.

ТЎРТЛИКЛАР

Бахсда туғилади ҳақиқат дерлар,
Не ажаб гоҳида баҳсда бўғилар.
Йўлбарсни ўлдириб қўйган даврада,
Думин ликиллатиб тулки туғилар.

* * *

Ҳақиқат ҳукми бу, Ҳақнинг қарори,
Тўғрининг ишларин келгай барори.
Ёмонлик қасдида юрган ул каслар,
Илонлар зотининг айнан чипори.

* * *

Сўз совурма нодон олдида,
Яхши ётдир ёмон олдида.
Етти ўлчаб бир кесмаганлар,
Боши хамдир виждон олдида.

* * *

Ҳар жоннинг чашмаси дил ичиндадир,
Қилнинг қирқ бўлаги, қил ичиндадир.
Гул ичра не бўлса булбулдан сўра,
Тошнинг тўқсон зарби, тил учиндадир.

* * *

Сабодан сачраган садони суйдим,
«Сегоҳ» сеҳридаги саҳрони суйдим.
Савдойи Сайхунман, сўрмадинг, санам,
Ситамларинг солган савдони суйдим.

* * *

Агар олмоқ бўлсанг бургут баҳосин,
Чумчуққа ёр этма, тоғлар даҳосин.
Итнинг аробасин бўри тортмагай,
Ҳар ким ўзи поклар ўзин ёқасин.

* * *

Дунё тасаввурга сиғмайди гоҳи,
Тафаккур оқсаса, ақлнинг оҳи.
Ширк келтирмасанг бўлгани, Маҳмуд,
Ўзи англатади сенга Илоҳи.

ИККИЛИКЛАР

Ўтган кун умрдан узилган томчи,
Қўлингдан келса гар, бир ушлаб қолчи.

* * *

Ҳаваснинг юзлари ёруғ ҳамиша,
Ҳасаднинг юзлари — ёрилган шиша.

* * *

Қувонч қариганда қайғу бўлармиш,
Қайғу қариганда одам ўлармиш.

* * *

Ёмғир ёғар эди қорнинг устига,
Миннат қилингандек дўсти-дўстига.

* * *

Олам гўзаллиги гулнинг рангида,
Тилнинг гузаллиги дилнинг рангида.

* * *

Ҳақиқат Худонинг ердаги юзи,
Уни синдирганнинг сингайдир ўзи.

* * *

Деманг қайдан Маҳмуднинг байти,
Шеър — кўнглимнинг гуллаган пайти.

АРМОН ТУНИ
Достон

Онам Рафиқа Норбобо қизи хотирасига бағишлайман

МУҚАДДИМА

Бир сўз бор бу қадим, сирли дунёда,
Ҳаёт не, меҳр не — этгай ифода.

Шу сўздан бошланар тириклик гўё,
Шу сўздан бошланар қўшиқ ҳам наво.

У эрур инсонлик, эзгулик рамзи,
Вафо қасидаси, жасорат ҳамди.

Ҳидоятга элтур итоат унга,
Саодат истасанг эт одат бунга.

Шу сўз тоза дилнинг меҳроби эрур,
Фарзанднинг моҳтоби, офтоби эрур.

Ватандек муқаддас бу сўз жаранги,
Оллоҳ мангу экан, бу сўз ҳам мангу.

Кўнгил дунёсида осмондир бу сўз,
Қадрин билмаганга армондир бу сўз.

Кимки номин айтса, жўр бўлар олам,
У менинг қувончим, армоним, нолам.

Дунёда қуёшдек улуғ ягона,
Она у, Она у, меҳрибон ОНА!

Она сўзини тилга олган ҳар бир инсоннинг кўз ўнгида, беихтиёр ўз онасининг порлоқ сиймоси гавдаланади. Ўзгача бўлишини тасаввур этиш қийин. Чунки ҳар кимнинг жисмига жон ўз онасидан ўтади.

Азиз ўқувчим, мен ҳам ўз онам ҳақида дил тўкким келди. Аслида бу достонни онам вафотидан кейин бошладим, дейишга тил бормайди. Балки бу битикни отамдан эрта жудо бўлганда бошлагандирман. Мумкин онам ҳақидаги илк шеърим унинг дебочаси бўлгандир. Чунки бисотимда онам ва муҳтарама оналар мадҳ этилган ёзмишларим талайгина. Наздимда мен уларни жамлаяпман.

Қолаверса, ҳар кимнинг ўз онаси ҳақида айтган дил сўзи — бу аввало юртимиз оналари, миллатимиз волидалари шаънига битилган ҳамд, изҳори эътирофдир. Ўзбек онасига хос дарёдилликнинг барча эзгу аъмолларини мен ўз онамда кўрдим ва шукурким, бу меҳру муҳаббатдан баҳраманд бўлдим.

Шу боис оналаримиз мадҳи тимсолида қадрдон ўқувчиларим билан навбатдаги ғойибона дийдор муборак бўлсин, дегим келяпти. Шояд, бу достон Сизнинг ҳам дил мулкингизга айланса.

I

Бир кун меҳмон келмаган кун йўқ,
Остонангиз тиллодан, она.
Сизни асли тилаб олганлар,
Муҳаббатдан, вафодан, она.

Сиз умримнинг мунаввар тонги,
Уй тўрида бир офтобимсиз.
Дуоларнинг дури жамланган,
Муқаддассиз, хуш китобимсиз.

Жоним онам, дарёдил онам,
Ҳақнинг ҳукми, ёзиҳлари бор.
Мен бахтлиман, онасизларнинг,
Табиб билмас оғриқлари бор.

Бир кун меҳмон келмаган кун йўқ,
Бу феълингиз Худодан, она.
Сизни сира кетгизгим келмас,
Ҳамма кетар дунёдан, она.

Муштипарим, онажонгинам, бу шеърни ёзиб сизга ўқиб берганимда дунёда мендан бахтли одам йўқ эди. Қайда бўлмай, талпинган тоғим ҳамиша Сиз бўлгансиз. Хонадонимиз файзи, фариштаси, чироғи эдингиз.

Аммо… Кун келиб соғинч, хижрон ва азоб исканжасида қолишимни, айрилиқ нақадар оғир эканини биламагандим.

— Бандаси тадбир қилади, Яратган тақдир, болам. Эгам чорласа, ўзига шукурким, менинг орқа этагимда оғирлигим йўқ. Омонатимни топширишга доим тайёрман, — дердингиз. Инсоннинг кўзидаги тўрлар аввалида ғафлат тўри тураркан. Кеч очилган кўзлар кеча кўриши мумкин бўлган одамни бугун кўролмай қолиши ҳақиқат экан.

Онажон, ўзингиз айтгандек, ой бизнинг қишлоқда ерга яқин, қуёш ҳам тоғларни ўпиб юз очади. Ҳар бир қаричида, сизнинг табаррук изингиз қолган ҳовлимизни айланиб юрибман. Осмонга қарасам, янги ой чиқибди. Сизнинг дуоларингиздек, сизнинг тилакларингиздек ёқимли ой…

Она, мен ойга қанча узоқ термулсам, у менга шунча яқин келаётгандек. Гўё бошимдаги ой тимсолида сизни кўраётгандекман. Назаримда, сиз ҳам ой билан ерга тушиб келмоқдасиз. Шу тобда сизни янги ойга менгзагим келди, она. Одамлар янги ойга боқиб, хуш ниятларининг ижобатини сўрашса, мен сиздан ҳамиша беҳисоб тотли сўзлар, панду ўгитлар эшитганман. Худди суврати, сийрати мутаносиб одамлар бир-бирини излаб юрганидек.

Ўйлаб кўрсам, одамзот ниятидаги ёруғликни, гўзалликни, меҳру оқибатни она табиатдан олар экан. Зилол сувлардан тиниқликни, ою қуёшдан ёруғликни, жўшқин сувлардан қувноқликни, капалакларга боқиб умримиз ўлчаб берилганини англаса, тошларга қараб қаҳри қаттиқ бўлмасликни…

Она табиатдаги биз таърифу тавсиф этиб адо қилолмайдиган жамики эзгуликлар барча оналар каби сизда ҳам бор эди, онажон!

Эзгуликни асраш — онани асрашдан бошланади. Дунёни асраш — оналарни асрашдан бошланади. Онаси борнинг офтоби сўнмайди. Шу боис ҳар ким ўз онасини ўз овози, ўз муҳаббати, ўз қувончи билан таърифлайди. Шу ниятда қўлимга қалам олдим, Она!

II

Бисмиллоҳ бўлгайдир сўзим аввали,
Онамдир қалбимнинг тоза гавҳари.
Ўзи осмонимдир, ўзи заминим,
Жонидан жон берган, жоним заргари.

Мен қўшиқ бошладим онам васфида,
Ҳаётим достони онам аслида.
Нажот фариштасин кўрса не ажаб,
Борки одамизод она васлида.

Фарзанднинг онадек фидоси бўлмас,
Фарзанднинг онадек адоси бўлмас.
Кетгач, сен қабрига юз йил қатнасанг,
Қаро тупроқнинг ҳеч садоси бўлмас.

Энди соғинч оҳи каломинг бўлгай,
Энди армон сенинг таоминг бўлгай.
Кўргинг келаверар, кўзларинг гирён,
Фақат сиймосига саломинг бўлгай.

1964 йилнинг июль ойи. Мен бешинчи синфни, укам учинчи, синглим биринчи, опам саккизинчи синфни тугатган.

Отамиз қазо қилди… Ўша пайтда Паркентда буйракдаги тошни операция қиладиган жарроҳ топилмабди. Буйрак ҳуружи сабаб отамиздан айрилиб қолдик!..

Сиз 40 ёшда эдингиз, Она. «Ўзинг учун ўл, етим», аталмиш кунлар бошланди. Укаларингиз Низомиддин, Сирожиддин тоғаларим баҳоли қудрат қўллаб турдилар. Аммо ҳар рўзғорнинг ўз ғори бор. Қолаверса, қўлдан берганга қуш тўймас, деганлар.

Тақдир тақозоси экан, бироз қатъиятли, қаттиққўл бўла бошладингиз. Опам билан мени эрта тонгда уйғотар эдингиз. Мактабга боргунимизча даладан ўт ўриб келардик. Мактабдан келиб яна ўтга борардик. Ортганини пичан қилиб қуритардик. Ёзда ўрилган ғалла майдонларидан сомон йиғардик, машоқ терардик. Асосан битта сигирнинг сут-қатиғини сотиб рўзғор юритардик. Қиш кунлари бешта бўз қопга сомон тиқиб, эшакка ортиб, бозорга олиб тушиб сотардим.

Саккизинчи синфни битирганимдан кейин, ёзда одамларнинг уйида мардикор бўлиб ишлай бошладим. Тўғрироғи, янги қурилган иморатларнинг шувоғини қиладиган усталарга лой қориб берардим.

Борган сари отамнинг қадри ўта бошлади. Мендан учрашувларда «ўзингиз яхши кўрган шеърингизни ўқиб беринг», десалар, ҳануз отам ҳақидаги шеърни ўқийман:

Деразадан тушган нурда, ўғлим, менинг кўзим бор,
Элга қилган савобингда билки ёруғ юзим бор,
Гар ғафлатдан йироқ эрсанг, вужудингда ўзим бор,
Болам, отам ўлган дема, мен ўзингда яшайман,
Ким ортингдан дуо қилса, мен изингда яшайман.

Бандасидан қўрқма, болам, қўрққин фақат Худодан,
Юкунмагин сен ҳар касга, шафқат тила Аллоҳдан,
Рости, ўлмоқ-кулиб кетиш бу ёлғончи дунёдан,
Болам, отам ўлган дема, мен ўзингда яшайман,
Дилинг, тилинг бир бўлса гар мен сўзингда яшайман.

Фарзанд инсон ортидаги ёниб қолган чироқдир,
Чироқ ёқсанг, парвонаман, руҳим менинг уйғоқдир,
Сен унутма, охиратда ҳар дақиқанг сўроқдир,
Болам, отам ўлган дема, мен ўзингда яшайман,
Жондан азиз суйган ўғлинг ҳам қизингда яшайман.

Умр ўзи — оқар дарё, тўғони бу — ўлимдир,
Қаро ерга бўш келган бу — менинг икки қўлимдир,
Бу дунёда шеър гадоси Маҳмуд — менинг ўғлимдир,
Болам, отам ўлган дема, мен ўзингда яшайман,
Ҳалол бўлса топган нонинг, мен тузингда яшайман.

Қачонки чап қўлимдаги чандиққа кўзим тушса, бир воқеани эслайман.

Олтинчи синфда ўқирдим. Сентябрь ойи, токзорлар ичидаги ўтлардан ўриб келгани Номанак аталмиш масканига опам билан бирга бордик. Опам эшакдан тушиб, менга «туша қол», дейишини биламан, эшак нимадандир ҳуркиб мени олиб қочиб кетди. Ўзимни тутолмай йиқилдим, қўлимни ўроқ тилиб юборди. Аммо оёғимнинг бири узангида қолиб кетгани боис эшак мени токзор ичига судраб кетди. Қолганини билмайман…
Уйда ҳушимга келсам, сиз бошимда опамни койиб, «сени ўтга юбормай мен ўлай», дея бўзлаб ўтирибсиз. Бутун баданим моматалоқ, шилинган…

* * *

1969 йил ўрта мактабни тугатдим. Синфдошларим бирин-кетин ҳужжатларини олий ўқув юртларига топшира бошлади. Мен жим эдим. Бир куни тонгги нонушта устида мендан сўраб қолдингиз:
-Мана, мактабни ҳам тугатдинг. Хўш, энди нима қилмоқчисан, ўғлим?

-Бирон жойга ишга кираман. Иш тополмасам, мардикорчилик қиламан. Сизга ёрдам бераман. Бош ўғлингизман, ахир!

-Йўқ, ўқийсан. Отанг раҳматликни элу юрт нафақат дурадгор, уста, балки ўқимишли инсон сифатида ҳам қадрларди. Майли, ким бўлсанг ҳам отангни руҳини шод қил. Қолаверса, опанг мактабда фаррош бўлиб ишлаяпти. Уканг ҳам улғайиб қолди. Бир кунимизни кўрармиз…

Аслида отанг билан бирдан бир орзуимиз сизларни барчангизни ўқимишли қилиб камолга етказиш эди. Замона зайли билан ўзимиз ўқий олмаганимиз боис, фарзандларимиз ўқисин, деб ният қилардик. Ўқиган, уққан одамнинг ҳамиша йўли нурли, сўзи қўрли бўлади, ўғлим. Мен ҳаёт эканман, албатта ўқийсан!

Она, ўша кезда томоғимга нимадир тиқилиб қолди. Тиз чўкиб оёқларингизга бошимни қўйиб, йиғлагим келди. «Мени шундай онам бор», дея ҳайқиргим келди…

Мен ҳозирги Ўзбекистон Миллий университетининг филология факультетига ҳужжатларимни топширдим. Кундузги бўлимга ўтолмадим. Тўплаган балларим асосида кечки бўлимга қабул қилиндим. Хурсанд бўлдим. Демак, кундузи ишлаб, кечқурун ўқийман.

Она, Сизнинг меҳрингиз туфайли менинг талабалик йилларим бошланди. Мана бу шеърим ўша йиллари сиз учун ёзилган эди.

Мен туғилдим, ғоз-ғоз турдим,
Жонинг тикдинг сўзим учун.
Кеч сўрарман, она, узр,
Яшадингми ўзинг учун?!

Булут кўкда, сув сойдадур,
Қаро тунда кўз ойдадур,
Жоним онам, жон қайдадир,
Яшадингми ўзинг учун?!

Юк кўтардинг, йиғламадинг,
Жонимизни тиғламадинг,
Ўтган умринг илғамадинг,
Яшадингми ўзинг учун?!

Бемеҳрмас фарзанд аҳли,
Кеч кираркан фақат ақли,
Айтгин она, дилим доғли,
Яшадингми ўзинг учун?!

Сочларингни қори билан,
Жафоли жон зори билан,
Сен мамнунсан бори билан,
Яшадингми ўзинг учун?!

Ҳечдан кўра кеч бўлса ҳам,
Армонларга дил тўлса ҳам,
Яша энди, жоним онам,
Қолган умринг ўзинг учун.

Кундузи қурилишда ишлаб, кечқурун ўқиганим боис ҳеч кимга муҳтож бўлмадик. Аксинча, имкон қадар сизни қўллаб турдим. Аммо иккинчи курсни битириб, ҳарбий хизматга кетишга тўғри келди. Кечки бўлимда ўқийдиганлар учун ҳарбий хизмат мажбурий эди. Ҳарбий хизматдан қайтиб ўқишимни давом эттирдим, нашриётга экспедитор бўлиб ишга кирдим. Тошкент шаҳрида мен кирмаган босмахона, мен бормаган қоғоз, китоб омборхонаси қолмади. Тенгдошларимнинг бирин-кетин шеърлари, китоблари чиқа бошлади. Мен сукутда эдим. Опамни турмушга бериш пайти ўтиб боряпти. Ўзим топиб, ўзим уйланишим керак. Азал-азалдан елкамда бир юк бўлса, ундан қутулмагунимча қўлим қаламга бормайди. Ҳозир ҳам шундай.

Турмуш ташвишлари сизни эрта эзиб қўйганди, она. Энди тез-тез тобингиз қочадиган бўлиб қолди.
-Китобинг қачон чиқади, болам, — дердингиз.

Мен шеър ёзолмаётганимдан, китоб чоп этиб, сизни хурсанд қилолмаётганимдан ўкинардим. Аммо бир нарсани билардим. Сизнинг дуоларингиз, падари бузрукворимнинг руҳи менга ёр эди.

Сизнинг метин иродангиз олдида доим таъзимдаман. Сизни илк бор жарроҳлик столига олишаётганида етмишни қоралаётган эдингиз. Ўт қопингизни олиб ташлашди. Сизга ўшанда Яратгандан шифо тилаб, нима учундир оналарнинг онаси Момо Ҳавога зорланган эдим.

Момо Ҳаво, Моможоним, сен онамни асрагин,
Мен дўлворни чироқ билган парвонамни асрагин,
Етмиш икки томиримда нохуш туйғу титрагай,
Момо Ҳаво, Моможоним, сен онамни асрагин!

Жавдираган юлдузлар-ей, хаёлларим олгайдир,
Наҳот онам бир кун келиб юлдуз бўлиб қолгайдир,
Кўргузмаган меҳрим менинг юрак-бағрим ўртайдир,
Момо Ҳаво, Моможоним, сен онамни асрагин!

Сочининг ҳар толасида минг бир азоб қартайди,
Тонгда онам сочин эмас, азобларин тарайди,
Армон эзар, эвоҳ, ақлим энди унсиз инграйди,
Момо Ҳаво, Моможоним, сен онамни асрагин!

Сизни 15 йилда тўрт бора операция қилишди. Буйрагингизнинг бирида саратон касаллиги борлигини айтишганда оёқларингизни қучиб унсиз йиғлаган эдим.

