Nabijon Boqiy. Erkin A’zam qanday yozadi…

erkin azam

  Телевидениеда “ўртаҳол” масъул ходим бўлиб ишлайдиган Азизбек бир куни гап орасида бундай деб қолди: “Иш ўрганиш учун йўлланма кўтариб студиямизга келадиган талабалар орасидан бўладиганини чамалаб кўраман-да, оғайни, Эркин Аъзамнинг ўнта ҳикоясини ўқиб келгин, кейин гаплашамиз, дейман, хотиржам бўл, ўқиш жойингга керакли қоғозни ёзиб, муҳрлаб берамиз. Келишдикми?.. Боёқиш ўйлаб туриб, Шукур Холмирзаев ёки Алишер Ибодинов ҳикояларини ўқисам бўлмайдими, деб сўрайди. Йўқ, дейман, айнан Эркин Аъзам ҳикояларини ўқиб келасан, бошқа ёзувчиларнинг ҳикояларини ўқиш-ўқимаслик мажбурий эмас, лекин буниси биринчи топшириқ.

076
Набижон Боқий
ЭРКИН АЪЗАМ ҚАНДАЙ ЁЗАДИ

09

Етмиштадан еттитаси, еттитадан иккитаси…

Эссе

Телевидениеда “ўртаҳол” масъул ходим бўлиб ишлайдиган Азизбек бир куни гап орасида бундай деб қолди: “Иш ўрганиш учун йўлланма кўтариб студиямизга келадиган талабалар орасидан бўладиганини чамалаб кўраман-да, оғайни, Эркин Аъзамнинг ўнта ҳикоясини ўқиб келгин, кейин гаплашамиз, дейман, хотиржам бўл, ўқиш жойингга керакли қоғозни ёзиб, муҳрлаб берамиз. Келишдикми?.. Боёқиш ўйлаб туриб, Шукур Холмирзаев ёки Алишер Ибодинов ҳикояларини ўқисам бўлмайдими, деб сўрайди. Йўқ, дейман, айнан Эркин Аъзам ҳикояларини ўқиб келасан, бошқа ёзувчиларнинг ҳикояларини ўқиш-ўқимаслик мажбурий эмас, лекин буниси биринчи топшириқ. Ўн кун вақтинг кетадими, ўн беш кунми, майли, муддатини ўзинг белгилайсан, дейман. Фақат экранда кўриниш ниятида тележурналист бўлишни ният қилган талаба ҳам ноумид қолдирилмайди; унга лавҳа тайёрлатамиз, “юзочди” қиламиз. Бироқ, жиддий журналист бўлишни ният қилган талаба, аввало, матнни тўғри ёзишни ўрганиши лозим, сўздан ўз ўрнида фойдаланишни билиши шарт. Тўғри, ўзимиз ҳам “бадхатроқмиз” —чаласаводмиз, аммо маёқ сари интиламиз, зинҳор-базинҳор саробга қараб кетмасликка ҳаракат қиламиз”.
Ёзувчи ҳикояларини ўқиб қайтган талаба билан бўладиган суҳбат бош қаҳрамон ёки ёш қаҳрамон тўғрисида эмас, муаллиф муайян матнда фойдаланган сўз ҳақида кечар экан: қайси жумлани таҳрир қилиш мумкин, қайси сўзни у ёқдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа олиб қўйиш мумкин?..
Азизбек билан тиришқоқ талаба ўртасида бўладиган суҳбатни тахминан кўз олдимга келтирдим. Яна ўйладимки, агар уқувли талаба топилмаса, ҳикоялар даврасида Азизбек ўзи билан ўзи суҳбатлашиб, қизғин баҳслашиб ўтириши ҳам мумкин. Чунки қалами ёки тили тўмтоқ бўлиб қолишини истамаган истеъдод эгаси ҳар куни сўз устида ишлаши керак. Бу иш қандай кечади? Ҳар кимнинг таъби-табиати ҳар хил бўлади, демак, иш жараёни ҳам ҳар хил: кимдир ўзини қойил қолдирган сўз тагига чизиқ тортиб қўяди, кимдир ўша сўздан фойдаланиб тажриба ўтказади — қоғоз қоралайди ва ҳоказо… Муҳими — жараён тўхтаб қолмаслиги лозим.
Эсимда, Эркин Аъзамнинг матбуотда эълон қилинган бирорта янги ҳикоясини ёки нашр этилган китобини йўл-йўлакай Шукур Холмирзаевнинг боғчасига ташлаб ўтардим. Орадан бир-икки кун ўтгач, яна боғкўчадан ўтиб қолсам, Шукур ака гулзорини чопиқ қилаётган ё дарахтлар орасида куймаланиб юрган бўларди; зимдан қарасам, чеҳрасида табассум, ичида ўзи билан ўзи гаплашаётган бўларди. “Шукур ака, ички монологингизни қоғозга тушириб қўйсангиз бўлмайдими?” дердим ҳазил аралаш. “Вай, қайдан билдингиз?!” “Ана, гулларингиз ҳам ҳаяжонланиб бош тебратяпти-ку! Эгасининг меҳри товланиб турмаганда булар ҳам тумтайиб оларди!” “Тўғри-тўғри, — дерди Шукур ака кўзлари намланиб. — Лекин мен мақтасам ўзидан кетиб қолмасмикан деб қўрқаман”. “Оббо, топган гапингизни қаранг! Ахир Эркин Аъзам ёш бўйдоқ эмас-ку! Қолаверса, Эркин ака сизнинг мақтовингизга жуда ҳам зор бўлмаса керак”. Шукур ака бирдан тумтайиб оларди, бир юзу саксон даражага ўзгарарди-қоларди. Бундай пайтда гапни қисқа қилиб жуфтакни ростлаган маъқул.
Ўша пайтларда келтириб берганим “Пакананинг ошиқ кўнгли” китоби баҳонасида Шукур ака “Адабиёт” газетасида, янглишмасам, бир саҳифа мақола эълон қилган эди.
Менимча, танлаган мавзусига қарабгина ёзувчининг салоҳиятини, даражасини белгилаб бўлмайди.
Ўттиз-қирқ йил муқаддам Бойсунда ўрта мактабни битирган Гулсанам исмли қиз Тошкентга келиб ўқишга аҳд қилади. Унинг Бердибой деган тажангроқ акаси: “Тошкандда пишириб қўйган эканми?!” деб йўлини тўсмоқчи бўлади. “Сиз… ўтган асрдан қолган одамсиз, акажон!” деб ўз билганидан қолмайди ўжар сингил. Ориятли Бердибой ўз ёғига ўзи қоврилиб юраверади: “Ахир, шаҳар сенга аммангнинг уйими? Яхши бор, ёмон бор. Ёмон кўп! Кўза кунда эмас, кунида синади, синглим! Билиб бўладими, бўйни йўғон бирорта номард бошингни айлантирса… Фалокат босиб бирор лаънат орттирсанг-чи — иснод, етти пуштингга етадиган иснодга ботасан!.. Сингиллар ҳам шу яқин-атроф хеш-ҳамсояга узатилган бўлса — иссиқ-совуғу яхши-ёмон кун деган гаплар бор. Ў, қани бундай бўлса! Ана ўшанда меҳр-оқибат ҳам бошқача бўларди…”
Ўжар қиз эса икки оёғини битта этикка тиқиб туриб олади. “Э-э, билганингни қил!” деб қўл силтайди қолоқ ака.
Олтиариқлик Маъсума эса, ғойибона бўлса-да, айнан Бердибойнинг кўнглидаги сингил бўлиб чиқади. У куёв танламайди: “Бир вақтлар қалбининг тубида туғилган жингалак соч, келишган зиёли йигит — Маъсума билан боғларда қўл ушлашиб сайр этиши керак бўлган йигит қалбининг ўша ерида ўлиб, дафн этилган эди… Ўн саккизда уни Ражаббойга беришди… Маъсума ўн олти ёшлигида хаёлида чизган йигитдан унда бир нарса —жингалак соч бор эди. У Маъсумани яхши кўрар, истакларини бажо келтирарди. Китобларни ҳам у олиб келарди. Маъсума баъзан ёзган шеърларини Ражаббойга кўрсатар, у мийиғида кулиб қўя қоларди”. Сиртдан қаралса, ширингина оилавий ҳаёт бир маромда давом этарди. Аммо, кўза кунда эмас, кунида синади. Бир куни даладан ўт юлиб келиш Маъсуманинг эсидан чиқади, мол-қўй оч қолади. Маъсума эрига янги ёзган шеърини туҳфа этмоқни кўнглига тугиб, оқшом чўкишини сабрсизлик билан кутиб ўтиради. Ражаббой қоронғи тушганда ҳовлига кириб келадию: “Падарингга лаънат сендақа хотиннинг! Сигир очдан ўлай деб қопти! На ўт юлибсан, на уйдан бирон нима топиб солибсан! Дўмпайиб ётишингни қара!” дейди ғазабланиб.
