Ikki do’st: Shuhrat Abdurashid bilan Alisher Mirzo.

ikki-dost
      “Навбатдаги пулсизликларнинг бирида эрталаб оёқларимни базўр судраб Шуҳратнинг хонасига кириб келдим, — дейди Алишер. – Қарасак, қўшниларнинг ҳаммаси дарсга кетибди. Оч қоринга дарс кирадими қулоққа, деб хаёл суриб, бироз чўзилиб ётдик. Кейин Шуҳратнинг калласида навбатдаги ғоя туғилиб қолди. “Сиз иккинчи қаватни, мен эса учинчи қаватни оталиққа оламиз. Хоналарни айланиб, қарз сўраб чиқамиз. Дарсга кетмаган болалардан пул ундирамиз”, — деди. Бироздан кейин иккаламиз йиққан пул бир даста бўлди. Ҳамёнда пул бўлгач, қорин ҳам ўзидан-ўзи тўйиб қолди. Баданга куч кирди, қувват пайдо бўлди. Кейин ётиб, хаёл оғушига чўмдик. “Яхши кўрган қизларни Тошкентга бориб, йўқлаб бир кўриб келмаймизми”, деган фикр туғилди иккаламизда. Бўпти, кетдик деб 2 ноябр куни аэропортга бориб 6 ноябрга чипта олдик. Самолётда бўш жой бўлса, ўтириб кетамиз, деб фараз қилдик. Ўша куни бирорта рейсга ўтиролмадик. Чунки армиядан қайтаётганлар, мотам муносабати билан телеграмма олганлар биринчи навбатда бўш жойларга қўйилмоқда эди. Охирги энг сўнгги, кечки 0040 рейс қолди. Шунда Ботир Зокировни кўриб қолдик.