-Йўқ, онам ўлмайди. Бўлиши мумкин эмас. Ўлишига йўл қўймайман! Ахир, отам ҳам буйрагидаги тош туфайли дунёдан эрта кетган… Онам яшаши керак, — дея нола қилгандим.

Шифокорлар буйракдаги касаллик ҳали тарқалиб улгурмагани, бемор буйрак олиб ташланса яшаб кетишингиз мумкинлигини айтишди. Ўзингизга бу ҳақда билдирганимиз йўқ. Фақат, «буйрагингиздаги тошни олдириб ташлаймиз», дедик. Аммо:

Дунёда энг тоза сўзни қидириб,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.
Юзимдан кўзимнинг ёшин сидириб,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Тиз чўкдим энг аввал ёлғиз Худога,
Дард берган қодирдир ўзи давога.
Ёлбордим ҳам яна Момо Ҳавога,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Ирмоқлар, илтижо бўлиб оқингиз,
Турналар бошида қанот қоқингиз,
Азоблар, оғриқлар мени чақингиз,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Оппоқ сочларида поклик жамоли,
Жони чирқиллар-у, тилида боли,
Тўрт фарзанд қошида биз қадди доли,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Тангрига яқинсиз ою юлдузлар,
Ҳар бемор эрта тонг қуёшни излар,
Бўғзимда қабарди нола-ю бўзлар,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Булбуллар, бир нафас гулни унутинг,
Дунёда бор гулни тангрига тутинг,
Маҳмудга жўр бўлинг, додига етинг,
Онамнинг дардига шифо сўрадим.

Оҳимиз Оллоҳга етди… Сиз соғая бошладингиз. Бир йил ўтиб, қўни-қўшнилар, яқин қариндош-уруғларнинг уйларига ўзингиз бориб келадиган бўлдингиз.

Она, сиз беназир меҳрнинг соҳибаси эдингиз.

Набираларингиз жиндек оғриб қолса, келинларингизга қараб ўтирмасдан, ўзингиз чорасини топар эдингиз. Сизнинг дарёдиллигингизни эслаш юракни орзиқтиради, она!

Сочингизнинг толасида дунё сочи оқармиш,
Жонингизни жаранглатиб вафо чақмоқ чақармиш,
Аллангизнинг оромлари ойга ҳам хуш ёқармиш,
Дарёдилим, десам дарё хижолатдир, Онажон,
Пойингизга тиз чўкмоқлик саодатдир, Онажон!

Юрагимга ўчмас чўғни ташлаб турган қуёшим,
Қора тунда шамчироғим, ойдан ёруғ йўлдошим,
Тош кўнглимни тоширган ул, кўзимга қалққан ёшим,
Дуолардан дил боғига гул қадаган, Онажон,
Жойнамознинг жамолига нур қадаган, Онажон!

III

Гоҳида дилимда: «Онамга ҳайронман, эл-юрт таниган ўғлини ҳам худди ёш боладек койийдилар», дея ранжиган бўлардим. Бугун ўғил-қизларимни уйли-жойли қилиб, бир этак набираларнинг бобоси бўлганимда Сиз нақадар ҳақ эканингизни англаб етдим. Айтмишим шу бўлди:

Ўлгунча боласан отанг олдида,
Сўлмаган лоласан онанг олдида.
Чархнинг ўйинига ёқа ушлайсан,
Қартайгач боласан, боланг олдида.

Онажон, назаримда сизнинг бир қўлингизда меҳр, бир қўлингизда оқибат тарозуси турарди. Кўчадан келсам, уйда йўқ бўлсангиз, остона ҳатлаб киришингиз билан дарров суриштирардим.
-Қаерда эдингиз?

-Қўшнимиз Ҳалима ҳолангни сўраб чиққандим. Попук аянг ўзи келиб турарди. Икки-уч кундан бери келмай қўйди. Хабар олмасам, инсофдан бўлмас…

Кейинги сафар ҳам шу савол-жавоб:
-Болам, Асия хола маҳалламиздаги энг ёши улуғ аёл, кўнгли ярим… Ўғли йўқ бечорани… Кўздек қўшнимиз Мамлакат ҳам анчадан бери бетоб, сўрамасам, гуноҳ бўлади. Уч кун бўлди, «Ҳой эгачи, ўтирибсизми?» деб кириб турадиган Ортиқби синглимдан ҳам дарак йўқ. Болажоним, ахир мен булар билан қиёматда ҳам кўришаман. Қолаверса, елкамизда қамчи ўйнаган даврларда бирга кетмон чопганмиз.

Онажон, сиз номларини тилга олган бу меҳри дарё онахонлар ҳозир орамизда йўқ. Сизнинг номингиздан уларни бир шеър билан йўқлагим келди, она!

Борга боқмай, йўқни йўқлар хаёллар,
Онамдек бокира, офтобжамоллар,
Кўргим келиб тўрт тарафга термулдим,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Бир туп райҳон қошида юз тиз буккан,
Йиғи келса ялпизларга дил тўккан.
Қўлингиз гул, райҳон эккан, гул эккан,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Пешонангиз тери томган Момо Ер,
Қайда қолди фариштадек момом дер,
Қалдирғочлар қўлингиздан таом ер,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Бу дунёнинг кори сира битмаган,
Тақдир сизга не юмушлар тутмаган,
Дилингиздан, айтинг, нелар ўтмаган,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Сочларингиз қорлардан ҳам оқ бугун,
Кўнгил ярим, кўнгил бунча тоқ бугун,
Ўнингиздан тўққизингиз йўқ бугун,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Қаттол ёвдан ҳатто йўлбарс ўкирар,
Битта кетмон бир эркакни чўктирар,
Изингизда не чаманлар гуркирар,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Бир ўғилмиз, мингта ўғил, хўш нима?
Кўрмаганмиз бизлар ахир — қўш нима,
Гоҳо ойлаб кўрмаганлар гўшт нима,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Сиз Ватаннинг юзидаги ёғдуси,
Сиз покликнинг товлангувчи туйғуси,
Кетмон бетин куйдирган гоҳ қайғуси,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

Шойи сотиб, алп йигитлар шод келар,
Маҳмуд каби кўп шоирлар мот келар,
Дил тубидан, билмам, қандай дод келар,
Онам билан кетмон чопган аёллар.

* * *

Ота-она фарзандини дунёга келтириб, боқиб, тарбиялаб оёққа қўяди. Устоз эса унга ўзлигини танитади. Илму ҳикмат нури билан парвозга шайлайди. Табиийки, менга сабоқ берган барча устозларим қаршисида бугун таъзимдаман. Улар олдида ҳамиша қарздорлик ҳисси билан яшайман. Аммо ўйлаб кўрсам, энг улуғ устозим ўзингиз бўлган экансиз, она! Чунки мен ҳовлимиз осмонидан учиб ўтаётган турналарга салом беришни, айвонимиз пештоқига уй қураётган қалдирғочларга «хуш кўрдик» дейишни, баҳор элчиси бойчечакни дунёга энди келган гўдакдек суюб, алқашни, исмалоғу ялпизларни ҳам эркалаб қўйишни Сиздан ўргандим. Сиз сигир соғаётганингизда мен хижолат бўлиб кетардим. Худди узоқ вақт кўришмаган дугонангизга гапираётгандек жониворни шу қадар эркалар эдингизки… Ҳар фаслнинг ноз-неъматини илк бор татиётганингизда аввало кўзингизга суртиб олиб, етказганига беҳисоб шукрона айтар эдингиз.

Она, англаб етганим шу бўлдики, Сизнинг ҳаёт мактабингизнинг аввали — инсонни қадрлашдан, Ватанни севишдан бошланади. Ватанни севиш Сизга — ҳовлимиздаги ҳар бир туп ниҳолни ардоқлашдан, бир бўйра жойга сепилган райҳону кашничга ҳамиша ҳавас ва муҳаббат назари билан қарашдан, уларни Яратганнинг мўъжизаси деб баҳолашдан бошланишини кўп кузатганман.

Турар жойимизни бироз кенгайтириш мақсадида отамдан қолган икки туп анжир, бир туп анор, тўрт-беш туп токни олиб ташлаш зарурати туғилди. Сиз мутлақо қарши бўлдингиз. Ҳатто мен билан уч-тўрт кун гаплашмай ҳам юрдингиз. Аммо мен ноилож эдим… Сиз худди ўз жигаридан айрилган одамдек ҳўнграб йиғлаган эдингиз, Она!

— Буларни отанг раҳматли ўз қўллари билан экканди. Челакда сув ташиб кўкартирганди. Аввал ўзинг бир туп ниҳол экиб, ундиргин. Кейин кўрасан… Ковлаб ташлашга кўзинг қиярмикан?.. Шундай ҳам бераҳм бўласанми?..

Она, сиз бу дунё неъматларининг барчасини ўз ўрнида қадрлардингиз. Мен дунёга келган Ватан сизнинг қалбингиздан бошланади. Шу боис сиз менга ҳамма нарсадан олдин Ватанни севишни ўргатдингиз.

Ўргатган одамнинг сўзида офтоб,
Ўрганган одамнинг юзида офтоб.
Яшамоқ аслида сўроққа жавоб,
Эй Сиз илк устозим ­ Онам, дилбандим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

Дердингиз, райҳонда дилнинг ранги бор,
Муҳаббат аҳлида гулнинг ранги бор,
Меҳру оқибатда элнинг ранги бор,
Элга эландим мен, сизга эландим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

Дегансиз, ҳақ сўзнинг ташнаси бўлгин,
Садоқат саҳросин чашмаси бўлгин,
Яхшилик азмида тўкилгин, тўлгин,
Она, дилингизда дарё кўргандим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

Офтоб остонамдан кетганда билдим,
Ботар манзилига етганда билдим,
Чўбин отингизни тутганда билдим,
Кеч деди, ҳеч дедим, дийдор тиландим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

Онани асраш бу ­ Ватанни асраш,
Онадек бағри кенг чаманни асраш,
Жонга туташ бўлган жаҳонни асраш,
Сизни эсласам гар бахтга беландим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

Оналар — дунёнинг дури азали,
Сиз ­ кўнглим кўзининг сўнмас машъали,
Соғинчим оҳининг битмас ғазали,
Эй Сиз, илк устозим — Онам, дилбандим,
Ватанни севишни Сиздан ўргандим.

IV

Соғинч — бу аслида кўнглимиз кўзидаги ёш. У бир зумда қувонч ёшига, бир зумда армон ёшига айланиши мумкин. Юзларингда дийдор нури порласа, кўзларингдан юмалаётган қувонч ёшидир. Онани йўқотиш кўнгилни қон йиғлатади.

Соғинч сидирмоқда кўнгил қонимни
Армон ўртамоқда жисму жонимни,
Кўргим келаверар онажонимни,
Дарёсин ахтарган ирмоқ кабиман,
Дарахтдан узилган япроқ кабиман.

Чарх уриб, ҳовлимга сиғмай қоламан,
Жойин бўш кўрганда оҳман, ноламан,
Мен тонглар дуони кимдан оламан,
Киприкда жон тутган томчи кабиман,
Тамшансам, наздимда, кўзёш таъмиман.

Ҳувиллаб қолгандек бу дунё гўё
Тунлар ­ тўлғонган тош, кунлар ­ зим-зиё,
Онажон, кимда бор сиздаги зиё,
Қуёшин қидирган осмон кабиман,
Боғида гули йўқ боғбон кабиман.

Она, қабрингизга қайтиб бораман,
Қандоқ алвидо, деб айтиб бораман,
Сизни соғинганда дили пораман,
Зам-зам қошидаги ташна кабиман,
Энди изингизнинг ёнган шамиман.

* * *

Муқаддас сўзига энг муносиб зот,
Шоирлар тилида энг азал баёт.

Асрлар сийратин саволи — она,
Асрлар ҳайратин тимсоли — она.

Фарзанд-чун дунёда энг ёруғ кўзгу,
Бешиклар бошида боқий булбул у.

Кўнгилда юз очган энг ширин сўздир,
Оламга хуш боққан энг тиниқ кўздир.

Ўйласанг, ўйингдан томгувчи болинг,
Оппоқ рўмолидек оппоқ хаёлинг.

Жонингнинг чашмаси, дардинг дармони,
Асода турса ҳам умринг посбони.

Она, деб ҳайқирсанг дил нурга тўлар,
Ҳақ шоҳид — ҳақ сўзга қорлар қўр бўлар.

Дарҳақиқат, биргина Она сўзини тилга олиш кўнгиллар тубига ҳам нур таратади. Она бағрининг қўри — меҳрнинг қўри. Шунданми, инсон ёши улғайганда ҳам она бағрини қўмсаб яшайди. Ота уйига талпинади. Қолаверса, биз энг қувончли кунларда ҳам, мусибатли лаҳзаларда ҳам онага юкинамиз. Онадан нажот излаймиз. Чунки она эзгуликка элчи, савобга сарбон.

* * *

Кўздаги гўзаллик ­ кўзгудаги нур,
Дилдаги гўзаллик ­ орзудаги нур.

Тоза тилаклардан балқийди дунё,
Хуш ният аҳлини алқайди дунё.

Кимки ўз дилига гул эккан азал,
Тошга гул баргида ёзолгай ғазал.

Замин бағридаги ҳар сиқим тупроқ,
Биздан ҳушёрроқдир, биздан уйғоқроқ.

Булоқлар, дарёлар, сувлар ­ ҳаммаси,
Биздан олдин ўтган жонлар чашмаси.

Деманг, ёмғир осмон жомидан ёғар,
Аслида булутлар комидан ёғар.

Оллоҳ неки эккан табиат Она,
Оллоҳ не ундирди Қуёш парвона.

Ҳар неки жонзотдир, зарра жони бор,
Шу замин бағрида ризқи унга ёр.

Дунё азаллиги қадим ривоят,
Дунё гўзаллиги Ҳақдан иноят.

Болалигимда онамдан эшитган энг кўп ўгитларим: «Ноннинг увоғини ерга туширма, ерда увоқ кўрсанг четга олиб қўй. Сувга тупурма. Жониворларга озор берма. Ниятсиз гул узма, савоб ишдан оғринма»…
Табиийки, бу ўгитларга риоя қилган инсон гўзалликни, дунёни асрай билади.

Мен онамдан тўғри сўзни,
Ҳалолликни ўрганганман.
Чеҳрасидан очиқ юзни,
Ҳилолликни ўрганганман.

Мен онамдан кенг феълликни,
Дарёликни ўрганганман.
Оқ кўнгиллик, хуш дилликни,
Фидоликни ўрганганман.

Мен онамдан отага тик
Боқмасликни ўрганганман.
Ўзан кўрмай ҳар тарафга
Оқмасликни ўрганганман.

Мен онамдан тупроқ билан
Тиллашишни ўрганганман.
Райҳон билан, япроқ билан
Сирлашишни ўрганганман.

Ҳар ким Ватан туморини
Жон ипига илсин, деган.
Эл шонини, юрт орини
Жонига тенг билсин, деган.

Мен онамдан осмон эмас,
Ер бўлишни ўрганганман.
Қор қўйнида ётган музмас,
Қўр бўлишни ўрганганман.

Дунёнинг барча оналари каби онамни Яратгандан бирдан-бир тилаги — тинчлик, хотиржамлик эди. Уруш йилларида фронт орти азобини бошидан ўтказгани, яқинларидан айрилган боис эл-юрт тинчлигини энг улуғ неъмат деб биларди.

Шаҳарда ишда эдим. Аёлим қўнғироқ қилди. Уйга келишимни, онам чорлаётганини айтди. Қош қорайганида аранг етиб келдим.

— Кечикдинг, болам. Маҳалламиздаги Собиржон муаллим, дўстинг Қобилжоннинг холаси, Инобат муштипарнинг ўғли афғон урушида қазо қилибди. Намоз асрда қабрга қўйишди. Маҳалла-кўй, мусибатли кун, жанозада иштирок этсанг дегандим. Энди тонгда бориб кўнгил сўрарсан.

— Инобатга қийин бўлди, Инобатга. Суқсурдек йигит эди-я. Яхши жойда ўқирди, деб эшитгандим. Ерга увол-ку, шундоқ йигит. Урушни ер ютсин, урушни! Қўлингдан келса дардига малҳам бўладиган бирор нарса ёзгин. Менинг номимдан, барча оналар номидан урушни лаънатлаб ёз, болам!

Мен шу куниёқ Собиржон муаллимнинг уйига бордим. Кейин ҳам бир неча марта кўнгил сўрадим. Бир ойлар чамаси ўтиб, Собиржон муаллим ўзи йўқлаб келиб қолди. Ўғлининг қабрини очганмиш… Эшитиб ёқа ушладим… У киши бор гапни айтиб бердилар…

* * *

Жаҳон урушими, афғон уруши,
Ҳар она кўксида фиғон уруши.

Урушнинг номига ўт тушсин, дейди,
Урушни тоабад ер ютсин, дейди.

Қай тилда бўлса ҳам фарёд, бу ­ фарёд,
Ўлимнинг дастидан солишганлар дод.

Ўзбегу тожикнинг, қозоқнинг, ҳайҳот,
Қирғизнинг уйидан чиққан бу фарёд.

Оҳу нола билан бир хил бўзлашган,
Бевақт ўлган ўғлонларин излашган.

Додлари дунёга сиғмайин қолган,
Ўзбек онаси ҳам фарёддан толган.

Менинг бу айтарим ҳикоят эмас,
Асрлардан ўтган ривоят эмас.

Паркент ­ Ватанимнинг гўзал гўшаси,
Тарихлардан сўйлар ҳар бир кўчаси.

Бунда алла айтар тоғлик оналар,
Тилида боли бор боғлик оналар.

Вале бир онанинг оҳидан ҳануз,
Кўнгиллар кўшкини тарк этмайди муз.

* * *

Эшик зулфи қоқилди тунда,
Шум хабар тарқалди бир зумда.

Қишлоқ қалқиб оёққа турди,
Барча бирдек бўзлаб оҳ урди.

Карахт эди Собир муаллим,
Дарахт эди Собир муаллим.

­Ўғлинг ўлди, ­ дедими, улар,
Эс-ҳушини едими улар?!

Тўғри, ўғли афғонда эди,
Мактуб олди, омонда эди.

Эҳ, бу хабар ёлғон бўлсайди,
Оҳ, онаси қандоқ чидайди?!

* * *

Таассуфки, яна минг афсус,
Совуқ хабар рост эди, эвоҳ!
Қулоқлар не, тошни ёрарди,
Темир тобут устидаги оҳ.

Сочларини юларди она,
Тирнар эди юзи, кўзини.
У ҳеч кимни эшитмас, кўрмас,
Унутганди буткул ўзини.

Қучиб олиб темир «сандиқ»ни,
Илтижода ёнар эди у.
Азоблардан озурда дунё,
Кўрмаганди бундайин қайғу.

­Мусулмонлар, ҳой мусулмонлар,
­Очинг, ­ дерди темир «сандиқ»ни.
­Сизлар, ахир, қайдан билурсиз,
Юрагимга тушган чандиқни?

Айтинг, ахир, шундоқ боламни,
Қаро ерга қандоқ берайин?
Агар менинг ўғлим бўлса у,
Оёғининг учин кўрайин?!

