Nabijon Boqiy. G’o’zapoya mingan bola

03    Бундан бир неча кун олдин Набижон Боқийнинг бундан роппа-роса 32 йил аввал «Ёшлик» журналида чоп этилган бир туркум ҳикояларини тақдим этган эдик. Бугун сиз ўқийдиган ҳикоя ҳам ўша олис 1984 йили босилган эди.

08
Набижон БОҚИЙ
ҒЎЗАПОЯ МИНГАН БОЛА
Эртакдек ҳикоя
011

03   Набижон Боқий 1956 йил 7 ноябрда Фарғона вилояти Боғдод туманидаги Чуваланчи қишлоғида туғилган. ТошДУнинг журналистика факултетини тамомлаган(1984). «Бир муҳаббат қиссаси» (1990), 30-йиллар қатағонига бағишланган «Қатлнома» (1992), «Гулзамира» (1994), «Чингиз афандига мактублар» (2004), «Анвар пошонинг васияти» (Истанбул, 2006) ва бошқа асарлари чоп этилган. Р. Л. Стивенсоннинг «Меросхўр», «Катриона» романларини (1990) ҳамда Чингиз Айтматов ва Мухтор Шохонов ёзган «Чўққида қолган овчининг охи зори» (1998, Е. Хўжамбердиев билан ҳамкорликда) китобини ўзбек тилига таржима қилган.  «Шуҳрат» медали билан тақдирланган (1995).

04

Ҳовлимизга кираверишда, дарвозанинг чап томонида каттакон тош бор. Узоқдан силилқ кўринади. Яқинроқ келсангиз, бужир-бужир: кичкиналигида чечак чиққан – ўшанинг изи… Билсангиз, шу тош меники.
У энамдан бесўроқ ўйнагани кетиб қолмайди, мушуги тешиккулчасини еб қўйган боладек аразлаб ётаверади. Жаҳлим чиқиб, тепсам ҳам индмайди… На дардини айтади, на йиғлайди! Манови кирпига ўхшаб тумтайиб олгани-чи!

Дарров тошни унутаман, энам оёқ-қўлимни ювиб ўринга тиқиб қўймагунича шу кирпига термилиб ўтиравераман. Юришини кўрмоқчи бўламан-да. Игналарига помидор санчиб қўйсам ҳам, барибир – юрмайди.
– Эна, кирпининг оёғи борми?
– Бор.
– Нега бўлмаса манови юрмаяпти?
– Оёғининг панд беришини билиб турибди. Шунинг учун калласини ишлатяпти.
– Ие, калласи ҳам борми? Кўринмаяпти-ку…
– Калла кўз-кўз қилинадиган ўйинчоқ эмас, калла – ишлайди, билдинг!
– Ишлаётган бўлса, шовқини эшитилмаяпти-ю?
– Кирпининг калласи тарактирмидики, ишлаётганда шовқин чиқарса, аҳмоқ!
– Ҳа-а… эсимдан чиқибди.

Мен кампирлар даврасида кўп бўламан. Шунинг учун “тоғдан” гап бошлаб қўйиб, “боғдан” давом эттириб кетавераман. Одатда, кампирлар шунақа қилишади.
Тошимнинг эси кўп, ичи ғиж-ғиж ақл. Шокирнинг қари итига ўхшаб ухлагани ухлаган. Менинг эсим сал камроқ – кўп ухламайман. Шокир мендан ҳам кам ухлайди – эси йўқ ҳисоб. Тошим эслигина. Ирилламайди, суяк ташлаган кишининг оёғини ҳам яламайди. Шокирнинг ити доим шунақа қилади. Лекин, қўрқоқ. Тикилиброқ қараб қўйсангиз – бас, дарров жуфтакни ростлаб қолади. Тошимнинг устига миниб ўтиришни яхши кўраман. Шокирнинг ити эса миндирмайди, сўрининг тагига қараб қочади. Қулоғидан, думидан тортқилаб чиқармоқчи бўлсам, ғингшийди, вангиллайди, ярамас.

– Итти қийнаманглар! – деб бақиради Шокирнинг энаси.
– Ўзи қочиб кетмасин-да. – Шокир йиғламсирайди.
– Ит эшак бўлсаки, устига минсанг! Яна мингашганинг нимаси!
– Авазнинг тоши қочиб кетмайди-ку!
– У – тош, ит эмас, эшак!
– Эшак эмас, тош… – дейман хафа бўлиб.
– Эшак! Эшак ҳам эмас, қўтос! – дейди Шокирнинг энаси тутақиб.
– Қўтос эмас, тош!
– Бор-э, турқинг қурсин! Кап-катта одам билан гап талашади-я, аргиндик! Бети йўқ, уятсиз!
– Шокирингизни тошимга миндирмайман…
– Миндирмасанг миндирма, қуриб кетсин ўша тошинг! Ёғи артилмаган “тириллоқ” бўлгандаям бир нави эди ордона қолгур! Тошига миндирмасмиш!.. Ана, ўзининг ити бор – минаверади.
– Қизғанчиқ, қиз бола! – Энасининг ён босаётганини пайқаган Шокирвой шартта ёқамга ёпишади.
– Ўзинг қиз бола!
– Мана сенга!
– Ҳой, хулиган, чотига ёпишма! Ғирром!..