ранг

Абдували Эгамбердиев
ИККИ ДЎСТ:  ШУҲРАТ АБДУРАШИД БИЛАН АЛИШЕР МИРЗО

     Шундай кишилар бўладики, улар гарчи болаликдан бирга ўсмаган, мактабда бирга таҳсил олмаган бўлсалар ҳам, тақдирнинг тақозоси билан учрашиб қолади. Кейинчалик улар Аллоҳ учун дўст тутиниб, бир-бирига шу қадар яқин бўлиб кетадики, ҳаётини бир-бирисиз тасаввур эта олмай қолади. Ҳам жисман, ҳам маънан дўстларни бир-бирига боғлаб турувчи илоҳий бир куч пайдо бўладики, у бир умрга йўлдош бўлиб қолади.
Шуҳрат Абдурашидов билан Алишер Мирзони ҳам тақдир бақамти келтирди ва ижодларини бир-бирига руҳан яқинлаштирди. Бу айниқса талабалик йилларида ҳам қайғу ва ҳам шодликни биргаликда баҳам кўрганларида, ижодда эса воқеаликни, борлиқни жарангли, рангдор қабул қилиш ва ифода этишда, мавзуларни талқин қилишда ва эркин композицион ечимда кўринади. Гўзаллик олами шайдоси бўлган икки ёш талабанинг Минас Аветисян ижоди билан қизиқиши, бежиз эмас эди. Негаки рассом асарларида ёрқин, беғубор, жилвагар ранглар жамолини ҳис қилиш, воқеликни кескин ранглар қарама-қаршилиги ҳисобига ифода этиш, жарангдор рангларни эмин-эркин ишлатиш, оламни шартли талқин қилиш хусусияти кучли эди. Ёш рассом дўстлар учун эса бу ўзлари интилаётган оний ҳиснинг айнан ўзи эди.
Талабалик йиллари бирга ўтган бу иккала ижодкор ўзлари ёқтирган рассомларни бирга ўрганишарди. Табиатан эмин-эркинликни, муайян қолипга тушмай ўз холича ижод қилиш, билим олишни ёқтирадиган икки дўст, ёнма-ён ўқишарди ва ўзаро ижодий баҳслар, мулоқотлар мунтазам давом этарди. Таълим тизими, устозлар муносабатидаги ўзаро уйғунлик, бир-бирини тушуниш икки ёш талабада ҳам ижод сирларини эгаллашда қўл келди. Композицион, колористик ечимни эгаллаш қобилиятини кучлилиги, айни пайтда одамийлик, кундалик турмуш воқеалари-ҳодисаларига баҳо беришдаги яқинлик, тўғрисўзлик икки ёш рассомни бир-бирига пайвасталаган эди. Улар ҳаётда ҳам, ижодда ҳам, эркин муносабатларга асосланган гўзаллик оламини ўзларича кашф этишган эди.
Ҳозирда ўзининг ёрқин асарлари билан дунёдаги кўпчилик санъат ихлосмандларининг назарига тушиб қолган А.Мирзо талабалик йиллари ва қадрдон дўсти Шуҳратнинг хотирасини алоҳида энтикиш билан эслаб туради.
Шуҳрат ростгўй, ҳеч нарсадан қўрқмайдиган, 29 йиллик умрида кўпгина ёшларга устозлик қилиб улгурган, ўзининг ижодий салоҳияти, шахсий жасорати билан ҳам кўпчиликка ўрнак бўлган рассом эди. У П.Бенков номидаги Бадиий билим юртида ўқиб юрган кезларида Жаннат опанинг уйида ижарага турар эди. Шу масканда Алишер ва Шуҳрат кечалари билан мижжа қоқмай, хаёллар оламида кезиб, юксак ниятлар оғушида кечган онлар кўп бўлган. Москвага бориб ўқиш нияти, илмга чанқоқлик, тасвирий санъат сирларини эгаллашга иштиёқ кучли эди. Ўз эзгу-ниятларини амалга ошириш мақсадида, Москвада тасвирий санъат олий мактабида имтиҳон топширишди. Институтга кирганларнинг рўйхати ҳам эълон қилинди. Алишер чаққонлик билан оломонни “ёриб” ўтиб рўйхатга интилди. Алишер Шуҳратга сенинг фамилиянг бор, меники эса йўқ, деб қолади. Ўша онни эслаб Алишер “ичим узилиб кетди” дейди. “М” ҳарфи қоғозга тушмай, Ирзаев бўлиб қолган экан. Қувонганимиздан папкамизни 5 дақиқалар чамаси осмонга отдик, ўзимизда йўқ бахтиёр эканлигимиздан бутун институт ҳовлисини ҳайқириқларимиз босиб кетди” – дейди рассом.
“Институтга қабул қилинганлигимиз ҳақида ёру-дўстларга Шуҳрат 20 та, мен 15 та телеграмма жўнатдик, — деб суҳбатини давом эттиради Алишер. Барча сарф-харажатлардан кейин 3 сўм пулимиз қолибди. Мабодо институтга кирсак, Москвадан Тошкентга пиёда кетамиз, деб ҳар қандай қийинчилигу-тўсиқлардан ўзимизни юқори қўйгандик. Эртасига 5-6 буханка нон билан “қуён” бўлиб кетиш мақсадида кечқурун ҳужжатларимизни олиб соат 9 да Қозон вокзалига чиқдик. Йўл бекатида Москва-Волгоград поезди турган экан. Ўрта Осиё йўналиши томон кетади деган мақсадда шу поездга чиқиб олдик. 3 соат юргач, бизни чиптасиз, мумкин эмас, деб Рязан шаҳрида тушириб юборишди. У ерда бир соатдан кейин Москва-Тошкент поезди келиб тўхтади. Биз проводникларга аҳволимизни тушунтирдик. Улар устимиздан аския, майнавозчилик қилиб бизни олмай ташлаб кетишди. 1-2 соатлардан кейин яна Тошкентга борадиган поезд келди. Яна омад келмай қолиб кетдик. Ярим кеча ваҳимада турган эдик, аллақандай йўловчи поезд келиб тўхтади. Хуллас бизга умумий вагоннинг 3-қаватидан жой беришди. 4 кеча-кундуз тепада қимирлашга ҳам мажолсиз, оч наҳор кетишга тўғри келди. Пастдан пишган товуқ ҳиди димоққа урилади. Қисқаси не азобда Тошкентга етиб олдик. Вагондан эмаклаб чиқдик ҳисоб. Шу кундан бошлаб, Москвага фақат самолётда қатнашга аҳдлашдик.
Воқеанинг қизиғи кейин бўлди. Уйга борсак, сув жўмраги тагида битта яхна қовун, бир коса овқат туриби. Ойим жиддий аёл эди, айланай-пайланай демай, яхши келдингми деб елкамдан қоқиб қўя қолди. Проводникка паспортимизни қолдириб, эртасига Эски шаҳарнинг Калинин ҳайкали олдида 10 сўм олиб келиб, паспортни қайтариб олиш ҳақида ваъдалашгандик. Шуҳратдан қарз олувдим, деб ойимга йўлдаги саргузаштларни айтмай, ўн сўм олиб, Калинин майдонига келиб паспортимни қайтариб олдим. Шуҳратни проводник билан ўша ерда бирор соатлар кутдик. Ҳалиям келмади-ку деб турган эдик, шу пайт Спартак стадиони томондан бўшашиб келаётган Шуҳратга кўзим тушди. Келиб: — “Амаки, пул топа олмадим”, — деди. “Ол-э паспортингни!” – деб ерга улоқтирди жаҳл билан проводник”. – дея ҳикоя қилади Алишер ўша даврларни эслаб.
Талабалик йилларининг унутилмас саргузаштлари, юксаклик парвоз қилган дамлар, кундалик турмуш машмашалари, пул танқислиги, борида чора, йўғида начора деганларидек, 2-3 кунлаб оч юрган дамлар ҳам бўлган. Айниқса, уйдан, ватандан олисда таҳсил кўрган ёшлар ҳаётида бу дамлар бутун бир достон, ғаройиб воқеалар, ажаб саргузаштларга бой талабалик йиллари ҳаёт мактаби эди.