Оҳ, онага кўрсатишмади,
Оқизса ҳам кўздан қонини.
Бўзлаб қолди, қарғаб қолди у,
Олиб кетди Олимжонини.

Кунлар ўтди фиғон, мотамда,
Айтмоқ душвор онанинг ҳолин.
Ёстиғини тиканлар тирнаб,
Бир туш кўрди Собир муаллим.

Ўғли турар синиқ жилмайиб,
Ўқишини тугатган эмиш.
Гуллаб турган боғни кўрсатиб,
­Мен шу боққа боғбонман, дермиш.

Дермиш яна: ­ Менинг боғимнинг,
Усти, ости ­ темир панжара.
Қаранг, ҳаво етмай уларга
Қовжиратиб қўймоқда, мана.

Сапчиб турди ўрнидан ота
Урар эди юрак гурсиллаб.
Юм-юм йиғлаб ҳовлига тушди,
Ютаман дер ҳовли ҳувиллаб.

­Гўринг тўла нур бўлсин, ўғлим,
Отагинанг айлансин сендан.
Айтгин, қандоқ ёрдам берайин,
Не тиларсан, оҳ болам, мендан?

Оҳдан толган тонг ҳам ёришди,
Бир аҳд қилди, Собир, муаллим.
У ўғлининг қабрин очади,
Туш таъбири ­ отага маълум.

У чорлади яқинларини,
Фикрин айтди дили тўкилиб.
Ким қўллади, кимдир рад этди,
Сўнг гўрковга борди юкиниб.

Титраб кетди гўрков шу онда ­
­Йўқ-йўқ, ­ деди, ­ қўл урмам зинҳор.
Ахир, бу иш гуноҳи азим,
Мендан асло сўраманг такрор!

Ҳаловатин йўқотди ота,
Бошин қайга уришни билмас.
Кўзин юмса, наздида ўғли,
Илтижоли боқишдан тинмас.

Тонг саҳарда Собир муаллим,
Жигарларин олиб ёнига
Жигарбандин қабрини очди,
Савоб, гуноҳ, ўз виждонига.

Қалтираса ҳамки қўллари,
Темир тобут очилди осон.
Не кўз билан кўрсинки унда
Ётар эди ўғли Олимжон.

Кийимлари бирам ярашган,
Гўё ҳеч ким ўлган демайди.
Ота бўзлар: ­ Қани, онанг ҳам
Сени шундоқ бир бор кўрсайди…

Оҳ, бошига битта ўқ теккан,
Бўйнидан ҳам ўқ ебди, эвоҳ.
Ота кўриб кетди ҳушидан,
Ер титратди кўксидаги оҳ.

Келтиришди аранг ўзига,
Минг бир таскин, минг бир сўз айта.
Ювиб-тараб, сўнгра кафанлаб,
Олимжонни кўмдилар қайта.

Тупроқ тортиб бўлдилар ҳамки,
Ёмғир қуйди, зўр чақмоқ чақиб.
Гўё Оллоҳ ўзи бу сирдан,
Ҳеч кимсани қилмади воқиф.

Шукур қилди Собир муаллим,
Ахир, ўғлин дийдорин кўрди.
Вале афсус, минг армон билан,
Қабристонда қайта оҳ урди.

Нечун олиб чиқмади, ахир,
Онасини ўғли қошига?
Энди қандоқ чидаб бўларкан,
Фарёдига, кўзда ёшига?!

Ўғлин бир бор кўрса бўларди,
Дили яро Инобат ая!
Эшитаркан сочларин юлди,
Бахти қаро Инобат ая!

Не кулфатки, дунёйи дунда
Ўғли шаҳид кетганлар кўпдир.
Тугамайди улар фарёди,
Кўксида тош, кўзида чўпдир.

* * *

Бу фарёдни ёзмоқ оғир, лек қайтаман,
Йиғламагин, она, деб қандоқ айтаман.

Бу жумбоқни энди кимлар ечади-ей,
Бу фарёдлар етти кўкни қучади-ей.

Тополмассан энди, она, ул мардингни,
Майли, йиғла, йиғи олар бу дардингни.

Йиғлаб-йиғлаб жоҳиллардан инсоф сўра,
Ер юзига тинчлик сўра, савоб сўра.

Она замин ўз ўқида турсин, дегин,
Аҳли одам омон-омон юрсин, дегин.

Осмон ­ битта, замин ­ битта олам аро,
Оналарни кўрмайлик, де, мотамсаро.

V

Тинчлик бошингдаги Қуёшга ўхшар,
Унинг нури ила хотиржам башар.

Тинчлик қўшиғини гиёҳлар айтар,
Гиёҳларга боққан нигоҳлар айтар.

Тинч юртда дарёлар оромда оқар,
Қирғоқлар кўксига чечаклар тақар.

Тинч бўлса деҳқоннинг кетмонида нур,
Боғбон ҳар ниҳолдан тополгай сурур.

Юзлашган чеҳралар офтобга ўхшар,
Гуллар димоғингда гулобга ўхшар.

Тинчлик чечагини болангга тутсанг,
Кўнглингдан гул узиб онангга тутсанг.

Отанг шукронаси тилларида бол,
Ҳаққа илингани дилларида бол.

Тинчлик руҳларнинг ҳам ороми бўлар,
Аждоднинг авлодга саломи бўлар.

Аслида тинчлик — дунё оналарининг олам аҳлига саломи. Зотан, Ер юзи халқларининг тилида турли жаранглайдиган, аммо бир маънони ифода этадиган «Ассалому алайкум» сўзидан ҳам тинчлик нури таралади.
Бир қўли билан бешикни, бир қўли билан дунёни тебратишга қодир олам оналари бошларида фақат тинчлик қуёши порлашини истайдилар.

Сиз гулданми ёки гилдан,
Гавҳардансиз ва ё дурдан,
Яралгансиз балки нурдан,
Гўзалликнинг шоналари,
Эй, дунёнинг оналари!

Эзгуликнинг камоли ­ Сиз,
Муҳаббатнинг висоли ­ Сиз,
Сиз ­ офтобнинг жамолисиз,
Латофатнинг лолалари,
Эй, дунёнинг оналари!

Қалбингизда қалққан қувонч,
Чеҳрангизда балққан қувонч,
Ҳаққа шукур, Ҳаққа ишонч,
Фарзанд — дурнинг доналари,
Эй, дунёнинг оналари!

Тарих қат-қат азоб ичра,
Оҳи олов китоб ичра,
Жигар — бағри кабоб ичра,
Садоқатнинг нолалари,
Эй, дунёнинг оналари!

Турфа тилда сўзлашса ҳам,
Турфа дардда бўзлашса ҳам,
Ҳақни ҳар хил излашса ҳам,
Кўзда тинчлик жолалари,
Эй, дунёнинг оналари!

Кимдир юпун, кимдир хор-зор,
Кимнинг кўзи йўлда нигор
Вале тилда бир сўз такрор,
Омон бўлсин болалари,
Эй, дунёнинг оналари!

Тилингизда ноннинг таъми,
Дилингизда дард малҳами,
Кўзингизда меҳр шами,
Ёруғ ҳар уй хоналари,
Эй, дунёнинг оналари!

Қайғуда ҳеч миллат бўлмас,
Кулгуда ҳеч миллат бўлмас,
Орзуда ҳеч миллат бўлмас,
Момо Ҳаво болалари,
Эй, дунёнинг оналари!

Ўзбекистон ­ менга Ватан,
Жоним ичра у жону тан,
Ота Ватан, Она Ватан,
Онамнинг дугоналари,
Эй, дунёнинг оналари!

* * *

Дарҳақиқат, ҳар бир онанинг фарзанди қошида чеккан заҳматининг ўзи бир достон. Орзуси, армони, бахтию дарди яна минг достон.

Афсуски, биз фарзандлар бу ҳақиқатни кеч англаб етарканмиз.

Дилимда оққан сен ­ сойдан айтайин,
Бошимда кулган сен ­ Ойдан айтайин,
Сен ҳақингда ўйлар сурганим сайин,
Кўзимдан анорлар гули тўкилар,
Кўнглимдан армонлар кули тўкилар.

Ботиб юз очмаган офтобим, онам,
Меҳрим дарёсида дил обим, онам,
Савол кўп, лек йўқдир жавобим, онам,
Иймон ўкинади, виждон ўкинар,
Жоним чок-чокидан сен деб сўкилар.

Мендек ўғилни ҳам одам дединг-да,
Борлар қаторида болам дединг-да,
Бир умр ўйланиб, ғамим единг-да,
Ким сендек жонини тикиб юкинар,
Оҳ энди ким мендек, мендек ўкинар.

Бугун соғинч мени сиртмоқлаб турар,
Бугун алам мени чақмоқлаб турар,
Бугун армон мени ортмоқлаб юрар,
Алп қаддим мажнунтол каби букилар,
Юрагим қатига тикон экилар.

Она, кетганлар-ку қайтиб келмайди,
Она, ўлмайман, деб айтиб бўлмайди.
Онасиз яшасанг, кўнглинг тўлмайди,
Кўзимдан анорлар гули тўкилар,
Қалбимдан армонлар кули тўкилар.

Онажон, кетганлар қайтиб келмаслигини инсон дунёдаги энг азиз кишисини йўқотганда билар экан. Бугун менинг кўзимдан тўкилган анор гулларини ўкинган виждоним териб олади, она! Армон куллари менинг жону жаҳонимни қандай куллашини ўзим биламан, она! Булар куллар эмас, йўқ, йўқ, булар: — Менинг онам дарёдил, менинг онам кечиримли, дея сизга илиниш ўрнига елларга совурган меҳрим, елларга совурган оқибатим, она!

* * *

Оналар ­ оламнинг ором чироғи,
Тириклик кўклами, бахтнинг япроғи.

Дуодан нур тутса, товланиб кетар,
Етти камалакнинг ёнига етар.

Озода хаёллар осмони ­ она,
Ҳар дилнинг, ҳар гулнинг посбони ­ она.

Оқибат ардоғин чироғи улар,
Дуо кавсарининг булоғи улар.
VI

Халқимизда сут аввало тириклик манбаи, ҳаёт рамзи. Кейин поклик, гўзаллик тимсоли. «Сутдек оппоқ», «сутга чайиб олгандек тиниқ» деган иборалари эса ана шу гўзалликка берилган таъриф.

Аслида она сути — вафо чашмаси. Дунёга эндигина кўз очган гўдакка она кўкрак тутади. Шу ондан бошлаб бола вужудига она ниятидаги эзгулик, вафо, муҳаббат, она дуоларидаги хуш тилаклар оқиб киради.
Онажон, агар сиз ҳаёт бўлганингизда менинг бу сўзларимни эшитиб: -Болам, қўйсанг-чи, шу баланд-парвоз гапларни, она бўлгандан кейин, болаларини эмизади-да, деган бўлардингиз одатдагидек чўрт кесиб.
Дарҳақиқат, мен сизни оиламиз кенжаси синглим Хайринисани қанчалар меҳр, интизом ва садоқат билан кўкрак сути билан боққанингизни яхши эслайман. (Шундан бўлса керак, ҳозир ҳам полвон синглим, дейман ҳазиллашиб).

Аммо бугун ўз қизларим, яна кўплаб набираларингизни ўз гўдакларини она сути билан камолга етказиш йўлидаги ҳархашалари, инжиқликларини, қандай бўлса ҳам турли-туман сунъий аралашмалар билан озиқлантириб, болани эртароқ, кўкракдан чиқазишга интилишларини кўриб, сиз ва сизнинг авлодингиз бўлмиш оналаримиздаги катта меҳр, катта қалбни, фарзанд учун жонфидоликни соғинаман. Уни аввало ўз фарзандларимда, бугунги ёшларда кўргим келади.

Чунки она сути — муҳаббат, садоқат рамзи. Она сути билан гўдак қалбига поклик, муҳаббат киради. Ватанига, элу юртига муҳаббат. Шу боис фарзандлар зиммасида ҳамиша она сутини оқлаш масъулияти туради. Онажон, ўзимча она сутини таърифлаб бир шеър қораладим.

Ҳар неъматнинг ўз таъмию, ўз иси бор,
Ҳар неъматнинг ўз рангию, ўз туси бор.
Вале айтсам, она сутин бу дунёда
Азиздан ҳам азиз тутмиш парвардигор.

Бу ­ онанинг жисмидаги жон чашмаси,
Қадр сўрсанг, аждодларнинг шон чашмаси.
­Сут-ла кирган жонла чиқар, ­ деб айтмишлар,
Етмиш икки томирдаги қон чашмаси.

Қадриятлар қиёсидир — Она сути,
Чеҳраларнинг зиёсидир — Она сути.
Мурғак дилни тамшантирган, талпинтирган,
Минг бир дарднинг давосидир Она сути.

Фақат унинг ҳар томчиси ордан келар,
Яратганга қилган шукур, зордан келар.
Бу дунёда иззат кўрган она учун,
Муҳаббатдан, меҳр чертган тордан келар.

Ҳар онанинг кўнгил қони ­ Она сути,
Дилбандига дилин жони ­ Она сути.
Она сутин оқлаб яшар эл фарзанди,
Эр кишига миллат шони ­ Она сути.

* * *

Қайси она хуш кўрмайди фарзандини,
Қайси она жон тикмайди дилбандига?
Эшитса гар қил учидек бир арзини,
Жон ипини бойламасми банд-бандига.

Остонани нигоҳида супургилаб,
Йўлларимни кутган онам қайга кетди?
Яратгандан туну кунлар умрим тилаб,
Топганини тутган онам қайга кетди?

Мен ўғлимни юз бор суйиб эркаладим,
Қизларимни қароғимда асраганман.
Лек онамга не илиндим, не тиладим,
­Кел ёнимга ўтир, деса, «чарчаганман».

Қачон, ахир, мен онамни қилдим тавоб,
Этакларин қачон кўзга суртиб қўйдим.
Юз ўргилиб, савол берса, қилмай жавоб,
Мен нодон-чи, нигоҳимни буриб қўйдим.

Бугун энди афсус, ўкинч, армон ­ бари,
Уч тиғ бўлиб санчилади юрагимга.
Наҳот энди кўзларимнинг йўқ гавҳари,
Қўлим тираб ўлтираман иягимга.

Онам қани, Онам қани, Онам қани?..

Онам йўқ! Онам қайтмас бўлиб кетганлар. Энди мен онам ҳақидаги хотираларнинг оппоқ сочларини силайман. Чунки бу хотиралардан меҳр тўкилади, онамнинг овози келади. Хаёлимда онам билан кўришаман, дардлашаман. Энди ўйлаб кўрсам бу дунёда мен учун вақтини қизғонмаган ягона инсон онам экан. Оҳ урсам оҳимга шерик, қувонсам мендан кўп қувонган. Мана бугун ҳам яна онамга дил очяпман.

Онажон, ўзингиз айтмоқчи, ўтаётган ҳар бир кунига беҳисоб шукурлар қилиб яшайдиган дориломон замонда, озод ва обод Ватанда яшаяпмиз. Бахтиёрлигимизнинг аввали — юртимизнинг тинчлиги, халқимизнинг ҳурлигида. Ҳеч кимга қарам бўлмасдан фаровон турмуш кечираётганимизда.

Жаннатмакон диёримизда ким нима истаса барчаси топилади. Вале бир ҳақиқат борки, инсонга дунёнинг энг ширин, энг аъло ноз-неъматлари ҳам ўз онаси ёпган нондек, ўз онаси пиширган таомдек азиз ва тансиқ бўлолмайди. Бунинг сирини ахтарганлар кўп. Ҳар ким ўзича тўн бичади, албатта…

Лекин дунёда она меҳри отлиқ бир неъмат борки, она зоти пиширган таомга ана шу неъмат қўшилгани боис унинг лаззатини ҳеч бир таомдан топиб бўлмайди.

Шу боис тўкин дастурхон устида ўтириб, сизнинг таомларингизни соғинсам не қилай, онажон?!

Шакарсиз шакардан ширин,
Асалсиз асалдан ширин,
Оҳ, эсласам тамшанаман,
Билиб бўлмас ҳамон сирин.
Балки меҳрин инъомлари,
Онагинам таомлари.

Ёғ ўрнига меҳрин солган,
Гўшт ўрнига сеҳрин солган,
Ёвғон таом қилсалар ҳам,
Кўнглимизни гулдек олган.
Бол эди-да, каломлари,
Онагинам таомлари.

Дастурхонда қуёш кулиб,
Нонлар ёпган тандир тўлиб,
Наздимизда онам жонин
Берар эди нондек бўлиб.
Нондек азиз, оҳ, номлари,
Онагинам таомлари.

­Бу опангга, келса, ейди,
Бу укангга турса, дейди.
Эҳ онам-а, ўзи емай
Синглим учун олиб қўйди.
Гўё онам саломлари,
Онагинам таомлари.

Етимликни билдирмасдан,
Остонадан жилдирмасдан,
Тўрт фарзандни омон тутган
Дийдага ёш индирмасдан.
Зор қақшаган оқшомлари,
Онагинам таомлари.

Дастурхоним тўкин туриб,
Ўкинаман оҳлар уриб,
Фарзандининг таомини
Берса эди таъмин кўриб.
Энди хаёл оромлари ­
Онагинам таомлари.

VII

Дунёдаги дастлабки энг буюк қўшиқ — Она алласи! Худди она сути каби она алласи билан фарзанд вужудига тоза ҳислар киради. Нечун инсон бутун умр шу оҳангни соғиниб яшайди? Чунки она ўз алласи билан фарзандининг жисмига ҳаловат бағишлаш билан бирга, унинг қалбини уйғотади.

Қолаверса, Она алласи — гўзал ва бетимсол афсун. У — ором овози, меҳру муҳаббат сози. У ҳар бир она тилида, дунё оналари тилида ҳар хил жаранглайди. Аммо бир хуш тилакни зуҳур этади. Дунё оталарининг фикрини бир мақсад йўлида жамлаб олиш мушкулдир. Вале, олам оналари ўз аллаларида бир эзгу ниятни изҳор қиладилар. Фарзанди аржумандига омонлик, оламга омонлик! Шу боис алла эшитган дил энтикади.

Мен онам аллаларини соғинаман. Албатта, онам менга қандай алла айтган, буни билмаслигим табиий. Аммо онам, набираларига — менинг фарзандларимга айтган аллалари ҳозир ҳам қулоғим остида маҳзун ва ёқимли жаранглайди. Онам қизчамизни қўлига олиб, илк бор қандай алла айтишни билмай хижолат бўлиб ўтирган аёлимга ўргатган аллалари ҳамон жонимга чертиб туради.

Хуш ниятнинг аввали ­
Онам айтган аллалар.
Қўшиқларнинг гавҳари ­
Онам айтган аллалар.

Оятдайин оромли,
Дуодайин давомли,
Сабодайин саломли ­
Онам айтган аллалар.

Оқшомларга ой бўлган,
Тош дилларга сой бўлган,
Маърифатга бой бўлган
Онам айтган аллалар.

Ухлатмаган, уйғотган,
Дилда меҳр тўлғотган,
Тинглаганлар бол тотган,
Онам айтган аллалар.