Олишув Шокирнинг бурни қонашию энасининг сўридан тушиб, дағдаға қилиши билан якунланади. Қочаман. Шокир ортимдан қувлайди.
– Қоч-қоқ! Ўл-а, қўрқдинг-ку! – дея чапак чалади Шокир.
– Энангга айтгин, бурнингни артиб қўйсин, Тарзан!..
Ўзимнинг тошим яхши. Шокирнинг ити тош эмас, эшак! Эшак ҳам эмас, қўтос!
Кечга яқин Шокир келади. Энасининг қутисидан бир дўппи ёнғоқ ўмарибди. Хурсанд, оғзи қулоғида.

– Яна калтак егинг кепқолдими?
– Аваз ўртоқ, ёнғоқ емайсанми?.. Ўзим чақиб бераман.
– Нега емас эканман, сени қара-ю…
– Тошингга минди-ир…
– Майли, мингаш. Фақат белимдан ушламай ўтирасан. Биласан-ку, қитиғим бор. – Шокир ёнғоқ чақиб, мағзини менга битта-битталаб узата бошлайди. – Ўртоқ, қаерга ҳайдай?
– Масковга.
– Бензиним кам.
– Яна ярим дўппи олиб чиқсам-чи?
– Бир дўппи!
– Хўп, фақат бугун эмас… Ёнғоқни кўп ема, товушинг битиб қолади.
– А-а, – дея бепарво қўл силтайман, – жин ҳам урмайди, ўрганиб кетганман.
– Дўппингни бер бўлмаса, энам ухлаб ётибди, кириб опчиқай.
– Судралиб юрма тағин, кетиб қоламан-а!
– Зув этиб кираману зув этиб чиқаман.
– Кўзингни оч, қўлга тушиб қолмагин!

Шокир зум ўтмай қайтиб келди. Мамнун.
– Хўш, оғайни, тўппа-тўғри Масковга ҳайдайми, ё Ҳиндистонга қўниб ўтамизми?
– Ҳиндистонда нима қиламиз?
– Ҳинд чойи керак эмасми?
– Мен чой ичмайман, қаймоқ яхши.
– Ундоқ бўлса, колхоз пермасига тушиб ўтамиз.
– Э-э… бўлмайди. Пермада сигирлар арқонсиз юрармиш, Мамир акам айтган. Сузонғичига дуч келсак борми!.. Аваз ўртоқ, тошинг бугунча от бўлақолсин, майлими? Бирам кишнагим келяптики!..
– Бўпти, қизилларнинг оти бўлади.
– Босмачиларникиям зўр: ви-и-ий!..
– Уларники дарров ўлиб қолаверади – ёмон.
– Барибир чопағон, қизиллар етолмайди.
– Етиб олишади, қочиб қаёққа ҳам боришарди! Бизникилар пистирмада туришади-да.
– Биласанми, Аваз ўртоқ, уларнинг ичида битта кўри бор. Жуда хунук! Нуқул қўрқитади.
– Қаерда кўргансан?
– Чуваланчидаги клубда.

Оқшом пайтлари энам тошимнинг ёнига чиқиб ўтиради. Биргалашиб одамларнинг даладан қайтишини томоша қиламиз.

Кимёхон деган семиз хотин бор. У мени “куёв” дейди. Бир куни чақалоғининг қулоғини тишлатган. Барибир қизини олмайман. Ўша аёл: “Қани куёв, ўпиб қўяй-чи!.. Оҳ-оҳ, мунча ширинсан! Уяляпти. Ҳайт, бўйгинангдан холанг айлансин!” дейди нуқул.

У ўпишни билмайди, ўпган жойини ҳўллаб қўяди. Шуям ўпиш бўлди-ю! Ибодат ая яхши ўпади: чўлп этказади, холос, тилини бетимга текизмайди. Нафасимни бўғиб, юзимни бағрига босмайди. Орқамни сийпалаб “Полвон, полвон!” дея қўяди.
Болали хотинлар ўтиб бўлгач, жуфт-жуфт бўлишиб қизлар келади. Қизлар қизиқ, доимо нималарнидир пичирлаб юришади, ашула айтишса бўлмайдими? Энамнинг гапига қараганда, қиз боланинг битта “сир”и бўлармиш…
– Уста Ортиқнинг қизи бўй етиб қолди. Совчи келаётгандир-а, нима дединг?
– Билмадим, эна. Чақирайми?
– Кимни?
– Умида опамни-да.
– Нимага?
– Ўзидан сўраймиз.
– Қўй-э, уялади. Шокирнинг энасидан сўраб кўрармиз.
– Бўпти. Мана, чўнтагимга кесак солиб қўйяпман, бу – уста Ортиқнинг қизига совчи келяптимикан, деганим. Эсингизда турсин!

