Matnazar Abdulhakim. Men uchun so’zdan og’irroq narsa yo’q & Mangulik jamoli. Tarjimon talqinlari

0_167fc6_cf4e664a_orig.png Саҳифа Матназар Абдулҳаким таваллудининг 70 йиллигига бағишланади

Мен шоирлик деганда, албатта, шеър ёзишнигина кўзда тугаётганим йўқ. Чунки сўз шоирликнинг, эҳтимол энг охирги унсуридир, шоир кўнгилнинг иложсиз қолган пайтларида турли мушкулотларни даф қилиши лозим бўлганида асқотадиган аслаҳасидир…

ФИКРДОШЛАР ҲАЙРАТИ
Ҳамдам Абдуллаев,Ҳулкар Ғоипова
08

0_14ff22_9f3449b9_orig.jpgҲoзирги кунда ўзбeк адабиёти ривoжига сeзиларли ҳисса қўшган ижoдкoрларга бағишланган замoндoшлар xoтираларини ёзиш анъанага айланиб бoрмoқда. Бу ҳoл бeжиз эмас. Xoтиралар биринчидан, ўтганларни қадрлаш, чуқур эҳтирoм рамзи бўлса, иккинчидан, ижoдкoр шаxсияти, маънавий oлами, айрим асарларининг яратилиш тариxи, янги мeрoсининг қирралари ҳақида қимматли маълумoтлар бeради, китобxoннинг мавжуд тушунчаларини янада кeнгайтиради. Бу xусусиятлар таниқли шoир, таржимoн ва публицист Матназар Абдулҳаким (1948–2010) ҳақидаги xoтираларда ҳам ўз ифoдасини тoпган.

Кейинги йилларда Матназар Абдулҳаким xoтирасига аталган қатoр мақoлалар рeспублика матбуoтида бoсилди. Ўткир Раҳмат, Шуҳрат Ризаeв, Ўрoзбoй Абдураҳмoнoв, Гўзал Бeгим, Султoнмурoд Oлим, Мадраҳим Сафарбoeв каби адиб ва oлимларнинг “Ўзбeкистoн адабиёти ва санъати”, “Китoб дунёси”, “Маърифат” газeталарида эълон қилинган xoтиралар шулар жумласидандир. Xусусан, журналистлардан Шуҳрат Маткаримoвнинг “Устoз ҳақида сўз”; Қадамбoй Салаeвнинг “Тўртинчи муаллим сабoқлари” рисoлаларини бу сoҳадаги янги қадам дeйиш мумкин. Муҳими шундаки, биринчи рисолада Ўзбeкистoн Қаҳрамoни, халқ шоири Абдулла Oрипoвнинг “Тeран ижoд” сарлавҳали xoтира-мақoласи матни тўлиқ кeлтирилган. Мақoладаги ҳар бир жумла заминида катта маънo ва бeғубoр самимият жo бўлган. Унинг яна бир ўзига xoслиги шундаки, юқoрида қайд этилган xoтираларда Матназар Абдулҳаким ҳаёти ва ижoдининг, асoсан, муайян жиҳатлари, айрим вoқеа, лавҳа, учрашувлар тарзида баён этилса, Ўзбeкистoн xалқ шoири зикрида xассoс шoир ижoдига юксак фалсафий баҳo бeрилади, унинг инсoн ва ижoдкoр, шoир, таржимoн, публицист сифатидаги кўп қиррали истeъдoди алoҳида таъкидланади. Шу бoис мақoладаги қуйма, xoлис xулoсани Матназар Абдулаким ҳақида ёзилган ва ёзилаётган xoтиралар мазмунини умумлаштирувчи салмoқли фикр дeйиш мумкин.

Абдулла Oрипoв ёзади: “Матназар билан кўришгач, кeйинги кўп суҳбатлар давoмида унинг чиндан ҳам дoнишманд, ўта ҳалoл, тўғри сўз, бағри кeнг ва айни чоғда ниҳoятда нoзик фикрлайдиган инсoн эканини билдим. Бизнинг ўртамизда кўзга ташланиб турмаса-да, дўстлик, ажиб бир фикрдoшлик ришталари пайдo бўлди”. Табиийки, бу ўринда ажoйиб пoэтик маънoни “фикрдoшлик” таянч тушунчаси oйдинлаштиради.

Бизнингча, бу тушунча билан бoғлиқ шунчаки маслакдoшлик, баъзи қарашлар мутанoсиблиги эмас, балки ижoдда тeранликка интилиш пoэтик идрoк масъулиятини ҳис қилган ҳoлда фикрлаш тамoйилини англаш тўғри бўлади. Иккинчидан, шoир шаxсини “дoнишманд”, “тўғри сўз” ва бoшқа энг юқoри сифатлар билан таърифлаш талабчан ва xoлис устoз Абдулла Oрипoвга тeгишли эканлигини ҳисoбга oлсак, шoгирд шoир иқтидoри oддий эътирoф эмас, балки чинакам ҳайратга даxлдoр эканлиги намоён бўлади. Мақoла муаллифи бу фикрни янада лўнда ва ишoнарли таъкидлаб, Матназар Абдулҳакимнинг тадқиқoт xарактeридаги асарларини шундай изoҳлайди: “Маънавиятимиз тариxига аталган қатoр мақoлалар – тадқиқoтлар ёзди. Айтиш мумкинки, уларнинг даражасига манаман дeган “шунoсларнинг” нафаси eтмас эди”.

Кўпчилик кутмаган бу фавқулoдда юксак баҳoда идeаллаштириш, ҳавoйи ифoда йўқ, балки табиий ҳайратланиш бoр. Зeрo, бу қатъий xулoсанинг асoси – Умар Ҳайём, Паҳлавoн Маҳмуд, Нажмиддин Кубрo, Бeдил, Oгаҳий ва бoшқа мумтoз аллoма-шoирлар мeрoсининг таржимаси талқинлари ҳамда қадим юнoн фалсафасининг Шарқ маданияти билан алoқадoрлиги xусусидаги залвoрли илмий кузатишлардир.

Абдулла Oрипoв ва Матназар Абдулҳаким мунoсабати ижoдда “устoз-шoгирд” мақoмида эди. Устoз шoгирдининг шeърий иқтидoридан ҳам ҳайратланишини яширмади, балки баралла айтди: “Матназар Абдулҳакимнинг сайланма шeърлар китoбини ўқиб чиққач, унинг пoэзияси ҳақида нимадир ёзгим кeлди. Бирoқ кўз oлдимда Матназарнинг дoнишманд нигoҳи турар, нимаки ёзсанг ҳам унга мунoсиб бўлмoғи шартдeк кўринар эди”. Бу жумлалардаги фикр икки жиҳатдан ибратли: биринчиси, шoир шeъриятини эътирoф қилиш oрқали унинг туб мoҳиятида ҳикмат уфуриб турган бадиий-фалсафий oламига ишoра қилинади; иккинчидан, бу oлам сиру асрoрларини англаш ва англатиш, тафаккурда муаллиф билан бўй-бўйлашиш учун жиддий масъулият, чуқур билим ва журъат зарур эканлиги алoҳида уқтириладики, бу фикр шoир ижoди тадқиқoтчиларини ана шу ўта юксак масъулиятдан oгoҳлантириш ҳамдир.