Жонни жонга улаган,
Шонни шонга улаган,
Гулни дилга белаган,
Онам айтган аллалар.

Озода хаёлларни,
Кўнгилдаги болларни,
Эслатган хуш онларни ­
Онам айтган аллалар.

Омонликнинг овози,
Қувончларин парвози,
Асли онам дил сози
Онам айтган аллалар.

Онам умрин ҳикмати,
Шарқ аёлин ибрати,
Пок қалбнинг тиловати —
Онам айтган аллалар.

Дунёда қарзларнинг тури кўп. Кимдандир олган моддий қарзинг. Қариндош-уруғ, жигарларинг, ёру дўстлар олдидаги меҳру оқибат қарзи. Элу юрт, Ватан олдидаги фарзандлик бурчи зиммамизга юклайдиган қарз…
Аммо ота тузи, она сути, уларнинг меҳру муҳаббати, сен деб чеккан заҳмати олдидаги фарзандлик қарзи инсонни бир оз ўйлантириб қўяр экан. Чунки бу қарз аслида узиб бўлмас қарз. Бироз бепарво, лоқайд фарзандлар учун бу қарз бир умрлик армонга айланиб қоладиган қарз.

Онам раҳматлик «Болам, мени ҳам бойлаб бермаган, наздингда онам ўлмайди, деб ўйлайсан, шекилли», деб қўярдилар гоҳ-гоҳида. Бу менинг озгина эътиборсизлигим, кўча хандонлигим боис айтиладиган гиналар эканлигини онам дунёдан ўтгандан кейин билдим. Кўзларим кеч очилди. Энди бу қарз — менинг мангу армоним…

* * *

Ё Раббано, то тирикман,
Ўзингга бор битта арзим.
Айт, Онамдан бу дунёда,
Узилгайми менинг қарзим?

Танамдаги шу жон учун,
Томирдаги шу қон учун,
Шу ер учун, осмон учун,
Менинг қарзим, менинг қарзим.

Оқ сут берган, таом берган,
Алла айтиб ором берган,
Тилимга илк калом берган ­
Булар, ахир, менинг қарзим.

Юрагидан юрак берган,
Оппоқ-ойдин тилак берган,
Одам қилиб, кўксим керган
Оҳ, чексиз-ку, менинг қарзим.

Кўксим баланд пайтим учун,
Ватан деган айтим учун,
Ёзган ушбу байтим учун
Менинг қарзим, менинг қарзим.

Нечун, ахир, тан олмайин,
Борлигида асролмайин,
Оҳлар уриб қолдим кейин,
Қандай узай айт, бу қарзим?

Азал дунё, гўзал дунё,
Нодир Худо, қодир Худо,
Ғойиблардан бер бир садо,
Мен Онамдан узай қарзим.

То тирикман тиловатим,
Сенга қилган ибодатим,
Бандалигим саодатим,
Менинг қарзим, менинг қарзим.

Мақсудиммас дод этмоқлик,
Энди руҳин шод этмоқлик,
Манзилин обод этмоқлик —
Менинг қарзим, менинг қарзим.

Онажон, дунёда мен учун бир тун бор! Мен бу тунни ўзим учун армон туни, ғафлат туни, деб биламан. Одатда, шоирлар тунларни тонгга улашади, бедор ўтишади, дейишади.

Аммо мен:
-Ёлғон, ёлғон, дея ҳайқиргим келади. Боиси шу тун учун ўзимдан ҳам, шоирлигимдан ҳам хижолатман, она!..

Ўша оқшом ҳам мен қошингизда эдим. Сиз ҳаддан ташқари толиққан, сўзлашга ҳам мажолингиз йўқ эди. Қўлингизни уқалаган, сочларингизни силаган бўлдим. Менга боқиб синиқ жилмайдингиз. Бугун кеч очилган кўзларимнинг кўриши, кеч кирган ақлимнинг англашича сиз бор кучингизни йиғиб:

-Ўғлим, ишдан чарчаб келгансан. Менинг ётишим курсин, сизларни ҳам қийнаб юбордим. Бор, тиниқиб ухла, эрта яна ишга борасан, — дедингиз. Мен шуни кутиб тургандек, онам ўзлари рухсат бердилар, дея ғафлат болишига бошимни қўйдим.

Аммо… аммо мен тонгда ўғлимнинг йиғи аралаш овозини эшитдим.
-Ада, туринг, бувимни бериб қўйдик!..

Мен учун бу тонг эмас, зимистон эди… Сизнинг олдингизда, сизни мен деб чеккан заҳматларингиз олдида, шувит бўлган, қаро бўлган юзимнинг тонги эди, она!

Тобут тутган одамлар ичра,
Мен борурман сафнинг олдида.
Лекин орим, ғурурим, она —
Олдда эмас, ортда қолди-да.

Афсус менинг баримдан тутган,
Армон олган буткул бўғзимдан.
Уяламан, она, нетайин,
-Рози бўлинг, — деган сўзимдан.

Кўзларимнинг ёши не даркор,
Кимга керак бу кўз-кўз нолам.
Гўё отам руҳи бўзларди,
-Оҳ, йўғимни билдирдинг, болам.

Ёнингизда бўлмадим, ахир,
Сўнгги дамда, сўнгги нафасда.
Энди менинг кўзларим қондир,
Энди менинг оҳим қафасда.

Қабрингизга тупроқ тортдилар,
Тупроқ билан тўкилдим мен ҳам.
Дилим бўзлар, тилимда бир сўз,
-Оллоҳ раҳмат қилсин-да, онам!

Тиловатнинг ҳазин оҳанги,
Тиз чўктирди барча-барчани.
Бандага шу калом очармиш,
У дунёдан ёруғ дарчани.

Ногоҳ сапчиб турдим ўрнимдан,
Келган дўст-ёр таъзимга лойиқ.
-Онам қандай одам эдилар,
Айтиб кетинг, айтинг, халойиқ!

-Яхши эди, оқила эди,
Ҳалол эди, пок аёл эди.
Фарзандлари учун жон тиккан,
Хоксор эди, хок аёл эди.

Шукур қилдим, шукур, онажон,
Шундай онам борлиги учун.
Кетса ҳамки ёруғ дунёдан,
Руҳи менга ёрлиги учун!..

Онажон, бир оқшом уйга ҳаддан ташқари кеч келдим. Эшик очилиши билан сиз ҳовлига отилиб чиқдингиз.
Намунча кеч қолмасанг?!. Шунчалар ҳам боқи беғам бўласанми? Дилим тўкилиб кетди-ку, болам… Онани яратмасин экан-да… Мен нима дейишни билмасдим. Бошим хам эди. Яна ўзингиз…

-Ўғлим, шуни унутма, мен ўлсам, руҳим сени қўриқлайди. Аммо ўзингни ўзинг асра. Кўча хандон бўлма!..
Онажон, бу достонга мен кўзимда ёш билан нуқта қўймоқчи эмасман. Сиз эр кишининг нолиганини хуш кўрмас эдингиз. Сиз бизни кўрсатганига, етказганига шукур қилиб, ор билан, офтоб билан яшашга ўргатгансиз.

Майли, армон тунининг оғриклари — бу менинг дилимдаги хун, тилимдаги дод. Аммо, мана туннинг қора пардасини кўтариб ўлкамизда омонлик тонги, саодат тонги отмоқда, она! Паркент тоғлари ортидан бош кўтараётган қуёш тирикликни, ҳаётни олқишламоқда.

Набира келинингиз кўча эшигимизни аллақачон сув сепиб, супуриб қўйибди. Демак, сиз истагандек хонадонимиз фаришталар учун очиқ, она! Ҳовлимизнинг бир бурчига сепилган, сиз хуш кўрадиган райҳонлар баргидаги шабнамларга термиламан. Нақадар мусаффо, биллур томчилар. Бармоғингизни учи тегса дув тўкилади. Аммо сабр қилиб, кузатган одам кўп ўтмай қуёш ўз нурлари ила бу шабнамларни териб олишини кўради. Улар ҳам худди капалаклардек бу дунёга бир кунга — тонггача яшагани келар экан, она! Сиз ҳар тонг ана шу шабнамларга юз-қўлларингизни чайиб олардингиз.

— Улар поклик рамзи, тиниқлик рамзи, болам. Поклик кўнгилни, тиниқлик кўзни қувонтиради. Қишлоқ боласисан, шуни унутма, оёғинг остига қараб юр, Ерни кўр! Инсон муҳаббатининг аввали, Она Ерга муҳаббатдан бошланади, дердингиз.

Онамизнинг онаси ­
Аслида шу Момо Ер,
Отамизнинг онаси ­
Бўлган, ахир, Момо Ер.

Ота макон, Она юрт,
Киндик қоним томган ер.
Онамдайин Офтобли,
Онам бўлиб, болам дер.

Она зоти болани
Жисмида пайдо қилар.
Туғилади, ном берар,
Исмида пайдо қилар.

Ай, Она Ер, Она Ер ­
Онагинам онаси.
Ахир, ўзинг эмасми
Жонимнинг парвонаси.

Ғоз-ғоз турган пайтимдан
Ўзинг елкангга олдинг.
Кўнглимга Ватан деган
Ноёб туйғуни солдинг.

Онам сути менинг илк
Насибам бўлгани рост.
Кейин ўзинг ризқ бердинг
Болам, деб қилдинг эъзоз.

Қувончимга шерик кўп,
Бор ташвишим сенгадир.
Она Ер инсон учун
Абадий энагадир.

Тепинсам, оғринмайсан,
Юкинсам, оғринмайсан.
Йиқилсам, ёнбошимда
Суянсам тоғимдайсан.

Дунёдан ўтар бўлсак,
Бағринг ­ абадий макон.
Шундан сени, Она Ер,
Она Ватан дер инсон.

Ай Она ер, Она Ер,
Онагинам онаси.
Йўқ дейсан-да, фарзандга
Оналарнинг гинаси.

Яратгандан тиларман,
Сен абад бўлгин омон.
Бағрингда бир боғим бор,
У — Онам, Ўзбекистон!

ХОТИМА

Сўзларим руҳингга бўлиб парвона,
Достоним поёнлаб бормоқда, Она.

Ўргатдинг, ҳар кимдан эзгулик кутдим,
Умрим йўлларида сўз излаб ўтдим.

Меҳринг чашмасидан қониб ичганман,
Қалбинг оташидан ёниб ичганман.

Ёниб яшайдирман оташинг билан,
Фахр этардинг мендек дилкашинг билан.

Дуоинг тиллога баробар эди,
Гўёки жаннатдан бир хабар эди.

Шукурким, ушбу кун элнинг ўғлиман,
Шу буюк халқимнинг битта чўғиман.

Меҳринг меҳробига тиз чўкким келар,
Шоядким, мен учун руҳинг шод бўлар.

Шоирман, ҳар ўғли шоир Ватанда,
Ким шоир бўлмайди бундай чаманда.

Улуғ арконлиги ­ бобомерос юрт,
Булбул забонлиги ­ момомерос юрт.

Мен қандай фахр этмай, офтоб юзлигим,
Ўзинг Она Ватан, ўзинг ўзлигим.

Бу достон жонимдан чашмадек чиқди,
Дилимдан чашмага ташнадек чиқди.

Она, бу ­ аслида меҳрим лоласи,
Унга сиёҳ бўлди кўзим жоласи.

Армоним тунида — моҳтобим ўзинг,
Умримнинг тонгида — офтобим ўзинг!

2013-2016

Bir haftacha avval ijtimoiy tarmoqlarning birida O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi haqida yozganlarimni o‘qib juda ko‘pchilik turli, ba’zan bir-biriga qarama-qarshi fikr-mulohazalarni aytishdi. Bir hafta o‘tgani bilan uyushmaning bugungi ahvoli va uning qanday bo‘lishi haqidagi fikrlarim o‘zgarmadi. Ammo shu bir hafta ichida faqat bir narsa meni meni qiynab keldi. Qiynagan narsa o‘sha ijtimoiy tarmoqda e’lon qilingan matnimda ikki-uch shoir nomini olib, ularning she’ri devoriy gazetadayam bosilishga arzimaydi, degan gapim edi.

Men mansub avlod hamisha to‘g‘ri so‘zni aytib kelgan avloddir. Bu avlod o‘tgan asrning 80-yillarida adabiyotga kirib kelgan va oradan ko‘p o‘tmay, aniqrog‘i, o‘sha “oshkoralik” deb atalgan zamondan boshlab O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi maydonida keskin fikrlaru munosabatlar yashirmasdan aytilgan jarayon ishtirokchilariga aylangan edi. uyushma majlislarida adabiyotda adashib yurganlarni ayab o‘tirmay, yuzi-ko‘zi demay, uyushma rahbarimi, adabiyotshunos akademikmi, tengdosh jo‘ramizmi, yoshi katta akamizmi, kimligidan qat’iy nazar, yuziga tikka aytaverardik.

Ammo, keyingi chorak asr davomida adabiy jarayon maydonidan tanqid ruhi, saralash mezonlari chetga surib tashlandi. Faqat madhu sano, faqat quruq maqtash odatga aylandi. Ayniqsa, uyushma rahbari biron narsa yozib qolsa bormi, maqtovchilar bazmi jinlar bazmiga aylanadi. Tanqidning ijobiy ta’siri, Abdulla Qodiriy bobomizning nasihat qilib 95 yil avval yozilgan mana bu so‘zlarini unutdik: “Tanqid so‘ziga berilgan ma’no bizningcha durust emas. Tanqidning ma’noyi lug‘aviysi saralash, arayishini olmoq degan so‘zdir…”

Ammo, yana bir haqiqat shundaki, har qanday tanqidiy munosabat, bir ijodkorga nisbatan aytilgan har qanday keskin so‘z baribir subyektiv bo‘lib qolaveradi. Asl va to‘g‘ri baho qisman adabiyotshunoslar xulosasi-yu munosabatida, qisman kitobxon ahli nazarida va albatta, qisman ijodkor hamkasblari tomonidan berilgan bahodan kelib chiqadi.

O‘sha ijtimoiy tarmoqda e’lon qilingan matnimdagi ikki-uch shoir, shu jumladan Mahmud Toir va Enaxon Siddiqova haqidagi gapimga qaytaylik. Bu gapni bunday emas, boshqacha tarzda aytishim kerakligini  tan olaman. Ehtirosga berilmasligim, gapim tahlilga asoslangan bo‘lishi kerak edi. Har qanday fikr tahlilga asoslangandagina ishonchga sazovor bo‘ladi. Ochiq tan olaman, “she’rlari devoriy gazetadayam bosilishga arzimaydi” deyish asl tanqid, bobomiz aytgan “saralash, arayishini olmoq” ruhiga ziddir. Shundan kelib, e’lon qilingan matnimdagi bu ikki shoirga oid jumlamni bir kishining subyektiv gapi sifatida qabul qilinishi istayman va nomlari aytilgan har ikki ijodkorga nisbatan noto‘g‘ri munosabatda bo‘lganimni tan olaman. Ammo, yana takrorlayman, O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasining bugungi ahvoli, rahbariyatining faoliyati va tashkilotning qanday bo‘lishi haqidagi fikrlarim o‘zgargani yo‘q.

Men sizning diqqatingizga Mahmud Toirning menga yozgan maktubiniyam havola etmoqchi edim. Ammo, shoir do‘stim to‘g‘ri qarorga kelib, o‘z maktubini o‘sha mening matnim berilgan ijtimoiy tarmoqda e’lon qilgani uchun uni saytda berishga zarurat qolmadi.

Bugun Mahmud Toir she’rlari va dostonini taqdim etar ekanman, shoirga yangi ijodiy yutuqlar tilab qolaman.

Xurshid Davron
O‘zbekiston xalq shoiri

Mahmud TOIR
SHE’RLAR VA DOSTON
09

YASHAYAPMIZ

Biz oy bilan dog‘ talashmadik,IMG_8981.JPG
Biz baxt bilan bog‘ talashmadik,
Burgut bilan tog‘ talashmadik,
Bor boricha, boriga bozor,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

Shoir biz-da, sharobimiz bor,
Bo‘lsa to‘rtta kitobimiz bor,
Vale dilda oftobimiz bor,
Biz boridan qilmaganmiz or,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

Bu dunyoning kami to‘lmagan,
Oltin olma, duo ol degan,
Onam ketgan, qaytib kelmagan,
Dilni o‘rtar, faqat sog‘inch, zor,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

Dil to‘ladi, ko‘zim to‘lganda,
She’r bo‘ladi, so‘zim to‘lganda,
Nima bo‘lar, o‘zim to‘lganda,
Bu savolni aytmayman takror,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

Yurishibdi oyni olganlar,
Tulpor toyib, toyni olganlar,
Dili qurib soyni olganlar,
Oladi-da, omadlari bor,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

Goh-gohida qilganda alam,
Jismu jonim tilganda alam,
Onam derdi: — til tishla, bolam,
Tishlarimda hali bor mador,
Yashayapmiz, Olloh o‘zi yor.

SINOV

Oyning yuzidagi dog‘ni sidirdim,
Ko‘nglim ko‘zidagi yog‘ni sidirdim,
Tongga tumor bo‘ldi bir tiniq tunlar,
O‘zimdan o‘zimni shundoq qidirdim.

Tongda meni yo‘qlab yellar keldilar,
Sochimni silashga qo‘llar keldilar.
Qoshimda onamning ruhi turarmi,
Ko‘zlarimdan toshib sellar keldilar.

Sinovga qurilgan ekanmi, hayot,
Ayt, ovga qurilgan ekanmi, hayot,
Shukrim sharbatidan sarhushman buncha,
Sinovning mevasi bilsang, bu bayot.

Boshimdan g‘iybatning tog‘in sidirdim,
Xazondan yo‘limning bog‘in sidirdim,
Meni yo‘qlab keldi haqiqat horg‘in,
Umrimning bolalik chog‘in qidirdim.

Oqilsan, orifsan o‘ylatar hayot,
Oshiqsan, orom yo‘q, kuylatar hayot.
Ilkingdan uzmasang poklikni, Mahmud,
Ko‘zlarga tik qarab so‘ylatar hayot.

YAXSHI

Tilab olgan hurmatdan
Gado topgan non yaxshi.
Sotqin ko‘rgan izzatdan
Chiqib ketgan jon yaxshi.
Yuz yil yig‘lab yurgandan,
Saodatli on yaxshi.
Ey do‘st, mendan so‘rmagin
Kim yomonu kim yaxshi.
Bo‘m-bo‘sh tilla ko‘zadan
Mayga to‘la xum yaxshi.

Chumolini jonidan,
Qumursqaning qonidan,
Qarg‘aning qumg‘onidan,
Hatto itning shonidan,
Ta’ma talab kaslardan
Bir chimdim rayhon yaxshi.
Ey do‘st, mendan so‘rmagin-
Alifmi yo Nun yaxshi,
Kunduz quldek yurgandan
Ozod yurgan tun yaxshi.