Маъсуманинг кўнгил шишаси чил-чил синади. Агар воқеалар ривожи ғойибона давом эттирилса, келинчак ҳадемай ҳомиладор бўлади, кейин дард-аламини ичига ютиб яшай бошлайди ёки эри билан ажрашади. Ажрашмаса керак. Агар ажрашса, битта боласи билан кимга тегади? Хўп, хотини ўлган бирорта эркак топилиб қолар, лекин у ҳам сигирнинг оч қолишини асло истамайди-да!
Бойсунлик Гулсанамми, олтиариқлик Маъсумами ёки сайрамлик Шоҳсанамми, аравонлик Гуласалми, бунинг унчалик аҳамияти йўқ. Жуғрофий макон ўзгариши мумкин, замон ўзгариши мумкин, ҳатто қаҳрамонлар ўзгариши мумкин. Лекин кун тартибида турган муаммо ўзгармайди: инсоннинг қадр-қиммати топталган жойда, инсоннинг хоҳиш-истаги бир пулга қиммат бўлган жойда ҳузур-ҳаловат бўлиши мумкинми? Маъсумага ўхшаб тақдирга тан бергандан кўра, Гулсанам каби фақат феългинаси эмас, ўзгинаси ҳам бузилиб кетгани афзал эмасми?..
Гап ҳозир қанақа мавзуни ёритиш, қандай муаммони кун тартибига қўйиш тўғрисида кетмаяпти. Албатта, мавзу ҳам муҳим аҳамиятга эга. Аммо қандай ёзиш керак деган гап бирламчи аҳамиятга эгадир. Нимани ёзишни билиш баробари қандай ёзишни ҳам билмоқ керак.
Муайян бир асарда кўтарилган муаммо ёзувчи томонидан нотўғри ҳал этилган бўлиши мумкин. Муаммо (конфликт) ечимини тўғри топиш юз фоиз ёзувчининг зиммасига юклатилган вазифа эмас, ўқувчига ҳам “уйга вазифа” қолдирилиши лозим.
Хўш, Эркин Аъзам қандай мавзуларни танлаб олади?
Эсингизда бўлса, Шукур Холмирзаевнинг “Ўзбек характери” деган ҳикояси бор. Унда ўзи емасдан, болаларига ҳам едирмасдан меҳмонларни зиёфат қилган камбағалгина ўзбек оиласи ҳақида гап кетади. Ёзувчи гўё меҳмондўстликни улуғлайди. Аслида, Шукур аканинг ўзи бундай зўрма-зўракиликни ёмон кўрарди; “қандай бўлсанг шундай кўрингин, қандай кўринсанг шундай бўлгин” деган ақида тарафдори эди. Ўша ҳикояда ҳам худди шундай “нимкоса” бор.
Маълумки, водийча меҳмондўстлик тўғрисида кўп гапирилади. Бу бежиз эмас, ҳақиқатан ҳам шундай. Лекин баъзан ҳаддан ташқари одоб ҳам, эҳтиром ҳам кишини ўртаб юборади, энсани қотиради.
Шу тобда қирқ йилдан буён қалам аҳли орасида оғиздан оғизга кўчиб юрадиган битта воқеа эсимга тушиб қолди. Шўро даврида донг таратган хўжалик раисининг уйига уч-тўрт киши оқшом чоғи меҳмон бўлиб боради. Меҳмонлар орасида республика газетасининг мухбири ҳам бор. Хонадон соҳиби дарҳол қўй сўйдиради, Қўқондан эл назарига тушган хонандани олдириб келади. Давра кенгайиб кетганини баҳона қилиб зиёфатни хўжалик боғида давом эттиради. Ўйин-кулги, аския авжига чиқади. Вақт алламаҳал бўлганда мезбон узр сўраб, уйига кетади. Маст-аласт меҳмонлар эрталаб уйғонса, хизматкорлар хийла маъюс тортган, магнитофон ҳам, радио ҳам ўчирилган, ҳамма оёқ учида юрибди. Меҳмонлар ювиниб-тараниб нонушта қиладилар. Сўнг меҳмондўст, қўли очиқ раисни сўрайдилар. “Кеча кечаси кампир оналари бандаликни бажо келтирган эди, ҳозир жанозада мотам тутиб ўтирибди”, деб жавоб беради хизматкорлардан бирови одоб сақлаб. Албатта, меҳмонлар ҳам жанозага боради, азадордан кўнгил сўрайди. Тошкентга қайтганларидан сўнг водийча меҳмондўстлик тўғрисида тўлқинланиб гапириб юришади. Ўша ҳангомани ўзим ҳам бир неча марта эшитганман, уни Эркин Аъзам ҳам эшитган.
— Бунинг нимаси меҳмондўстлик?! Ахир, раис меҳмонлар орасида мухбир борлиги учун, мухбирдан қўрққани учун зиёфатни қуюқ қилади-ку! Қолаверса, дунёда онадан азизроқ зот борми? Онаси уйда ўлиб ётган бир пайтда қайси аҳмоқнинг кўнглига зиёфат сиғади?! — деб жиғибийрон бўлади Эркин ака.
Шунга ўхшаган яна бир воқеа бор.
Ёши улуғ санъаткорлардан бири “Тафаккур” таҳририятига “ташриф буюриб”, машҳур ролларни ижро этган устози тўғрисида тўлқинланиб гапириб беради. Гапираётиб ўзи ҳам ролга кириб кетади.
— Шошманглар, мен сизларга битта воқеани айтиб бераман, — дейди терлаб-пишиб. — Устознинг биттаю битта, суюкли фарзанди бор эди. Ўша фарзанд оғир касалга чалиниб қолди ва бир оқшом вафот этди. Ўчакишгандек, айнан ўша оқшом устоз театрда бош ролни ижро этишлари лозим эди. Билетлар сотилган, томошабинлар тўпланган. Устоз сир бой бермасдан театрга боради, грим қилади, саҳнага чиқиб ролни ўйнайди. Спектакл тамом бўлгач, гримхонага кирадию ўкириб йиғлаб юборади. Сабаби сўраб-суриштирилса, бояги аҳвол маълум бўлади… Ана, санъатга фидокорлик! Ана, саҳнага садоқат!
Артистнинг ҳис-ҳаяжони бир оз босилгач:
— Кечирасиз-у, устозингизнинг ўша спектаклда дублёр-ўринбосари йўқмиди? — деб сўрайман энсам қотиб.
— Йўқ, устоз ўзига дублёр тайёрламасди. Чунки дублёр тайёрласа, ўзингиздан қолар гап йўқ, шогирди ўша ролни тортиб олиши мумкин. Театрда ҳам ўзига хос рақобат бўлади…
Эркин ака гапни дарҳол бошқа ёққа буриб, меҳмонга чой қуйиб узатади.
Меҳмон кузатилгач, Эркин ака бош чайқаб:
— Бу одам устозини ростдан ҳам яхши кўрадими, уни ҳурмат қиладими ўзи? Анави гапларни билмасдан айтиб юбордими ёки билиб гапирдими? —деб сўрайди.
— Риторик савол беряпсизми?
— Қўйсангиз-чи! Шу тобда риторикага бало борми?
Афсуски, ёши улуғ санъаткор ҳамма гапни сидқидилдан айтган эди.
Хўш, Эркин Аъзам “водийча меҳмондўстлик” тўғрисида ёки “санъатга садоқат” ҳақида ҳикоя ёзиши мумкинми? Ҳа, ёзиши мумкин. Лекин талқинни бир юзу саксон даражага ўзгартириб юборган бўларди. “Мумкин” деган мавҳум сўздан фойдаланиб, дарҳол изоҳ беришга шошиляпман: “мумкин” эди, лекин асло ёзмасди. Эркин Аъзам зийрак ўқувчининг ҳам ақли етадиган гаплардан муаммо ясаб, ҳикоя ёзиб ўтиришни ўзига эп кўрмайди.
Ўтган асрнинг олтмишинчи йилларида қишлоқдаги мактабимизнинг кунботар томонида учбурчак шаклида экилган уч туп каттакон тол бўларди. Учинчи синфда ўқийдиган ўн беш бола танаффус чоғлари Чигитариқдан ҳатлаб ўтиб атай ўша толнинг катталигини ўлчаб кўрардик: бир-биримизнинг қўлимиздан ушлаб давра бўлсак ҳам толга қулочимиз етмасди. Тол остида темирчининг пастқам устахонаси жойлашган эди. Темирчи ўчоғида доим кўмир ланғиллаб турар, сандонга урилаётган болға товуши мактабдан ҳам эшитиларди. Темирчининг юзлари қип-қизил бўлиб, шоп мўйлови бор эди. Биз атрофида ўралашиб қолсак: “Нарироқ туринглар, кўзларингга учқун тегмасин”, дердию ишини давом эттираверарди. Узоқ-яқиндан чавандозлар келиб отларини тақалатиб кетарди, баъзан эшакларга ҳам тақа қоқаётганини кўрардик. Уста белкурак, кетмон, оташкурак ва бошқа рўзғорбоп буюмлар ясарди. Хуллас, қишин-ёзин қандайдир юмуш билан овора эди. Олтмишинчи йилларнинг охирларига келиб жамоа хўжалигида тракторлар кўпайиб қолди, қишлоқ газлашди. Шундан сўнг темирчига тушиб турадиган буюртмалар ҳам камайиб кетди. У кўпинча тол соясига шолча ташлаб, бошини қўлига тираб ёнбошлаганча хаёл суриб ётарди. Аҳён-аҳёнда чавандозлар отларини тақалатгани келиб қолмаса, уста уззу-кун хаёлга ботиб ўтираверарди. Кейинчалик у оиласи билан қаергадир кўчиб кетди. Чамамда, темирчиликдан бошқа иш қўлидан келмасди. Шу боисдан ҳунарига эҳтиёжманд жойларга кўчиб кетган бўлса керак. Қаранг, ҳунар кишининг киндик қони тўкилган жойидан ҳам азизроқ экан…