2 такдир
Алишер Мирзо. Икки тақдир

Алишер ўқиган йиллари ҳақида ҳикоя қиларкан, 2-3 кунлаб оч қолган онларида талабалардан ийманиб, уятчанлиги туфайли пул сўрай олмаслигини, Шуҳрат эса бир зумда ундан бундан пул сўраб олишга устомонлигини айтиб беради. Жавлон Умарбеков уларга ётоқхонада ҳар хил хонада ётишларини маслаҳат берар, бўлмаса уришиб қоласизлар, деб тушунтирар эди. “Навбатдаги пулсизликларнинг бирида эрталаб оёқларимни базўр судраб Шуҳратнинг хонасига кириб келдим, — дейди Алишер. – Қарасак, қўшниларнинг ҳаммаси дарсга кетибди. Оч қоринга дарс кирадими қулоққа, деб хаёл суриб, бироз чўзилиб ётдик. Кейин Шуҳратнинг калласида навбатдаги ғоя туғилиб қолди. “Сиз иккинчи қаватни, мен эса учинчи қаватни оталиққа оламиз. Хоналарни айланиб, қарз сўраб чиқамиз. Дарсга кетмаган болалардан пул ундирамиз”, — деди. Бироздан кейин иккаламиз йиққан пул бир даста бўлди. Ҳамёнда пул бўлгач, қорин ҳам ўзидан-ўзи тўйиб қолди. Баданга куч кирди, қувват пайдо бўлди. Кейин ётиб, хаёл оғушига чўмдик. “Яхши кўрган қизларни Тошкентга бориб, йўқлаб бир кўриб келмаймизми”, деган фикр туғилди иккаламизда. Бўпти, кетдик деб 2 ноябр куни аэропортга бориб 6 ноябрга чипта олдик. Самолётда бўш жой бўлса, ўтириб кетамиз, деб фараз қилдик. Ўша куни бирорта рейсга ўтиролмадик. Чунки армиядан қайтаётганлар, мотам муносабати билан телеграмма олганлар биринчи навбатда бўш жойларга қўйилмоқда эди. Охирги энг сўнгги, кечки 0040 рейс қолди. Шунда Ботир Зокировни кўриб қолдик. Мен Рўзи Чориевнинг шогирдиман, Рўзи ака даврасида сиз билан бир-икки суҳбатларда бўлганмиз, деб ўзимни таништирдим. Рўйхатга Ботир Зокиров машҳур артист эмасми, ҳамма у билан сўрашиб кузатади. Ботир ака бизни созандаларимиз тезда Тошкентда бўлиши керак, деб танитди. Қайд қилувчи қизлар алоҳида иззат-икром билан 98 та жой тўлганлигини, ҳечам иложи йўқлигини тушунтиришди. Капитан билан гаплашилса, балки рухсат бериши мумкинлигини маслаҳат беришди. Шу пайт аэропорт радиоузелидан Ботир Зокировни 6-хонага чақириб қолишди. Шуҳратни юклар билан қолдириб, Алишер билан ўтиб келамиз, деди Ботир ака. Борсак, 20 тача стюардесса қизлар Ботир Зокировни кофе ичишга таклиф қилишган экан. Мени ўзининг энг яхши гитаристи деб таништирди. Қарасам, Ботир ака дивонга оёғини чалиштириб ётиб олди. Мен ҳам шундай қилдим. Бизнинг рейс эълон қилинди. Ботир Зокировнинг йўлини тўсиб, қизлар бир ашула айтиб беришини илтимос қилишди. Мен 7 ноябрдаги “Голубой огонёк”га 2 та ашула ёздириб келаяпман, ўшани эшитасизлар деди. Бўлмаса гитаристингиз бироз хиргойи қилсин, дейишди қизлар бир овоздан. Мусиқа асбобимизни багажга жўнатганмиз, усиз ҳечам бўлмайди, деб ўзимизни бу аҳволдан олиб чиқдик. Бизни самолётга ўтказиш учун Ботир ака ярим соат қон учқунлаётган, изғирин бир ҳолатда далада турди. Кейин капитанни чақириб, мени энг яхши гитарист, Шуҳратни эса зўр пианист, эртага ҳаммалари концертда бўлиши керак, деб тушунтирди. Жой йўқ бўлса ҳам, бир амаллаб йўлакка жой қилиб берамиз, дейишди. Ботир ака “булар музхонадаям кетаверади”, деб ҳазиллашди. Менга 1-қатордан бўш жой топилди. Шуҳрат йўлакка жойлашди. Катта учувчи мусиқага жуда қизиқаркан, мусиқа чалиб беришимни қўймагач, ҳожат баҳона қилиб, жуфтакни ростлаб қолдим. Ботир ака самолётдан тушгач, “тўғри пахтага, қизлар олдига борасизларми ёки уйгами”, деб сўраб олгач, такси тўхтатиб, автостанциягача олиб бориб, тушиб биз билан хайрлашиб, қайтиб кетди”,- дейди Алишер Ботир Зокиров ҳақидаги хотираларни эслаб.
Айтиш керакки, Алишер Мирзо учун халқимизнинг ардоқли санъаткори Ботир Зокиров томонидан кўрсатилган яхшилик масаланинг бир томони бўлса, у санъаткорнинг ҳақиқий ихлосманди сифатида унинг хотираси билан яшамоқда. Ботир Зокировни эслаганда, унинг ижросидаги қўшиқлар рассом хаёлидан кечади:
Ҳақиқий дўстни йўқотиш оғир жудолик эканлиги маълум. Шу билан бирга Алишер Мирзо ўзининг қалбидан жой олган кишиларни ёддан чиқаришга ўзини ҳақли деб ҳисобламайди.
Шуҳрат вафот этгандан кейин, Алишер 3 ой давомида Санъат музейида унинг кўргазмасини ташкил қилди. 29 ёшида Ўзбекистон тасвирий санъатида мумтоз санъаткор даражасига кўтарила олган бу ёрқин истеъдод соҳиби республика тасвирий санъатига миллийлик руҳини олиб кирган ижодкор эди. Миллийлик деганда, Р.Аҳмедовнинг “Сурхондарё” туркуми портретлари, Ў.Тансиқбоевнинг 30 йиллардаги ёрқин изланишлари, Н.Қорахоннинг дастлабки изланишларидан бошлаб, бирданига ижодидаги декоративизм, матони текис кўринишда ҳал қилиш, Чингиз Ахмаровдаги миниатюрани деворий расмларда татбиқ қилиш бўлса, Шуҳрат Абдурашидов дастгоҳли ранг тасвирда олис-яқинни икки ўлчамлиликда акс эттиришни ўзига хос талқин қилди, ўткир декоративизм, колоритнинг ёрқин, кескинлиги орқали миллий анъаналаримизни дастгоҳли тасвирга кўчириш йўлида катта куч сарфлади.