Burda nonni tutolsang,
Fikrin qilib yashasang.
Qultum suvni yutolsang,
Shukrin qilib yashasang.
Bir odamdek yashashga
O‘aq bergan imkon yaxshi.
Yaxshilar ko‘p dunyoda,
Demasman hech: men — yaxshi,
Yaxshiliklar yarashgan,
Do‘sti aziz, sen — yaxshi.

Qumg‘oning qo‘rsiz qolsa,
Yuraging jo‘rsiz qolsa,
Jon degani kun kelib,
Tandan chiqib tin olsa,
Oh, ortingdan desalar,
Ketdi bir inson yaxshi!
Mahmud, zinhor demagin,
O‘lganda ham shon yaxshi,
Ruhingga rohat tilab
O‘qilgan Qur’on yaxshi.

MЕNI TOSHLAR TINGLASHADI…

Meni toshlar tinglashadi, dili borga o‘xshaydi,
Yellar sochim silashadi, qo‘li borga o‘xshaydi,
Ayo do‘stlar, maysalarning tili borga o‘xshaydi,
Men dilimni xushlab turgim, irmoqlar kuylashganda,
Men tilimni tishlab turgim, yaproqlar so‘ylashganda.

Tikonimni tirnamang deb yantoq yig‘lab o‘sarmish,
Ildizlarning tabassumi kurtagida ko‘karmish,
Bulbul bo‘lsang, bedor bo‘l poyingga gul cho‘karmish,
Yuragimni ushlab turgim, yulduzlar bo‘zlashganda,
Men tilimni tishlab turgim, turnalar tillashganda.

Shabnam tongning sharobidir, tangri quyoshga tutgay,
Lab ochgan gul bolarini intizor qizdek kutgay,
Ikki oshiq topishganda bu dunyoni unutgay,
Men dilimni xushlab turgim, g‘unchalar gullashganda,
Men tilimni tishlab turgim, oshiqlar sirlashganda.

Sukunatning xush sozini sarmast sabolar buzgay,
Aytishurlar qiz nozini aqli adolar buzgay,
Aytgim kelar, dil torini ishqda gadolar uzgay,
Men dilimni tushovlagum, dildorlar nozlashganda,
Men jismimdan jon ovlagum, gadolar yuzlashganda.

Meni toshlar tinglashadi, dili borga o‘xshaydi,
Yellar sochim silashadi, qo‘li borga o‘xshaydi,
Ayo Mahmud, maysalarning tili borga o‘xshaydi,
Men dilimni xushlab turgim, maysalar tillashganda,
Bu dunyo ifordan xush jiydalar gullashganda.

MЕNDAN MЕNI SO‘RAMA

Men toshlarni tiliman,
Men ko‘ngilning guliman,
Bu dunyoning giliman,
Mendan meni so‘rama.

Tillosi yo‘q boy nadur,
Egilmasa yoy nadur,
Suv oqmasa soy nadur,
Mendan meni so‘rama.

Oftobga ergashmasang,
Yer bilan yig‘lashmasang,
Tig‘ bilan tillashmasang,
Mendan meni so‘rama.

Sen yetmagan yo‘ldaman,
Suv kirmagan cho‘ldaman,
Bir maysaman, do‘ldaman,
Mendan meni so‘rama.

Har daryoning boshi bor,
Har ko‘zning o‘z yoshi bor,
Ham tabibman, ham bemor,
Mendan meni so‘rama.

To‘kilmasam, to‘lmayman,
Qor qo‘ynida gullayman,
Men shunchaki o‘lmayman,
Mendan meni so‘rama.

Kundan tunni so‘rama,
Qo‘rdan kulni so‘rama,
Mendan dunyo so‘rayver,
Mendan meni so‘rama.

LOLA

Bahor ko‘ksidagi quyoshsan, lola,
Bahor ko‘zidagi ko‘z yoshsan, lola,
Qorlarning iziga sochilgan qonim,
Bahor bag‘ridagi bardoshsan, lola.

Qizargan quvonchdan rang olgan gulim,
Goh o‘z jamolidan tang qolgan gulim,
Bunchalar go‘zalsan, bunchalar so‘lim,
Dilpora dillarga dildoshsan, lola.

Kelishing quvonchdir, ketishing nola,
Oh buncha qisqadir umrimiz lola.
Ko‘zimga surtayin, ko‘ksimga bosay,
Qayta ko‘rishguncha lolajon, lola.

Yodimda gullaysan ketganing bilan,
Dodimda gullaysan ketganing bilan,
Men seni sog‘inib yo‘qlayveraman,
Qoning atirgulga tutganing bilan.

HAVAS

Olamga soyani oftob yoymaydi,
Hasadning betini shabnam chaymaydi.
Har dilda bir olam havas bo‘lsaydi,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

Ko‘zguga qo‘l tegsa g‘ubori qolar,
Yaxshining izidan xumori qolar,
Kimda nima bo‘lsa bori qolar,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

Chimdim nur olamga oftob emasdir,
Sarkashlik savolga javob emasdir.
Hech kim xasadgo‘ydek kazzob emasdir,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

Olam tomoshaga qurilgan makon,
Bir yelkangda Rahmon, birida shayton.
Nafsingga quldirsan, Sabringga sulton,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

Tikilsa tog‘larni yiqar ba’zilar,
Osmonga narvonsiz chiqar ba’zilar,
Nigohingdan aqling uqar ba’zilar,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

Tengni tengi bilan ko‘rsin bu dunyo,
Kengni kengi bilan ko‘rsin bu dunyo.
Mahmud, sendan nari xasad, kin, riyo,
Havas boshqacha-da, hasad boshqacha.

TO‘RTLIKLAR

Baxsda tug‘iladi haqiqat derlar,
Ne ajab gohida bahsda bo‘g‘ilar.
Yo‘lbarsni o‘ldirib qo‘ygan davrada,
Dumin likillatib tulki tug‘ilar.

* * *

Haqiqat hukmi bu, Haqning qarori,
To‘g‘rining ishlarin kelgay barori.
Yomonlik qasdida yurgan ul kaslar,
Ilonlar zotining aynan chipori.

* * *

So‘z sovurma nodon oldida,
Yaxshi yotdir yomon oldida.
Yetti o‘lchab bir kesmaganlar,
Boshi xamdir vijdon oldida.

* * *

Har jonning chashmasi dil ichindadir,
Qilning qirq bo‘lagi, qil ichindadir.
Gul ichra ne bo‘lsa bulbuldan so‘ra,
Toshning to‘qson zarbi, til uchindadir.

* * *

Sabodan sachragan sadoni suydim,
«Segoh» sehridagi sahroni suydim.
Savdoyi Sayxunman, so‘rmading, sanam,
Sitamlaring solgan savdoni suydim.

* * *

Agar olmoq bo‘lsang burgut bahosin,
Chumchuqqa yor etma, tog‘lar dahosin.
Itning arobasin bo‘ri tortmagay,
Har kim o‘zi poklar o‘zin yoqasin.

* * *

Dunyo tasavvurga sig‘maydi gohi,
Tafakkur oqsasa, aqlning ohi.
Shirk keltirmasang bo‘lgani, Mahmud,
O‘zi anglatadi senga Ilohi.

IKKILIKLAR

O‘tgan kun umrdan uzilgan tomchi,
Qo‘lingdan kelsa gar, bir ushlab qolchi.

* * *

Havasning yuzlari yorug‘ hamisha,
Hasadning yuzlari — yorilgan shisha.

* * *

Quvonch qariganda qayg‘u bo‘larmish,
Qayg‘u qariganda odam o‘larmish.

* * *

Yomg‘ir yog‘ar edi qorning ustiga,
Minnat qilingandek do‘sti-do‘stiga.

* * *

Olam go‘zalligi gulning rangida,
Tilning guzalligi dilning rangida.

* * *

Haqiqat Xudoning yerdagi yuzi,
Uni sindirganning singaydir o‘zi.

* * *

Demang qaydan Mahmudning bayti,
She’r — ko‘nglimning gullagan payti.

ARMON TUNI
Doston

Onam Rafiqa Norbobo qizi xotirasiga bag‘ishlayman

MUQADDIMA

Bir so‘z bor bu qadim, sirli dunyoda,
Hayot ne, mehr ne — etgay ifoda.

Shu so‘zdan boshlanar tiriklik go‘yo,
Shu so‘zdan boshlanar qo‘shiq ham navo.

U erur insonlik, ezgulik ramzi,
Vafo qasidasi, jasorat hamdi.

Hidoyatga eltur itoat unga,
Saodat istasang et odat bunga.

Shu so‘z toza dilning mehrobi erur,
Farzandning mohtobi, oftobi erur.

Vatandek muqaddas bu so‘z jarangi,
Olloh mangu ekan, bu so‘z ham mangu.

Ko‘ngil dunyosida osmondir bu so‘z,
Qadrin bilmaganga armondir bu so‘z.

Kimki nomin aytsa, jo‘r bo‘lar olam,
U mening quvonchim, armonim, nolam.

Dunyoda quyoshdek ulug‘ yagona,
Ona u, Ona u, mehribon ONA!

Ona so‘zini tilga olgan har bir insonning ko‘z o‘ngida, beixtiyor o‘z onasining porloq siymosi gavdalanadi. O‘zgacha bo‘lishini tasavvur etish qiyin. Chunki har kimning jismiga jon o‘z onasidan o‘tadi.

Aziz o‘quvchim, men ham o‘z onam haqida dil to‘kkim keldi. Aslida bu dostonni onam vafotidan keyin boshladim, deyishga til bormaydi. Balki bu bitikni otamdan erta judo bo‘lganda boshlagandirman. Mumkin onam haqidagi ilk she’rim uning debochasi bo‘lgandir. Chunki bisotimda onam va muhtarama onalar madh etilgan yozmishlarim talaygina. Nazdimda men ularni jamlayapman.

Qolaversa, har kimning o‘z onasi haqida aytgan dil so‘zi — bu avvalo yurtimiz onalari, millatimiz volidalari sha’niga bitilgan hamd, izhori e’tirofdir. O‘zbek onasiga xos daryodillikning barcha ezgu a’mollarini men o‘z onamda ko‘rdim va shukurkim, bu mehru muhabbatdan bahramand bo‘ldim.

Shu bois onalarimiz madhi timsolida qadrdon o‘quvchilarim bilan navbatdagi g‘oyibona diydor muborak bo‘lsin, degim kelyapti. Shoyad, bu doston Sizning ham dil mulkingizga aylansa.

I

Bir kun mehmon kelmagan kun yo‘q,
Ostonangiz tillodan, ona.
Sizni asli tilab olganlar,
Muhabbatdan, vafodan, ona.

Siz umrimning munavvar tongi,
Uy to‘rida bir oftobimsiz.
Duolarning duri jamlangan,
Muqaddassiz, xush kitobimsiz.

Jonim onam, daryodil onam,
Haqning hukmi, yozihlari bor.
Men baxtliman, onasizlarning,
Tabib bilmas og‘riqlari bor.

Bir kun mehmon kelmagan kun yo‘q,
Bu fe’lingiz Xudodan, ona.
Sizni sira ketgizgim kelmas,
Hamma ketar dunyodan, ona.

Mushtiparim, onajonginam, bu she’rni yozib sizga o‘qib berganimda dunyoda mendan baxtli odam yo‘q edi. Qayda bo‘lmay, talpingan tog‘im hamisha Siz bo‘lgansiz. Xonadonimiz fayzi, farishtasi, chirog‘i edingiz.

Ammo… Kun kelib sog‘inch, xijron va azob iskanjasida qolishimni, ayriliq naqadar og‘ir ekanini bilamagandim.

— Bandasi tadbir qiladi, Yaratgan taqdir, bolam. Egam chorlasa, o‘ziga shukurkim, mening orqa etagimda og‘irligim yo‘q. Omonatimni topshirishga doim tayyorman, — derdingiz. Insonning ko‘zidagi to‘rlar avvalida g‘aflat to‘ri turarkan. Kech ochilgan ko‘zlar kecha ko‘rishi mumkin bo‘lgan odamni bugun ko‘rolmay qolishi haqiqat ekan.

Onajon, o‘zingiz aytgandek, oy bizning qishloqda yerga yaqin, quyosh ham tog‘larni o‘pib yuz ochadi. Har bir qarichida, sizning tabarruk izingiz qolgan hovlimizni aylanib yuribman. Osmonga qarasam, yangi oy chiqibdi. Sizning duolaringizdek, sizning tilaklaringizdek yoqimli oy…

Ona, men oyga qancha uzoq termulsam, u menga shuncha yaqin kelayotgandek. Go‘yo boshimdagi oy timsolida sizni ko‘rayotgandekman. Nazarimda, siz ham oy bilan yerga tushib kelmoqdasiz. Shu tobda sizni yangi oyga mengzagim keldi, ona. Odamlar yangi oyga boqib, xush niyatlarining ijobatini so‘rashsa, men sizdan hamisha behisob totli so‘zlar, pandu o‘gitlar eshitganman. Xuddi suvrati, siyrati mutanosib odamlar bir-birini izlab yurganidek.

O‘ylab ko‘rsam, odamzot niyatidagi yorug‘likni, go‘zallikni, mehru oqibatni ona tabiatdan olar ekan. Zilol suvlardan tiniqlikni, oyu quyoshdan yorug‘likni, jo‘shqin suvlardan quvnoqlikni, kapalaklarga boqib umrimiz o‘lchab berilganini anglasa, toshlarga qarab qahri qattiq bo‘lmaslikni…

Ona tabiatdagi biz ta’rifu tavsif etib ado qilolmaydigan jamiki ezguliklar barcha onalar kabi sizda ham bor edi, onajon!

Ezgulikni asrash — onani asrashdan boshlanadi. Dunyoni asrash — onalarni asrashdan boshlanadi. Onasi borning oftobi so‘nmaydi. Shu bois har kim o‘z onasini o‘z ovozi, o‘z muhabbati, o‘z quvonchi bilan ta’riflaydi. Shu niyatda qo‘limga qalam oldim, Ona!

II

Bismilloh bo‘lgaydir so‘zim avvali,
Onamdir qalbimning toza gavhari.
O‘zi osmonimdir, o‘zi zaminim,
Jonidan jon bergan, jonim zargari.

Men qo‘shiq boshladim onam vasfida,
Hayotim dostoni onam aslida.
Najot farishtasin ko‘rsa ne ajab,
Borki odamizod ona vaslida.

Farzandning onadek fidosi bo‘lmas,
Farzandning onadek adosi bo‘lmas.
Ketgach, sen qabriga yuz yil qatnasang,
Qaro tuproqning hech sadosi bo‘lmas.

Endi sog‘inch ohi kaloming bo‘lgay,
Endi armon sening taoming bo‘lgay.
Ko‘rging kelaverar, ko‘zlaring giryon,
Faqat siymosiga saloming bo‘lgay.

1964 yilning iyul oyi. Men beshinchi sinfni, ukam uchinchi, singlim birinchi, opam sakkizinchi sinfni tugatgan.

Otamiz qazo qildi… O‘sha paytda Parkentda buyrakdagi toshni operatsiya qiladigan jarroh topilmabdi. Buyrak huruji sabab otamizdan ayrilib qoldik!..

Siz 40 yoshda edingiz, Ona. «O‘zing uchun o‘l, yetim», atalmish kunlar boshlandi. Ukalaringiz Nizomiddin, Sirojiddin tog‘alarim baholi qudrat qo‘llab turdilar. Ammo har ro‘zg‘orning o‘z g‘ori bor. Qolaversa, qo‘ldan berganga qush to‘ymas, deganlar.

Taqdir taqozosi ekan, biroz qat’iyatli, qattiqqo‘l bo‘la boshladingiz. Opam bilan meni erta tongda uyg‘otar edingiz. Maktabga borgunimizcha daladan o‘t o‘rib kelardik. Maktabdan kelib yana o‘tga borardik. Ortganini pichan qilib quritardik. Yozda o‘rilgan g‘alla maydonlaridan somon yig‘ardik, mashoq terardik. Asosan bitta sigirning sut-qatig‘ini sotib ro‘zg‘or yuritardik. Qish kunlari beshta bo‘z qopga somon tiqib, eshakka ortib, bozorga olib tushib sotardim.

Sakkizinchi sinfni bitirganimdan keyin, yozda odamlarning uyida mardikor bo‘lib ishlay boshladim. To‘g‘rirog‘i, yangi qurilgan imoratlarning shuvog‘ini qiladigan ustalarga loy qorib berardim.

Borgan sari otamning qadri o‘ta boshladi. Mendan uchrashuvlarda «o‘zingiz yaxshi ko‘rgan she’ringizni o‘qib bering», desalar, hanuz otam haqidagi she’rni o‘qiyman:

Derazadan tushgan nurda, o‘g‘lim, mening ko‘zim bor,
Elga qilgan savobingda bilki yorug‘ yuzim bor,
Gar g‘aflatdan yiroq ersang, vujudingda o‘zim bor,
Bolam, otam o‘lgan dema, men o‘zingda yashayman,
Kim ortingdan duo qilsa, men izingda yashayman.

Bandasidan qo‘rqma, bolam, qo‘rqqin faqat Xudodan,
Yukunmagin sen har kasga, shafqat tila Allohdan,
Rosti, o‘lmoq-kulib ketish bu yolg‘onchi dunyodan,
Bolam, otam o‘lgan dema, men o‘zingda yashayman,
Diling, tiling bir bo‘lsa gar men so‘zingda yashayman.

Farzand inson ortidagi yonib qolgan chiroqdir,
Chiroq yoqsang, parvonaman, ruhim mening uyg‘oqdir,
Sen unutma, oxiratda har daqiqang so‘roqdir,
Bolam, otam o‘lgan dema, men o‘zingda yashayman,
Jondan aziz suygan o‘g‘ling ham qizingda yashayman.

Umr o‘zi — oqar daryo, to‘g‘oni bu — o‘limdir,
Qaro yerga bo‘sh kelgan bu — mening ikki qo‘limdir,
Bu dunyoda she’r gadosi Mahmud — mening o‘g‘limdir,
Bolam, otam o‘lgan dema, men o‘zingda yashayman,
Halol bo‘lsa topgan noning, men tuzingda yashayman.

Qachonki chap qo‘limdagi chandiqqa ko‘zim tushsa, bir voqeani eslayman.

Oltinchi sinfda o‘qirdim. Sentyabr oyi, tokzorlar ichidagi o‘tlardan o‘rib kelgani Nomanak atalmish maskaniga opam bilan birga bordik. Opam eshakdan tushib, menga «tusha qol», deyishini bilaman, eshak nimadandir hurkib meni olib qochib ketdi. O‘zimni tutolmay yiqildim, qo‘limni o‘roq tilib yubordi. Ammo oyog‘imning biri uzangida qolib ketgani bois eshak meni tokzor ichiga sudrab ketdi. Qolganini bilmayman…
Uyda hushimga kelsam, siz boshimda opamni koyib, «seni o‘tga yubormay men o‘lay», deya bo‘zlab o‘tiribsiz. Butun badanim momataloq, shilingan…

* * *

1969 yil o‘rta maktabni tugatdim. Sinfdoshlarim birin-ketin hujjatlarini oliy o‘quv yurtlariga topshira boshladi. Men jim edim. Bir kuni tonggi nonushta ustida mendan so‘rab qoldingiz:
-Mana, maktabni ham tugatding. Xo‘sh, endi nima qilmoqchisan, o‘g‘lim?

