Orziqul Ergash. Yozilmagan doston.

09
11 декабр — Атоқли олим Ғайбулла ас-Салом таваллуд топган кун.

     Устоз Ғайбулла Саломовнинг таваллуд куни унинг шогирдлари, шу жумладан, камина учун ҳам  қутлуғ маросимдир. Университетда ўқигани йилларим домладан,сафдошлари ва шогирдлари бўлмиш Нажмиддин Комилов,Тилак Жўрадан таржима санъати сирларидан таълим олганимни ҳамиша катта ҳурмат ва соғинч билан эслайман.Ўқиш якунида  диплом ишимни ҳам  айнан таржима санъати йўналишида ёқлаганман. Домла менинг хотирамда,энг аввало, самимий инсон ва улкан салоҳиятли адабиётшунос олим сифатида сақланиб қолган. Муҳтарам муаллим Нажмиддин Комилов ёзганидек,»Устоз олимнинг маданиятимиз ва фанимиз тараққиётига қўшган катта улуши, биринчи навбатда, унинг ўзбек таржимашунослиги мактабини асослаб, бу илм соҳасини ҳам назарий жиҳатдан пухта ишлаб чиққани, ҳам уни таҳсил-таълим жараёнига амалий татбиқ этганидир».

     Ғайбулла домланинг  “Мақол, матал ва идиомлар таржимаси”, “Бадиий таржиманинг лексик-фразеологик масалалари”, “Рус тилидан ўзбек тилига мақол-маталлар таржимаси” рисолалари, “Тил ва таржима”,“Таржимон маҳорати”, “Дўстлик кўприклари”(ҳаммуаллифликда), “Бадиий таржима ва адабий таҳрир проблемалари”, “Таржима ташвишлари”, “Адабий анъана ва бадиий таржима проблемалари”, “Таржима назариясига кириш”, “Таржима назарияси асослари” номли монография ва дарсликлари адабиётшунослигимизнинг  катта маънавий-маданий бойлиги бўлиб қолди.
Университетда  ўқиган йилларим,қолаверса, ундан олдину кейин ҳам таржима кафедраси талабаларнинг энг қадрли ва суюкли маскани бўлган десам адашмайман. Бунга кафедрада фаолият юритган домлаларнинг,аввалан, Ғайбулла Ас-Салом, Нажмиддин Комил ва Тилак Жўранинг инсоний фазилатлари сабаб эди. Бу ҳақда ёзарканман, ака шоир Маъруф Жалилнинг мана бу шеърини хаёлан эсладим:

УЧ ОҒАЙНИ БОТИРЛАР
(Ғайбулла Ас-Салом, Нажмиддин Комил ва Тилак Жўрага)

Уч оғайни ботир фақат эртакдамас,
Ҳаётда ҳам бўлар экан, ҳаётда ҳам.
Кўрган одам қилар эди дилдан ҳавас,
Устоз-шогирд қандай иноқ, ҳамкор, ҳамдам.

Фикр отин миниб чопган чавандозлар,
Фан чўққисин маҳв айлаган тирандозлар,
Илм боғин обод қилган бу шоввозлар
Кам бўлмагай икки дунё, бўлмагай кам.

Учта ниҳол эдилар ҳар ерда ўсган,
Тошкент келиб, чинор бўлиб фикри ўзган,
Тангрим, асра деяр эдим ёмон кўздан,
Ғов бўлмасин йўлларига қайғу, алам.

Аммо кулфат панд бермаган кимса борми?
Ким қолдирар аро йўлда содиқ ёрни?
Ғам ўлдирар ҳамкори йўқ, кўнгли торни,
Устоз, сизнинг бардошингиз тоғдай маҳкам.

Бошингизга ёққан кулфат зарбасидан,
Ёки қисмат юборган дард ҳамласидан,
Кўзи тиниб мавҳум кураш ғамзасидан,
Кенжа ботир тополмасдан кетди малҳам.

Малҳам истаб ишонч отин олға сурди,
Маккор умид кўчалари адаштирди,
Тоғдай оғир фалокатни енгил кўрди,
Руҳи кучли эди унинг, руҳи бардам.

«Кенжа ботир эртакларда ўлган эмас,
Ё чорасиз қолиб, мағлуб бўлган эмас,
Дўсти йиғлаб, душманлари кулган эмас,
Охиратинг обод бўлсин жоним, укам».

Катта ака йиғлар юрак, бағри куйиб,
Кичик ака ўксинади қовоқ уйиб,
«Ижод қилсанг бўлмасмиди тўйиб-тўйиб,
Бор эди-ку қўлгинангда ўткир қалам».

Аммо тақдир ҳикматига ҳеч чора йўқ,
Бу жумбоқни ҳал қилган бир овора йўқ,
Умид шами ёниб турган кўнгиллар тўқ,
У бўлмаса босар эди оламни ғам.

Ўзбек илми байроғини баланд тутиб,
Таржима ва тасаввуф шаробин ютиб,
Қанча юксак довонлардан дадил ўтиб,
Ёруғ юз-ла қўймоқдасиз олға қадам.

Эранларга ҳамроҳ бўлган ит сингари,
Мен эргашиб кетмокдаман манзил сари,
Авлодларга ошкор бўлар бир кун бари,
Нима учун қўшилганим билар олам.