утов
Алишер Мирзо. Ўтовда

Попков, Жилинский, Андронов изланишларидан келиб чиқиб, шуни айтиш мумкинки, Шуҳрат ўша давр рангтасвир санъатида расмнинг ботиний тузилиши, оқимида юз берган хусусиятларни чуқур англади, шу рассомларнинг бевосита ёки билвосита таъсири остида оддий инсонни куйлади. Шуҳрат ўз изланишларида Ҳазрати инсонга бўлган муносабатини ижодининг асосий мезони, йўналиши қилиб олди. Чунки, 50 йиллардаги шахсга сиғиниш, социалистик реализм принциплари авжига чиққан пайтларда қаҳрамонларни сохта талқин қилиш, образларни юзаки ифодалаш, дабдабали ва тантанавор ҳолатдаги юксак кўтаринкилик кайфиятлар тасвири ҳукм сураётган бир пайтда, ижодга айниқса эркин ижодга ўзгача нуқтаи-назардан ёндошиш мумкин эмас эди. Рассом ўзи теран англаган хусусиятларни баралла ифода этиш имконияти 60 йиллардагина юзага келди.
Алишер ва Шуҳрат ижоди ҳам 60-йиллар шароити таъсирида ривожлана бошлади. Москва шароитида тасвирий санъат оламидаги турли-туман дунёвий миқёсдаги силжишлар ва турланишларни ўзида акс эттирган улкан санъаткорлар асарларининг намойиш қилиниши ёш ижодкорларнинг руҳиятига, ижодига кескин таъсир қилди. Ижодкорлар орасида ўзаро юз бераётган жўшқин мулоқотлар, биргаликда кечаётган ижодий жараёнлар ёш рассомлар қалбида битмас-туганмас мавзулар, образлар силсиласини туғилишига сабаб бўлди. Мана шунақа муҳитда, етук устозлар қўлида, бевосита уларнинг кўмаги ва таъсири остида Шуҳрат Абдурашидов ва Алишер Мирзоларнинг ижодий шаклланиш жараёнлари, тасвирий санъат сирларини ўрганиш, ўзлаштириш даври бошланди.

Машҳур Озарбайжон рассоми Тўғрул Наримонбеков изланишлари ҳам Алишер Мирзо ижоди, изланишларига руҳан яқин, ҳамоҳангдир. Т.Наримонбековдаги эксперессия масаласи, чизиқлар ўйини, чизгиларнинг мато юзасида композиция сатҳида йўналшишлари, илон изи ҳолатлар, жозибадорлик, катта ботиний жисмоний куч, ҳарорат Алишер ижодига ҳам ҳамоҳанг. Бундан ташқари, иккала рассом ҳам Ван Гог, Ренато Гуттузо каби машҳур мусаввирлар ижоди билан қизиқади, улардан руҳий мадад, маънавий озуқа олади. Чунки уларда ички шижоат, рангтасвир хусусияти, воқеликнинг, борлиқнинг рангин ҳолатини ўз ҳолича қабул қилиш ва ифода этиш хусусияти бор. Бу эса Алишер ижодида ҳам сезилади.
Рассом ижодида ранглар ҳарорати сезилади, уларда эркин жилваланиш, жимжимадор ва шижоатли товланиш бор, чизиқларнинг жонли, ўта кучли тўлқини гупириб туради, қаламтасвирнинг нозиклиги ранглар жозибасига омухталашиб кетади. Алишердаги бу хусусиятлар домласи Д.Д.Жилинский таъбири билан айтганда, “мўйқалам билан чизиш, мўйқаламни ўйната олиш хусусияти кучли”. Т.Наримонбеков ижодининг Алишерга мос томони шундан иборатки, у натюрмортни картина даражасига кўтара олганлигидадир. Айниқса, рассомнинг халқ созандаларига бағишлаган “Муғом” деган уч фигурали иши Алишер қалбида катта таассурот қолдирган, кўнглига яқин бўлганлигидан икки ижодкор туйғуларининг ҳамоҳанглиги ўзаро мос келган. Чунки Алишер ҳам табиатан мақом руҳига кира олган рассомдир, Юнус Ражабийнинг мақом соҳасидаги жасоратига қойил қолиб, унинг салобатини теран англаган. Классик мақомни қайта тиклаб, тадқиқ қилиш, халқ қалбидан отилиб чиққан оҳангларни тарашлаб, куйга солиб, ўлмас-туганмас халқ мусиқий хазинасини халққа қайтаришда катта жасорат кўрсатган инсон руҳига сажда қилади. Ўзи ҳам шу куйлар руҳидан мадад олиб, лаззатланди. Т.Наримонбеков ҳам ўз халқининг фарзанди сифатида, “муғом” руҳини теран ҳис қилади. Мақом ва муғом умуман бир-бирига яқин, битта илдиздан келиб чиққан, икки қардош халқ руҳининг туб моҳиятини, мазмунини ифода этувчи, ўзига хос санъат йўналиши ҳисобланади. Мақом санъати анъанавий классик санъатнинг негизига бориб тақалади. Шунинг учун ҳам шарқона руҳ, умуман, туркий халқлар қалбини ўзида намоён этган бу йўналишлар, ҳолатлар икки рассом қалбини тўлқинлантирди. Алишернинг ижодий изланишлари Т.Наримонбеков асарлари руҳи билан ҳамоҳангдир, дедик. Москвада, ижодий уйларда, декадаларда бўлган ўзаро учрашувлар, ижодий изланишлар, каталог ва альбомлар орқали бир-бирининг ижодини кузатиш рассомлардаги ўзаро ҳамоҳанглик хусусиятини янада кучайтирди.
Ўзбекистонда Озарбайжон декадаси бўлган кунлар ҳали ҳам кечагидек эсимда. Ўша пайтларда Озарбайжон халқининг маданият ва санъат соҳасидаги бор салоҳияти ўзбеклар кўз олдида тўла намоён бўлган, унинг кўзга кўринган санъаткорлари Тошкент театри ва концерт залларида, бутун Ўзбекистон бўйлаб ўз санъатлари билан довруғ таратган эди.
“Озарбайжон декадаси кунлари Т.Наримонбековга Тошкентни томоша қилдирдим. Меҳмонлар кетадиган куни мазам бўлмай, меҳмонни кузатиш учун аэропортга шогирдимни юбордим. Самолёт трапи қошида дабдурустдан, карнай-сурнай, ўйин қизиб турган пайтда Тўғрул “Алишер қани?” – деб сўраб қолибди. Мазам қочиб ётганимни эшитиши биланоқ, рейсни бир соатга кечиктириб, О.У.Салимовнинг машинасини олиб, Чилонзордаги уйга етиб келибди. Қучоқлашиб, кўришиб, ҳол-аҳвол сўраб қайтиб кетди. “Одамгарчиликнинг энг юксак чўққиси бу”, — деб эслайди мусаввир.