-Biron joyga ishga kiraman. Ish topolmasam, mardikorchilik qilaman. Sizga yordam beraman. Bosh o‘g‘lingizman, axir!

-Yo‘q, o‘qiysan. Otang rahmatlikni elu yurt nafaqat duradgor, usta, balki o‘qimishli inson sifatida ham qadrlardi. Mayli, kim bo‘lsang ham otangni ruhini shod qil. Qolaversa, opang maktabda farrosh bo‘lib ishlayapti. Ukang ham ulg‘ayib qoldi. Bir kunimizni ko‘rarmiz…

Aslida otang bilan birdan bir orzuimiz sizlarni barchangizni o‘qimishli qilib kamolga yetkazish edi. Zamona zayli bilan o‘zimiz o‘qiy olmaganimiz bois, farzandlarimiz o‘qisin, deb niyat qilardik. O‘qigan, uqqan odamning hamisha yo‘li nurli, so‘zi qo‘rli bo‘ladi, o‘g‘lim. Men hayot ekanman, albatta o‘qiysan!

Ona, o‘sha kezda tomog‘imga nimadir tiqilib qoldi. Tiz cho‘kib oyoqlaringizga boshimni qo‘yib, yig‘lagim keldi. «Meni shunday onam bor», deya hayqirgim keldi…

Men hozirgi O‘zbekiston Milliy universitetining filologiya fakultetiga hujjatlarimni topshirdim. Kunduzgi bo‘limga o‘tolmadim. To‘plagan ballarim asosida kechki bo‘limga qabul qilindim. Xursand bo‘ldim. Demak, kunduzi ishlab, kechqurun o‘qiyman.

Ona, Sizning mehringiz tufayli mening talabalik yillarim boshlandi. Mana bu she’rim o‘sha yillari siz uchun yozilgan edi.

Men tug‘ildim, g‘oz-g‘oz turdim,
Joning tikding so‘zim uchun.
Kech so‘rarman, ona, uzr,
Yashadingmi o‘zing uchun?!

Bulut ko‘kda, suv soydadur,
Qaro tunda ko‘z oydadur,
Jonim onam, jon qaydadir,
Yashadingmi o‘zing uchun?!

Yuk ko‘tarding, yig‘lamading,
Jonimizni tig‘lamading,
O‘tgan umring ilg‘amading,
Yashadingmi o‘zing uchun?!

Bemehrmas farzand ahli,
Kech kirarkan faqat aqli,
Aytgin ona, dilim dog‘li,
Yashadingmi o‘zing uchun?!

Sochlaringni qori bilan,
Jafoli jon zori bilan,
Sen mamnunsan bori bilan,
Yashadingmi o‘zing uchun?!

Hechdan ko‘ra kech bo‘lsa ham,
Armonlarga dil to‘lsa ham,
Yasha endi, jonim onam,
Qolgan umring o‘zing uchun.

Kunduzi qurilishda ishlab, kechqurun o‘qiganim bois hech kimga muhtoj bo‘lmadik. Aksincha, imkon qadar sizni qo‘llab turdim. Ammo ikkinchi kursni bitirib, harbiy xizmatga ketishga to‘g‘ri keldi. Kechki bo‘limda o‘qiydiganlar uchun harbiy xizmat majburiy edi. Harbiy xizmatdan qaytib o‘qishimni davom ettirdim, nashriyotga ekspeditor bo‘lib ishga kirdim. Toshkent shahrida men kirmagan bosmaxona, men bormagan qog‘oz, kitob omborxonasi qolmadi. Tengdoshlarimning birin-ketin she’rlari, kitoblari chiqa boshladi. Men sukutda edim. Opamni turmushga berish payti o‘tib boryapti. O‘zim topib, o‘zim uylanishim kerak. Azal-azaldan yelkamda bir yuk bo‘lsa, undan qutulmagunimcha qo‘lim qalamga bormaydi. Hozir ham shunday.

Turmush tashvishlari sizni erta ezib qo‘ygandi, ona. Endi tez-tez tobingiz qochadigan bo‘lib qoldi.
-Kitobing qachon chiqadi, bolam, — derdingiz.

Men she’r yozolmayotganimdan, kitob chop etib, sizni xursand qilolmayotganimdan o‘kinardim. Ammo bir narsani bilardim. Sizning duolaringiz, padari buzrukvorimning ruhi menga yor edi.

Sizning metin irodangiz oldida doim ta’zimdaman. Sizni ilk bor jarrohlik stoliga olishayotganida yetmishni qoralayotgan edingiz. O‘t qopingizni olib tashlashdi. Sizga o‘shanda Yaratgandan shifo tilab, nima uchundir onalarning onasi Momo Havoga zorlangan edim.

Momo Havo, Momojonim, sen onamni asragin,
Men do‘lvorni chiroq bilgan parvonamni asragin,
Yetmish ikki tomirimda noxush tuyg‘u titragay,
Momo Havo, Momojonim, sen onamni asragin!

Javdiragan yulduzlar-yey, xayollarim olgaydir,
Nahot onam bir kun kelib yulduz bo‘lib qolgaydir,
Ko‘rguzmagan mehrim mening yurak-bag‘rim o‘rtaydir,
Momo Havo, Momojonim, sen onamni asragin!

Sochining har tolasida ming bir azob qartaydi,
Tongda onam sochin emas, azoblarin taraydi,
Armon ezar, evoh, aqlim endi unsiz ingraydi,
Momo Havo, Momojonim, sen onamni asragin!

Sizni 15 yilda to‘rt bora operatsiya qilishdi. Buyragingizning birida saraton kasalligi borligini aytishganda oyoqlaringizni quchib unsiz yig‘lagan edim.

-Yo‘q, onam o‘lmaydi. Bo‘lishi mumkin emas. O‘lishiga yo‘l qo‘ymayman! Axir, otam ham buyragidagi tosh tufayli dunyodan erta ketgan… Onam yashashi kerak, — deya nola qilgandim.

Shifokorlar buyrakdagi kasallik hali tarqalib ulgurmagani, bemor buyrak olib tashlansa yashab ketishingiz mumkinligini aytishdi. O‘zingizga bu haqda bildirganimiz yo‘q. Faqat, «buyragingizdagi toshni oldirib tashlaymiz», dedik. Ammo:

Dunyoda eng toza so‘zni qidirib,
Onamning dardiga shifo so‘radim.
Yuzimdan ko‘zimning yoshin sidirib,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Tiz cho‘kdim eng avval yolg‘iz Xudoga,
Dard bergan qodirdir o‘zi davoga.
Yolbordim ham yana Momo Havoga,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Irmoqlar, iltijo bo‘lib oqingiz,
Turnalar boshida qanot qoqingiz,
Azoblar, og‘riqlar meni chaqingiz,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Oppoq sochlarida poklik jamoli,
Joni chirqillar-u, tilida boli,
To‘rt farzand qoshida biz qaddi doli,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Tangriga yaqinsiz oyu yulduzlar,
Har bemor erta tong quyoshni izlar,
Bo‘g‘zimda qabardi nola-yu bo‘zlar,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Bulbullar, bir nafas gulni unuting,
Dunyoda bor gulni tangriga tuting,
Mahmudga jo‘r bo‘ling, dodiga yeting,
Onamning dardiga shifo so‘radim.

Ohimiz Ollohga yetdi… Siz sog‘aya boshladingiz. Bir yil o‘tib, qo‘ni-qo‘shnilar, yaqin qarindosh-urug‘larning uylariga o‘zingiz borib keladigan bo‘ldingiz.

Ona, siz benazir mehrning sohibasi edingiz.

Nabiralaringiz jindek og‘rib qolsa, kelinlaringizga qarab o‘tirmasdan, o‘zingiz chorasini topar edingiz. Sizning daryodilligingizni eslash yurakni orziqtiradi, ona!

Sochingizning tolasida dunyo sochi oqarmish,
Joningizni jaranglatib vafo chaqmoq chaqarmish,
Allangizning oromlari oyga ham xush yoqarmish,
Daryodilim, desam daryo xijolatdir, Onajon,
Poyingizga tiz cho‘kmoqlik saodatdir, Onajon!

Yuragimga o‘chmas cho‘g‘ni tashlab turgan quyoshim,
Qora tunda shamchirog‘im, oydan yorug‘ yo‘ldoshim,
Tosh ko‘nglimni toshirgan ul, ko‘zimga qalqqan yoshim,
Duolardan dil bog‘iga gul qadagan, Onajon,
Joynamozning jamoliga nur qadagan, Onajon!

III

Gohida dilimda: «Onamga hayronman, el-yurt tanigan o‘g‘lini ham xuddi yosh boladek koyiydilar», deya ranjigan bo‘lardim. Bugun o‘g‘il-qizlarimni uyli-joyli qilib, bir etak nabiralarning bobosi bo‘lganimda Siz naqadar haq ekaningizni anglab yetdim. Aytmishim shu bo‘ldi:

O‘lguncha bolasan otang oldida,
So‘lmagan lolasan onang oldida.
Charxning o‘yiniga yoqa ushlaysan,
Qartaygach bolasan, bolang oldida.

Onajon, nazarimda sizning bir qo‘lingizda mehr, bir qo‘lingizda oqibat tarozusi turardi. Ko‘chadan kelsam, uyda yo‘q bo‘lsangiz, ostona hatlab kirishingiz bilan darrov surishtirardim.
-Qayerda edingiz?

-Qo‘shnimiz Halima holangni so‘rab chiqqandim. Popuk ayang o‘zi kelib turardi. Ikki-uch kundan beri kelmay qo‘ydi. Xabar olmasam, insofdan bo‘lmas…

Keyingi safar ham shu savol-javob:
-Bolam, Asiya xola mahallamizdagi eng yoshi ulug‘ ayol, ko‘ngli yarim… O‘g‘li yo‘q bechorani… Ko‘zdek qo‘shnimiz Mamlakat ham anchadan beri betob, so‘ramasam, gunoh bo‘ladi. Uch kun bo‘ldi, «Hoy egachi, o‘tiribsizmi?» deb kirib turadigan Ortiqbi singlimdan ham darak yo‘q. Bolajonim, axir men bular bilan qiyomatda ham ko‘rishaman. Qolaversa, yelkamizda qamchi o‘ynagan davrlarda birga ketmon chopganmiz.

Onajon, siz nomlarini tilga olgan bu mehri daryo onaxonlar hozir oramizda yo‘q. Sizning nomingizdan ularni bir she’r bilan yo‘qlagim keldi, ona!

Borga boqmay, yo‘qni yo‘qlar xayollar,
Onamdek bokira, oftobjamollar,
Ko‘rgim kelib to‘rt tarafga termuldim,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Bir tup rayhon qoshida yuz tiz bukkan,
Yig‘i kelsa yalpizlarga dil to‘kkan.
Qo‘lingiz gul, rayhon ekkan, gul ekkan,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Peshonangiz teri tomgan Momo Yer,
Qayda qoldi farishtadek momom der,
Qaldirg‘ochlar qo‘lingizdan taom yer,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Bu dunyoning kori sira bitmagan,
Taqdir sizga ne yumushlar tutmagan,
Dilingizdan, ayting, nelar o‘tmagan,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Sochlaringiz qorlardan ham oq bugun,
Ko‘ngil yarim, ko‘ngil buncha toq bugun,
O‘ningizdan to‘qqizingiz yo‘q bugun,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Qattol yovdan hatto yo‘lbars o‘kirar,
Bitta ketmon bir erkakni cho‘ktirar,
Izingizda ne chamanlar gurkirar,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Bir o‘g‘ilmiz, mingta o‘g‘il, xo‘sh nima?
Ko‘rmaganmiz bizlar axir — qo‘sh nima,
Goho oylab ko‘rmaganlar go‘sht nima,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Siz Vatanning yuzidagi yog‘dusi,
Siz poklikning tovlanguvchi tuyg‘usi,
Ketmon betin kuydirgan goh qayg‘usi,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

Shoyi sotib, alp yigitlar shod kelar,
Mahmud kabi ko‘p shoirlar mot kelar,
Dil tubidan, bilmam, qanday dod kelar,
Onam bilan ketmon chopgan ayollar.

* * *

Ota-ona farzandini dunyoga keltirib, boqib, tarbiyalab oyoqqa qo‘yadi. Ustoz esa unga o‘zligini tanitadi. Ilmu hikmat nuri bilan parvozga shaylaydi. Tabiiyki, menga saboq bergan barcha ustozlarim qarshisida bugun ta’zimdaman. Ular oldida hamisha qarzdorlik hissi bilan yashayman. Ammo o‘ylab ko‘rsam, eng ulug‘ ustozim o‘zingiz bo‘lgan ekansiz, ona! Chunki men hovlimiz osmonidan uchib o‘tayotgan turnalarga salom berishni, ayvonimiz peshtoqiga uy qurayotgan qaldirg‘ochlarga «xush ko‘rdik» deyishni, bahor elchisi boychechakni dunyoga endi kelgan go‘dakdek suyub, alqashni, ismalog‘u yalpizlarni ham erkalab qo‘yishni Sizdan o‘rgandim. Siz sigir sog‘ayotganingizda men xijolat bo‘lib ketardim. Xuddi uzoq vaqt ko‘rishmagan dugonangizga gapirayotgandek jonivorni shu qadar erkalar edingizki… Har faslning noz-ne’matini ilk bor tatiyotganingizda avvalo ko‘zingizga surtib olib, yetkazganiga behisob shukrona aytar edingiz.

Ona, anglab yetganim shu bo‘ldiki, Sizning hayot maktabingizning avvali — insonni qadrlashdan, Vatanni sevishdan boshlanadi. Vatanni sevish Sizga — hovlimizdagi har bir tup niholni ardoqlashdan, bir bo‘yra joyga sepilgan rayhonu kashnichga hamisha havas va muhabbat nazari bilan qarashdan, ularni Yaratganning mo‘’jizasi deb baholashdan boshlanishini ko‘p kuzatganman.

Turar joyimizni biroz kengaytirish maqsadida otamdan qolgan ikki tup anjir, bir tup anor, to‘rt-besh tup tokni olib tashlash zarurati tug‘ildi. Siz mutlaqo qarshi bo‘ldingiz. Hatto men bilan uch-to‘rt kun gaplashmay ham yurdingiz. Ammo men noiloj edim… Siz xuddi o‘z jigaridan ayrilgan odamdek ho‘ngrab yig‘lagan edingiz, Ona!

— Bularni otang rahmatli o‘z qo‘llari bilan ekkandi. Chelakda suv tashib ko‘kartirgandi. Avval o‘zing bir tup nihol ekib, undirgin. Keyin ko‘rasan… Kovlab tashlashga ko‘zing qiyarmikan?.. Shunday ham berahm bo‘lasanmi?..

Ona, siz bu dunyo ne’matlarining barchasini o‘z o‘rnida qadrlardingiz. Men dunyoga kelgan Vatan sizning qalbingizdan boshlanadi. Shu bois siz menga hamma narsadan oldin Vatanni sevishni o‘rgatdingiz.

O‘rgatgan odamning so‘zida oftob,
O‘rgangan odamning yuzida oftob.
Yashamoq aslida so‘roqqa javob,
Ey Siz ilk ustozim ­ Onam, dilbandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

Derdingiz, rayhonda dilning rangi bor,
Muhabbat ahlida gulning rangi bor,
Mehru oqibatda elning rangi bor,
Elga elandim men, sizga elandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

Degansiz, haq so‘zning tashnasi bo‘lgin,
Sadoqat sahrosin chashmasi bo‘lgin,
Yaxshilik azmida to‘kilgin, to‘lgin,
Ona, dilingizda daryo ko‘rgandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

Oftob ostonamdan ketganda bildim,
Botar manziliga yetganda bildim,
Cho‘bin otingizni tutganda bildim,
Kech dedi, hech dedim, diydor tilandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

Onani asrash bu ­ Vatanni asrash,
Onadek bag‘ri keng chamanni asrash,
Jonga tutash bo‘lgan jahonni asrash,
Sizni eslasam gar baxtga belandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

Onalar — dunyoning duri azali,
Siz ­ ko‘nglim ko‘zining so‘nmas mash’ali,
Sog‘inchim ohining bitmas g‘azali,
Ey Siz, ilk ustozim — Onam, dilbandim,
Vatanni sevishni Sizdan o‘rgandim.

IV

Sog‘inch — bu aslida ko‘nglimiz ko‘zidagi yosh. U bir zumda quvonch yoshiga, bir zumda armon yoshiga aylanishi mumkin. Yuzlaringda diydor nuri porlasa, ko‘zlaringdan yumalayotgan quvonch yoshidir. Onani yo‘qotish ko‘ngilni qon yig‘latadi.

Sog‘inch sidirmoqda ko‘ngil qonimni
Armon o‘rtamoqda jismu jonimni,
Ko‘rgim kelaverar onajonimni,
Daryosin axtargan irmoq kabiman,
Daraxtdan uzilgan yaproq kabiman.

Charx urib, hovlimga sig‘may qolaman,
Joyin bo‘sh ko‘rganda ohman, nolaman,
Men tonglar duoni kimdan olaman,
Kiprikda jon tutgan tomchi kabiman,
Tamshansam, nazdimda, ko‘zyosh ta’miman.

Huvillab qolgandek bu dunyo go‘yo
Tunlar ­ to‘lg‘ongan tosh, kunlar ­ zim-ziyo,
Onajon, kimda bor sizdagi ziyo,
Quyoshin qidirgan osmon kabiman,
Bog‘ida guli yo‘q bog‘bon kabiman.

Ona, qabringizga qaytib boraman,
Qandoq alvido, deb aytib boraman,
Sizni sog‘inganda dili poraman,
Zam-zam qoshidagi tashna kabiman,
Endi izingizning yongan shamiman.

* * *

Muqaddas so‘ziga eng munosib zot,
Shoirlar tilida eng azal bayot.

Asrlar siyratin savoli — ona,
Asrlar hayratin timsoli — ona.

Farzand-chun dunyoda eng yorug‘ ko‘zgu,
Beshiklar boshida boqiy bulbul u.

Ko‘ngilda yuz ochgan eng shirin so‘zdir,
Olamga xush boqqan eng tiniq ko‘zdir.

O‘ylasang, o‘yingdan tomguvchi boling,
Oppoq ro‘molidek oppoq xayoling.

Joningning chashmasi, darding darmoni,
Asoda tursa ham umring posboni.

Ona, deb hayqirsang dil nurga to‘lar,
Haq shohid — haq so‘zga qorlar qo‘r bo‘lar.

Darhaqiqat, birgina Ona so‘zini tilga olish ko‘ngillar tubiga ham nur taratadi. Ona bag‘rining qo‘ri — mehrning qo‘ri. Shundanmi, inson yoshi ulg‘ayganda ham ona bag‘rini qo‘msab yashaydi. Ota uyiga talpinadi. Qolaversa, biz eng quvonchli kunlarda ham, musibatli lahzalarda ham onaga yukinamiz. Onadan najot izlaymiz. Chunki ona ezgulikka elchi, savobga sarbon.