Бугун бу сатрларни ёзган ака шоир ҳам, уч оғайни ботирлар ҳам орамизда йўқ. Аммо,уларнинг хотиралари юракларимизда сақланиб турибди. Яратгандан бу муҳтарам зотларни раҳматига олиб,мағфират айлашини,Ўзининг Улуғ Юзига боқиш неъмати ила мушарраф айлашини сўраб қоламан.

Хуршид Даврон
Ўзбекистон халқ шоири

021

Орзиқул Эргаш
ЁЗИЛМАГАН ДОСТОН
Эссe

«Азиз қўлларингиз билан битган мактубингизни олдим. Ишонсангиз, неча қайта ўқиб чиққанимнинг ҳисобига етолмайман. Ҳар ўқиганимда янги-янги маънолар, жилолар, ифорлар кашф этдим ўзимча… Ҳозирги мусофирчиликдаги, ҳижрондаги кунларимда Сизнинг мактубларингиздан-да азизроқ нарса йўқ мен учун! Агар билсангиз, мен учун энг завқли машғулот Сизга мактуб ёзиш, энг бахтли дақиқалар эса Сиздан келган мактубларни ўқиётган онларимдур…»

Ушбу мактуб битилганига қанча муддат бўлган деб ўйлайсиз?
Андак сарғайган тўрт катакли ўқувчилар дафтари варағи, бинафшаранг сиёҳ, ўхшаши кам ҳуснихат… Мактуб санасига кўз ташлаймиз: 2 сентябр, 1952 йил… Демак?
Биз улуғларимиз ҳаётидан биламизки, улар илмда, санъатда ёхуд жамият ҳаётида қанчалик мавқе — мартабага эришган бўлишса, ишқу муҳаббатда ҳам, ёру дўстларига меҳру оқибат кўрсатишда ҳам шунчалик мардона бўлишган.

Мактубларнинг яна бирини ўқиймиз:
«Шаҳрижон, бугун кетаман. Лекин ҳеч кетгим йўқ. Кетгим йўғу, кетишга мажбурман… Қизиқ бир ҳолатдаман: дадамга «Келинингизни тезроқ тушириб берсангиз, беринг» деёлмайман. Мана бунақа айрилиқларда юришга эса тоқатим қолмади. Инсоф билан айтинг, мен нима қилай?! Қачонгача «сен унда зор, мен бунда зор» қўшиғини айтиб юрамиз?! Айтар гапингизни биламан, сабр қилинг, оз қолди, ўн бир ойгина қолди дейсиз! Ўн бир ой озми, Шаҳрижон?! Бир кунни айтмайсизми, бир кунни. Биламан, маз-за қилиб куляпсиз. Ҳозирча кулиб туринг-чи, бизгаям навбат кеп қолар, ўшанда!.. Хуллас, бу ҳаммаси ҳазил, Шаҳрижоним. Ҳамма нарсанинг вақт-соати бор, тушунаман. Сабр қилсак, бир кун етамиз ва ўшанда… Мана шу хатларимизни олдимизга уюб қўямиз-да, бир чеккадан ўқиб, маза қилиб кулишамиз… Ўша кунларни янада бесабрлик билан кутиб қолгувчи: Ғайбулла Саломов…»

Ҳа шундай, ушбу мактублар эгаси — ўша ўзимиз билган аллома Ғайбулла ас-Салом домламиздир. Эътибор қилинг, устоз асарларидаги бизга жуда яхши таниш жайдари оҳанг, самимият, бепардоз ростгўйлик неча ўн йиллар муқаддам битилган севги мактубларида ҳам ўзини кўрсатиб турибди, шундай эмасми?!.

Домламизни илмдаги хизматларини яхши биламиз: у кишининг саъй-ҳаракатлари билан Таржима назарияси фани дунёга келди. Бу соҳада ўнлаб таржимашунослар вояга етди. ТошДУ (ҳозирги Миллий университетимиз)да собиқ Иттифоқда биринчи бўлиб Таржима назарияси кафедраси ташкил этилди. Ғайбулла Саломов домла Иброҳим Мўминовдек забардаст аллома билан елкама-елка туриб, курашиб, дастлабки қомусимиз тамал тошини қўйганлардан бири бўлди. Унинг партиясизлиги, партияга киришни истамагани туфайли бошига тушган савдоларнинг ўзиёқ катта бир драматик достонга мавзу бўла олади. Аммо, биз шу тобда бутунлай бошқа бир достон, ёзилмаган, ёзилиши лозим бўлган достон хусусида сўз юритишни истаб турибмиз…

«Шаҳрижон, муҳаббат кишига бир мартагина берилади. Шунинг учун уни бир умрга ушлаб қола олиш керак. Шундай қилиш керакки, ҳатто юз ёшимиздаям ҳозиргидаги каби севишиб юрайлик. Дунёнинг лаззати ана шунда!..»
Ер устида орзу кўп, ер остида армон, дейишади. Армон …

«Мактубларни йиғиб боринг, кейин бир кун ҳаммасини бир чеккадан ўқиб мазза қилиб кулишамиз», деб ёзган эди. Ғайбулла ака бир хатида. Аммо, Шаҳрихон аянинг айтишича, устознинг мана шу оддийгина орзуси ҳам амалга ошмабди. Ва яна бир истаклари бор экан: қачон бўлмасин, мана шу мактублар асосида бир достон ёзаман, аввал бошқа ишларимни бир ёқлик қилиб олай, деб юрарканлар ҳазил аралаш. Аммо, бу ҳам кўплаб армонлари ёнидан жой олади устознинг.