сухбат
Алишер Мирзо. Суҳбат.

Тўғрул Наримонбеков мусиқага меҳр-муҳаббат қўйган инсон. Италия операларидан парчаларни зўр маҳорат билан ижро этади, халқ мусиқаларини жон дилдан яхши кўради. Аслида “Жангчи ҳақида қўшиқ” (1978) композицияси ўша Озарбайжон муғом руҳи билан қизиқиб, унга қалбан интилиш онларида яратилган. Алишер ҳам Озарбайжон анъанавий мусиқаси билан қизиқиб, унинг сермазмун қирраларини англашга интилди. Юқорида номи тилга олинган асар орқали Т.Наримонбеков ижоди билан қизиқиб, ундан руҳланди. Икки халқ орасидаги яқин, умумий хусусиятлар, хислатлардан илҳомланди. Бу хусусиятлар, “Қовун қовунни кўриб ранг олади” деганларидек, иккала рассомни ҳам улкан изланишлар сари етаклагани бежиз эмас. Т.Наримонбеков деворий суратлари учун ўша даврларда Давлат мукофотига сазовор бўлган, халқ фольклор мусиқаси, этнографик қўшиқлар, афсоналарни яхши билган ҳолда бу деворий суратларда шу руҳни ифода этган. Энг муҳими рассом бу ички сезгиларини, қалб ва руҳ ҳаяжонини жуда катта кўламда илғаб олиб, шакл ўйинлари орқали юзага чиқарган. Рассомнинг ойиси фаранг аёли бўлиб, Бокунинг энг катта тикувчиси, мода борасида етакчилик қиларди. Бу хусусиятлар ўғлига ҳам айнан кўчиб ўтди. Асарлари асосида, образларининг ботиний оламида турли-туманлик мавжуд.
Алишер ўз ижодида янги олам, ҳиссий бепоёнликка интилади, ижодга янги олам, ҳиссий бепоёнликка интилади, ижодга чанқоқлиги туфайли доимо изланишда, ижод учун янги-янги манбалар, чанқоқ қалбини қондириш учун янги-янги булоқлар очиш учун талпинади, янги таассуротни кашф қилишни қўмсайди. У II курс талабалик онларида импрессионизм, постимпрессионизм йўналишлари билан қизиқди. Кейинчалик экспрессионизм айниқса, немис экспрессионизми, 50-60 йилларда эса ижоди гуллаб яшнаган италиялик мусаввир Ренато Гуттузо чизгиларидаги катта бир жозиба, эҳтиросларга тўлиб-тошган чизиқлар ўйини, ҳатти-ҳаракатлар мавжи, картинада композицион мукаммаллик Алишернинг эътиборини ўзига жалб этди.
Алишер ўз ижодий йўли давомида ҳаётни кузатишдан чарчамади. Унинг атрофида бўлиб ўтаётган ҳар бир воқеа-ҳодиса эътиборини тортарди ва руҳиятига ўрнашиб қоларди. “Янги уйланган кезларим, — деб ҳикоя қилади Алишер. – Келсам, келин саросимада. Тинчликми, деб сўрасам, деворнинг орқасида тинимсиз “войдод-войдод” деган товушлардан қўрқаётганлигини айтиб қолди. Кейин маълум бўлишича, ён қўшнимиз Абдуфаттоҳ ака Маъмуржон Узоқовнинг ашаддий мухлиси бўлиб, ҳофизнинг қўшиғи авжига чиққан пайтда “войдод” деб бақириб қўядиган инсон эди. Шундан чунонам роҳатланиб юрадиган қўшнимиз оддий ишчи эди. Маъмуржон ака вафот қилганларидан кейин ўртоқлари маслаҳатлашиб, Абдуфаттоҳ акага ҳофизнинг овози ёзилган пластинка билан патефон совға қилишди. У киши пластинкани қўйиб, “дод-войдод” қилиб, ички дардини бўшатиб оларди. Ренато Гуттузонинг “Калабриялик ишчининг дам олиш куни” асарини кузатганда, Алишернинг хаёлида ана шу бўлиб ўтган воқеа гавдаланаверади.
“Алишер Навоий” спектакли Ҳамза театри саҳнасига қўйилган йиллари Калонхонада, кишилар ана шу асар таассуроти билан яшар, “Бу дунёга бевақт келибмиз” каби хитоблар уларнинг онгига сингиб қолган эди. Спектаклни томоша қилган Алишер ҳам кейинчалик ўз ижодида юқоридаги асар билан боғлиқ ранглар жозибаси худди мақом куйлари каби дам пасайиб, дам зўрайиб рассом қалбига сингиб бораверди.

интизор
Алишер Мирзо. Интизорлик.