Кўпинча уста ёзувчиларни заргарга ўхшатадилар. Хусусан, атоқли таржимонимиз Низом Комил адабиётимизда ўчмас из қолдирган Абдулла Қаҳҳор тўғрисидаги мақоласини “Темирчининг заргар ўғли” деб номлаган эди. Низом Комилга ҳеч қандай эътирозим йўқ. Лекин, менимча, сўз қадрини биладиган ёзувчи кўпроқ темирчи устага ўхшаса керак. Эҳтимол, Абдулла Қаҳҳорнинг отаси темирчи бўлгани учун ҳам машаққатли меҳнат муҳитида вояга етган ўғил келажакда “заргар” ёзувчи бўлган. Ҳартугул, ёзувчилик ҳунари кўп фойда келтирадиган заргарликдан кўра кўпроқ машаққатли меҳнат талаб қиладиган темирчиликка ўхшайди. Бу иш нечоғлиқ машаққатли эканини Устани яқиндан кузатган ёки унга шогирд бўлиб кўрган одам яхши билади (ҳаваскор шогирдлардан биттаси: “Мен сизнинг талабларингизга жавоб беролмас эканман, қўл остингизда ишлашга лойиқ эмасман”, деб ариза ёзиб кетганини биламан; ҳозир ўша “нолойиқ” ходим республика газетасини бошқаряпти).
Дарвоқе, ёз чилласида ҳам Эркин Аъзам ишхонада шиппак кийиб ўтиришни одат қилмаган, лекин боғчасида ҳар тонг ҳовузга тушиб маълум муддат чўмилганидан сўнг шиппак кийиб йўлакчаларда сайр этади, ҳафсаласи келса, бадантарбия билан шуғулланади. Шиппакларини янги мавсумда албатта алмаштиради, эскиларини янгамиз “кам таъминланган оила”ларга ҳадя этиб юборади. Баъзан Эркин ака негадир эски шиппакларини қўмсаб қолади: “Кўрмадингми, Юлдуз, қайси гўрга гумдон бўлди экан?” деб жиғибийрон бўлади. Салкам қирқ йилдан буён эрининг феълини беш қўлдай билиб кетган рафиқа беозоргина елка қисиб: “Кўзим тушмади, ўзингиз бирор жойга улоқтириб юборган бўлсангиз керак…” дейди. “Керакли буюмни нега улоқтирар эканман?! Ёки улоқтирганимни кўрганмисан?” Баъзан шунақа даҳанаки жанг пайтида устоз хонадонига кириб қолсам: “Мен кўрганман, битта шиппагингиз Космонавтлар проспектида метродан чиқаётган экан!” дейман жиддий туриб. “Палакни босманг, Наби!” деб ёлғондакам пўписа қилади Эркин ака. Албатта, гапни кўпайтирмайман.
Умуман олганда, Эркин ака пойабзални асраб-авайлаб кияди, яхши сақлайди.
“Душман оёққа қарайди, қорнинг оч бўлса ҳам оёқ кийиминг доим ярқираб туриши керак”, деб ҳисоблайди.
Дунё адабиётининг хазинабони Антон Павлович Чехов: “Мен, хоҳласам, бўсахонада лойга ботиб ётган этик тўғрисида ҳикоя ёзиб беришим мумкин”, деган экан. Дарҳақиқат, А.П.Чехов этик тўғрисида ажойиб ҳикоя ёзиб беришга қодир эди. Ўйлайманки, Эркин Аъзам ҳам “оғзи” очилиб қолган шиппаклар тўғрисида нордонгина ҳикоя ёзиши мумкин, лекин ёзармикан?..
Эркин Аъзам ишхонада, уйидаги иш кабинетида доим сигарет тутунига ботиб ўтиради. Қўл остида турган вараққа тикилиб ўйлангани ўйланган:
“Жувон қанчалик енгилтак бўлмасин, Бадалнинг қочириғини тушунди”.
Бу жумлага тикилиб нимани ўйлаш мумкин? Тўғри-ку, нимаси хато экан?
— Енгилтак одам қочириқни тушунмайдими?
— Тушунади.
— Бўлмасам, ёзувчи нега бундай ёзяпти?
— Тушунмайди деб ёзаётгани йўқ-ку, “тушунди” деб ёзяпти.
— Шунақами?.. Бу гапдан ё “енгилтак”ни йўқотиш керак, ёки “тушунча”дан воз кечиш керак. Чамаси, муаллиф “енгилтак” сўзини “дурочка” маъносида ишлатяпти, лекин матнда кўзланган маънони бермаяпти.
Эркин Аъзам ҳамиша излайди, ўйлайди ва топади. Лекин ниманинг эвазига топади? Ўпкасини қурум бостиради, юрагида санчиқ пайдо қилади.
Бундан ташқари, Эркин Аъзам учун мутолаа ҳам кони азобдан иборат: “Менинг икки опам уруш даврида Ватан ҳимояси йўлида ҳалок бўлган эрларига садоқат сақлаб, бошқа турмуш қуришмади”.
Аслида ғализроқ, очеркбоп бу жумлада дастлаб, “бўлган” сўзидан кейин, ҳойнаҳой, вергул тушиб қолган бўлса керак, деб ўйлайди. Гапнинг давомини ўқиса, “опалар” эмас, поччаларнинг ҳалок бўлгани маълум бўлади. Агар уруш даврида Ватан ҳимояси йўлида “опалар” ҳалок бўлганда-ку, ҳикоя фавқулодда ҳодисага бағишланган, дарҳол ўқувчининг диққатини жалб этган бўларди. Умуман, бадиий асар кунда рўй бериб турадиган воқеа-ҳодисаларга эмас, камёб ҳодисаларга бағишланиши лозим. Адабиётнинг қонуниятларидан бири ҳам шунда.
“Эшик шовқинсиз очилгандаёқ қуш уйқусида ётган йигит чўчиб уйғонган эди”.
Демак, парда қимирлаган ёки эпкин юзини сийпалаб ўтган. Бу ерда ҳеч қандай “шовқин” йўқ, йўқ нарсага эътибор шарт эмас, йўқ нарса хаёлга ҳам келмайди. Агар жуда ҳам эшикдан шовқин чиқмаганига диққатни жалб этиш лозим бўлса, эшикнинг ошиқ-мошиғи мойланган эди, деб изоҳ бериш зарур.
“Бир жуфт эр-хотин мусича…”
Мусича эр-хотин бўлмайди, жуфт бўлади. Агар жинсига алоҳида эътибор бериш лозим бўлса, мусичанинг макиёни билан хўрозини фарқлаб турадиган ташқи кўринишига оид бирорта белги қайд этилиши керак.
“Пишиллаб ухлаб ётган тўрт яшар Эркин…”
Бола ухлаб ётибди, ҳали ҳеч ким уни уйғотиб, “ёшинг нечада?” деб сўрагани йўқ. Шундоқ экан, боланинг тўрт яшар эканини қаердан биламиз? Сиртдан қаралса, уч-тўрт яшар эканини пайқаш мумкин, лекин қатъиян “тўрт яшар” дейиш учун аниқ далил-дастак бўлиши зарур.
Илгари ўрта мактабларда иншо ёздирилса, “саводхонлик” ва “мазмун” учун алоҳида-алоҳида баҳо қўйиларди. Агар ўша тартиб қаламкашлар орасида ҳам жорий этилса, саводхонлик учун ҳалол “қониқарли” баҳо оладиган ёзувчи жуда кам чиқади. Мазмунни-ку қўлига қалам олган одам у ёқдан-бу ёққа тортқилаб эпақага келтириши мумкин, аммо саводхонликни маош олиб қўлёзма устида ишлайдиган муҳаррирлар ҳам эпақага келтира олмайди.
Айрим ҳикоялар сариқ, қизил рангли пуфакка ўхшайди. Ичига ҳаво тўлдириб шишириб қўйилган. Муаллиф ўқувчига сариқ пуфакни кўрсатиб: “Бу тонг чоғи тоғлардан мўралаб бош кўтараётган қуёш”, дейди. Сўнг қизил пуфакни кўрсатиб: “Буниси заволга оғиб бораётган офтоб”, дейди. Рамзий маънода сариқ пуфакни эзгулик тимсоли, қизил пуфакни эса ёвузлик тимсоли сифатида талқин этади. Эзгулик кўкларга кўтарилади, ёвузлик зулмат қаърига киритиб юборилади. Қарабсизки, лақма кўнгилда тўй-томоша бошланади:

“Сой бўйида мажнунтол ажаб-ажаб,
Сочларини ёйибди ажаб-ажаб…”

Эрта тонгда ёвузлик тимсоли этиб талқин этилган “қизил” қуёш заррин нур сочиб тоғлардан бош кўтариб балқиб чиқса, кечаси пуфакларни бошига қўйиб ухлаган болакай ҳайрат бармоғини тишлаб: “Воҳай бола, ёвузлик ҳам эзгулик каби кўринаверар экан-ку!” дея чинқириб йиғлай бошлайди.
Афсуски, ҳикоя тўй-томоша билан якунланган, муаллиф эса ишонувчан ўқувчини қандай юпатиш чорасини кўрмаган бўлади. Ҳикоя қолипига сиғмай қолган ҳаёт шўринг қургур муаллифни асло қизиқтирмайди.
Ҳикоя нуқсони нималарда кўринади? Аввало, қуёш мангулик тимсолидир, уни эзгуликка ҳам, ёвузликка ҳам ўхшатиб бўлмайди. Чунки эзгулик ва ёвузлик тушунчалари нисбий ҳисобланади. Нисбий тушунчалар эса Одам боласи ўйлаб топган “илмий ривоят”, холос. Қуёш ҳаёт тимсоли, ҳаётда эса эзгулик ҳам, ёвузлик ҳам ёнма-ён яшайди. Эзгуликни кучли-қудратли, ёвузликни кучсиз-нотавон тасаввур қилиш ҳаётни жўнлаштиришдан бошқа нарса эмас. Ҳаётда кўпинча буларнинг акси бўлади. Шу боис ўқувчини ҳаёт ҳақиқатига тик қараб мардона ҳаёт кечиришга даъват этган маъқур кўринади:

“Мажнунтол остига ўтқазинг мени,
Мен учун йиғласин,
Мен йиғлаб бўлдим…”

Донишманд Миртемир оппоқ бошини чангаллаб мажнунтол остида йиғлаб ўтирибди, у муқом қилиб рақсга тушишни хаёлига келтираётгани йўқ. Мардона яшаган зот ҳаёт билан мардона видолашади.
Хулосавий ҳақиқат шундан иборатки, ижодкор ўзида йўқ нарсаларни бошқаларга ўргата олмайди. Қолаверса, ижодкорнинг вазифаси фақат “ўқитувчилик” қилишдан иборат эмас. Ҳаётни имкон қадар бор бўйича кўрсатиб-тасвирлаб берса ҳам жуда катта гап.
Яқинда роппа-роса етмиш-кетмиш ижодкорнинг ҳикояларидан иборат салмоқли тўплам нашр этилди. Китобхон сифатида мен бундай тўпламларни харид қилмайман, фақат ўзим ёқтирган адибларнинг китобларини алоҳида-алоҳида сотиб оламан. Лекин умумий тасаввур ҳосил қилиш учун ёки умумий тасаввурни “аслига тўғрилаб олиш” учун бундай тўпламларни ҳам мутолаа қилиш керак экан. Мутолаадан сўнг ўзимча хомчўт этиб кўрсам, дунёдан ўтиб кетган улуғ устозларимизни истисно қилганда, етмиштадан еттитагина том маънода саводли ёзувчи бор экан. Бу ерда имло саводи тўғрисида эмас, адабий савод — адабий савия ҳақида гап кетаётгани ўз-ўзидан тушунарли бўлса керак. Ўша ғалвирда қолган еттита ёзувчини ҳам хаёлан Эркин Аъзамнинг назаридан ўтказиб кўрсам, ишонасизми-йўқми, иккита ёзувчи қолди! Иккинчи ёзувчининг ҳикоясини синчиклаб ўқиб қарасам, анча-мунча жойига қалам уришга тўғри келди, таҳрирбоп ўринлари кўп экан. Охир-оқибат биттагина ёзувчи қолди, холос.
Жин урсин, Азизбек ҳам адабиётни балодек тушунар экан-ку!..
Деразага тикилиб кўчадан биров келишини кутиб ўтирган одамга эса Вақт бир жойда тўхтаб қолгандек туюлади. Кимнидир, ниманидир интизор кутаётган одам Вақтни жонлантириб, уни битта-яримта эзма махлуқ йўлида тўхтатиб қолган бўлса керак, деб ўйлайди. Ваҳоланки, бизнинг Вақт тушунчамиз ҳам, масофа ёки тезлик ҳақидаги тушунчамиз ҳам нисбийдир. Биз бир жойда михланиб ўтирган чоғимизда Ер шари — Она сайёра бир сонияда (кўз очиб юмгунча) салкам ўттиз минг чақирим масофани босиб ўтади. Бир йил давомида Қуёш атрофида парвона бўлиб юрадиган Ер 149,6 милён чақирим масофани босиб ўтиб, шамсия йил ҳисоби бўйича Наврўз бўсағасига етиб келади. Ер фақат Қуёш атрофида айланмайди, ўз ўқи атрофида ҳам айланади, кеча ва кундуз шу айланиш натижасида содир бўлади. Бир йил бадалида Ер қанча “йўл юради”? Бир мучал давомида босиб ўтилган йўлни узунасига ўлчаб бўладими? Беш мучал масофани узунлик бўйича ўлчаш керакми ёки тезлигини ҳисоблаб чиққан маъқулми? Балки, рақамларни абжадга ағдариб (“син” — س) арабий имлода таърих қулфини ясаб, калитини белбоққа қистириб юрганимиз жўяли кўринар… Нима бўлганда ҳам от айланиб қозиғини топади, Ер беш мучал айланса ҳам барибир ҳар йили Наврўз остонасидан бир марта ҳатлаб ўтади. Наврўздан сўнг қиш бўлмас, у ёғи баҳор. Дўппини бир айлантиргунимизча баҳор ҳам ўтади, ёз бошланади. Роҳатибадан енгил кийимларга, шиппакларга эҳтиёж пайдо бўлади. Асад ойида офтобнинг тафти авж нуқтада муаллақ бўлиб туриб қолади. Узум пишади, пишиқчиликни кўриб кўзларимиз тўяди. Кейин ариқларда сувлар тиниқлашиб сунбула бошланади. Сунбуладан сўнг мезон. Мезондан сўнг ёз бўлмас… Шукрки, мезонгача анча бор. Олдин асадга кириб борамиз. Асад пишиқчилик мавсумининг ўртаси ҳисобланади, гўё умрнинг ҳам ўртасига ўхшайди. Асад — шайин, тарозининг шайини. Бир палласи баҳорга тобин, бир палласи кузга тобин. Кузга тобин палла охир-оқибат оғирлик қилади. Вақтни тўхтатиб бўлмайди. Хазон фасли бошланади ва беихтиёр Бобуршоҳ боғларда хазон фаслига нохос йўлиқиб чоғир базмини ихтиёр этиб, бор дунёни унутмоққа ҳарчанд уринганини эсга оламиз. Кошкийди, одам ўзини унутар даражада маст бўлиб Вақтни тўхтатиб қолишнинг уҳдасидан чиқса! Азим чинор шохларидан чирт-чирт узилиб тўкилаётган заъфарон япроқлар, жажжи қизалоқнинг сочлари мисоли турмаклаб айвон шифтига осиб қўйилган пиёз боғламлари аллақачон куз келганидан дарак бераверади. Илиги тўқ одам, бағри бутун одам хазон фаслидан асло қўрқмайди, қаҳратон совуқларидан ҳам қўрқмайди. Боз устига, уйга сандал қуриб “Алиф лайло ва лайло” эртакларини ўқиб ўтирадиган пайт келгунча ҳали анча бор. Ҳозир эса ғаллазордаги алмисоқдан қолган, титиғи чиқиб кетган, бошидан телпаги тушган, иштонсиз ёғочоёқ “қоровуллар”ни кўриб шунчаки кулибгина қўйиш мумкин…
Яна сарлавҳага чиқарилган саволга қайтаман: Эркин Аъзам қандай ёзади? Бу саволга узил-кесил жавоб бериб бўлмайди. Негаки, адабиёт бир жойда тўхтаб қолмаганидек, Эркин Аъзам ҳам бир жойда депсиниб тургани йўқ. У доим ҳаракатда: ўйлайди, излайди, топади. Топиб ўрни-ўрнига қўйилган сўзлари ҳам мустақил ҳаракатини бошлайди. Бу сўзлар бизни-да ҳаракатга келтиради: ўйлашга, излашга, топишга ундайди. Ўйлайманки, ўзбекча ёзишни истайдиган қаламкаш юз-юз эллик йилдан кейин ҳам Эркин Аъзам асарларига қайта-қайта мурожаат этаверади. Чунки у битта, биргина нусхада, холос.
Дарвоқе, қишлоғимиздаги темирчи ҳам ёлғизу ягона эди.