— Раҳматли отам Қурбонжон Ҳотамов савдо ходими эдилар, — дея ҳикоя қилади Шаҳрихон ая. — Негадир эллигинчи йилда Хатирчидан Шаҳрисабзга кўчиб кетганмиз. Саккизинчи синфни Оқсарой ёнидаги 20-мактабда ўқиганман. Тобим қочавергани учун, ҳавоси тўғри келмаяпти, деб мени Хатирчига, Латофат холамнинг олдига қайтариб юборишган. Бу — янги ўқув йили арафаси, эллик биринчи йил августининг охирги кунлари экан ўйлаб қарасам…

Ўшанда икки юк машинаси Хатирчига кираверишдаги йўл бошида учрашади. Кўча торлигидан «полуторка»лар секинлаб, кузовлари бир-бирига тегар-тегмас бўлиб ўтади-да, бири туман марказига, бошқаси Зирабулоқ вокзали томон кетади. Хатирчига кириб келган машина кузовидаги қиз нариги кузовдаги қуюқ сочлари чиройли тўзғиган, новдадеккина йигитни танийди. Аммо, фикри-зикри олис-олис манзиллар хаёли билан банд бўлган йигитча каттагина рўмолга ўраниб олган қизалоқни пайқамай ўтиб кетади…
«Эҳ, аттанг-а, ҳозиргина Ғайбуллажонларингиз жўнаб кетди-я! — дейди афсусланиб Мулла Тожининг аёли меҳмонларни қарши оларкан. — Йўлда кўргандирсизлар?..»
— Кўрмадик-ку ёки эътибор бермабмиз шекилли-да!..
— Мен кўрдим, — дейди қизалоқ қизариниб. — Бир ўзлари машина устида кетдилар…
Катталар негадир сирли кулимсираб қўядилар…
— Ота-онам уч кун туриб, Қашқадарёга қайтиб кетдилар, — дея давом этади ая. — Мени Латофат холамнинг ёнида қолдиришди. Латофат холам илгари Чечакота қишлоғидаги уйимизда биз билан бирга турардилар. Биз у ёққа (Шаҳрисабзга) кетгач, ёлғиз қолмаслик учун туман марказига — Мулла Тожи тоғаларининг хонадонига кўчиб келгандилар. Холамнинг Турсунтош деган мендан ёшроқ қизлари бор эди. Шунақаям бижилдоқ, пишиқ-пухта қизча эдики, қўяверасиз!..

… Ва кейинги воқеалар ривожида ана шу «пишиқ-пухта» қизалоқнинг хизматлари катта бўладики, бу ҳақда мамнуният билан кейинроқ тўхталамиз.
Хуллас, Шаҳрихон холасининг қарамоғида қолди. Эртага мактаб деган кунда у сочини ювиб, холасига ўрдирмоқчи бўлиб турганида Мулла Тожининг аёли кириб келди. Қирқ ёшларга етиб-етмаган хушрўйгина бу аёл Шаҳрихонни ёнига ўтқазиб олди-да, камоли ҳафсала билан қизнинг сочини тепакокил қилиб ўриб қўйди. Ўзиям чилвир сочлар қирқ ўрим бўлиб кетди-ёв!.. Кейин аёл қўлтиғидан қизил дуррача чиқариб, қизнинг бошига боғлаб қўйди. Мактабингга мана шуни ўраб боргин, қизим, энди буни қўй, деди Шаҳрисабздан ўраб келган катта рўмолни кўрсатиб. Уларни ҳавасланиб кузатиб ўтирган Турсунтош қувониб кетди: — Рост айтасиз, янгажон. Ҳозир, бир пас қараб туринглар… — қизалоқ чопқиллаб ичкарига кириб кетди-да, кўзгуча чиқариб, Шаҳрихоннинг юзига тутди. — Опажон, битта қаранг-чи, танийсизми!..
Шаҳрихон кўзгучага тикилишга уялдию, кейин фурсат топиб ўзини ойнага соларкан, вужуди ёқимли ҳиссиётдан яйраб кетди.