Мавжуд ҳаёт тўлқинида пишиб етилган рассом ижодида ҳаётий лавҳалар кенг ўрин олди. Бу жиҳатдан унинг ижоди Т.Наримонбеков ва Т.Салахов изланишларини тўлдириб боради. Уларнинг ижодларида бир-бирининг кемтик томонларини тўлдирувчи хусусиятлар мавжуд. Т.Салаховга раҳбарлик юмушини ижод билан қўшиб олиб бориш хусусияти хос. Фақат тасвирий ижод билан шуғулланиш Т.Наримонбеков ижодига хосдир. Икки рассом ижодини муқояса қилиб, Алишер кўпроқ Наримонбеков ижодини кўнглига яқин олди.
Яқин ўтмиш мафкураси тасвирий санъат соҳасига ҳам ўз таъсирини ўтказмай қолмади. Ўзбек тасвирий санъати тарихига назар ташласак, 50-йилларда М.Саидовнинг “Нормани топширолмади”, М.Арининнинг “Хирмонда” асарларидан бошлаб, 70-80 йиллардаги пахта мавзусига бағишланган изланишларда, хирмон ва унинг атрофида бўлаётган воқеалар, қаҳрамонларнинг пахтани топшираётган пайти акс эттирилган ҳолати рассомлар изланишларнинг асосий негизига айланган эди. Рассомлар бундай маиший мавзуларни бир кўринишли лавҳа орқали кўрсатишга ҳаракат қиларди. Мавзуга бундай бир ёқлама ёндашув, унинг халқ ҳаётидаги, давлат миқёсидаги ўрни; моҳиятини ҳис қилмаслик айрим эпизодик кўринишлар орқали кўзга ташланиб қоларди.
Ўша даврда мамлакатимизда юз берган кўпгина салбий ҳолатлар, экологик фожеалар, Орол денгизини тобора қуриб каттагина ҳудуд табиатида кескин ўзгаришлар бўлаётганлиги, хотин-қизларнинг фожеали тақдири, пахта яккаҳокимлиги баъзи рассомларнинг ижодида ўз аксини топди.

ёш абдулла
Алишер Мирзо. Ўсмир Абдулла.

80-йилларда бу мавзуга кескин ҳолатда янгича ёндошган рассомлардан бири Алишер Мирзодир. Ижодкорнинг “Қизил карвон” (1977) композицияси бунга мисол бўла олади. Кейинчалик яна бир қатор асарларида рассом пахта яккаҳокимлиги қандай оқибатларга олиб келаётганлигини тасвирлади ва бу билан одамларни яқинлашиб келаётган экологик аҳволдан огоҳ бўлишга чақирди.
Рассомларнинг шоирлар, ёзувчилар билан ўзаро учрашувлари шу йилларда анъанага айланиб кетди. Негаки Алишер Мирзо ҳам, Шуҳрат Абдурашидов ҳам институтда ўқиб юрган кезларидаёқ, Москвада ва юртга қайтганларида биринчилардан бўлиб рассомлар, шоирлар ва ёзувчилар орасида ўзига ҳос ижод кўприги ясашди. Шоирлар ва ёзувчилардан Абдулла Орипов, Рауф Парфи, Усмон Азим, Хуршид Даврон, Нодир Нормат, Эркин Аъзам, Хайриддин Султон, Азим Суюн билан ижодий мулоқотлар ўрнатишди, мушоираларда қатнашишди. Ижодкорлар билан алоқа боғлашда Шуҳрат зўр ғайрат қилди. У ўз саъй-ҳаракатлари билан истеъдодли шоирларни жамлаб, мушоира уюштирар ва бундай мушоиралар ўзаро қизғин ижодий баҳслар, мушоҳадаларга айланиб кетар, бу эса ўз навбатида тасвирий санъатга боғланар эди. “Шуҳрат Москвада ўқиган онлариям ёки дўстлар орасида мулоқотдаям ўз фикрини шеърий шаклда ифода этишни севардим”, — деб эслайди Алишер.
1968 йили Абдулла Орипов “Биринчи муҳаббатим” шеърини илк бор Алишерга ўқиб берганини эслайди. Шоирларнинг маънавий олами, сўз санъатининг таъсир кучи, салоҳияти рассомга озуқа, мадад беради. Абдулла Орипов иқтидорли шоир сифатида ўз бошидан кечирган ҳолатларни бўямай, хаспўшламай, ўткир сатрлар орқали ўқувчига етказади. Кескин фикрлар уммонининг тўлқинланиши, ҳиссий оламининг самимияти кучли ҳарорат билан қоғозга тушади. Бу ўткир ҳис-туйғулар, ташбеҳлар ўзгалар қалбига ҳам кучли таъсир қилади, кўнгил тубидаги ҳис-туйғуларни жунбушга келтиради. Рассом ва шоир оламининг сўз ва ранглар таъсирида томошабин қалбига чуқур ўрнашади.
Шоир ва ёзувчилар билан ижодий мулоқот, дўстона муносабатлар таъсирчан асарлар яратишга катта имкониятлар очиб берди. Алишер рус мактабида таълим олган, кейинчалик Бадиий билим юрти ва Москва бадиий институтида ҳам Ғарб ижодкорларидан кўп нарсани ўрганган, шу руҳда тарбияланган. Достоевский, Гоголь, Сальтиков-Шчедрин, Тургенев, Толстой каби XIX аср рус ёзувчилари асарларини ўқиб, фикрлаш доирасини янада кенгайтирди.

учрашув
Алишер Мирзо. Учрашув.

Рассом ижодий салоҳиятини ўсишида Ғарб санъати муҳим роль ўйнади. Рус рассомлари, ёзувчиларининг ижоди, улардаги ижодий нозикликларни тинимсиз ўрганди. Рассомнинг ҳаётни теран англаши турли сунъий тўсиқларни босиб ўтишига ёрдам берди, баъзи оғир кунларда фақат ижод билан шуғулланди, бир асар ўрнига икки-уч асар яратди. Шахс сифатида такомилга эришувида рассомга ана шундай ҳам қувончли, ҳам қайғули вазиятларнинг шубҳасиз таъсири бўлди. Рассом ўз асарларида ана шу вазиятларга муносабатини билдирди. “Ҳақ ва ноҳақликни шундан кейин фарқлайдиган бўлдим. Гапирган одам ноўрин гапига ўзи пушаймон қиларди”, — дейди рассом ўша даврни эслаб.
Рассом ижодини шаклланиб такомилга эришувида кутубхонанинг ўрни беқиёсдир. Алишер Калонхонадаги Турон кутубхонасида жуда кўп мутолаа қилди, у айниқса XIX аср рус адабиётини намуналари билан яқиндан танишиб чиққан эди. “Ёшим кичкина бўлса ҳам катта-катта кутубхоналарга аъзо эдим. У ердаги китоблар ҳиди димоғимга, бутун вужудимга ўрнашиб қолган. Ўша онлар энг бахтли онларим эди, — дейди Алишер ўша даврларни хотирлаб.
Кутубхонада юртимиз тарихининг билимдони, таниқли адиб Миркарим Осим билан танишди ва кўп маротаба ижодий суҳбатлар қурди, Ўзбекистон тарихи ҳақидаги билимларини янада чуқурлаштирди. Кейинчалик тарихий мавзуларда асарлар яратишида мазкур мулоқотнинг аҳамияти катта бўлди.