* * *

Ko‘zdagi go‘zallik ­ ko‘zgudagi nur,
Dildagi go‘zallik ­ orzudagi nur.

Toza tilaklardan balqiydi dunyo,
Xush niyat ahlini alqaydi dunyo.

Kimki o‘z diliga gul ekkan azal,
Toshga gul bargida yozolgay g‘azal.

Zamin bag‘ridagi har siqim tuproq,
Bizdan hushyorroqdir, bizdan uyg‘oqroq.

Buloqlar, daryolar, suvlar ­ hammasi,
Bizdan oldin o‘tgan jonlar chashmasi.

Demang, yomg‘ir osmon jomidan yog‘ar,
Aslida bulutlar komidan yog‘ar.

Olloh neki ekkan tabiat Ona,
Olloh ne undirdi Quyosh parvona.

Har neki jonzotdir, zarra joni bor,
Shu zamin bag‘rida rizqi unga yor.

Dunyo azalligi qadim rivoyat,
Dunyo go‘zalligi Haqdan inoyat.

Bolaligimda onamdan eshitgan eng ko‘p o‘gitlarim: «Nonning uvog‘ini yerga tushirma, yerda uvoq ko‘rsang chetga olib qo‘y. Suvga tupurma. Jonivorlarga ozor berma. Niyatsiz gul uzma, savob ishdan og‘rinma»…
Tabiiyki, bu o‘gitlarga rioya qilgan inson go‘zallikni, dunyoni asray biladi.

Men onamdan to‘g‘ri so‘zni,
Halollikni o‘rganganman.
Chehrasidan ochiq yuzni,
Hilollikni o‘rganganman.

Men onamdan keng fe’llikni,
Daryolikni o‘rganganman.
Oq ko‘ngillik, xush dillikni,
Fidolikni o‘rganganman.

Men onamdan otaga tik
Boqmaslikni o‘rganganman.
O‘zan ko‘rmay har tarafga
Oqmaslikni o‘rganganman.

Men onamdan tuproq bilan
Tillashishni o‘rganganman.
Rayhon bilan, yaproq bilan
Sirlashishni o‘rganganman.

Har kim Vatan tumorini
Jon ipiga ilsin, degan.
El shonini, yurt orini
Joniga teng bilsin, degan.

Men onamdan osmon emas,
Yer bo‘lishni o‘rganganman.
Qor qo‘ynida yotgan muzmas,
Qo‘r bo‘lishni o‘rganganman.

Dunyoning barcha onalari kabi onamni Yaratgandan birdan-bir tilagi — tinchlik, xotirjamlik edi. Urush yillarida front orti azobini boshidan o‘tkazgani, yaqinlaridan ayrilgan bois el-yurt tinchligini eng ulug‘ ne’mat deb bilardi.

Shaharda ishda edim. Ayolim qo‘ng‘iroq qildi. Uyga kelishimni, onam chorlayotganini aytdi. Qosh qorayganida arang yetib keldim.

— Kechikding, bolam. Mahallamizdagi Sobirjon muallim, do‘sting Qobiljonning xolasi, Inobat mushtiparning o‘g‘li afg‘on urushida qazo qilibdi. Namoz asrda qabrga qo‘yishdi. Mahalla-ko‘y, musibatli kun, janozada ishtirok etsang degandim. Endi tongda borib ko‘ngil so‘rarsan.

— Inobatga qiyin bo‘ldi, Inobatga. Suqsurdek yigit edi-ya. Yaxshi joyda o‘qirdi, deb eshitgandim. Yerga uvol-ku, shundoq yigit. Urushni yer yutsin, urushni! Qo‘lingdan kelsa dardiga malham bo‘ladigan biror narsa yozgin. Mening nomimdan, barcha onalar nomidan urushni la’natlab yoz, bolam!

Men shu kuniyoq Sobirjon muallimning uyiga bordim. Keyin ham bir necha marta ko‘ngil so‘radim. Bir oylar chamasi o‘tib, Sobirjon muallim o‘zi yo‘qlab kelib qoldi. O‘g‘lining qabrini ochganmish… Eshitib yoqa ushladim… U kishi bor gapni aytib berdilar…

* * *

Jahon urushimi, afg‘on urushi,
Har ona ko‘ksida fig‘on urushi.

Urushning nomiga o‘t tushsin, deydi,
Urushni toabad yer yutsin, deydi.

Qay tilda bo‘lsa ham faryod, bu ­ faryod,
O‘limning dastidan solishganlar dod.

O‘zbegu tojikning, qozoqning, hayhot,
Qirg‘izning uyidan chiqqan bu faryod.

Ohu nola bilan bir xil bo‘zlashgan,
Bevaqt o‘lgan o‘g‘lonlarin izlashgan.

Dodlari dunyoga sig‘mayin qolgan,
O‘zbek onasi ham faryoddan tolgan.

Mening bu aytarim hikoyat emas,
Asrlardan o‘tgan rivoyat emas.

Parkent ­ Vatanimning go‘zal go‘shasi,
Tarixlardan so‘ylar har bir ko‘chasi.

Bunda alla aytar tog‘lik onalar,
Tilida boli bor bog‘lik onalar.

Vale bir onaning ohidan hanuz,
Ko‘ngillar ko‘shkini tark etmaydi muz.

* * *

Eshik zulfi qoqildi tunda,
Shum xabar tarqaldi bir zumda.

Qishloq qalqib oyoqqa turdi,
Barcha birdek bo‘zlab oh urdi.

Karaxt edi Sobir muallim,
Daraxt edi Sobir muallim.

­O‘g‘ling o‘ldi, ­ dedimi, ular,
Es-hushini yedimi ular?!

To‘g‘ri, o‘g‘li afg‘onda edi,
Maktub oldi, omonda edi.

Eh, bu xabar yolg‘on bo‘lsaydi,
Oh, onasi qandoq chidaydi?!

* * *

Taassufki, yana ming afsus,
Sovuq xabar rost edi, evoh!
Quloqlar ne, toshni yorardi,
Temir tobut ustidagi oh.

Sochlarini yulardi ona,
Tirnar edi yuzi, ko‘zini.
U hech kimni eshitmas, ko‘rmas,
Unutgandi butkul o‘zini.

Quchib olib temir «sandiq»ni,
Iltijoda yonar edi u.
Azoblardan ozurda dunyo,
Ko‘rmagandi bundayin qayg‘u.

­Musulmonlar, hoy musulmonlar,
­Oching, ­ derdi temir «sandiq»ni.
­Sizlar, axir, qaydan bilursiz,
Yuragimga tushgan chandiqni?

Ayting, axir, shundoq bolamni,
Qaro yerga qandoq berayin?
Agar mening o‘g‘lim bo‘lsa u,
Oyog‘ining uchin ko‘rayin?!

Oh, onaga ko‘rsatishmadi,
Oqizsa ham ko‘zdan qonini.
Bo‘zlab qoldi, qarg‘ab qoldi u,
Olib ketdi Olimjonini.

Kunlar o‘tdi fig‘on, motamda,
Aytmoq dushvor onaning holin.
Yostig‘ini tikanlar tirnab,
Bir tush ko‘rdi Sobir muallim.

O‘g‘li turar siniq jilmayib,
O‘qishini tugatgan emish.
Gullab turgan bog‘ni ko‘rsatib,
­Men shu boqqa bog‘bonman, dermish.

Dermish yana: ­ Mening bog‘imning,
Usti, osti ­ temir panjara.
Qarang, havo yetmay ularga
Qovjiratib qo‘ymoqda, mana.

Sapchib turdi o‘rnidan ota
Urar edi yurak gursillab.
Yum-yum yig‘lab hovliga tushdi,
Yutaman der hovli huvillab.

­Go‘ring to‘la nur bo‘lsin, o‘g‘lim,
Otaginang aylansin sendan.
Aytgin, qandoq yordam berayin,
Ne tilarsan, oh bolam, mendan?

Ohdan tolgan tong ham yorishdi,
Bir ahd qildi, Sobir, muallim.
U o‘g‘lining qabrin ochadi,
Tush ta’biri ­ otaga ma’lum.

U chorladi yaqinlarini,
Fikrin aytdi dili to‘kilib.
Kim qo‘lladi, kimdir rad etdi,
So‘ng go‘rkovga bordi yukinib.

Titrab ketdi go‘rkov shu onda ­
­Yo‘q-yo‘q, ­ dedi, ­ qo‘l urmam zinhor.
Axir, bu ish gunohi azim,
Mendan aslo so‘ramang takror!

Halovatin yo‘qotdi ota,
Boshin qayga urishni bilmas.
Ko‘zin yumsa, nazdida o‘g‘li,
Iltijoli boqishdan tinmas.

Tong saharda Sobir muallim,
Jigarlarin olib yoniga
Jigarbandin qabrini ochdi,
Savob, gunoh, o‘z vijdoniga.

Qaltirasa hamki qo‘llari,
Temir tobut ochildi oson.
Ne ko‘z bilan ko‘rsinki unda
Yotar edi o‘g‘li Olimjon.

Kiyimlari biram yarashgan,
Go‘yo hech kim o‘lgan demaydi.
Ota bo‘zlar: ­ Qani, onang ham
Seni shundoq bir bor ko‘rsaydi…

Oh, boshiga bitta o‘q tekkan,
Bo‘ynidan ham o‘q yebdi, evoh.
Ota ko‘rib ketdi hushidan,
Yer titratdi ko‘ksidagi oh.

Keltirishdi arang o‘ziga,
Ming bir taskin, ming bir so‘z ayta.
Yuvib-tarab, so‘ngra kafanlab,
Olimjonni ko‘mdilar qayta.

Tuproq tortib bo‘ldilar hamki,
Yomg‘ir quydi, zo‘r chaqmoq chaqib.
Go‘yo Olloh o‘zi bu sirdan,
Hech kimsani qilmadi voqif.

Shukur qildi Sobir muallim,
Axir, o‘g‘lin diydorin ko‘rdi.
Vale afsus, ming armon bilan,
Qabristonda qayta oh urdi.

Nechun olib chiqmadi, axir,
Onasini o‘g‘li qoshiga?
Endi qandoq chidab bo‘larkan,
Faryodiga, ko‘zda yoshiga?!

O‘g‘lin bir bor ko‘rsa bo‘lardi,
Dili yaro Inobat aya!
Eshitarkan sochlarin yuldi,
Baxti qaro Inobat aya!

Ne kulfatki, dunyoyi dunda
O‘g‘li shahid ketganlar ko‘pdir.
Tugamaydi ular faryodi,
Ko‘ksida tosh, ko‘zida cho‘pdir.

* * *

Bu faryodni yozmoq og‘ir, lek qaytaman,
Yig‘lamagin, ona, deb qandoq aytaman.

Bu jumboqni endi kimlar yechadi-yey,
Bu faryodlar yetti ko‘kni quchadi-yey.

Topolmassan endi, ona, ul mardingni,
Mayli, yig‘la, yig‘i olar bu dardingni.

Yig‘lab-yig‘lab johillardan insof so‘ra,
Yer yuziga tinchlik so‘ra, savob so‘ra.

Ona zamin o‘z o‘qida tursin, degin,
Ahli odam omon-omon yursin, degin.

Osmon ­ bitta, zamin ­ bitta olam aro,
Onalarni ko‘rmaylik, de, motamsaro.

V

Tinchlik boshingdagi Quyoshga o‘xshar,
Uning nuri ila xotirjam bashar.

Tinchlik qo‘shig‘ini giyohlar aytar,
Giyohlarga boqqan nigohlar aytar.

Tinch yurtda daryolar oromda oqar,
Qirg‘oqlar ko‘ksiga chechaklar taqar.

Tinch bo‘lsa dehqonning ketmonida nur,
Bog‘bon har niholdan topolgay surur.

Yuzlashgan chehralar oftobga o‘xshar,
Gullar dimog‘ingda gulobga o‘xshar.

Tinchlik chechagini bolangga tutsang,
Ko‘nglingdan gul uzib onangga tutsang.

Otang shukronasi tillarida bol,
Haqqa ilingani dillarida bol.

Tinchlik ruhlarning ham oromi bo‘lar,
Ajdodning avlodga salomi bo‘lar.

Aslida tinchlik — dunyo onalarining olam ahliga salomi. Zotan, Yer yuzi xalqlarining tilida turli jaranglaydigan, ammo bir ma’noni ifoda etadigan «Assalomu alaykum» so‘zidan ham tinchlik nuri taraladi.
Bir qo‘li bilan beshikni, bir qo‘li bilan dunyoni tebratishga qodir olam onalari boshlarida faqat tinchlik quyoshi porlashini istaydilar.

Siz guldanmi yoki gildan,
Gavhardansiz va yo durdan,
Yaralgansiz balki nurdan,
Go‘zallikning shonalari,
Ey, dunyoning onalari!

Ezgulikning kamoli ­ Siz,
Muhabbatning visoli ­ Siz,
Siz ­ oftobning jamolisiz,
Latofatning lolalari,
Ey, dunyoning onalari!

Qalbingizda qalqqan quvonch,
Chehrangizda balqqan quvonch,
Haqqa shukur, Haqqa ishonch,
Farzand — durning donalari,
Ey, dunyoning onalari!

Tarix qat-qat azob ichra,
Ohi olov kitob ichra,
Jigar — bag‘ri kabob ichra,
Sadoqatning nolalari,
Ey, dunyoning onalari!

Turfa tilda so‘zlashsa ham,
Turfa dardda bo‘zlashsa ham,
Haqni har xil izlashsa ham,
Ko‘zda tinchlik jolalari,
Ey, dunyoning onalari!

Kimdir yupun, kimdir xor-zor,
Kimning ko‘zi yo‘lda nigor
Vale tilda bir so‘z takror,
Omon bo‘lsin bolalari,
Ey, dunyoning onalari!

Tilingizda nonning ta’mi,
Dilingizda dard malhami,
Ko‘zingizda mehr shami,
Yorug‘ har uy xonalari,
Ey, dunyoning onalari!

Qayg‘uda hech millat bo‘lmas,
Kulguda hech millat bo‘lmas,
Orzuda hech millat bo‘lmas,
Momo Havo bolalari,
Ey, dunyoning onalari!

O‘zbekiston ­ menga Vatan,
Jonim ichra u jonu tan,
Ota Vatan, Ona Vatan,
Onamning dugonalari,
Ey, dunyoning onalari!

* * *

Darhaqiqat, har bir onaning farzandi qoshida chekkan zahmatining o‘zi bir doston. Orzusi, armoni, baxtiyu dardi yana ming doston.

Afsuski, biz farzandlar bu haqiqatni kech anglab yetarkanmiz.

Dilimda oqqan sen ­ soydan aytayin,
Boshimda kulgan sen ­ Oydan aytayin,
Sen haqingda o‘ylar surganim sayin,
Ko‘zimdan anorlar guli to‘kilar,
Ko‘nglimdan armonlar kuli to‘kilar.

Botib yuz ochmagan oftobim, onam,
Mehrim daryosida dil obim, onam,
Savol ko‘p, lek yo‘qdir javobim, onam,
Iymon o‘kinadi, vijdon o‘kinar,
Jonim chok-chokidan sen deb so‘kilar.

Mendek o‘g‘ilni ham odam deding-da,
Borlar qatorida bolam deding-da,
Bir umr o‘ylanib, g‘amim yeding-da,
Kim sendek jonini tikib yukinar,
Oh endi kim mendek, mendek o‘kinar.

Bugun sog‘inch meni sirtmoqlab turar,
Bugun alam meni chaqmoqlab turar,
Bugun armon meni ortmoqlab yurar,
Alp qaddim majnuntol kabi bukilar,
Yuragim qatiga tikon ekilar.

Ona, ketganlar-ku qaytib kelmaydi,
Ona, o‘lmayman, deb aytib bo‘lmaydi.
Onasiz yashasang, ko‘ngling to‘lmaydi,
Ko‘zimdan anorlar guli to‘kilar,
Qalbimdan armonlar kuli to‘kilar.

Onajon, ketganlar qaytib kelmasligini inson dunyodagi eng aziz kishisini yo‘qotganda bilar ekan. Bugun mening ko‘zimdan to‘kilgan anor gullarini o‘kingan vijdonim terib oladi, ona! Armon kullari mening jonu jahonimni qanday kullashini o‘zim bilaman, ona! Bular kullar emas, yo‘q, yo‘q, bular: — Mening onam daryodil, mening onam kechirimli, deya sizga ilinish o‘rniga yellarga sovurgan mehrim, yellarga sovurgan oqibatim, ona!

* * *

Onalar ­ olamning orom chirog‘i,
Tiriklik ko‘klami, baxtning yaprog‘i.

Duodan nur tutsa, tovlanib ketar,
Yetti kamalakning yoniga yetar.

Ozoda xayollar osmoni ­ ona,
Har dilning, har gulning posboni ­ ona.

Oqibat ardog‘in chirog‘i ular,
Duo kavsarining bulog‘i ular.
VI

Xalqimizda sut avvalo tiriklik manbai, hayot ramzi. Keyin poklik, go‘zallik timsoli. «Sutdek oppoq», «sutga chayib olgandek tiniq» degan iboralari esa ana shu go‘zallikka berilgan ta’rif.

Aslida ona suti — vafo chashmasi. Dunyoga endigina ko‘z ochgan go‘dakka ona ko‘krak tutadi. Shu ondan boshlab bola vujudiga ona niyatidagi ezgulik, vafo, muhabbat, ona duolaridagi xush tilaklar oqib kiradi.
Onajon, agar siz hayot bo‘lganingizda mening bu so‘zlarimni eshitib: -Bolam, qo‘ysang-chi, shu baland-parvoz gaplarni, ona bo‘lgandan keyin, bolalarini emizadi-da, degan bo‘lardingiz odatdagidek cho‘rt kesib.
Darhaqiqat, men sizni oilamiz kenjasi singlim Xayrinisani qanchalar mehr, intizom va sadoqat bilan ko‘krak suti bilan boqqaningizni yaxshi eslayman. (Shundan bo‘lsa kerak, hozir ham polvon singlim, deyman hazillashib).

Ammo bugun o‘z qizlarim, yana ko‘plab nabiralaringizni o‘z go‘daklarini ona suti bilan kamolga yetkazish yo‘lidagi harxashalari, injiqliklarini, qanday bo‘lsa ham turli-tuman sun’iy aralashmalar bilan oziqlantirib, bolani ertaroq, ko‘krakdan chiqazishga intilishlarini ko‘rib, siz va sizning avlodingiz bo‘lmish onalarimizdagi katta mehr, katta qalbni, farzand uchun jonfidolikni sog‘inaman. Uni avvalo o‘z farzandlarimda, bugungi yoshlarda ko‘rgim keladi.

Chunki ona suti — muhabbat, sadoqat ramzi. Ona suti bilan go‘dak qalbiga poklik, muhabbat kiradi. Vataniga, elu yurtiga muhabbat. Shu bois farzandlar zimmasida hamisha ona sutini oqlash mas’uliyati turadi. Onajon, o‘zimcha ona sutini ta’riflab bir she’r qoraladim.