Орадан икки ойлар ўтиб, Қурбонжон Ҳотамов оиласини бутунлай кўчириб келиб, азалий ҳовли-жойларида яшай бошлаши билан совчи ёғилиб кетди. Отанинг боши қотди: ҳой, мусулмонлар, қизим ҳали гўдак-ку, десаям тушунишни исташмади. Охири, қизимнинг ихтиёри ўзида, қизим нима деса, шу бўлади, деб қутилди. Совчилар ҳақидаги тўла-тўкис ахборотлар Шаҳрихонга Турсунтош орқали етиб турарди. Бир кун Турсунтош опасининг олдига бир варақ қоғоз қўйди.
— Нима бу?
— Рўйхат. Сизга совчи қўйиб юрган йигитларнинг исми-шарифлари. Ўн битта.
— Даф қил!
— Опажон, унақа деманг! Биламан, барибир биттасига тегасиз.
— Ҳечам. Мен ўқийман!
— Барибирам-да. Сиз аввал қараб чиқинг. Ўнтасини ўчириб, биттасини қолдиринг. Ўша биттаси…
— Ҳой бижилдоқ, ҳозир кўрсатиб қўяман!..
— Ўқимайсизми?..
— Йўқ!
— Тўғри қиласиз! — қоғозни буйдалайди қиз. — Буларингизди бирортаси  Ғайбулла тоғомни тирноғига арзимайди.
— Топган гапинг шу! — Шаҳрихон кўзини олиб қочади.
— Тўғрисиям шу! Э, сиз бошқа мактабда ўқигансиз-да, билмайсиз. Суратларини кўрдингизми, ҳалиям девордан олишмайди. Ғайбулла тоғом ўн йилда биттамас, иккита мактабни битириб кетдилар… Тушунмадингиз-а, биринчи сменада ўзбекча синфда ўқисалар, пешиндан кейин ўрисча синфга кирардилар. Ҳеч ким мажбур қилмаган, ўзлари қизиқардилар. Бошқа шунақа болани биласизми, йўқ! Ўзларини синфдошларига, ўзларидан катталаргаям дарс берганларини биласизми, билмайсиз! Олимпиадами, спартакиадами, нима бўлмасин, биринчи ўринни олиб турардилар. Скрипка чалганларини кўрганмисиз ҳеч?! Содиқов малимни биласиз-а, алгебрадан кирадилар, ана ўша одамни шахматда ютиб қўйиб, кейин ўзлари уялиб юрганларини эшитганмисиз?! Яна айтаверайми?.. Олтинчи синфдан бу ёғига кечаси босмахонадаям ишлардилар, газета чиқарардилар. Яна айтайми?
— Айтиб нима қиласан, ўзимам биламан, — дейди Шаҳрихон деразадан кўз узмасдан, негадир ўйчан тортиб.
— Биласизу, ҳаммасини эмас-да, — дейди Турсунтош ҳам вазмингина бўлиб. — Масалан, сизда кўнгиллари борлигини билмайсиз!
Шаҳрихон дув қизаради.
— Аҳмоқ қиз бўпсан лекин, — дейди секингина.
— Нима десангизам майли, фақат, — Турсунтош қувончдан чақнаб опасининг кифтидан қучади. — Фақат!..
— Ҳой бижилдоқ, индамасам ҳаддингдан ошиб кетяпсан-а, ҳозир мен сени!.. — холаваччасининг қулоғидан буйдалаб олади Шаҳрихон.
— Вой, вой, бўпти, бўпти, товба қилдим, қўйворинг, опажон… — қиз қулоғини қутқаради-да, нари қочиб, илжаяди. — Сиз нима десангиз денгу, лекин барибир айтиб кетишим керак… Хуллас, ҳозир, — эшикни очиб, остонадан ўтади. — Хуллас, сиздан бошқаси керак эмас эмиш! Агар йўқ десангиз, ўзларини ҳукман битта нарса қип қўярмишлар!..
Шундай деганча, Турсунтош ғойиб бўлди. Унга ёстиқча отган Шаҳрихон эса бутун вужудини олов-оташ ўраб бораётганини сезди…

Орадан ҳафта оралатиб совчи кела бошлайди. Совчи келган кун илжайган Турсунтош ҳам пайдо бўлади.
— Опажон, нима дейсиз? Бир йигитти уволига қолманг!..
— Ҳой бижилдоқ,Ғайбулла тоғонг биринчи курсда ўқияпти. Менам ўқишим керак.
— У ёғига иш тутманг. Ўқийсиз!..

У деди, бу деди, енгимдан кириб, ёқамдан чиқди. Хуллас, кичкина Турсунтош катта бир иш бошланиб кетишига сабаб бўлди. Нон синдирилди, фотиҳа тўйи берилди. Энди гапни қарангки, буларнинг ҳеч биридан куёв бўлмишнинг хабари йўқ экан. Қизиқ устида тўйни бошлаб қўйган бечора қайнана-қайнатам хавотирда… Қишки таътилда ўғиллари келади. Сен айт, сен айт қилишиб, охири қайнатам гап очадилар. Ҳали Юсуфбек ҳожига ўхшатиб, ҳазилга олиб: — Ўғлим, онангиз иккимиз сизнинг устингизда бир иш қилиб қўйдик, дейдилар. Бу ёқда ўғиллари ҳам Отабекка ўхшатиб жавоб қиладилар. Биласиз, жуда ҳозиржавоб эдилар.
— Ақлли кишиларни ўз ўғиллари устидан қилган ишлари номаъқул бўлмайди, дейдилар.
— Биз Ҳотамов амакингни қизини сенга фотиҳа қилиб қўйдик. Қарасак, қиз кетиб қоладиган. Шунга, айниқса аянг қаттиқ шоширди бизни.
Қайнатамнинг чўчиганлари сабаби, Ғайбулла ака ўқишга кетаётиб беш йилсиз менга келин ҳақида оғиз очмайсизлар, деб тайинлаган экан. Беш йилсиз оғиз очмайсиз, деган ўғиллари бундай қарасалар, индамайгина бош эгиб ўтирган эмиш. Шундан кейин оталариям розимисан, нима дейсан, деб уялтириб ўтирмабдилар.