хумсон
Алишер Мирзо. Хумсон.Баҳор.

Кутубхонада ишлар экан, Шарқ адабиёти, хусусан ўзбек адабиётига бўлган қизиқиши ортди. А.Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романини қайта-қайта ўқиб чиқди. Ёзувчи оламига кириб борган сайин унинг янги-янги қирраларини кашф қилаверди. А.Қодирий ижодининг миллатимиз учун аҳамиятини тобора чуқурроқ тушуниб борди. “Ўтган кунлар”ни қайта-қайта ўқиш асносида рассомнинг Абдулла Қодирий ҳаётига бўлган қизиқиши кучайиб кетди, унинг ўғли Ҳабибулла Қодирий билан яқиндан танишди. Ўз мақсадини ёзувчининг ўғлига баён қилиб, тўрт йил давомида у кишидан ва бошқа мавжуд манбалардан буюк ёзувчи ҳақида материал йиғди. Қодирийнинг шийпонли боғ ҳовлисига борди. Дўрмондаги ёзувчилар уйида Ҳабибулла ака билан бир хонада яшаб ёзувчи ҳақида янгидан-янги маълумотлар олди. Ўз ижодий режасини амалга оширишда бу суҳбатларнинг фойдаси катта бўлди. Ана шунга ўхшаш барча уринишлардан сўнг рассом Дўрмондаги ижод уйида бир ой давомида Абдулла Қодирийга бағишланган туркум асарларини яратишга муваффақ бўлди. “Романни ўқиб бир нарсага амин бўлдимки, — деб ҳикоя қилади Алишер, — рассом учун бу роман битмас-туганмас манба экан. Романнинг юзлаб жойига расм чизиш учун белгилар қўйиб чиқдим. Қизиғи шуки, бу сюжетли жойлардан келиб чиқиб чизилган сувратлар иллюстрация бўлиб қолмасдан, балки, тўлақонли тасвирий санъат асаридир. Масалан, сюжет бўйича орага ёвуз кучлар ўз таъсирини ўтказганидан бехабар Отабек Марғилонга кириб келади. Қайинотаси эшигига яқинлашиб, ўймакор эшикдан чиқиб келаётган Мирзакарим Қутидорни кўриб, отдан сакраб тушиб, у томон салом бериб кела бошлайди. Қутидор: “Уятсизга менинг уйимда ўрин йўқ”, — деб ичкарига кириб, эшикни беркитиб олади. Ёпиқ эшик олдида Отабек ҳайкалдек қотиб қолади. Ёпиқ эшик олдида турган инсон қиёфаси тасвирий санъат учун энг улуғ манба бўла олади”. Шундан кўриниб турибдики, рассом ҳар бир яратадиган асари манбасинисинчиклаб ўрганади, уни теран таҳлил қилади. Мавжуд манбалардан илҳомланиб, лавҳалар яратади. Бир вақтнинг ўзида тинимсиз изланди, янги манбаларни ўрганди. Ўз устида тинмай ишлади, ўқиш ўрганиш пайтида юзага келган фикрларини қоғозга туширди. Рассомнинг бу интилишлари зое кетмади. Натижада ижодий имкониятлар кенгайди, рассом маҳорати асардан-асарга мукаммаллашди.
Москвада ўқиб юрган кезлари ёзги таътилларнинг бирида Алишер Тошкентга келади. Худди шу пайтда Ҳамид Сулаймон раҳнамолигида адабиёт ва санъат музейи ташкил этилиши арафаси экан. Ҳамид Сулаймон Жавлон Умарбеков ва Алишер Мирзони ўз ҳузурига чақириб: “Ўғилларим, ўзбек халқига хизмат қилишга тайёрмисиз?” – дедилар тўсатдан, — деб ҳикоя қилади Алишер. “Тайёрмиз”, — дедик. “Бўлмаса, Алпомишдан тортиб, Абдулла Қодирийгача бўлган жараённи бажарсангиз, бошингиздан олтин ёғдириб юбораман”, — дедилар. Ҳамид ака сўзини устидан чиқди. Биз билан талабалигимизга қарамай, жуда катта маблағ эвазига шартнома туздилар. Шу билан ҳам моддий, ҳам маънавий ёрдам қилиб, бошимизни силади. Бундан ташқари қисқа вақтда бизга ишлаш учун етарли шароит яратиб берди. Директор муовини филология фанлари номзоди Эргаш Умаровни чақирди. Домлани олдига кирувчилар албатта қўлларида қалам ва ёндафтар билан киришарди. У киши ўринбосарига ёзинг деб айтдилар:
1. Бу икки келажаги порлоқ ўзбек мусаввири ижоди учун 30 хона, зал устахона учун бўшатиб берилсин.
2. Деразаларга фалонча рангли пардалар тутилсин.
3. 2 та стол, 2 дона кресло ажратилсин. 10 та стул берилсин. 2 та чойнак 10 та пиёла ажратилсин, пахта гуллик бўлсин. 2 та елпиғич – вентилятор ажратилсин. Бу икки мусаввир ўз халқи учун ижод қилишга тайёр, дедилар. Эртаси куни келиб, хонани очсам ҳамма нарса тайёр. Кечқурун берилган топшириқни эрталабгача бекаму-кўст ўрнилатиб кетишибди.
“Устахонага кириб анграйиб, ҳанг-манг бўлиб қолибман, — дейди Алишер, — шунда ёзувчи Тарас Шевченко, рассом Карл Брюлловнинг устахонасига ташриф буюрган ҳолатни ифода этган расм эсимга тушди. Брюллов Оврупога танилган “Помпеянинг сўнгги куни” асарини Италияда тугатиб, Россияга қайтганда, уни халқ худди Исо Масиҳ даражасида кутиб олган. Расмда Брюлловнинг катта устахонаси худди бизга берилган устахонага ўхшарди”.
Ҳамид Сулаймондай таниқли олимнинг ёш талабаларга эътибори, уларга бўлган ишончи санъатга бўлган ҳурмати бугунги кун зиёлилари учун ҳам ибрат намунасидир. Домла ёш рассомларга мавзулар белгилаб берардит. “Самарқанддаги Регистон майдонини чизиб бергин, — дейди Алишерга. – Бу майдондаги ҳар уч мадрасани бараварига ёритиб, айниқса ҳар бир нақшини алоҳида бўрттириб чизган. Зеро, четдан келганлар кўриб, ҳангу-манг бўлиб қолсин”. Жавлонга эса Бобораҳим Машрабнинг Балхда Маҳмуд Қатағон томонидан қатл этилишини тасвирлашни сўради ва худди ўз кўзи билан кўргандай оғзаки тасвирлаб беради. Кейин, Арофатхон исмли аспирант қизни чақиртиради. Қизим, Машраб шеърларидан ўқиб берингиз, деб айтади, кейин ўзи ҳам Машрабнинг