2010 йил 18 феврал

09
Nabijon Boqiy
ERKIN A’ZAM QANDAY YOZADI

Esse
07

Yetmishtadan yettitasi, yettitadan ikkitasi…

Televidenieda “o’rtahol” mas’ul xodim bo’lib ishlaydigan Azizbek bir kuni gap orasida bunday  deb qoldi: “Ish o’rganish uchun yo’llanma ko’tarib studiyamizga keladigan talabalar orasidan  bo’ladiganini chamalab ko’raman-da, og’ayni, Erkin A’zamning o’nta hikoyasini o’qib kelgin, keyin   gaplashamiz, deyman, xotirjam bo’l, o’qish joyingga kerakli qog’ozni yozib, muhrlab beramiz. Kelishdikmi?.. Boyoqish o’ylab turib, Shukur Xolmirzaev yoki Alisher Ibodinov hikoyalarini  o’qisam bo’lmaydimi, deb so’raydi. Yo’q, deyman, aynan Erkin A’zam hikoyalarini o’qib kelasan,   boshqa yozuvchilarning hikoyalarini o’qish-o’qimaslik majburiy emas, lekin bunisi birinchi   topshiriq. O’n kun vaqting ketadimi, o’n besh kunmi, mayli, muddatini o’zing belgilaysan,   deyman. Faqat ekranda ko’rinish niyatida telejurnalist bo’lishni niyat qilgan talaba ham  noumid qoldirilmaydi; unga lavha tayyorlatamiz, “yuzochdi” qilamiz. Biroq, jiddiy jurnalist   bo’lishni niyat qilgan talaba, avvalo, matnni to’g’ri yozishni o’rganishi lozim, so’zdan o’z o’rnida  foydalanishni bilishi shart. To’g’ri, o’zimiz ham “badxatroqmiz” —chalasavodmiz, ammo mayoq sari   intilamiz, zinhor-bazinhor sarobga qarab ketmaslikka harakat qilamiz”.
Yozuvchi hikoyalarini o’qib qaytgan talaba bilan bo’ladigan suhbat bosh qahramon yoki yosh  qahramon to’g’risida emas, muallif muayyan matnda foydalangan so’z haqida kechar ekan: qaysi  jumlani tahrir qilish mumkin, qaysi so’zni u yoqdan bu yoqqa, bu yoqdan u yoqqa olib qo’yish   mumkin?..
Azizbek bilan tirishqoq talaba o’rtasida bo’ladigan suhbatni taxminan ko’z oldimga keltirdim.
Yana o’yladimki, agar uquvli talaba topilmasa, hikoyalar davrasida Azizbek o’zi bilan o’zi  suhbatlashib, qizg’in bahslashib o’tirishi ham mumkin. Chunki qalami yoki tili to’mtoq bo’lib   qolishini istamagan iste’dod egasi har kuni so’z ustida ishlashi kerak. Bu ish qanday kechadi?
Har kimning ta’bi-tabiati har xil bo’ladi, demak, ish jarayoni ham har xil: kimdir o’zini   qoyil qoldirgan so’z tagiga chiziq tortib qo’yadi, kimdir o’sha so’zdan foydalanib tajriba   o’tkazadi — qog’oz qoralaydi va hokazo… Muhimi — jarayon to’xtab qolmasligi lozim.
Esimda, Erkin A’zamning matbuotda e’lon qilingan birorta yangi hikoyasini yoki nashr etilgan   kitobini yo’l-yo’lakay Shukur Xolmirzaevning bog’chasiga tashlab o’tardim. Oradan bir-ikki kun   o’tgach, yana bog’ko’chadan o’tib qolsam, Shukur aka gulzorini chopiq qilayotgan yo daraxtlar orasida   kuymalanib yurgan bo’lardi; zimdan qarasam, chehrasida tabassum, ichida o’zi bilan o’zi   gaplashayotgan bo’lardi. “Shukur aka, ichki monologingizni qog’ozga tushirib qo’ysangiz
bo’lmaydimi?” derdim hazil aralash. “Vay, qaydan bildingiz?!” “Ana, gullaringiz ham   hayajonlanib bosh tebratyapti-ku! Egasining mehri tovlanib turmaganda bular ham tumtayib   olardi!” “To’g’ri-to’g’ri, — derdi Shukur aka ko’zlari namlanib. — Lekin men maqtasam o’zidan   ketib qolmasmikan deb qo’rqaman”. “Obbo, topgan gapingizni qarang! Axir Erkin A’zam yosh   bo’ydoq emas-ku! Qolaversa, Erkin aka sizning maqtovingizga juda ham zor bo’lmasa kerak”.
Shukur aka birdan tumtayib olardi, bir yuzu sakson darajaga o’zgarardi-qolardi. Bunday   paytda gapni qisqa qilib juftakni rostlagan ma’qul.
O’sha paytlarda keltirib berganim “Pakananing oshiq ko’ngli” kitobi bahonasida Shukur aka  “Adabiyot” gazetasida, yanglishmasam, bir sahifa maqola e’lon qilgan edi.
Menimcha, tanlagan mavzusiga qarabgina yozuvchining salohiyatini, darajasini belgilab  bo’lmaydi.  O’ttiz-qirq yil muqaddam Boysunda o’rta maktabni bitirgan Gulsanam ismli qiz Toshkentga   kelib o’qishga ahd qiladi. Uning Berdiboy degan tajangroq akasi: “Toshkandda pishirib qo’ygan   ekanmi?!” deb yo’lini to’smoqchi bo’ladi. “Siz… o’tgan asrdan qolgan odamsiz, akajon!” deb o’z   bilganidan qolmaydi o’jar singil. Oriyatli Berdiboy o’z yog’iga o’zi qovrilib yuraveradi: “Axir,   shahar senga ammangning uyimi? Yaxshi bor, yomon bor. Yomon ko’p! Ko’za kunda emas, kunida sinadi, singlim! Bilib bo’ladimi, bo’yni yo’g’on birorta nomard boshingni aylantirsa… Falokat bosib  biror la’nat orttirsang-chi — isnod, yetti pushtingga yetadigan isnodga botasan!.. Singillar   ham shu yaqin-atrof xesh-hamsoyaga uzatilgan bo’lsa — issiq-sovug’u yaxshi-yomon kun degan gaplar   bor. O’, qani bunday bo’lsa! Ana o’shanda mehr-oqibat ham boshqacha bo’lardi…”
O’jar qiz esa ikki oyog’ini bitta etikka tiqib turib oladi. “E-e, bilganingni qil!” deb qo’l  siltaydi qoloq aka.
Oltiariqlik Ma’suma esa, g’oyibona bo’lsa-da, aynan Berdiboyning ko’nglidagi singil bo’lib   chiqadi. U kuyov tanlamaydi: “Bir vaqtlar qalbining tubida tug’ilgan jingalak soch, kelishgan  ziyoli yigit — Ma’suma bilan bog’larda qo’l ushlashib sayr etishi kerak bo’lgan yigit qalbining   o’sha yerida o’lib, dafn etilgan edi… O’n sakkizda uni Rajabboyga berishdi… Ma’suma o’n olti  yoshligida xayolida chizgan yigitdan unda bir narsa —jingalak soch bor edi. U Ma’sumani yaxshi  ko’rar, istaklarini bajo keltirardi. Kitoblarni ham u olib kelardi. Ma’suma ba’zan yozgan  she’rlarini Rajabboyga ko’rsatar, u miyig’ida kulib qo’ya qolardi”. Sirtdan qaralsa, shiringina  oilaviy hayot bir maromda davom etardi. Ammo, ko’za kunda emas, kunida sinadi. Bir kuni   daladan o’t yulib kelish Ma’sumaning esidan chiqadi, mol-qo’y och qoladi. Ma’suma eriga yangi  yozgan she’rini tuhfa etmoqni ko’ngliga tugib, oqshom cho’kishini sabrsizlik bilan kutib   o’tiradi. Rajabboy qorong’i tushganda hovliga kirib keladiyu: “Padaringga la’nat sendaqa   xotinning! Sigir ochdan o’lay deb qopti! Na o’t yulibsan, na uydan biron nima topib solibsan! Do’mpayib yotishingni qara!” deydi g’azablanib.