Шаҳрихоннинг юраги ҳаяжон ва қўрқувдан уюшди. Чунки, дастурхонда Самарқанд нони ва ҳолваси пайдо бўлибди. Демак…
«Кечқурун меҳмон келади, уйни йиғиштириб, дастурхон тузаб қўй. Ўзингам у ёқ, бу ёққа кетиб қолма», дея уни огоҳлантиришди.
Меҳмондан ҳадеганда дарак бўлавермади. У эса, ким келади, қачон келади, деб сўрашга ботинолмади.. Тун алламаҳалда дарс қилиб ўтирса, дераза ортидан икки паранжили ўтди. Салдан кейин дарча очилиб, Фотима аммаси кўринди.
— Бону қизим, бу ёққа кел-чи…
Қизнинг кўнгли бир шумликни сезди.
— Бормайман, — деди ўрнидан сапчиб туриб.
— Э, нега бормас экансан?..
Шаддод амма шаппа қўлидан тутиб, судраб кетди. Шаҳрихон ўзини ҳовли этагидаги хилват хоначада кўрди. Хона кунжагида гўшанга, берироқда хонтахта ёнида Ғайбулла акаси… Бошини нимчаси билан буркаб ғужанак бўлиб олди. Куёви у десаям ғиқ этмади, бу десаям… Гаплашгиси келдию, лекин нимадир сира йўл бермади-да… Охири Ғайбулла акаси бир уф тортди-да, ўрнидан турди.
— Бўпти, мен кетдим бўлмаса. Тўйни қолдирамиз!..— ўқ ниҳоят мўлжалга тегди.
— Вой, нега? — деб юборди Шаҳрихон тилга кириб.
— Нега бўларди, кўнглингиз йўқ экан-ку, — деди Ғайбулла акаси қовоғини очмасдан.
Шундан сўнг озроқ гаплашган бўлишди.
Нима ҳақда, дейсизми?
Куёв бўлмиш ўн йил ўқиб кетган, аммо ҳали узилолмаган, келин бўлмиш энди ўқиётган, лекин ҳали боғланиб улгурмаган мактаб ҳақида-да!

Чинданам шундай бўлди. Суҳбат асосан қай бир муаллимнинг дарси мароқли, қай бириники зерикарли, ўқувчилар ҳозир ҳам адабиёт дарсида ўз малимлари қолиб, Ўрин Камолнинг дарсини ҳавас қилиб юрадими, шунингдек, ким-кимни яхши кўрадию, ким-ким билан аразлашиб юрибди, хуллас, тахминан шу атрофда борди. Асосан талаба йигит гапирди, ўқувчи қиз эса бош ирғаб, тасдиқлаб, маъқуллаб турди. Кейин эса талаба — Ғайбулла Саломов ўқишини давом эттиргани Самарқандга жўнаб кетди, ўқувчи Шаҳрихон Ҳотамова эса ўқишини «тезроқ битказгани» Хатирчида қолди… Ўртада эса роса икки йил давомида ишқий мактублар бориб-келиб турди.

Ана ўша ҳароратли мактублар андак сарғайган, бир оз уринган ҳолда бўлса-да, бу хонадонда — устознинг эълон қилинган, қилинмаган дастхатлари қаторида асраб-авайлаб келинади…

«Шаҳрихон, Сизни Янги йил билан, Худо хоҳласа, бизни бир-биримизга етказадиган, айрилиқларга барҳам берадиган Эллик учинчи йил билан қутлайман. Азизам, Эллик учинчи йилнинг июл ойига етиб олсак бас. У ёғида, Худо хоҳласа, бир умрга бирга бўламиз, бир умрга…»

Орадан ой-кунлар ўтиб, интизор кутилган вақт-соат етиб келади: 1953 йил, 14 июл!.. Бу кун уларни бир умрга боғлади, ҳижронга барҳам берди… Бир умрга боғлагани рост, аммо, ҳижронлар, изтироблар, синовлар — ҳаммаси ҳали олдинда экан.

Тўйдан икки ҳафталар ўтмасдан ёш куёвни бир ойлик ҳарбий тайёргарлик машғулотига олиб кетишади. Келин эса бу орада уч дугонаси — Бўритош, Маҳмуда, Турсунтош (ҳа, ўзимиз билган бижилдоқ Турсунтош) билан Самарқандга келиб, университетнинг филология факультетига ҳужжат топширади. Куёви бир ойлик сафардан қайтгунича, мандатлардан ўтиб, суюнчли янгиликлар ҳозирлаб туради…
Кейин ёш келин-куёвлар университет яқинидан каталакдек бир уйни ижарага олишади. Бу хона ростдан ҳам каталакдек экани, яшашга бундан-да муносиброқ жой топишлари мумкинлиги хаёлларигаям келмайди. Орада учинчи инсон — ўғиллари Ҳабибулло (1954 йил 30 апрелда) дунёга келгачгина канаю бургалар урчиб ётган бу захкаш кулбадан чиқиб кетишни ўйлаб қоладилар. Гўри Амир мақбараси атрофидаги маҳалладан бир қадар тузукроқ ҳужра топадилар…

— Учинчи йилга келибгина қайнотам бизга бир минг уч юз сўмга ҳовли сотиб олиб бердилар, — дея эслайдилар Шаҳрихон ая. — Қарангки, домлангиз оталарига ёлғиз фарзандлар. Бир оғиз айтганларида шу уйни аввал бошдаёқ олиб беришлари мумкин эди. Лекин, феъллари шунақа эдики, бировдан ёрдам сўрашни эп кўрмасдилар. Оталаридан ҳам ҳатто. Ҳамма нарсага ўзлари эришмоқчи бўлардилар, қийналиб бўлсаям эришардилар.