Har ne’matning o‘z ta’miyu, o‘z isi bor,
Har ne’matning o‘z rangiyu, o‘z tusi bor.
Vale aytsam, ona sutin bu dunyoda
Azizdan ham aziz tutmish parvardigor.

Bu ­ onaning jismidagi jon chashmasi,
Qadr so‘rsang, ajdodlarning shon chashmasi.
­Sut-la kirgan jonla chiqar, ­ deb aytmishlar,
Yetmish ikki tomirdagi qon chashmasi.

Qadriyatlar qiyosidir — Ona suti,
Chehralarning ziyosidir — Ona suti.
Murg‘ak dilni tamshantirgan, talpintirgan,
Ming bir dardning davosidir Ona suti.

Faqat uning har tomchisi ordan kelar,
Yaratganga qilgan shukur, zordan kelar.
Bu dunyoda izzat ko‘rgan ona uchun,
Muhabbatdan, mehr chertgan tordan kelar.

Har onaning ko‘ngil qoni ­ Ona suti,
Dilbandiga dilin joni ­ Ona suti.
Ona sutin oqlab yashar el farzandi,
Er kishiga millat shoni ­ Ona suti.

* * *

Qaysi ona xush ko‘rmaydi farzandini,
Qaysi ona jon tikmaydi dilbandiga?
Eshitsa gar qil uchidek bir arzini,
Jon ipini boylamasmi band-bandiga.

Ostonani nigohida supurgilab,
Yo‘llarimni kutgan onam qayga ketdi?
Yaratgandan tunu kunlar umrim tilab,
Topganini tutgan onam qayga ketdi?

Men o‘g‘limni yuz bor suyib erkaladim,
Qizlarimni qarog‘imda asraganman.
Lek onamga ne ilindim, ne tiladim,
­Kel yonimga o‘tir, desa, «charchaganman».

Qachon, axir, men onamni qildim tavob,
Etaklarin qachon ko‘zga surtib qo‘ydim.
Yuz o‘rgilib, savol bersa, qilmay javob,
Men nodon-chi, nigohimni burib qo‘ydim.

Bugun endi afsus, o‘kinch, armon ­ bari,
Uch tig‘ bo‘lib sanchiladi yuragimga.
Nahot endi ko‘zlarimning yo‘q gavhari,
Qo‘lim tirab o‘ltiraman iyagimga.

Onam qani, Onam qani, Onam qani?..

Onam yo‘q! Onam qaytmas bo‘lib ketganlar. Endi men onam haqidagi xotiralarning oppoq sochlarini silayman. Chunki bu xotiralardan mehr to‘kiladi, onamning ovozi keladi. Xayolimda onam bilan ko‘rishaman, dardlashaman. Endi o‘ylab ko‘rsam bu dunyoda men uchun vaqtini qizg‘onmagan yagona inson onam ekan. Oh ursam ohimga sherik, quvonsam mendan ko‘p quvongan. Mana bugun ham yana onamga dil ochyapman.

Onajon, o‘zingiz aytmoqchi, o‘tayotgan har bir kuniga behisob shukurlar qilib yashaydigan dorilomon zamonda, ozod va obod Vatanda yashayapmiz. Baxtiyorligimizning avvali — yurtimizning tinchligi, xalqimizning hurligida. Hech kimga qaram bo‘lmasdan farovon turmush kechirayotganimizda.

Jannatmakon diyorimizda kim nima istasa barchasi topiladi. Vale bir haqiqat borki, insonga dunyoning eng shirin, eng a’lo noz-ne’matlari ham o‘z onasi yopgan nondek, o‘z onasi pishirgan taomdek aziz va tansiq bo‘lolmaydi. Buning sirini axtarganlar ko‘p. Har kim o‘zicha to‘n bichadi, albatta…

Lekin dunyoda ona mehri otliq bir ne’mat borki, ona zoti pishirgan taomga ana shu ne’mat qo‘shilgani bois uning lazzatini hech bir taomdan topib bo‘lmaydi.

Shu bois to‘kin dasturxon ustida o‘tirib, sizning taomlaringizni sog‘insam ne qilay, onajon?!

Shakarsiz shakardan shirin,
Asalsiz asaldan shirin,
Oh, eslasam tamshanaman,
Bilib bo‘lmas hamon sirin.
Balki mehrin in’omlari,
Onaginam taomlari.

Yog‘ o‘rniga mehrin solgan,
Go‘sht o‘rniga sehrin solgan,
Yovg‘on taom qilsalar ham,
Ko‘nglimizni guldek olgan.
Bol edi-da, kalomlari,
Onaginam taomlari.

Dasturxonda quyosh kulib,
Nonlar yopgan tandir to‘lib,
Nazdimizda onam jonin
Berar edi nondek bo‘lib.
Nondek aziz, oh, nomlari,
Onaginam taomlari.

­Bu opangga, kelsa, yeydi,
Bu ukangga tursa, deydi.
Eh onam-a, o‘zi yemay
Singlim uchun olib qo‘ydi.
Go‘yo onam salomlari,
Onaginam taomlari.

Yetimlikni bildirmasdan,
Ostonadan jildirmasdan,
To‘rt farzandni omon tutgan
Diydaga yosh indirmasdan.
Zor qaqshagan oqshomlari,
Onaginam taomlari.

Dasturxonim to‘kin turib,
O‘kinaman ohlar urib,
Farzandining taomini
Bersa edi ta’min ko‘rib.
Endi xayol oromlari ­
Onaginam taomlari.

VII

Dunyodagi dastlabki eng buyuk qo‘shiq — Ona allasi! Xuddi ona suti kabi ona allasi bilan farzand vujudiga toza hislar kiradi. Nechun inson butun umr shu ohangni sog‘inib yashaydi? Chunki ona o‘z allasi bilan farzandining jismiga halovat bag‘ishlash bilan birga, uning qalbini uyg‘otadi.

Qolaversa, Ona allasi — go‘zal va betimsol afsun. U — orom ovozi, mehru muhabbat sozi. U har bir ona tilida, dunyo onalari tilida har xil jaranglaydi. Ammo bir xush tilakni zuhur etadi. Dunyo otalarining fikrini bir maqsad yo‘lida jamlab olish mushkuldir. Vale, olam onalari o‘z allalarida bir ezgu niyatni izhor qiladilar. Farzandi arjumandiga omonlik, olamga omonlik! Shu bois alla eshitgan dil entikadi.

Men onam allalarini sog‘inaman. Albatta, onam menga qanday alla aytgan, buni bilmasligim tabiiy. Ammo onam, nabiralariga — mening farzandlarimga aytgan allalari hozir ham qulog‘im ostida mahzun va yoqimli jaranglaydi. Onam qizchamizni qo‘liga olib, ilk bor qanday alla aytishni bilmay xijolat bo‘lib o‘tirgan ayolimga o‘rgatgan allalari hamon jonimga chertib turadi.

Xush niyatning avvali ­
Onam aytgan allalar.
Qo‘shiqlarning gavhari ­
Onam aytgan allalar.

Oyatdayin oromli,
Duodayin davomli,
Sabodayin salomli ­
Onam aytgan allalar.

Oqshomlarga oy bo‘lgan,
Tosh dillarga soy bo‘lgan,
Ma’rifatga boy bo‘lgan
Onam aytgan allalar.

Uxlatmagan, uyg‘otgan,
Dilda mehr to‘lg‘otgan,
Tinglaganlar bol totgan,
Onam aytgan allalar.

Jonni jonga ulagan,
Shonni shonga ulagan,
Gulni dilga belagan,
Onam aytgan allalar.

Ozoda xayollarni,
Ko‘ngildagi bollarni,
Eslatgan xush onlarni ­
Onam aytgan allalar.

Omonlikning ovozi,
Quvonchlarin parvozi,
Asli onam dil sozi
Onam aytgan allalar.

Onam umrin hikmati,
Sharq ayolin ibrati,
Pok qalbning tilovati —
Onam aytgan allalar.

Dunyoda qarzlarning turi ko‘p. Kimdandir olgan moddiy qarzing. Qarindosh-urug‘, jigarlaring, yoru do‘stlar oldidagi mehru oqibat qarzi. Elu yurt, Vatan oldidagi farzandlik burchi zimmamizga yuklaydigan qarz…
Ammo ota tuzi, ona suti, ularning mehru muhabbati, sen deb chekkan zahmati oldidagi farzandlik qarzi insonni bir oz o‘ylantirib qo‘yar ekan. Chunki bu qarz aslida uzib bo‘lmas qarz. Biroz beparvo, loqayd farzandlar uchun bu qarz bir umrlik armonga aylanib qoladigan qarz.

Onam rahmatlik «Bolam, meni ham boylab bermagan, nazdingda onam o‘lmaydi, deb o‘ylaysan, shekilli», deb qo‘yardilar goh-gohida. Bu mening ozgina e’tiborsizligim, ko‘cha xandonligim bois aytiladigan ginalar ekanligini onam dunyodan o‘tgandan keyin bildim. Ko‘zlarim kech ochildi. Endi bu qarz — mening mangu armonim…

* * *

Yo Rabbano, to tirikman,
O‘zingga bor bitta arzim.
Ayt, Onamdan bu dunyoda,
Uzilgaymi mening qarzim?

Tanamdagi shu jon uchun,
Tomirdagi shu qon uchun,
Shu yer uchun, osmon uchun,
Mening qarzim, mening qarzim.

Oq sut bergan, taom bergan,
Alla aytib orom bergan,
Tilimga ilk kalom bergan ­
Bular, axir, mening qarzim.

Yuragidan yurak bergan,
Oppoq-oydin tilak bergan,
Odam qilib, ko‘ksim kergan
Oh, cheksiz-ku, mening qarzim.

Ko‘ksim baland paytim uchun,
Vatan degan aytim uchun,
Yozgan ushbu baytim uchun
Mening qarzim, mening qarzim.

Nechun, axir, tan olmayin,
Borligida asrolmayin,
Ohlar urib qoldim keyin,
Qanday uzay ayt, bu qarzim?

Azal dunyo, go‘zal dunyo,
Nodir Xudo, qodir Xudo,
G‘oyiblardan ber bir sado,
Men Onamdan uzay qarzim.

To tirikman tilovatim,
Senga qilgan ibodatim,
Bandaligim saodatim,
Mening qarzim, mening qarzim.

Maqsudimmas dod etmoqlik,
Endi ruhin shod etmoqlik,
Manzilin obod etmoqlik —
Mening qarzim, mening qarzim.

Onajon, dunyoda men uchun bir tun bor! Men bu tunni o‘zim uchun armon tuni, g‘aflat tuni, deb bilaman. Odatda, shoirlar tunlarni tongga ulashadi, bedor o‘tishadi, deyishadi.

Ammo men:
-Yolg‘on, yolg‘on, deya hayqirgim keladi. Boisi shu tun uchun o‘zimdan ham, shoirligimdan ham xijolatman, ona!..

O‘sha oqshom ham men qoshingizda edim. Siz haddan tashqari toliqqan, so‘zlashga ham majolingiz yo‘q edi. Qo‘lingizni uqalagan, sochlaringizni silagan bo‘ldim. Menga boqib siniq jilmaydingiz. Bugun kech ochilgan ko‘zlarimning ko‘rishi, kech kirgan aqlimning anglashicha siz bor kuchingizni yig‘ib:

-O‘g‘lim, ishdan charchab kelgansan. Mening yotishim kursin, sizlarni ham qiynab yubordim. Bor, tiniqib uxla, erta yana ishga borasan, — dedingiz. Men shuni kutib turgandek, onam o‘zlari ruxsat berdilar, deya g‘aflat bolishiga boshimni qo‘ydim.

Ammo… ammo men tongda o‘g‘limning yig‘i aralash ovozini eshitdim.
-Ada, turing, buvimni berib qo‘ydik!..

Men uchun bu tong emas, zimiston edi… Sizning oldingizda, sizni men deb chekkan zahmatlaringiz oldida, shuvit bo‘lgan, qaro bo‘lgan yuzimning tongi edi, ona!

Tobut tutgan odamlar ichra,
Men borurman safning oldida.
Lekin orim, g‘ururim, ona —
Oldda emas, ortda qoldi-da.

Afsus mening barimdan tutgan,
Armon olgan butkul bo‘g‘zimdan.
Uyalaman, ona, netayin,
-Rozi bo‘ling, — degan so‘zimdan.

Ko‘zlarimning yoshi ne darkor,
Kimga kerak bu ko‘z-ko‘z nolam.
Go‘yo otam ruhi bo‘zlardi,
-Oh, yo‘g‘imni bildirding, bolam.

Yoningizda bo‘lmadim, axir,
So‘nggi damda, so‘nggi nafasda.
Endi mening ko‘zlarim qondir,
Endi mening ohim qafasda.

Qabringizga tuproq tortdilar,
Tuproq bilan to‘kildim men ham.
Dilim bo‘zlar, tilimda bir so‘z,
-Olloh rahmat qilsin-da, onam!

Tilovatning hazin ohangi,
Tiz cho‘ktirdi barcha-barchani.
Bandaga shu kalom ocharmish,
U dunyodan yorug‘ darchani.

Nogoh sapchib turdim o‘rnimdan,
Kelgan do‘st-yor ta’zimga loyiq.
-Onam qanday odam edilar,
Aytib keting, ayting, xaloyiq!

-Yaxshi edi, oqila edi,
Halol edi, pok ayol edi.
Farzandlari uchun jon tikkan,
Xoksor edi, xok ayol edi.

Shukur qildim, shukur, onajon,
Shunday onam borligi uchun.
Ketsa hamki yorug‘ dunyodan,
Ruhi menga yorligi uchun!..

Onajon, bir oqshom uyga haddan tashqari kech keldim. Eshik ochilishi bilan siz hovliga otilib chiqdingiz.
Namuncha kech qolmasang?!. Shunchalar ham boqi beg‘am bo‘lasanmi? Dilim to‘kilib ketdi-ku, bolam… Onani yaratmasin ekan-da… Men nima deyishni bilmasdim. Boshim xam edi. Yana o‘zingiz…

-O‘g‘lim, shuni unutma, men o‘lsam, ruhim seni qo‘riqlaydi. Ammo o‘zingni o‘zing asra. Ko‘cha xandon bo‘lma!..
Onajon, bu dostonga men ko‘zimda yosh bilan nuqta qo‘ymoqchi emasman. Siz er kishining noliganini xush ko‘rmas edingiz. Siz bizni ko‘rsatganiga, yetkazganiga shukur qilib, or bilan, oftob bilan yashashga o‘rgatgansiz.

Mayli, armon tunining og‘riklari — bu mening dilimdagi xun, tilimdagi dod. Ammo, mana tunning qora pardasini ko‘tarib o‘lkamizda omonlik tongi, saodat tongi otmoqda, ona! Parkent tog‘lari ortidan bosh ko‘tarayotgan quyosh tiriklikni, hayotni olqishlamoqda.

Nabira keliningiz ko‘cha eshigimizni allaqachon suv sepib, supurib qo‘yibdi. Demak, siz istagandek xonadonimiz farishtalar uchun ochiq, ona! Hovlimizning bir burchiga sepilgan, siz xush ko‘radigan rayhonlar bargidagi shabnamlarga termilaman. Naqadar musaffo, billur tomchilar. Barmog‘ingizni uchi tegsa duv to‘kiladi. Ammo sabr qilib, kuzatgan odam ko‘p o‘tmay quyosh o‘z nurlari ila bu shabnamlarni terib olishini ko‘radi. Ular ham xuddi kapalaklardek bu dunyoga bir kunga — tonggacha yashagani kelar ekan, ona! Siz har tong ana shu shabnamlarga yuz-qo‘llaringizni chayib olardingiz.

— Ular poklik ramzi, tiniqlik ramzi, bolam. Poklik ko‘ngilni, tiniqlik ko‘zni quvontiradi. Qishloq bolasisan, shuni unutma, oyog‘ing ostiga qarab yur, Yerni ko‘r! Inson muhabbatining avvali, Ona Yerga muhabbatdan boshlanadi, derdingiz.

Onamizning onasi ­
Aslida shu Momo Yer,
Otamizning onasi ­
Bo‘lgan, axir, Momo Yer.

Ota makon, Ona yurt,
Kindik qonim tomgan yer.
Onamdayin Oftobli,
Onam bo‘lib, bolam der.

Ona zoti bolani
Jismida paydo qilar.
Tug‘iladi, nom berar,
Ismida paydo qilar.

Ay, Ona Yer, Ona Yer ­
Onaginam onasi.
Axir, o‘zing emasmi
Jonimning parvonasi.

G‘oz-g‘oz turgan paytimdan
O‘zing yelkangga olding.
Ko‘nglimga Vatan degan
Noyob tuyg‘uni solding.

Onam suti mening ilk
Nasibam bo‘lgani rost.
Keyin o‘zing rizq berding
Bolam, deb qilding e’zoz.

Quvonchimga sherik ko‘p,
Bor tashvishim sengadir.
Ona Yer inson uchun
Abadiy enagadir.

Tepinsam, og‘rinmaysan,
Yukinsam, og‘rinmaysan.
Yiqilsam, yonboshimda
Suyansam tog‘imdaysan.

Dunyodan o‘tar bo‘lsak,
Bag‘ring ­ abadiy makon.
Shundan seni, Ona Yer,
Ona Vatan der inson.

Ay Ona yer, Ona Yer,
Onaginam onasi.
Yo‘q deysan-da, farzandga
Onalarning ginasi.

Yaratgandan tilarman,
Sen abad bo‘lgin omon.
Bag‘ringda bir bog‘im bor,
U — Onam, O‘zbekiston!

XOTIMA

So‘zlarim ruhingga bo‘lib parvona,
Dostonim poyonlab bormoqda, Ona.

O‘rgatding, har kimdan ezgulik kutdim,
Umrim yo‘llarida so‘z izlab o‘tdim.

Mehring chashmasidan qonib ichganman,
Qalbing otashidan yonib ichganman.

Yonib yashaydirman otashing bilan,
Faxr etarding mendek dilkashing bilan.

Duoing tilloga barobar edi,
Go‘yoki jannatdan bir xabar edi.

Shukurkim, ushbu kun elning o‘g‘liman,
Shu buyuk xalqimning bitta cho‘g‘iman.

Mehring mehrobiga tiz cho‘kkim kelar,
Shoyadkim, men uchun ruhing shod bo‘lar.

Shoirman, har o‘g‘li shoir Vatanda,
Kim shoir bo‘lmaydi bunday chamanda.

Ulug‘ arkonligi ­ bobomeros yurt,
Bulbul zabonligi ­ momomeros yurt.

Men qanday faxr etmay, oftob yuzligim,
O‘zing Ona Vatan, o‘zing o‘zligim.

Bu doston jonimdan chashmadek chiqdi,
Dilimdan chashmaga tashnadek chiqdi.

Ona, bu ­ aslida mehrim lolasi,
Unga siyoh bo‘ldi ko‘zim jolasi.

Armonim tunida — mohtobim o‘zing,
Umrimning tongida — oftobim o‘zing!

2013-2016

08

(Tashriflar: umumiy 244, bugungi 1)