Матназар Абдулҳакимнинг Абдулла Oрипoв ижoдидан таъсирланиши дoираси кeнг қамрoвли бўлиб, унинг бутун ижoдига турли жанр ва мавзудаги асарларига бeвoсита ва билвoсита сингиб кетган. Бу xусусият шогирд шoирнинг олтмишинчи йиллардаги дастлабки шeърларига иxлoс қилишидан бoшланиб, кeйинчалик ҳайрат даражасига кўтарилди. Бу ҳoл, асoсан, уч йўналишда давoм этди: биринчи, адабий мавзудаги мақoлалар, қайдлар ва публицистикада (xусусан эссe ва суҳбатларда) Абдулла Oрипoв нoмини тилга oлиш ёxуд унинг айрим фикрларини кeлтириш; иккинчи, шоир шeърияти таҳлил этилган маxсус мақoла ёзиш; (Бу ўринда Матназарнинг “Нур васли” сарлавҳали мақoласи назарда тутилмoқда) Табиат мавзусидаги шeърлар талқинига бағишланган бу мақoлада муаллиф ўзини Абдулла Oрипoв ижoдининг чинакам мухлисигина эмас, балки шeър илмининг билимдoни сифатида ҳам намoён этади.

Шeърлар мoҳиятида устoз шoирнинг Табиат – Инсoн – Ҳаёт кoнсeпциясига, улар oрасидаги бардавoм мунoсабатларга oид қарашлари мужассам. Зeрo, шoир қалами табиатнинг тубсиз уммoнларига тeран шўнғиди, чeксиз юксакларга тикка парвoз қилди, ҳудуд миқёсларини қамраб oла билди. Энг муҳими эса бу жараёнлар марказида инсoн тақдирининг туришидир. Бу xусусият “Баҳoр”, “Булoқ”, “Булут”, “Най” шeърлари мазмунида инъикoс топади. Муҳими шундаки, табиат мавзуси, шeърларидаги бадиий вoситалар, услуб анъанавий бўлса ҳам, уларгача ёндашув, талқин, маънo бетакрор, шoирнинг ўзиникидир. Бу ҳoл мақoлада шeърлар таҳлили ва шoир маҳoрати аспeктида ёритилади. Ҳақли равишда таъкидланганидeк, бу туркум шeърлар тарoвати шoирнинг “ўз илҳoмини xушфeълликда табиат билан муштарак бўлишини oрзу қилиб, шалoладeк бўлса шeърларим” дeган илк ижoдига xoс сўзларнинг ифoдаси сифатида янграйди.

Мақoлада ҳайрат oҳанги “Баҳoр” шeъри ҳақидаги муxтасар, лeкин oҳoрли фикр ёрқин акс этади. Чунoнчи шoир:

Аён бир xислатинг бoрдир азалдан
Сeни атамишлар уйғoниш фасли, –

дeган маълум тушунчанинг янги қирраларини oчар экан, бу ҳoл “шeър баҳoрнинг ўзига xoс қoмуси” дeя кутилмаган таъриф билан xoлис баҳoланади.

Мақoланависнинг қуйидаги xулoсасида шeърнинг ғоявий-бадиий мундарижасидаги бeтакрoрлик ишoнарли, таъсирли ифoдаланган: “Баҳoр шу қадар мўъжизакoрки, эсаётган шабада, oчилаётган ғунча, oқаётган жилғалар жозибасидан ҳатто мoтамзада кўнгил ҳам кeрагича таскин тoпа олади”. Лeкин бу фазилатлар инсoн ҳаёти билан бoғлиқ бўлгандагина аҳамият касб этишидан илҳoмланган шoгирд устoзга фикрдoш сифатида кўклам баъзан кeчикса ҳам қалби унга ошуфта эканини лирик “мeн” oрқали ўзининг бир байтида давoм эттиради:

Йўқ, ўзим кeтаман баҳoр тoмoнга,
Баҳoр ҳам ўзини бир кўриб қўйсин.

Мақoлада шeърларда табиат унсурлари, ҳoдисалари билан шаxснинг тақдирдoшлиги туйғулари тeран, фалсафий oбразлилик йўсинида таъсирли зуҳурлашганига алoҳида урғу бeрилган. Дарҳақиқат, сарлавҳага чиқарилган “баҳoр”, “булoқ”, “шамoл”, “булут”, “най” калит сўзларга муҳим ижтимoий-бадиий юк юкланган, улар эстeтик кoнтeкстда тасвирлангани сабабли вoсита ҳамда тафсил (ёрдамчи oбраз) вазифасини ўтайди. Шу бoис табиат, жамият, рeал ҳаёт мутанoсиблигини сақлашга даъват этар экан, Матназар Абдулҳаким шoирнинг “булoқнинг ҳам, булутнинг ҳам ўз ҳoлига қўйиб бeришни oдамлардан ўтиниб сўрашини” ва яна инсoн фeнoмeни ўрнини таъкидлаб, қуйидаги тўртлигини кeлтиради.

Қутлуғ бир саҳарда кўз oчди булoқ,
Йўл oлди дарёлар сари адашиб.
Унга раҳм этмoқчи oдамлар шу чoқ
Тoғу тoшлар арo янги йўл oчиб.

Абдулла Oрипoвнинг сўз қўллаши, маънo нoзикликларидан мoҳирoна фoйдаланиш салoҳияти таҳсинга лoйиқ жиҳатлардан бири сифатида шарҳланади. Бу ўринда сўзга xoс пoэтик кўчим, маънoдoшлик, мажoзийликка дoир қатoр мисоллар кeлтирилади.

Ҳақиқатдан ҳам эътирoф этилганидeк, “Қайсидир юртни эслаб инграётган най” – мажозан соғинч нoласи, “шамoл” – кўзга кўринмайдиган сирли тoғларнинг гўзал арвoҳи рамзи, “Қиш бўйи тупрoққа кўмилиб, eрдан кoвлаб oлинган ва қуёшга зoр тoкзoрлар” – қатағoнлар тимсоли. Буларни oҳoрли индивидуал тoпилмалар дeйиш мумкин.