Университетни қизил диплом билан битирдилар. Тошкентдан Давлат имтиҳон комиссияси раиси бўлиб келган Олим Усмон деган профессор Ғайбулла акани яхши кўриб қолади-да, Тошкентга бирга олиб кетишга кўндиради. Ўшанда Назира қизимиз (Назира Саломова — шоира, марҳум шоиримиз Муҳаммад Юсуфнинг аёли) янги дунёга келган. Мен учинчи курсни битказганман. Ўйлашиб, маслаҳатлашиб  Олим Усмон домланинг таклифига розилик беришга қарор қилдим.
Тошкентга келдик. Домлангиз нашриётда ишлайдилар. Мен ўқишимни сиртқига кўчирганман, ҳар олти ойда Самарқандга бориб, сессияни ўтказиб келаман.

Биласиз, бир юртдан бир юртга бориб, яшаб, ўнгланиб кетишнинг ўзи бўлмайди. Эсласам, эзилиб кетаман. Янги рўзғор, мусофирчилик. Мен болалар билан бандман. Домла соат еттида ишдан келадилар. Нари бери овқат еган бўладилар-да, ишга ўтирадилар. Мақола ёзадиларми, бирор нарсани таржима қиладиларми, ишқилиб, бекор ўтирмайдилар. Ўшанда биринчи бўлиб «Тупроқ» деган («Почва») романми, қиссаними таржима қилган эдилар. Ўша китобнинг пулига ўзларига арзон гаровгина костюм-шим билан, оддийгина соат олиб, менга тилла соат, қимматбаҳо кофта-юбка, бомбархт кўйлак олиб берганлари эсимда…

 Шундай қилиб, еттида ишдан келиб, саккиз бўлмай яна ишга ўтириб, кечаси ухламай, эрталаб бешгача ўтирардилар. Бешда ухлагани ётиб, икки соатгина мизғиб оладилар-да, апил-тапил ишга жўнайдилар. Чарчадим деганларини бир умр бирга яшаб эшитганим йўқ… Эллик саккизинчи йил бўлса керак, «Фан ва турмуш» журнали ташкил этилиб, энди ундаям ишлай бошладилар. Аҳмаджон Ёқубов деган бош муҳаррири бўларди журнални, 25 йил Магаданда ўтириб келган деб эшитардим, шу киши Ғайбулла қанча қалам ҳақи ишласа йўл беринглар. Ижара уйда учта боласи билан қийналиб қопти, деган эканлар раҳматли… Ҳозир ўйлаб қарасам, яшашимиз осон бўлмаган, лекин буни пайқамаганмиз. Бир-биримизга далда бўлганмиз, кичкинтойлар билан овунганмиз…

«Меҳрибоним, ўзингизни олдирманг. Ҳеч нарсанинг ташвишини чекмай, думоғингизни чоғ қилиб юринг. Ҳар доим «ёнимда суянган тоғим — эрим, ёрим, жоним бор-ку», деб тасаввур қилинг. Мен доим сиз билан биргаман, сизнинг соянгизман… Сиз ўзингизни мен учун, ўғлингиз, қизчаларингиз учун ва яна бўйингиздаги ўғилми, қизми фарзандимиз учун эҳтиёт қилинг. Сиз ҳаммамиз учун сув билан ҳаводай кераксиз. Шунинг учун ҳам сизни «жоним» дейман-да!»

Эътибор қилинг: мактуб эллик иккинчи-эллик учинчи йиллар, яъни тўйдан олдинги даврдамас, 1959 йилнинг 12 майида ёзилмоқда. Ҳамон ўша-ўша ҳароратли, ўтли сўзлар… Маълум бўладики, ушбу хат Тошкентдан Самарқандга, бўлажак олим Ғайбулла Саломовдан университетни битириш имтиҳонларини топшириш учун кетган Шаҳрихон янгага йўлланган…

«Зинҳор оч юрманг. Иштаҳани яхшилаш учун кўп-кўп қулупнай енг. Пулини ўйламанг. Ўзини академикдан кам кўрмайдиган аспирант эрингизни топгани сизники, сизларники, жоним.
10 июнларгача минимумни топшираман-да, ёнингизга учаман.
Мендан сира хавотир олманг. Қорним тўқ. Ки¬йимларим тоза. Сизнинг ишқу фироқингизда ва сояйи давлатингизда ўйнаб-кулиб, ўқиб юрибман…»

Ошиқлар феъли шундай: ҳеч қачон ўзларини ўйламайдилар, «мен» демайдилар. Уларнинг «мен»лари «у»дир. Ошиқ учун фақат «у» бор, маъшуқа бор. «Мен»лари «у»нда фанодир, «у»нга сингиб кетгандир. Бир тану бир жон деб аташ тўғрироқ бўлар бу ҳолни?