Номанган шаҳридан кетсам
Мени йўқлар кишим борму?

ғазалини жуда катта эҳтирос билан ўқидилар. Бу билан гўё домла ёш рассомларни ўша давр руҳигаолиб кириш, давр домига тортиш орқали мавзу йўналишини ойдинлаштириб берарди. Шубҳасиз, ўша даврни ҳис этиш учун ўша замон адабиёти ва санъатини, одамларининг дунёқарашларини билиш тақозо этиларди. Ёш рассомлар ана шу соҳа мутахассислари билан суҳбат қуришди, бу ишда Ҳамид Сулаймоннинг ўзи шахсий ибрат кўрсатган эди. Улуғ олим билан бўлган мулоқотлар том маънода ёш рассомлар учун катта мактаб вазифасини ўтади.
“Бир куни, — ҳикояни давом эттиради Алишер, — домланинг олдига бир иш билан кириш зарур бўлиб қолди. Котиба қиз у киши бандлар, музейга монтёрни ишга қабул қилаяптилар”, — деб айтди. Бир соатдан сўнг кўзлари чақнаб, халқига бутун умр хизмат қилишга шай, ватанпарвар бўлиб, монтёр чиқиб келди. Демак, ишчими, олим ё санъаткорми, домла Ҳамид Сулаймон суҳбатидан сўнг ўз ишига, юртига, тарихига ҳурмат билан қарайдиган одамга айланарди.
Музейга турли жойлардан нуфузли делегациялар келишарди. Уларга Ватан тарихи, санъат оламидан кичик маъруза қилган олим кейин ёш рассомлар ишлаётган устахонага бошларди. Ёш рассомларни уларга таърифлаб, “булар Ватанга хизмат қиляптилар”, деб суратларини кўрсатарди. У катта музей қошида кичик Бадиий Академия очишни орзу қилар, тасвирий санъат аҳлига ҳурмати баланд эди.
Алишер Мирзо рассомларнинг халқ олдидаги, жамият, давлат олдидаги ўрни, аҳамияти, вазифасини Ҳамид Сулаймон тимсолида яхши англади. Ундан қадим Шарқ мусаввирлар фаолияти адабиёт аҳли дунёси олимлар олиб борган изланишлари, тадқиқотлари ҳақида тушунчалар олди. Алишернинг буюк олим билан танишганлиги ҳам тасодиф эмас. Унинг амакиси, йирик шарқшунос олим Содиқ Мирзаев Ҳамид Сулаймонни ўз шогирдим деб яхши кўрган, дунёқарашларида ҳамоҳанглик бўлган.
Ҳамид Сулаймон Содиқ Мирзаев ҳақида жуда тўлқинланиб гапирарди: “Домла эски ўзбек зиёлиларининг энг сўнгги вакилларига мансуб. У киши фақат фанни ва халқни ўйлар эдилар”. Бундай таъриф ва ҳурмат Алишер учун гўё ўзига тааллуқлидек қувонч ва фахр туйғусини уйғотар эди.

АЛИШЕР МИРЗО АСАРЛАРИДАН НАМУНАЛАР

01
Қўғирчоқ.

02
Хаёл

03
Дилноза.

04
Тандир ёнидаги қиз.

ШУҲРАТ АБДУРАШИДОВ ҲАҚИДА МАЪЛУМОТ ВА АСАРЛАРИДАН НАМУНАЛАР
Катталаштириш учун суратни босинг.
Image

Image

Image

Image

Image

 

Шуҳрат Абдурашидовга бағишланган саҳифалар:

1.Do’stim musavvir Shuhrat Abdurashidovga bag’ishlab yozilgan she’rlar.
2.Bir portret tarixi (Shoir Rauf Parfi va Dilorom Ishoqova portreti).
3.Поэма, которая зовется человеческой жизнью.
4.Rauf Parfining “Shuhrat Abdurashid mozorida” she’ri bahonasida do’stimni eslaganim.

(Tashriflar: umumiy 163, bugungi 1)

Izoh qoldiring