Шунингдeк, шoирнинг бир байтнинг ўзида бир нeчта тасвир вoситаларини қўллашдаги ўзига xoслиги ҳам мақoланавис диққатини тoртади. Бунга далил бўлиб сифатлаш, ўxшатиш, жoнлантириш бадиий унсурлари иштирoк этган:

Увада камзулда биллур тугмадай
булутлар oртидан бoқади юлдуз, –

мисраларини таҳлилга тoртиб, шогирд шундай ёзади: “Бунда умумбoқий сайёралар билан ўткинчи булутларнинг битта тафаккур нуқтасига жамланиши ўқувчини ҳайратлантиради”. Бу ҳайрат туфайли, шoгирд фикрича, Абдулла Oрипoв қалами сукунатдан гулдирoслар янгратади, кўзёшлардан учқунлар чақнатади, мавжлардан алангалар ясайди.

Тўғри, мақoлага ҳар бир шеърни батафсил таҳлил қилиш вазифаси қўйилмаган. Бир мақoла дoирасида бунинг имкoни ҳам йўқ. Шу туфайли кучли пoэтик идрoк, ҳайратoмуз фикрлар ва туйғу уйғунлигига устувoр аҳамият бeрилган. Энг муҳими эса мақoланависнинг таҳлили асoсидаги мулoҳазаларининг xoлислиги ва адабий қимматидир. Шулардан бири қуйидагича: “бу шeърларнинг нафақат маънавий, балки ижтимoий-иқтисoдий жиҳатлари ҳам ўз дoлзарблигини йўқотмаганига ва йўқoта oлмаслигига ишoнамиз”.

Ушбу муxтасар кузатишларимиз ниҳoясида мақoлалардаги қарашларини қувватлаган ҳoлда бир фикрга қатъий амин бўлдик. Абдулла Орипoв мақoласида “фикрдoшлик”ни “ажиб” сўзи билан сифатлаган эди. Назаримизда, бу сўз замирига яширинган салмoқли тагмаънo қатламларига, ҳайрат кeнгликларига чуқуррoқ кириб бoриш икки шoир ижoдини батафсил, мoнографик тадқиқ этишни тақoзo этади.

Манба: “Шарқ юлдузи” журнали, 2016/5

МЕН УЧУН ЙЎҚ СЎЗДАН
ОҒИРРОҚ НАРСА ЙЎҚ

Матназар Абдулҳакимов билан суҳбат (2004)
08

0_1bc6b8_d0d2bbee_orig.jpg  Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, “Офарин” мукофоти совриндори, шоир ва таржимон Матназар Абдулҳакимов билан бўлган суҳбатимиз асосан адабиётимиз, шеъриятимиз ва сўз ҳақида бўлди. Токи, сўз тирик экан шеърият тирик, кўнгиллар барҳаётдир. Суҳбатимиздан бебаҳра қолмайин десангиз, бизнинг мулоқотимизга қулоқ тутинг.

– Матназар ака, одатда шеър, шоир, кўнгил сўзларига жуда кўп дуч келамиз. Айтинг-чи, шоир учун кўнгил муҳимми ёки кўнгилнинг шоирлиги?

– Кўнгил деган сўзнинг ўзида “шоир”нинг маънодошлиги мавжуд. Агар инсон руҳияти қирраларининг мубҳам ҳамда муайян қароргоҳини кўнгил деб айтадиган бўлсак, унинг қайсидир маънода ва қайсидир даражада шоир бўлмай иложи йўқ. Мен шоирлик деганда, албатта, шеър ёзишнигина кўзда тугаётганим йўқ. Чунки сўз шоирликнинг, эҳтимол энг охирги унсуридир, шоир кўнгилнинг иложсиз қолган пайтларида турли мушкулотларни даф қилиши лозим бўлганида асқотадиган аслаҳасидир. Ҳазрат Навоий: “Эй Навоий, сўзда маъно йўқ, йўкдурур маънида сўз, Дурру маъни истасанг сен айлагил гуфтор бас”, деб бежиз айтмаганлар. Демак, шоир учун кўнгилнинг шоирлиги деган иборанинг муқобили йўқ. Лекин, ана шу кўнгил ақл билан чамбарчас мутаносибликда бўлса, нур устига нур.

– Ҳозирги ёшлар шеъриятига муносабатингизни билмоқчи эдим.

– Ҳозирги ёшлар шеърияти юқорига тикка парвоз қиладиган самолётларни эслатаяпти. Улар парвоз йўлида узоқ “чопқилламасдан” тўппа -тўғри осмонга қараб юксалаётирлар. Тиббийроқ килиб айтадиган бўлсак, ёшларимизда шоирлик дардининг инкубацион даври ниҳоятда яширин кечаётир. Улар адабиётимизга аксар шаклланган “тап-тайёр” ҳолда кириб келмоқдалар.

Мен бундай деяётганимда, албатта, эпидемия тусини олган енгил-елпи масъулиятсиз шеърбозликни, суханбозликни, яна тағин тиббиёт илмидан келиб чиқиб фикрлайдиган бўлсак, психиатрияда “графомания” деб аталадиган иллатни кўзда тутаётганим йўқ. Мен ҳақиқий шоир, ҳақиқий шеър ҳақида гапираётирман.

– Адабиётимизда, асосан шеъриятда анъанавийлик ҳамда модерн шеърият ўз ифодасини топиб улгурди. Бу борада сиз нима дейсиз?

– Мен шундай ўйлайман: модомики, “модерн” сўзи замонавий деган маънони билдирар экан, ҳар қандай чинакам шеър модерн бўлишга маҳкумдир. Модерн атамасига айрим доиралардаги совуқ муносабатлар илгариги мафкуранинг янги анъаналарини ғаразли мақсадларда ҳамда мухлислар учун англашиксиз бўлган терминлар тарзида олабўжи қилиб кўрсатилиши ижодий тараққиёт йўлига ғов бўлганлиги ва бунинг оқибатида адабиётимизнинг асрлаб ривожланишдан қолиши, ҳатто пайсалланишига сабабчи бўлди. Дунёда эскирмайдиган синоат йўқ. Бу эскирганликнинг ҳаётга ҳуқуқи бўлса, у ўзини майдонда кўрсатади. Мен “майдон” деганимда фаҳми тумтоқлашган ўтмас дидли (ёки дидсиз) одамларнинг ночор фикрларига ypғy бераётганим йўқ. Дейлик, ғазалнавис модерннависга ва модерннавис ғазалнависга чинакамига тан берса, демак, ғазал ҳам, модерн ҳам ўзини оқлаётган бўлади. Одатда, улкан адабиётларда турли хил анъаналар баравар қадам ташлайдилар. Ўзбек адабиёти эса улкан адабиётдир. Шунинг учун унда анъанавий арузнавислик ҳам, халқ ҳамда ғарб шеъриятларининг таъсиридан жон топган бармоқ вазни ҳам, сарбаст ҳам бирдек енгил нафас оляпти. Бироқ гарчи мен тақдир тақозосига кўра, аруз ва бармоқда машқлар қилсам ҳам, сарбаст адабиётимизда нисбатан навқирон бўлганлиги учун “боланинг тили ширин”, деганларидек аксар модерннинг валфажрларига қулоқ тутаман. Мухлис сифатида мени модерннинг “чангали”дан тортиб олиш учун анъанавий шеърият бошқатдан қудрат касб этиши керак, шекилли.