Устоз бир мактубида: «Шаҳрихон, Худо хоҳласа, сиз ҳали қаҳрамон она бўласиз», деб ёзади. Ўзи оилада ёлғиз бўлгани учун «бир ҳовли» фарзанд кўришни истарди. Аммо, тўртинчи фарзанди ўлик туғилди. Нафақат ўлик туғилди, ҳатто онасини ҳам олиб кетишига бир баҳя қолди… Шаҳрихони ўлим билан олишаётган шифохона деразаси ортида устознинг сочлари бир кечада оқариб чиқди…
Манглайида бор экан, уй-жойлик бўлишди. Олтмиш тўртинчи йилда номзодлик иши ёқланди. Ўзбек қомусида иш бошлади. Мартаба мавқеи орта борди. Аммо, яна синовлар кўндаланг бўлди: партияга кириши керак эмиш. Акс ҳолда вазифасида ушлаб турилмайди. Нима қилсин? Муроса йўлини тутса, эътиқодига қарши борган бўлади. Бир пайтлар отаси Мулла Тожидан қизил фирқанинг биргина кирдикорини эшитган ва шунинг ўзидаёқ «ҳеч қачон унинг сафида бўлмайман», дея онт ичган…

Ниҳоят, у сўнгги сўзини айтади ва кўч-кўронини ортиб, Самарқандга кетади. Аммо Самарқанд ҳам негадир унга ўгай кўз билан қарайди. Ўгайликка кўникмаган йигит яна этак силтаб, Тошкентга қайтади. Миллий университет (собиқ ТошДУ)да иш бошлайди. Шаҳрихон эса уч бола билан роса етти ой Самарқандда қолиб кетади. Ниҳоят, устозга қайтадан бошпана насиб этиб, оиласини кўчириб олиб келади.
Ўша кунни Шаҳрихон ая аниқ-таниқ эслайдилар: 1970 йилнинг 13 марти (ая туғилган кун) эди. Ўша кундан эсда қолган яна бир нарса: улар тунда юк машинасида келишган ва кузовда бўлган йигирмата тувакдаги сабур (алоэ)ни совуқ уриб кетган, Шаҳрихон эса гулларига ачиниб роса йиғлаган эди. Аслида йиғламаса бўлар экан, ҳали олдинда йиғи кўп экан…

1972 йил 30 апрел. Тўнғичлари Ҳабибулланинг 18 ёшга тўлган куни. Уйда тараддуд кўрилиб, дастурхон тузалган. Лекин, отадан дарак йўқ.
Кечаси соат учда телефон жиринглайди:
— Шифохонадан қўнғироқ қиляпмиз…
— Ўзлари соғми, аҳволлари?..
— Ўртача…
— Хайрият-е, тирик эканлар!..

… Домла ишдан қайтишда маслаҳатли бир юмуш билан Асил ака (Асил Рашидов)нинг уйига кирадилар-да, шахматга қизиқиб кетиб, анча ўтириб қоладилар, — дея ҳикоя қиладилар Шаҳрихон ая, — кейин кўчага чиқиб, дуч келган биринчи енгил машинага ўтирадилар. Ҳайдовчи маст экан. (Ўша куни насронийлар байрами эди.) Мастлик билан ҳалиги ҳайдовчи машинани Олой бозори олдидаги бекатнинг темир тўсинига келтириб уради… Ўшанда домлани пачоқ машина ичидан суғуриб олишаётганда, ҳуш-беҳуш «папкани йўқотманглар» дермишлар. Чунки, папкаларида Раъно Файзуллаева деган шогирдларининг номзодлик иши бор экан. Ва яна «хотинимга хабар берманглар, хотиним билмасин» дерканлар алаҳлаб…

Қаранг: ўлим билан ҳаёт чизиғи оралиғида туриб ҳам устоз ўз бурчини унутмаган, шогирдининг ишини ўйлаган. Ўлим билан олиша туриб ҳам хотинини аяган, унга етадиган озорни мумкин қадар кейинга суришни истаган.

— Ҳаммаси бир тараф бўлдию, фарзанд доғи бир тараф бўлди, — дея маҳзун ҳикояларини давом эттирадилар Шаҳрихон ая, — Ҳабибуллонинг дарди домлани адо қилди. Ҳарчанд чалғитишга уриндим, асраб-авайладим, бўлмади, охири олиб кетди… Аввал бошида бирор ҳафтача сездирмай юрдик. Мен ётоғимни бошқа қилиб олдим. Кечаси билан йиғлаб чиқаман-да, эрталаб домлага аранг кўриниш бераман. «Онаси, сизга нима бўлди, бу нима қилиқ?» дейдилар ажабланиб. «Мазам йўқ, сизни безовта қилгим келмаяпти», дейман ўзимни куч билан босиб. Ишга кетадилар, келгунларича юрак ҳовучлаб тураман: кўчадан бирор шовур пайқаб қолмаса эдилар!.. Кутганимдай бир кун ранглари ўчиб келдилар.
— Нима гап?! Ҳабибжонга нима бўпти?!
— Ҳеч гап йўқ! Ҳабибжон командировкада. Топшириқ билан…
— Қўйинг!..