Ma’sumaning ko’ngil shishasi chil-chil sinadi. Agar voqealar rivoji g’oyibona davom ettirilsa,  kelinchak hademay homilador bo’ladi, keyin dard-alamini ichiga yutib yashay boshlaydi yoki eri  bilan ajrashadi. Ajrashmasa kerak. Agar ajrashsa, bitta bolasi bilan kimga tegadi? Xo’p, xotini o’lgan birorta erkak topilib qolar, lekin u ham sigirning och qolishini aslo  istamaydi-da!
Boysunlik Gulsanammi, oltiariqlik Ma’sumami yoki sayramlik Shohsanammi, aravonlik  Gulasalmi, buning unchalik ahamiyati yo’q. Jug’rofiy makon o’zgarishi mumkin, zamon o’zgarishi   mumkin, hatto qahramonlar o’zgarishi mumkin. Lekin kun tartibida turgan muammo o’zgarmaydi:   insonning qadr-qimmati toptalgan joyda, insonning xohish-istagi bir pulga qimmat bo’lgan   joyda huzur-halovat bo’lishi mumkinmi? Ma’sumaga o’xshab taqdirga tan bergandan ko’ra, Gulsanam kabi faqat fe’lginasi emas, o’zginasi ham buzilib ketgani afzal emasmi?..
Gap hozir qanaqa mavzuni yoritish, qanday muammoni kun tartibiga qo’yish to’g’risida ketmayapti. Albatta, mavzu ham muhim ahamiyatga ega. Ammo qanday yozish kerak degan gap birlamchi ahamiyatga   egadir. Nimani yozishni bilish barobari qanday yozishni ham bilmoq kerak.
Muayyan bir asarda ko’tarilgan muammo yozuvchi tomonidan noto’g’ri hal etilgan bo’lishi mumkin.  Muammo (konflikt) yechimini to’g’ri topish yuz foiz yozuvchining zimmasiga yuklatilgan vazifa  emas, o’quvchiga ham “uyga vazifa” qoldirilishi lozim.
Xo’sh, Erkin A’zam qanday mavzularni tanlab oladi?  Esingizda bo’lsa, Shukur Xolmirzaevning “O’zbek xarakteri” degan hikoyasi bor. Unda o’zi yemasdan,  bolalariga ham yedirmasdan mehmonlarni ziyofat qilgan kambag’algina o’zbek oilasi haqida gap   ketadi. Yozuvchi go’yo mehmondo’stlikni ulug’laydi. Aslida, Shukur akaning o’zi bunday  zo’rma-zo’rakilikni yomon ko’rardi; “qanday bo’lsang shunday ko’ringin, qanday ko’rinsang shunday  bo’lgin” degan aqida tarafdori edi. O’sha hikoyada ham xuddi shunday “nimkosa” bor.
Ma’lumki, vodiycha mehmondo’stlik to’g’risida ko’p gapiriladi. Bu bejiz emas, haqiqatan ham  shunday. Lekin ba’zan haddan tashqari odob ham, ehtirom ham kishini o’rtab yuboradi, ensani  qotiradi.
Shu tobda qirq yildan buyon qalam ahli orasida og’izdan og’izga ko’chib yuradigan bitta voqea  esimga tushib qoldi. Sho’ro davrida dong taratgan xo’jalik raisining uyiga uch-to’rt kishi oqshom   chog’i mehmon bo’lib boradi. Mehmonlar orasida respublika gazetasining muxbiri ham bor.
Xonadon sohibi darhol qo’y so’ydiradi, Qo’qondan el nazariga tushgan xonandani oldirib  keladi. Davra kengayib ketganini bahona qilib ziyofatni xo’jalik bog’ida davom ettiradi.  O’yin-kulgi, askiya avjiga chiqadi. Vaqt allamahal bo’lganda mezbon uzr so’rab, uyiga ketadi.
Mast-alast mehmonlar ertalab uyg’onsa, xizmatkorlar xiyla ma’yus tortgan, magnitofon ham, radio ham o’chirilgan, hamma oyoq uchida yuribdi. Mehmonlar yuvinib-taranib nonushta  qiladilar. So’ng mehmondo’st, qo’li ochiq raisni so’raydilar. “Kecha kechasi kampir onalari  bandalikni bajo keltirgan edi, hozir janozada motam tutib o’tiribdi”, deb javob beradi  xizmatkorlardan birovi odob saqlab. Albatta, mehmonlar ham janozaga boradi, azadordan  ko’ngil so’raydi. Toshkentga qaytganlaridan so’ng vodiycha mehmondo’stlik to’g’risida to’lqinlanib  gapirib yurishadi. O’sha hangomani o’zim ham bir necha marta eshitganman, uni Erkin A’zam ham   eshitgan.
— Buning nimasi mehmondo’stlik?! Axir, rais mehmonlar orasida muxbir borligi uchun,  muxbirdan qo’rqqani uchun ziyofatni quyuq qiladi-ku! Qolaversa, dunyoda onadan azizroq zot  bormi? Onasi uyda o’lib yotgan bir paytda qaysi ahmoqning ko’ngliga ziyofat sig’adi?! — deb  jig’ibiyron bo’ladi Erkin aka.
Shunga o’xshagan yana bir voqea bor.
Yoshi ulug’ san’atkorlardan biri “Tafakkur” tahririyatiga “tashrif buyurib”, mashhur rollarni  ijro etgan ustozi to’g’risida to’lqinlanib gapirib beradi. Gapirayotib o’zi ham rolga kirib  ketadi.
— Shoshmanglar, men sizlarga bitta voqeani aytib beraman, — deydi terlab-pishib. —  Ustozning bittayu bitta, suyukli farzandi bor edi. O’sha farzand og’ir kasalga chalinib qoldi va   bir oqshom vafot etdi. O’chakishgandek, aynan o’sha oqshom ustoz teatrda bosh rolni ijro   etishlari lozim edi. Biletlar sotilgan, tomoshabinlar to’plangan. Ustoz sir boy bermasdan  teatrga boradi, grim qiladi, sahnaga chiqib rolni o’ynaydi. Spektakl tamom bo’lgach, grimxonaga  kiradiyu o’kirib yig’lab yuboradi. Sababi so’rab-surishtirilsa, boyagi ahvol ma’lum bo’ladi…
Ana, san’atga fidokorlik! Ana, sahnaga sadoqat!
Artistning his-hayajoni bir oz bosilgach:
— Kechirasiz-u, ustozingizning o’sha spektaklda dublyor-o’rinbosari yo’qmidi? — deb so’rayman  ensam qotib.
— Yo’q, ustoz o’ziga dublyor tayyorlamasdi. Chunki dublyor tayyorlasa, o’zingizdan qolar gap yo’q,  shogirdi o’sha rolni tortib olishi mumkin. Teatrda ham o’ziga xos raqobat bo’ladi…
Erkin aka gapni darhol boshqa yoqqa burib, mehmonga choy quyib uzatadi.
Mehmon kuzatilgach, Erkin aka bosh chayqab:
— Bu odam ustozini rostdan ham yaxshi ko’radimi, uni hurmat qiladimi o’zi? Anavi gaplarni  bilmasdan aytib yubordimi yoki bilib gapirdimi? —deb so’raydi.
— Ritorik savol beryapsizmi?
— Qo’ysangiz-chi! Shu tobda ritorikaga balo bormi?
Afsuski, yoshi ulug’ san’atkor hamma gapni sidqidildan aytgan edi.
Xo’sh, Erkin A’zam “vodiycha mehmondo’stlik” to’g’risida yoki “san’atga sadoqat” haqida hikoya    yozishi mumkinmi? Ha, yozishi mumkin. Lekin talqinni bir yuzu sakson darajaga o’zgartirib   yuborgan bo’lardi. “Mumkin” degan mavhum so’zdan foydalanib, darhol izoh berishga   shoshilyapman: “mumkin” edi, lekin aslo yozmasdi. Erkin A’zam ziyrak o’quvchining ham aqli  yetadigan gaplardan muammo yasab, hikoya yozib o’tirishni o’ziga ep ko’rmaydi.
O’tgan asrning oltmishinchi yillarida qishloqdagi maktabimizning kunbotar tomonida  uchburchak shaklida ekilgan uch tup kattakon tol bo’lardi. Uchinchi sinfda o’qiydigan o’n besh bola  tanaffus chog’lari Chigitariqdan hatlab o’tib atay o’sha tolning kattaligini o’lchab ko’rardik:   bir-birimizning qo’limizdan ushlab davra bo’lsak ham tolga qulochimiz yetmasdi. Tol ostida  temirchining pastqam ustaxonasi joylashgan edi. Temirchi o’chog’ida doim ko’mir lang’illab  turar, sandonga urilayotgan bolg’a tovushi maktabdan ham eshitilardi. Temirchining yuzlari  qip-qizil bo’lib, shop mo’ylovi bor edi. Biz atrofida o’ralashib qolsak: “Nariroq turinglar,  ko’zlaringga uchqun tegmasin”, derdiyu ishini davom ettiraverardi. Uzoq-yaqindan chavandozlar   kelib otlarini taqalatib ketardi, ba’zan eshaklarga ham taqa qoqayotganini ko’rardik. Usta  belkurak, ketmon, otashkurak va boshqa ro’zg’orbop buyumlar yasardi. Xullas, qishin-yozin  qandaydir yumush bilan ovora edi. Oltmishinchi yillarning oxirlariga kelib jamoa  xo’jaligida traktorlar ko’payib qoldi, qishloq gazlashdi. Shundan so’ng temirchiga tushib   turadigan buyurtmalar ham kamayib ketdi. U ko’pincha tol soyasiga sholcha tashlab, boshini qo’liga  tirab yonboshlagancha xayol surib yotardi. Ahyon-ahyonda chavandozlar otlarini taqalatgani kelib qolmasa, usta uzzu-kun xayolga botib o’tiraverardi. Keyinchalik u oilasi bilan qaergadir ko’chib  ketdi. Chamamda, temirchilikdan boshqa ish qo’lidan kelmasdi. Shu boisdan hunariga ehtiyojmand  joylarga ko’chib ketgan bo’lsa kerak. Qarang, hunar kishining kindik qoni to’kilgan joyidan ham   azizroq ekan…