– “Ятимат ад-даҳр” оҳангларида достонидан таржималарингиз турли йилларда нашр қилинган китобларингизда берилиб келинаётир. Шу хусусда мухлисларингизга изох бериб ўтсангиз?

– Менда, аввало, Исматулла Абдуллаевнинг сўзма-сўз таржимасидаги хоразмлик араблисон шоирларнинг шеърини бадиий таржима қилиш истаги туғилган эди. Бу режага қаламим қовушмади. “Ятимат ад-даҳр”да шоирларнинг шеърларидан таржималар яхлит тарзда эмас, балки узуқ-узуқ ҳолда берилгани учун, мен мана шу услубни сақлаган ҳолда мутлақо мустақил шеърлар ёздим. Китобга ҳурматим боис ҳамда услуб жиҳатидан (шеърларнинг мазмунан гоҳ тоғдан, гоҳ боғдан келишини эътиборга олиб) бу туркумга “Ятимат ад-даҳр” оҳангларида деган тагсарлавҳа қўйдим. Бу туркумнинг достон деб аталишига боис уларнинг яхлит туйғу атрофида бирикканлигидир. Достонда қоралаш учунгина “Ятимат ад-даҳр”даги айрим кишилар ҳамда жойларнинг номлари тилга олинади, холос. Шунинг учун ҳам бу асарни аллақачон тугалланган ёхуд бир умр давом этадиган шеърлар мажмуаси сифатида қабул қилавериш мумкин. “Ятимат ад –дахр” нинг нисбатан тўлиқ варианти “Шарқ” матбаа концернида нашрга тайёрланаётган “Танланган асарлар”имда чиқиб қолар.

– Сизни мухлисларингиз таржимон сифатида ҳам жуда яхши билишади. Таржималарингиз мавзуида суҳбатимизни давом эттирсангиз?

– Мен болаликдан байналминал руҳда кўптиллилик муҳитида яшаб келаман. Бундай вазиятда ўзинг тушуниб бошқалар англамаёттан шеърлардан олган таассуротларингни ана шу бошқалар билан баҳам кўргинг келавераркан. Қолаверса, асримиз ўрталаридаги таржималарда мафкура тазйиқи билан ихтиёрли, ихтиёрсиз тензиционликни (нохолис) ўзимча бартараф қилгим келди. Бу иш салафларимга беҳурматликни эмас, аксинча эҳтиромни англатишидан умидворман. Менинг хатоларимни ҳам бир кун келиб навқирон маслакдошларим тузатарлар. Бу занжир азалдан келяпти ва абадга қараб кетяпти. Мен ана шу силсиланинг нари борса, бир халқасиман, холос.

– Нималар ёзаяпсиз айни шу кунларда?

– Мен Шермуҳаммад Мунис ва Рожийларнинг форсий шеърларини таржима қиляпман. Айни вақтда Хоразм Маъмун академиясидаги фаолиятим билан боғлиқ ўзим ўзбекчалаштирган шеърлар ҳақидаги “Таржимон талқинлари” китобим устидаги ишимни давом эттиряпман.

– Сизнингча, шоирлар пойтахтларда яшашлари шартми ёки…

– Ўзи туғилиб ўсган жойда умр ўтказган ижодкорлар ҳам анчагина. Чекка жойларда яшаб, ижод этаётган қаламкашларимизга уларнинг руҳи мададкор бўлсин. Мен учун бу ҳақда батафсил тўхталиш ноқулай. Чунки ўзим ҳам Хоразмнинг қишлоқларидан бирида яшаб, ижод қилмоқдаман. Бундай вазиятда иста-истама ё керилиб кетган, ё ўзингни камситаётган бўласан. Мухтасар қилиб шуни айтишим мумкинки, ўзинг яхшироқ ёза оладиган жойингда яшашга нима ҳам етсин. Чекка жойларда туриб ижод қилишнинг бир афзал томони бор – ҳаётни яхши биласан. Кўп биладиган одам эса, ўзингиздан қолар гап йўк, тез қарийди.

– Қизиқишларингизга ҳеч тўхталмадик?

– Нима биланки ихлосдан келиб чиқиб шуғуллансанг, демак, у қизиқиш эмас. Қай вақтдаки ихлос билан шуғуллансанг, демак у бўш вақт эмас. Келинг, сиз ҳам хафа бўлманг, савол ҳам очиқ қолмасин. Мени шоир деб ўйласангиз, демак таржимонлигим қизиқиш ёхуд таржимон деб ўйласангиз шоирлигим қизиқиш бўла қолсин. Вариантларни давом эттиравериш мумкин. Хоразмлик боболаримиз “Ер ҳайдаб чарчасанг, ўғит тўкиб дам ол” деганлар. Ҳар иккала иш ҳам, биласиз, деҳқончиликка киради.

– Қўшиқ бўлиб айтилган, айтилаётган шеърларингиз ҳақида фикрингизни билмоқчи эдим.

– Қўшиқ бўлиб айтилаётган шеърларим фикр айтадигандек даражада кўп эмас. Лекин сизга бир сир айтай, қўшиқ қилиб айтилаётган шеърингнинг ҳам, шеърингни куйлаётган хонанданинг ҳам ёмони бўлмайди.

– Суҳбатимиз давомида биздан қай савол берилишини кутган эдингиз?

– Келинг, модомики суҳбатимиз байрамлар нафаси тарқалиб улгурмаган кунларда бўлиб ўтаётган экан, уни қувноқроқ бир оҳангда якунлайлик. Бир латифа айтиб берай. Салгина савдойи бир одам ўзича ғудирданиб бораётган экан. Бир дўсти дуч келиб қолиб, ундан “Нима бало, ўзинг билан ўзинг сўзлашаётибмисан?”, деб сўрабди. “Ҳа, – деб жавоб берибди ҳалиги одам, – мен ақлли одам билан сўзлашишни жуда ёқтираман”. Бу энди ҳазил, агар жиддий гапирадиган бўлсам, “Tуркистон” жамоасига эътибор қилиб мени суҳбатга тортганингиздан бахтиёрман. Мабодо, мен истаган саволни сўрасангиз “Ким билан ҳамсуҳбат бўлишни истайсиз?” деган бўлар ва, албатта, “Сизлар билан” деб жавоб берган бўлар эдим.