Забт билан чиқиб кетдилар-да, ярим кечада қайтдилар. Бир оғиз чурқ этмадилар. Уйга қамалиб олдилар. Ҳеч қилмаган одатлари ичкиликка ружу қўйдилар… Ишонсангиз, ўғлимга қўшиб, домладан ҳам умид уза бошладим. Икки марта инфаркт ўтказган юраклари энди бардош беролмайди, дердим… Лекин, бир кун хоналаридан чиқиб келиб, ёнимга ўтирдилар. Анча тинчланган кўриндилар. Бирга чой ичдик. Гап орасида, ҳов ўша бизга никоҳ кесган домлани эслайсизми, дедилар. Эслолмадим. Ўшанинг бир гапини айтиб бердилар. Домла, биринчи фарзандингиз ўғил бўлади, отини Ҳабибулло қўясизлар, деган экан ўшанда. Катта одам бўлади. Лекин, қирқ ёшларида… — деб ўйланиб қопти-да, кейин, йўқ, йўқ, ҳаммаси яхши бўп кетади, деган экан.

«Ўша одамда бир хислат бор эди, қаранг, ҳамма гапи ўнг келяпти, — дедилар домла охири. — Ўша, ҳаммаси яхши бўп кетади, деганини қаттиқ тутишимиз керак. Кўрасиз, Ҳабибжон соғ-саломат қайтиб келади!»
Домлангиз ана ўша ишонч билан саккиз йил яшадилар. Мени ҳам ишонишимни истадилар. Бу орада шогирдлари Тилак Жўра кетди. Тилакжонни ҳам ўғилларидан кам кўрмасдилар. Хайриятки, домланинг атрофида яхшилар кўп экан, домланинг шогирдлари, ўғлимнинг ёр-дўстлари кўп экан. Уларнинг ҳар бири бир фарзанддай бўлиб, бизнинг катта-катта йўқотишларимиз ўрнини озми-кўпми тўлдиришга ҳаракат қилишарди. Домлани Ҳаж зиёратига юборишлари ҳам шу мақсадда эди аслида.

Домла билан Ҳажда бирга бўлганман ва унинг Каъбатулло рўпарасида, Иброҳим мақоми ёнида из-из йиғлаб ўтирганлари, узоқ-узоқ дуою илтижолар қилганлари ҳеч қачон ёдимдан чиқмайди… Одатда Ҳаж зиёратига борган киши оила, бола-чақа хаёлидан тамом узилиши керак дейилади. Лекин, домла узилолмади. Муштипар, жафокаш аёли, муниса қизлари, қисмати мавҳум Ҳабибуллоси хаёли, уларга бўлган меҳр-муҳаббати уни бир зум ҳам тарк этгани йўқ. Ва ана шу муҳаббат туфайлидир балки (аввало Худо) домла икки инфарктни кўрган юраги, ҳолдан тойган жуссаси билан ҳам эллик даражали ҳарорат остида ўтадиган Ҳаж арконларини тўла-тўкис ўтаб, соғ-саломат ва ҳатто тетикланиб қайтди… Назаримда домла бир нарсага қаттиқ ишонди: Ҳаждан қайтишида мўъжиза рўй беради, Тошкент аэропортида уни Ҳабибуллоси кутиб олади. Ҳеч бўлмаганда у ҳақда бирор хушхабар эшитади… Самолёт трапидан тушиб келарканмиз, беихтиёр домланинг интиқ нигоҳларига кўзим тушди. Бу нигоҳлар кутиб олгувчилар орасидан кимни кўришни истаётгани, кимни излаётганини ботиний бир оғриқ билан ҳис этдим…

«Шаҳрижон, шу кеча тушимга кирибсиз. Тушимда бизларникига келаётганмишсиз. Э, нега Шаҳрибону дадамдан қочмаяпти, деб ҳайрон бўлармишман. Қаршимда тўхтабсиз. Бағримга босибман. Ва шу чоқ уйғониб кетсам, тушим!.. Шу қадар алам қилдики, қўяверасиз. Кўзимни юмиб, тушимни давом эттиришга ҳарчанд уринмай, иложи бўлмади…»
Бу эллик йил муқаддам кўрилган туш эди.

Яқинда Шаҳрихон ая хайрли бир туш кўрди. Тушида эшик очилиб, аввал домланинг ҳассаси кўринибди. Кейин ўзи кириб келибди. Узун йўлак бўйлаб илжайганча юриб келаётганини аниқ-таниқ кўриб турса-да, ая кўзларига ишонмасмиш. Ҳойнаҳой туш кўряпман, домла ўлганлар-ку, дермиш. Домла, унинг хаёлидан ўтган гапларни билиб тургандай, йўқ, онаси, мен ўлмаганман. Ҳар куни келиб турибман. Сиздан, болаларингиздан ҳар доим хабардорман, дермиш.

Устоз асарларини бошдан-оёқ ўқиб чиқиб ҳам негадир Шаҳрихон ая ҳақларида бирор жумла учратмадим. Буни ўзи ҳам билар экан, шекилли, алоҳида бир китоб, ишқий бир достон ёзиб, Шаҳрижонини мамнун қилмоқни дилида тугиб қўйган экан кейинги пайтлар. Аммо, умр вафо қилмади…

xdk

(Tashriflar: umumiy 177, bugungi 1)

1 izoh

Izoh qoldiring