Ko’pincha usta yozuvchilarni zargarga o’xshatadilar. Xususan, atoqli tarjimonimiz  Nizom Komil  adabiyotimizda o’chmas iz qoldirgan Abdulla Qahhor to’g’risidagi maqolasini “Temirchining  zargar o’g’li” deb nomlagan edi. Nizom Komilga hech qanday e’tirozim yo’q. Lekin, menimcha, so’z  qadrini biladigan yozuvchi ko’proq temirchi ustaga o’xshasa kerak. Ehtimol, Abdulla Qahhorning  otasi temirchi bo’lgani uchun ham mashaqqatli mehnat muhitida voyaga yetgan o’g’il kelajakda  “zargar” yozuvchi bo’lgan. Hartugul, yozuvchilik hunari ko’p foyda keltiradigan zargarlikdan ko’ra ko’proq mashaqqatli mehnat talab qiladigan temirchilikka o’xshaydi. Bu ish nechog’liq mashaqqatli  ekanini Ustani yaqindan kuzatgan yoki unga shogird bo’lib ko’rgan odam yaxshi biladi (havaskor  shogirdlardan bittasi: “Men sizning talablaringizga javob berolmas ekanman, qo’l ostingizda  ishlashga loyiq emasman”, deb ariza yozib ketganini bilaman; hozir o’sha “noloyiq” xodim  respublika gazetasini boshqaryapti).
Darvoqe, yoz chillasida ham Erkin A’zam ishxonada shippak kiyib o’tirishni odat qilmagan,  lekin bog’chasida har tong hovuzga tushib ma’lum muddat cho’milganidan so’ng shippak kiyib  yo’lakchalarda sayr etadi, hafsalasi kelsa, badantarbiya bilan shug’ullanadi. Shippaklarini  yangi mavsumda albatta almashtiradi, eskilarini yangamiz “kam ta’minlangan oila”larga hadya   etib yuboradi. Ba’zan Erkin aka negadir eski shippaklarini qo’msab qoladi: “Ko’rmadingmi,
Yulduz, qaysi go’rga gumdon bo’ldi ekan?” deb jig’ibiyron bo’ladi. Salkam qirq yildan buyon  erining fe’lini besh qo’lday bilib ketgan rafiqa beozorgina yelka qisib: “Ko’zim tushmadi,  o’zingiz biror joyga uloqtirib yuborgan bo’lsangiz kerak…” deydi. “Kerakli buyumni nega  uloqtirar ekanman?! Yoki uloqtirganimni ko’rganmisan?” Ba’zan shunaqa dahanaki jang paytida   ustoz xonadoniga kirib qolsam: “Men ko’rganman, bitta shippagingiz Kosmonavtlar prospektida  metrodan chiqayotgan ekan!” deyman jiddiy turib. “Palakni bosmang, Nabi!” deb yolg’ondakam  po’pisa qiladi Erkin aka. Albatta, gapni ko’paytirmayman.
Umuman olganda, Erkin aka poyabzalni asrab-avaylab kiyadi, yaxshi saqlaydi.  “Dushman oyoqqa qaraydi, qorning och bo’lsa ham oyoq kiyiming doim yarqirab turishi kerak”, deb  hisoblaydi.
Dunyo adabiyotining xazinaboni Anton Pavlovich Chexov: “Men, xohlasam, bo’saxonada loyga botib  yotgan etik to’g’risida hikoya yozib berishim mumkin”, degan ekan. Darhaqiqat, A.P.Chexov etik  to’g’risida ajoyib hikoya yozib berishga qodir edi. O’ylaymanki, Erkin A’zam ham “og’zi” ochilib  qolgan shippaklar to’g’risida nordongina hikoya yozishi mumkin, lekin yozarmikan?..
Erkin A’zam ishxonada, uyidagi ish kabinetida doim sigaret tutuniga botib o’tiradi. Qo’l  ostida turgan varaqqa tikilib o’ylangani o’ylangan:
“Juvon qanchalik yengiltak bo’lmasin, Badalning qochirig’ini tushundi”.
Bu jumlaga tikilib nimani o’ylash mumkin? To’g’ri-ku, nimasi xato ekan?
— Yengiltak odam qochiriqni tushunmaydimi?
— Tushunadi.
— Bo’lmasam, yozuvchi nega bunday yozyapti?
— Tushunmaydi deb yozayotgani yo’q-ku, “tushundi” deb yozyapti.
— Shunaqami?.. Bu gapdan yo “engiltak”ni yo’qotish kerak, yoki “tushuncha”dan voz kechish kerak.
Chamasi, muallif “engiltak” so’zini “durochka” ma’nosida ishlatyapti, lekin matnda ko’zlangan  ma’noni bermayapti.
Erkin A’zam hamisha izlaydi, o’ylaydi va topadi. Lekin nimaning evaziga topadi? O’pkasini  qurum bostiradi, yuragida sanchiq paydo qiladi.
Bundan tashqari, Erkin A’zam uchun mutolaa ham koni azobdan iborat: “Mening ikki opam urush  davrida Vatan himoyasi yo’lida halok bo’lgan erlariga sadoqat saqlab, boshqa turmush  qurishmadi”.
Aslida g’alizroq, ocherkbop bu jumlada dastlab, “bo’lgan” so’zidan keyin, hoynahoy, vergul  tushib qolgan bo’lsa kerak, deb o’ylaydi. Gapning davomini o’qisa, “opalar” emas, pochchalarning  halok bo’lgani ma’lum bo’ladi. Agar urush davrida Vatan himoyasi yo’lida “opalar” halok  bo’lganda-ku, hikoya favqulodda hodisaga bag’ishlangan, darhol o’quvchining diqqatini jalb etgan  bo’lardi. Umuman, badiiy asar kunda ro’y berib turadigan voqea-hodisalarga emas, kamyob  hodisalarga bag’ishlanishi lozim. Adabiyotning qonuniyatlaridan biri ham shunda.
“Eshik shovqinsiz ochilgandayoq qush uyqusida yotgan yigit cho’chib uyg’ongan edi”.
Demak, parda qimirlagan yoki epkin yuzini siypalab o’tgan. Bu yerda hech qanday “shovqin” yo’q, yo’q  narsaga e’tibor shart emas, yo’q narsa xayolga ham kelmaydi. Agar juda ham eshikdan shovqin  chiqmaganiga diqqatni jalb etish lozim bo’lsa, eshikning oshiq-moshig’i moylangan edi, deb izoh   berish zarur.
“Bir juft er-xotin musicha…”
Musicha er-xotin bo’lmaydi, juft bo’ladi. Agar jinsiga alohida e’tibor berish lozim bo’lsa,  musichaning makiyoni bilan xo’rozini farqlab turadigan tashqi ko’rinishiga oid birorta belgi   qayd etilishi kerak.
“Pishillab uxlab yotgan to’rt yashar Erkin…”
Bola uxlab yotibdi, hali hech kim uni uyg’otib, “yoshing nechada?” deb so’ragani yo’q. Shundoq ekan,  bolaning to’rt yashar ekanini qaerdan bilamiz? Sirtdan qaralsa, uch-to’rt yashar ekanini payqash  mumkin, lekin qat’iyan “to’rt yashar” deyish uchun aniq dalil-dastak bo’lishi zarur.
Ilgari o’rta maktablarda insho yozdirilsa, “savodxonlik” va “mazmun” uchun alohida-alohida  baho qo’yilardi. Agar o’sha tartib qalamkashlar orasida ham joriy etilsa, savodxonlik uchun  halol “qoniqarli” baho oladigan yozuvchi juda kam chiqadi. Mazmunni-ku qo’liga qalam olgan  odam u yoqdan-bu yoqqa tortqilab epaqaga keltirishi mumkin, ammo savodxonlikni maosh olib  qo’lyozma ustida ishlaydigan muharrirlar ham epaqaga keltira olmaydi.
Ayrim hikoyalar sariq, qizil rangli pufakka o’xshaydi. Ichiga havo to’ldirib shishirib  qo’yilgan. Muallif o’quvchiga sariq pufakni ko’rsatib: “Bu tong chog’i tog’lardan mo’ralab bosh  ko’tarayotgan quyosh”, deydi. So’ng qizil pufakni ko’rsatib: “Bunisi zavolga og’ib borayotgan  oftob”, deydi. Ramziy ma’noda sariq pufakni ezgulik timsoli, qizil pufakni esa yovuzlik
timsoli sifatida talqin etadi. Ezgulik ko’klarga ko’tariladi, yovuzlik zulmat qa’riga kiritib  yuboriladi. Qarabsizki, laqma ko’ngilda to’y-tomosha boshlanadi:

“Soy bo’yida majnuntol ajab-ajab,
Sochlarini yoyibdi ajab-ajab…”

Erta tongda yovuzlik timsoli etib talqin etilgan “qizil” quyosh zarrin nur sochib tog’lardan  bosh ko’tarib balqib chiqsa, kechasi pufaklarni boshiga qo’yib uxlagan bolakay hayrat barmog’ini  tishlab: “Vohay bola, yovuzlik ham ezgulik kabi ko’rinaverar ekan-ku!” deya chinqirib yig’lay  boshlaydi.
Afsuski, hikoya to’y-tomosha bilan yakunlangan, muallif esa ishonuvchan o’quvchini qanday yupatish  chorasini ko’rmagan bo’ladi. Hikoya qolipiga sig’may qolgan hayot sho’ring qurgur muallifni aslo  qiziqtirmaydi.
Hikoya nuqsoni nimalarda ko’rinadi? Avvalo, quyosh mangulik timsolidir, uni ezgulikka ham,  yovuzlikka ham o’xshatib bo’lmaydi. Chunki ezgulik va yovuzlik tushunchalari nisbiy hisoblanadi.
Nisbiy tushunchalar esa Odam bolasi o’ylab topgan “ilmiy rivoyat”, xolos. Quyosh hayot timsoli,  hayotda esa ezgulik ham, yovuzlik ham yonma-yon yashaydi. Ezgulikni kuchli-qudratli, yovuzlikni  kuchsiz-notavon tasavvur qilish hayotni jo’nlashtirishdan boshqa narsa emas. Hayotda ko’pincha  bularning aksi bo’ladi. Shu bois o’quvchini hayot haqiqatiga tik qarab mardona hayot kechirishga  da’vat etgan ma’qur ko’rinadi:

“Majnuntol ostiga o’tqazing meni,
Men uchun yig’lasin,
Men yig’lab bo’ldim…”

Donishmand Mirtemir oppoq boshini changallab majnuntol ostida yig’lab o’tiribdi, u muqom  qilib raqsga tushishni xayoliga keltirayotgani yo’q. Mardona yashagan zot hayot bilan mardona  vidolashadi.
Xulosaviy haqiqat shundan iboratki, ijodkor o’zida yo’q narsalarni boshqalarga o’rgata  olmaydi. Qolaversa, ijodkorning vazifasi faqat “o’qituvchilik” qilishdan iborat emas. Hayotni  imkon qadar bor bo’yicha ko’rsatib-tasvirlab bersa ham juda katta gap.
Yaqinda roppa-rosa yetmish-ketmish ijodkorning hikoyalaridan iborat salmoqli to’plam nashr  etildi. Kitobxon sifatida men bunday to’plamlarni xarid qilmayman, faqat o’zim yoqtirgan  adiblarning kitoblarini alohida-alohida sotib olaman. Lekin umumiy tasavvur hosil qilish  uchun yoki umumiy tasavvurni “asliga to’g’rilab olish” uchun bunday to’plamlarni ham mutolaa  qilish kerak ekan. Mutolaadan so’ng o’zimcha xomcho’t etib ko’rsam, dunyodan o’tib ketgan ulug’  ustozlarimizni istisno qilganda, yetmishtadan yettitagina tom ma’noda savodli yozuvchi bor  ekan. Bu yerda imlo savodi to’g’risida emas, adabiy savod — adabiy saviya haqida gap ketayotgani  o’z-o’zidan tushunarli bo’lsa kerak. O’sha g’alvirda qolgan yettita yozuvchini ham xayolan Erkin  A’zamning nazaridan o’tkazib ko’rsam, ishonasizmi-yo’qmi, ikkita yozuvchi qoldi! Ikkinchi  yozuvchining hikoyasini sinchiklab o’qib qarasam, ancha-muncha joyiga qalam urishga to’g’ri keldi,
tahrirbop o’rinlari ko’p ekan. Oxir-oqibat bittagina yozuvchi qoldi, xolos.
Jin ursin, Azizbek ham adabiyotni balodek tushunar ekan-ku!..
Derazaga tikilib ko’chadan birov kelishini kutib o’tirgan odamga esa Vaqt bir joyda to’xtab  qolgandek tuyuladi. Kimnidir, nimanidir intizor kutayotgan odam Vaqtni jonlantirib, uni  bitta-yarimta ezma maxluq yo’lida to’xtatib qolgan bo’lsa kerak, deb o’ylaydi. Vaholanki,  bizning Vaqt tushunchamiz ham, masofa yoki tezlik haqidagi tushunchamiz ham nisbiydir. Biz bir  joyda mixlanib o’tirgan chog’imizda Yer shari — Ona sayyora bir soniyada (ko’z ochib yumguncha) salkam o’ttiz ming chaqirim masofani bosib o’tadi. Bir yil davomida Quyosh atrofida parvona  bo’lib yuradigan Yer 149,6 milyon chaqirim masofani bosib o’tib, shamsiya yil hisobi bo’yicha  Navro’z bo’sag’asiga yetib keladi. Yer faqat Quyosh atrofida aylanmaydi, o’z o’qi atrofida ham  aylanadi, kecha va kunduz shu aylanish natijasida sodir bo’ladi. Bir yil badalida Yer qancha  “yo’l yuradi”? Bir muchal davomida bosib o’tilgan yo’lni uzunasiga o’lchab bo’ladimi? Besh muchal
masofani uzunlik bo’yicha o’lchash kerakmi yoki tezligini hisoblab chiqqan ma’qulmi? Balki,  raqamlarni abjadga ag’darib (“sin” — ?) arabiy imloda ta’rix qulfini yasab, kalitini belboqqa qistirib yurganimiz jo’yali ko’rinar… Nima bo’lganda ham ot aylanib qozig’ini topadi, Yer besh muchal aylansa ham baribir har yili Navro’z ostonasidan bir marta hatlab o’tadi.
Navro’zdan so’ng qish bo’lmas, u yog’i bahor. Do’ppini bir aylantirgunimizcha bahor ham o’tadi, yoz  boshlanadi. Rohatibadan yengil kiyimlarga, shippaklarga ehtiyoj paydo bo’ladi. Asad oyida  oftobning tafti avj nuqtada muallaq bo’lib turib qoladi. Uzum pishadi, pishiqchilikni ko’rib  ko’zlarimiz to’yadi. Keyin ariqlarda suvlar tiniqlashib sunbula boshlanadi. Sunbuladan so’ng  mezon. Mezondan so’ng yoz bo’lmas… Shukrki, mezongacha ancha bor. Oldin asadga kirib boramiz.
Asad pishiqchilik mavsumining o’rtasi hisoblanadi, go’yo umrning ham o’rtasiga o’xshaydi. Asad —  shayin, tarozining shayini. Bir pallasi bahorga tobin, bir pallasi kuzga tobin. Kuzga tobin  palla oxir-oqibat og’irlik qiladi. Vaqtni to’xtatib bo’lmaydi. Xazon fasli boshlanadi va  beixtiyor Boburshoh bog’larda xazon fasliga noxos yo’liqib chog’ir bazmini ixtiyor etib, bor  dunyoni unutmoqqa harchand uringanini esga olamiz. Koshkiydi, odam o’zini unutar darajada  mast bo’lib Vaqtni to’xtatib qolishning uhdasidan chiqsa! Azim chinor shoxlaridan chirt-chirt  uzilib to’kilayotgan za’faron yaproqlar, jajji qizaloqning sochlari misoli turmaklab ayvon  shiftiga osib qo’yilgan piyoz bog’lamlari allaqachon kuz kelganidan darak beraveradi. Iligi to’q odam, bag’ri butun odam xazon faslidan aslo qo’rqmaydi, qahraton sovuqlaridan ham  qo’rqmaydi. Boz ustiga, uyga sandal qurib “Alif laylo va laylo” ertaklarini o’qib o’tiradigan  payt kelguncha hali ancha bor. Hozir esa g’allazordagi almisoqdan qolgan, titig’i chiqib ketgan,  boshidan telpagi tushgan, ishtonsiz yog’ochoyoq “qorovullar”ni ko’rib shunchaki kulibgina qo’yish  mumkin…
Yana sarlavhaga chiqarilgan savolga qaytaman: Erkin A’zam qanday yozadi? Bu savolga uzil-kesil  javob berib bo’lmaydi. Negaki, adabiyot bir joyda to’xtab qolmaganidek, Erkin A’zam ham bir  joyda depsinib turgani yo’q. U doim harakatda: o’ylaydi, izlaydi, topadi. Topib o’rni-o’rniga  qo’yilgan so’zlari ham mustaqil harakatini boshlaydi. Bu so’zlar bizni-da harakatga keltiradi:  o’ylashga, izlashga, topishga undaydi. O’ylaymanki, o’zbekcha yozishni istaydigan qalamkash yuz-yuz  ellik yildan keyin ham Erkin A’zam asarlariga qayta-qayta murojaat etaveradi. Chunki u
bitta, birgina nusxada, xolos.
Darvoqe, qishlog’imizdagi temirchi ham yolg’izu yagona edi.

0011

(Tashriflar: umumiy 101, bugungi 1)

Izoh qoldiring