Насиба ЮСУПОВА суҳбатлашди.
Манба: “Туркистон” газетаси. 2004-йил 31-январь. 8-сон & Jayhun mavjlari

 Sahifa Matnazar Abdulhakim tavalludining 70 yilligiga bag‘ishlanadi

Men shoirlik deganda, albatta, she’r yozishnigina ko‘zda tugayotganim yo‘q. Chunki so‘z shoirlikning, ehtimol eng oxirgi unsuridir, shoir ko‘ngilning ilojsiz qolgan paytlarida turli mushkulotlarni daf qilishi lozim bo‘lganida asqotadigan aslahasidir…

FIKRDOSHLAR HAYRATI
Hamdam Abdullayev,Hulkar G‘oipova
08

Hozirgi kunda o‘zbek adabiyoti rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan ijodkorlarga bag‘ishlangan zamondoshlar xotiralarini yozish an’anaga aylanib bormoqda. Bu hol bejiz emas. Xotiralar birinchidan, o‘tganlarni qadrlash, chuqur ehtirom ramzi bo‘lsa, ikkinchidan, ijodkor shaxsiyati, ma’naviy olami, ayrim asarlarining yaratilish tarixi, yangi merosining qirralari haqida qimmatli ma’lumotlar beradi, kitobxonning mavjud tushunchalarini yanada kengaytiradi. Bu xususiyatlar taniqli shoir, tarjimon va publitsist Matnazar Abdulhakim (1948–2010) haqidagi xotiralarda ham o‘z ifodasini topgan.

Keyingi yillarda Matnazar Abdulhakim xotirasiga atalgan qator maqolalar respublika matbuotida bosildi. O‘tkir Rahmat, Shuhrat Rizaev, O‘rozboy Abdurahmonov, Go‘zal Begim, Sultonmurod Olim, Madrahim Safarboev kabi adib va olimlarning “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”, “Kitob dunyosi”, “Ma’rifat” gazetalarida e’lon qilingan xotiralar shular jumlasidandir. Xususan, jurnalistlardan Shuhrat Matkarimovning “Ustoz haqida so‘z”; Qadamboy Salaevning “To‘rtinchi muallim saboqlari” risolalarini bu sohadagi yangi qadam deyish mumkin. Muhimi shundaki, birinchi risolada O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri Abdulla Oripovning “Teran ijod” sarlavhali xotira-maqolasi matni to‘liq keltirilgan. Maqoladagi har bir jumla zaminida katta ma’no va beg‘ubor samimiyat jo bo‘lgan. Uning yana bir o‘ziga xosligi shundaki, yuqorida qayd etilgan xotiralarda Matnazar Abdulhakim hayoti va ijodining, asosan, muayyan jihatlari, ayrim voqea, lavha, uchrashuvlar tarzida bayon etilsa, O‘zbekiston xalq shoiri zikrida xassos shoir ijodiga yuksak falsafiy baho beriladi, uning inson va ijodkor, shoir, tarjimon, publitsist sifatidagi ko‘p qirrali iste’dodi alohida ta’kidlanadi. Shu bois maqoladagi quyma, xolis xulosani Matnazar Abdulakim haqida yozilgan va yozilayotgan xotiralar mazmunini umumlashtiruvchi salmoqli fikr deyish mumkin.

Abdulla Oripov yozadi: “Matnazar bilan ko‘rishgach, keyingi ko‘p suhbatlar davomida uning chindan ham donishmand, o‘ta halol, to‘g‘ri so‘z, bag‘ri keng va ayni chog‘da nihoyatda nozik fikrlaydigan inson ekanini bildim. Bizning o‘rtamizda ko‘zga tashlanib turmasa-da, do‘stlik, ajib bir fikrdoshlik rishtalari paydo bo‘ldi”. Tabiiyki, bu o‘rinda ajoyib poetik ma’noni “fikrdoshlik” tayanch tushunchasi oydinlashtiradi.
Bizningcha, bu tushuncha bilan bog‘liq shunchaki maslakdoshlik, ba’zi qarashlar mutanosibligi emas, balki ijodda teranlikka intilish poetik idrok mas’uliyatini his qilgan holda fikrlash tamoyilini anglash to‘g‘ri bo‘ladi. Ikkinchidan, shoir shaxsini “donishmand”, “to‘g‘ri so‘z” va boshqa eng yuqori sifatlar bilan ta’riflash talabchan va xolis ustoz Abdulla Oripovga tegishli ekanligini hisobga olsak, shogird shoir iqtidori oddiy e’tirof emas, balki chinakam hayratga daxldor ekanligi namoyon bo‘ladi. Maqola muallifi bu fikrni yanada lo‘nda va ishonarli ta’kidlab, Matnazar Abdulhakimning tadqiqot xarakteridagi asarlarini shunday izohlaydi: “Ma’naviyatimiz tarixiga atalgan qator maqolalar – tadqiqotlar yozdi. Aytish mumkinki, ularning darajasiga manaman degan “shunoslarning” nafasi etmas edi”.
Ko‘pchilik kutmagan bu favqulodda yuksak bahoda ideallashtirish, havoyi ifoda yo‘q, balki tabiiy hayratlanish bor. Zero, bu qat’iy xulosaning asosi – Umar Hayyom, Pahlavon Mahmud, Najmiddin Kubro, Bedil, Ogahiy va boshqa mumtoz alloma-shoirlar merosining tarjimasi talqinlari hamda qadim yunon falsafasining Sharq madaniyati bilan aloqadorligi xususidagi zalvorli ilmiy kuzatishlardir.

Abdulla Oripov va Matnazar Abdulhakim munosabati ijodda “ustoz-shogird” maqomida edi. Ustoz shogirdining she’riy iqtidoridan ham hayratlanishini yashirmadi, balki baralla aytdi: “Matnazar Abdulhakimning saylanma she’rlar kitobini o‘qib chiqqach, uning poeziyasi haqida nimadir yozgim keldi. Biroq ko‘z oldimda Matnazarning donishmand nigohi turar, nimaki yozsang ham unga munosib bo‘lmog‘i shartdek ko‘rinar edi”. Bu jumlalardagi fikr ikki jihatdan ibratli: birinchisi, shoir she’riyatini e’tirof qilish orqali uning tub mohiyatida hikmat ufurib turgan badiiy-falsafiy olamiga ishora qilinadi; ikkinchidan, bu olam siru asrorlarini anglash va anglatish, tafakkurda muallif bilan bo‘y-bo‘ylashish uchun jiddiy mas’uliyat, chuqur bilim va jur’at zarur ekanligi alohida uqtiriladiki, bu fikr shoir ijodi tadqiqotchilarini ana shu o‘ta yuksak mas’uliyatdan ogohlantirish hamdir.

Matnazar Abdulhakimning Abdulla Oripov ijodidan ta’sirlanishi doirasi keng qamrovli bo‘lib, uning butun ijodiga turli janr va mavzudagi asarlariga bevosita va bilvosita singib ketgan. Bu xususiyat shogird shoirning oltmishinchi yillardagi dastlabki she’rlariga ixlos qilishidan boshlanib, keyinchalik hayrat darajasiga ko‘tarildi. Bu hol, asosan, uch yo‘nalishda davom etdi: birinchi, adabiy mavzudagi maqolalar, qaydlar va publitsistikada (xususan esse va suhbatlarda) Abdulla Oripov nomini tilga olish yoxud uning ayrim fikrlarini keltirish; ikkinchi, shoir she’riyati tahlil etilgan maxsus maqola yozish; (Bu o‘rinda Matnazarning “Nur vasli” sarlavhali maqolasi nazarda tutilmoqda) Tabiat mavzusidagi she’rlar talqiniga bag‘ishlangan bu maqolada muallif o‘zini Abdulla Oripov ijodining chinakam muxlisigina emas, balki she’r ilmining bilimdoni sifatida ham namoyon etadi.

She’rlar mohiyatida ustoz shoirning Tabiat – Inson – Hayot konsepsiyasiga, ular orasidagi bardavom munosabatlarga oid qarashlari mujassam. Zero, shoir qalami tabiatning tubsiz ummonlariga teran sho‘ng‘idi, cheksiz yuksaklarga tikka parvoz qildi, hudud miqyoslarini qamrab ola bildi. Eng muhimi esa bu jarayonlar markazida inson taqdirining turishidir. Bu xususiyat “Bahor”, “Buloq”, “Bulut”, “Nay” she’rlari mazmunida in’ikos topadi. Muhimi shundaki, tabiat mavzusi, she’rlaridagi badiiy vositalar, uslub an’anaviy bo‘lsa ham, ulargacha yondashuv, talqin, ma’no betakror, shoirning o‘zinikidir. Bu hol maqolada she’rlar tahlili va shoir mahorati aspektida yoritiladi. Haqli ravishda ta’kidlanganidek, bu turkum she’rlar tarovati shoirning “o‘z ilhomini xushfe’llikda tabiat bilan mushtarak bo‘lishini orzu qilib, shaloladek bo‘lsa she’rlarim” degan ilk ijodiga xos so‘zlarning ifodasi sifatida yangraydi.

Maqolada hayrat ohangi “Bahor” she’ri haqidagi muxtasar, lekin ohorli fikr yorqin aks etadi. Chunonchi shoir:

Ayon bir xislating bordir azaldan
Seni atamishlar uyg‘onish fasli, –

degan ma’lum tushunchaning yangi qirralarini ochar ekan, bu hol “she’r bahorning o‘ziga xos qomusi” deya kutilmagan ta’rif bilan xolis baholanadi.

Maqolanavisning quyidagi xulosasida she’rning g‘oyaviy-badiiy mundarijasidagi betakrorlik ishonarli, ta’sirli ifodalangan: “Bahor shu qadar mo‘jizakorki, esayotgan shabada, ochilayotgan g‘uncha, oqayotgan jilg‘alar jozibasidan hatto motamzada ko‘ngil ham keragicha taskin topa oladi”. Lekin bu fazilatlar inson hayoti bilan bog‘liq bo‘lgandagina ahamiyat kasb etishidan ilhomlangan shogird ustozga fikrdosh sifatida ko‘klam ba’zan kechiksa ham qalbi unga oshufta ekanini lirik “men” orqali o‘zining bir baytida davom ettiradi:

Yo‘q, o‘zim ketaman bahor tomonga,
Bahor ham o‘zini bir ko‘rib qo‘ysin.

Maqolada she’rlarda tabiat unsurlari, hodisalari bilan shaxsning taqdirdoshligi tuyg‘ulari teran, falsafiy obrazlilik yo‘sinida ta’sirli zuhurlashganiga alohida urg‘u berilgan. Darhaqiqat, sarlavhaga chiqarilgan “bahor”, “buloq”, “shamol”, “bulut”, “nay” kalit so‘zlarga muhim ijtimoiy-badiiy yuk yuklangan, ular estetik kontekstda tasvirlangani sababli vosita hamda tafsil (yordamchi obraz) vazifasini o‘taydi. Shu bois tabiat, jamiyat, real hayot mutanosibligini saqlashga da’vat etar ekan, Matnazar Abdulhakim shoirning “buloqning ham, bulutning ham o‘z holiga qo‘yib berishni odamlardan o‘tinib so‘rashini” va yana inson fenomeni o‘rnini ta’kidlab, quyidagi to‘rtligini keltiradi.

Qutlug‘ bir saharda ko‘z ochdi buloq,
Yo‘l oldi daryolar sari adashib.
Unga rahm etmoqchi odamlar shu choq
Tog‘u toshlar aro yangi yo‘l ochib.

Abdulla Oripovning so‘z qo‘llashi, ma’no nozikliklaridan mohirona foydalanish salohiyati tahsinga loyiq jihatlardan biri sifatida sharhlanadi. Bu o‘rinda so‘zga xos poetik ko‘chim, ma’nodoshlik, majoziylikka doir qator misollar keltiriladi.

Haqiqatdan ham e’tirof etilganidek, “Qaysidir yurtni eslab ingrayotgan nay” – majozan sog‘inch nolasi, “shamol” – ko‘zga ko‘rinmaydigan sirli tog‘larning go‘zal arvohi ramzi, “Qish bo‘yi tuproqqa ko‘milib, erdan kovlab olingan va quyoshga zor tokzorlar” – qatag‘onlar timsoli. Bularni ohorli individual topilmalar deyish mumkin.

Shuningdek, shoirning bir baytning o‘zida bir nechta tasvir vositalarini qo‘llashdagi o‘ziga xosligi ham maqolanavis diqqatini tortadi. Bunga dalil bo‘lib sifatlash, o‘xshatish, jonlantirish badiiy unsurlari ishtirok etgan:

Uvada kamzulda billur tugmaday
bulutlar ortidan boqadi yulduz, –

misralarini tahlilga tortib, shogird shunday yozadi: “Bunda umumboqiy sayyoralar bilan o‘tkinchi bulutlarning bitta tafakkur nuqtasiga jamlanishi o‘quvchini hayratlantiradi”. Bu hayrat tufayli, shogird fikricha, Abdulla Oripov qalami sukunatdan guldiroslar yangratadi, ko‘zyoshlardan uchqunlar chaqnatadi, mavjlardan alangalar yasaydi.

To‘g‘ri, maqolaga har bir she’rni batafsil tahlil qilish vazifasi qo‘yilmagan. Bir maqola doirasida buning imkoni ham yo‘q. Shu tufayli kuchli poetik idrok, hayratomuz fikrlar va tuyg‘u uyg‘unligiga ustuvor ahamiyat berilgan. Eng muhimi esa maqolanavisning tahlili asosidagi mulohazalarining xolisligi va adabiy qimmatidir. Shulardan biri quyidagicha: “bu she’rlarning nafaqat ma’naviy, balki ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmaganiga va yo‘qota olmasligiga ishonamiz”.

Ushbu muxtasar kuzatishlarimiz nihoyasida maqolalardagi qarashlarini quvvatlagan holda bir fikrga qat’iy amin bo‘ldik. Abdulla Oripov maqolasida “fikrdoshlik”ni “ajib” so‘zi bilan sifatlagan edi. Nazarimizda, bu so‘z zamiriga yashiringan salmoqli tagma’no qatlamlariga, hayrat kengliklariga chuqurroq kirib borish ikki shoir ijodini batafsil, monografik tadqiq etishni taqozo etadi.

Manba: “Sharq yulduzi” jurnali, 2016/

MЕN UCHUN YO‘Q SO‘ZDAN
OG‘IRROQ NARSA YO‘Q
Matnazar Abdulhakimov bilan suhbat (2004)
08

matnazar_abdulhakim.jpgO‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi, “Ofarin” mukofoti sovrindori, shoir va tarjimon Matnazar Abdulhakimov bilan bo‘lgan suhbatimiz asosan adabiyotimiz, she’riyatimiz va so‘z haqida bo‘ldi. Toki, so‘z tirik ekan she’riyat tirik, ko‘ngillar barhayotdir. Suhbatimizdan bebahra qolmayin desangiz, bizning muloqotimizga quloq tuting.

– Matnazar aka, odatda she’r, shoir, ko‘ngil so‘zlariga juda ko‘p duch kelamiz. Ayting-chi, shoir uchun ko‘ngil muhimmi yoki ko‘ngilning shoirligi?

– Ko‘ngil degan so‘zning o‘zida “shoir”ning ma’nodoshligi mavjud. Agar inson ruhiyati qirralarining mubham hamda muayyan qarorgohini ko‘ngil deb aytadigan bo‘lsak, uning qaysidir ma’noda va qaysidir darajada shoir bo‘lmay iloji yo‘q. Men shoirlik deganda, albatta, she’r yozishnigina ko‘zda tugayotganim yo‘q. Chunki so‘z shoirlikning, ehtimol eng oxirgi unsuridir, shoir ko‘ngilning ilojsiz qolgan paytlarida turli mushkulotlarni daf qilishi lozim bo‘lganida asqotadigan aslahasidir. Hazrat Navoiy: “Ey Navoiy, so‘zda ma’no yo‘q yo‘kdurur, ma’nida so‘z, Durru ma’ni istasang sen aylagil guftor bas”, deb bejiz aytmaganlar. Demak, shoir uchun ko‘ngilning shoirligi degan iboraning muqobili yo‘q. Lekin, ana shu ko‘ngil aql bilan chambarchas mutanosiblikda bo‘lsa, nur ustiga nur.

– Hozirgi yoshlar she’riyatiga munosabatingizni bilmoqchi edim.

– Hozirgi yoshlar she’riyati yuqoriga tikka parvoz qiladigan samolyotlarni eslatayapti. Ular parvoz yo‘lida uzoq “chopqillamasdan” to‘ppa -to‘g‘ri osmonga qarab yuksalayotirlar. Tibbiyroq kilib aytadigan bo‘lsak, yoshlarimizda shoirlik dardining inkubatsion davri nihoyatda yashirin kechayotir. Ular adabiyotimizga aksar shakllangan “tap-tayyor” holda kirib kelmoqdalar.

Men bunday deyayotganimda, albatta, epidemiya tusini olgan yengil-yelpi mas’uliyatsiz she’rbozlikni, suxanbozlikni, yana tag‘in tibbiyot ilmidan kelib chiqib fikrlaydigan bo‘lsak, psixiatriyada “grafomaniya” deb ataladigan illatni ko‘zda tutayotganim yo‘q. Men haqiqiy shoir, haqiqiy she’r haqida gapirayotirman.

– Adabiyotimizda, asosan she’riyatda an’anaviylik hamda modern she’riyat o‘z ifodasini topib ulgurdi. Bu borada siz nima deysiz?

– Men shunday o‘ylayman: modomiki, “modern” so‘zi zamonaviy degan ma’noni bildirar ekan, har qanday chinakam she’r modern bo‘lishga mahkumdir. Modern atamasiga ayrim doiralardagi sovuq munosabatlar ilgarigi mafkuraning yangi an’analarini g‘arazli maqsadlarda hamda muxlislar uchun anglashiksiz bo‘lgan terminlar tarzida olabo‘ji qilib ko‘rsatilishi ijodiy taraqqiyot yo‘liga g‘ov bo‘lganligi va buning oqibatida adabiyotimizning asrlab rivojlanishdan qolishi, hatto paysallanishiga sababchi bo‘ldi. Dunyoda eskirmaydigan sinoat yo‘q. Bu eskirganlikning hayotga huquqi bo‘lsa, u o‘zini maydonda ko‘rsatadi. Men “maydon” deganimda fahmi tumtoqlashgan o‘tmas didli (yoki didsiz) odamlarning nochor fikrlariga ypg‘y berayotganim yo‘q. Deylik, g‘azalnavis modernnavisga va modernnavis g‘azalnavisga chinakamiga tan bersa, demak, g‘azal ham, modern ham o‘zini oqlayotgan bo‘ladi. Odatda, ulkan adabiyotlarda turli xil an’analar baravar qadam tashlaydilar. O‘zbek adabiyoti esa ulkan adabiyotdir. Shuning uchun unda an’anaviy aruznavislik ham, xalq hamda g‘arb she’riyatlarining ta’siridan jon topgan barmoq vazni ham, sarbast ham birdek yengil nafas olyapti. Biroq garchi men taqdir taqozosiga ko‘ra, aruz va barmoqda mashqlar qilsam ham, sarbast adabiyotimizda nisbatan navqiron bo‘lganligi uchun “bolaning tili shirin”, deganlaridek aksar modernning valfajrlariga quloq tutaman. Muxlis sifatida meni modernning “changali”dan tortib olish uchun an’anaviy she’riyat boshqatdan qudrat kasb etishi kerak, shekilli.

– “Yatimat ad-dahr” ohanglarida dostonidan tarjimalaringiz turli yillarda nashr qilingan kitoblaringizda berilib kelinayotir. Shu xususda muxlislaringizga izox berib o‘tsangiz?

– Menda, avvalo, Ismatulla Abdullayevning so‘zma-so‘z tarjimasidagi xorazmlik arablison shoirlarning she’rini badiiy tarjima qilish istagi tug‘ilgan edi. Bu rejaga qalamim qovushmadi. “Yatimat ad-dahr”da shoirlarning she’rlaridan tarjimalar yaxlit tarzda emas, balki uzuq-uzuq holda berilgani uchun, men mana shu uslubni saqlagan holda mutlaqo mustaqil she’rlar yozdim. Kitobga hurmatim bois hamda uslub jihatidan (she’rlarning mazmunan goh tog‘dan, goh bog‘dan kelishini e’tiborga olib) bu turkumga “Yatimat ad-dahr” ohanglarida degan tagsarlavha qo‘ydim. Bu turkumning doston deb atalishiga bois ularning yaxlit tuyg‘u atrofida birikkanligidir. Dostonda qoralash uchungina “Yatimat ad-dahr”dagi ayrim kishilar hamda joylarning nomlari tilga olinadi, xolos. Shuning uchun ham bu asarni allaqachon tugallangan yoxud bir umr davom etadigan she’rlar majmuasi sifatida qabul qilaverish mumkin. “Yatimat ad –daxr” ning nisbatan to‘liq varianti “Sharq” matbaa konsernida nashrga tayyorlanayotgan “Tanlangan asarlar”imda chiqib qolar.

– Sizni muxlislaringiz tarjimon sifatida ham juda yaxshi bilishadi. Tarjimalaringiz mavzuida suhbatimizni davom ettirsangiz?

– Men bolalikdan baynalminal ruhda ko‘ptillilik muhitida yashab kelaman. Bunday vaziyatda o‘zing tushunib boshqalar anglamayottan she’rlardan olgan taassurotlaringni ana shu boshqalar bilan baham ko‘rging kelaverarkan. Qolaversa, asrimiz o‘rtalaridagi tarjimalarda mafkura tazyiqi bilan ixtiyorli, ixtiyorsiz tenzitsionlikni (noxolis) o‘zimcha bartaraf qilgim keldi. Bu ish salaflarimga behurmatlikni emas, aksincha ehtiromni anglatishidan umidvorman. Mening xatolarimni ham bir kun kelib navqiron maslakdoshlarim tuzatarlar. Bu zanjir azaldan kelyapti va abadga qarab ketyapti. Men ana shu silsilaning nari borsa, bir xalqasiman, xolos.

– Nimalar yozayapsiz ayni shu kunlarda?

– Men Shermuhammad Munis va Rojiylarning forsiy she’rlarini tarjima qilyapman. Ayni vaqtda Xorazm Ma’mun akademiyasidagi faoliyatim bilan bog‘liq o‘zim o‘zbekchalashtirgan she’rlar haqidagi “Tarjimon talqinlari” kitobim ustidagi ishimni davom ettiryapman.

– Sizningcha, shoirlar poytaxtlarda yashashlari shartmi yoki…

– O‘zi tug‘ilib o‘sgan joyda umr o‘tkazgan ijodkorlar ham anchagina. Chekka joylarda yashab, ijod etayotgan qalamkashlarimizga ularning ruhi madadkor bo‘lsin. Men uchun bu haqda batafsil to‘xtalish noqulay. Chunki o‘zim ham Xorazmning qishloqlaridan birida yashab, ijod qilmoqdaman. Bunday vaziyatda ista-istama yo kerilib ketgan, yo o‘zingni kamsitayotgan bo‘lasan. Muxtasar qilib shuni aytishim mumkinki, o‘zing yaxshiroq yoza oladigan joyingda yashashga nima ham yetsin. Chekka joylarda turib ijod qilishning bir afzal tomoni bor – hayotni yaxshi bilasan. Ko‘p biladigan odam esa, o‘zingizdan qolar gap yo‘k, tez qariydi.

– Qiziqishlaringizga hech to‘xtalmadik?

– Nima bilanki ixlosdan kelib chiqib shug‘ullansang, demak, u qiziqish emas. Qay vaqtdaki ixlos bilan shug‘ullansang, demak u bo‘sh vaqt emas. Keling, siz ham xafa bo‘lmang, savol ham ochiq qolmasin. Meni shoir deb o‘ylasangiz, demak tarjimonligim qiziqish yoxud tarjimon deb o‘ylasangiz shoirligim qiziqish bo‘la qolsin. Variantlarni davom ettiraverish mumkin. Xorazmlik bobolarimiz “Yer haydab charchasang, o‘g‘it to‘kib dam ol” deganlar. Har ikkala ish ham, bilasiz, dehqonchilikka kiradi.

– Qo‘shiq bo‘lib aytilgan, aytilayotgan she’rlaringiz haqida fikringizni bilmoqchi edim.

– Qo‘shiq bo‘lib aytilayotgan she’rlarim fikr aytadigandek darajada ko‘p emas. Lekin sizga bir sir aytay, qo‘shiq qilib aytilayotgan she’ringning ham, she’ringni kuylayotgan xonandaning ham yomoni bo‘lmaydi.

– Suhbatimiz davomida bizdan qay savol berilishini kutgan edingiz?

– Keling, modomiki suhbatimiz bayramlar nafasi tarqalib ulgurmagan kunlarda bo‘lib o‘tayotgan ekan, uni quvnoqroq bir ohangda yakunlaylik. Bir latifa aytib beray. Salgina savdoyi bir odam o‘zicha g‘udirdanib borayotgan ekan. Bir do‘sti duch kelib qolib, undan “Nima balo, o‘zing bilan o‘zing so‘zlashayotibmisan?”, deb so‘rabdi. “Ha, – deb javob beribdi haligi odam, – men aqlli odam bilan so‘zlashishni juda yoqtiraman”. Bu endi hazil, agar jiddiy gapiradigan bo‘lsam, “Turkiston” jamoasiga e’tibor qilib meni suhbatga tortganingizdan baxtiyorman. Mabodo, men istagan savolni so‘rasangiz “Kim bilan hamsuhbat bo‘lishni istaysiz?” degan bo‘lar va, albatta, “Sizlar bilan” deb javob bergan bo‘lar edim.

Nasiba YUSUPOVA suhbatlashdi.
Manba: “Turkiston” gazetasi. 2004-yil 31-yanvar. 8-son & Jayhun mavjlari

05

(Tashriflar: umumiy 123, bugungi 1)

Izoh qoldiring