– Эҳтиёт қил, ушаланиб кетмасин.
– Ушалмайди – шўҳак.
Энг кейин валасапидини ғийтиллатиб бригадир ўтади.
– Энам, қалайсиз? Невара катта бўляптими? Радио гапиряптими? Қўшнингиз замиканий қилмаяптими, ишқилиб?
– Гапиряпти, гапиряпти, худога шукр!
– Яхши-яхши, гапираверсин.
Одамлар ўтиб бўлиши биланоқ олдимизга Шокирнинг энаси келади.
– Қундузбуви, неварангиз ёмон бола бўляпти, ҳар куни Шокирни уриб қочади.
– Нега урасан?
– …
– Ўзларидан ўзлари бирдан гап талашиб қолишади.
– Шокирингиз сал бетамизроқ, битта гапдан қолса, Асакаси кетадими!
– Нодон-да, нодон.
– Эси кириб қолар.
– Ишқилиб, омон бўлишсин… Худо хоҳласа, келаси йилдан мактабга боришади.
– Аваз, эшитяпсанми? Бу йилдан кейин мактабга борасан.
– Бормайман.
– Ие, мановини қаранг, бир умр шу тошни миниб ўтиб кетаман деб ўйлаяпти, шекилли. Борасан, ўзим қулоғингдан чўзи-иб ташлаб келаман.

– Шокир ҳам боради, икковларинг гангир-гунгур қилиб юрасизлар, зерикмайсизлар.
– Мен солдат бўламан!
– Бекорларни айтибсан, раис бўласан!
– Раис бўлмайман, раис семиз-ку-у!
– Ўксима, сен ҳам семириб кетасан.
– Ў-ў, семирмайман.
– Майли, шундай юраверасан кўкрагингнинг четани чиқиб, менга нима!
– Унақа деманг, Қундузбуви! Авазингиз Дамин қассобдек, юзидан ёғ томадиган йигит бўпкетади, мана кўрасиз.

– Қизларбуви, уста Ортиқнинг қизи бўй етиб қолибдими, а?
– Ҳа-я, шуни айтинг!
– Эрга бериш керак.
– Тўғри, қиз бола – бировнинг ҳасми.
– Вақтида тенгига узатиб, қутулган яхши. Совчи келаётгандир?
– Қайдам.
– Йўлдош товуқбоқарнинг ўғли Алпомишдек йигит бўпти.
– Кўзим тушмаган.
– Кўринг. Тошканда дўхтирликка ўқияптиймиш.
– А-а.

– Эна, бошим оғрияпти.
– Маҳалламизга битта дўхтир керак.
– Ана, эшитдингизми, районга боришдан қутулиб қолармидик…
– Мен турай, Қундузбуви.
Ниҳоят, энам мени уйга судрайди.
– Эна, тошимни биров ўғирлаб кетмайдими?
– Кимга керак бу сабилинг!

…Шокирни Америкага олиб кетаётган эдим (кира ҳақи – бир чўнтак туршак), кўчамиздан “Диги-Диги” бува ўтиб қолди (энам уни урушдан эси оғиб қайтган, дейди). Ёғоч оёғини дўқиллатганча келиб пешонамиздан ўпди, соқолини бурнимизга ишқаб қитиғимизни келтирди: ҳирингладик.
– Ҳа-а, хўрозлар, нима қиляпсизлар? – деб сўради у.
– Ўйнаяпмиз, – дедим.
– Диги-Диги ўйнамайсизларми, жуда зўр ўйин!
– Милтиғимиз йўқ.
– Чакки, чакки… – У бошини сарак-сарак қилди: хафа бўлди, чоғи. – Мен сизларга ўғилбола ўйин ўргатайми?
– Ўргатинг!
– Ўргатинг!
– Ундоқ бўлса, қани отдан тушинглар-чи, полвонлар.
– От эмас, тош, – деди Шокир.
– Самолёт-ку, аҳмоғ-эй! – дея жўрттага “газни кучайтирдим”. – Гув-в-в… гув-в-в. Бува, моторни ўчираверайми?
– Ўчирақол, қулоқни батанг қилдинг-ку, хумпар!
– Гув-в-в… виқ! Ўчди.
– Айтинглар-чи, қайси биринг зўр!

Шокир менга қаради, мен унга. Иккаламиз ҳам индамадик.
– Доим бирга ўйнаб, бирга юриб ким зўрлигини ажрим қилиб олмабсизлар-да, аттанг!
– Биз уришмаймиз.
– Аваз менинг ўртоғим.
– Жуда яхши! Мен сизларни уриштирмоқчи эмасман. Кураш – ўйин, уруш эмас. Қани, белларни ушланглар.
– Мен йиқиламан, – деди Шокир.
– Ие, ўғил бола ҳам шундай дейдими? Ушла, маҳкам ушла, ўзим ёрдамлашиб юбораман.
– Мен курашмайман, қитиғим бор.
– Қиз боламисан, нима бало! Қитиғи бор эмиш…
– Курашсак, уришиб кетамиз.
– Бор-э, тирранчалар! Вақтимни бекорга кетказиб, сенларга ўғилбола ўйин ўргатаман деб ўтирибман-а! Айтиб қўяй, икковингдан ҳам солдат чиқмайди…

Ҳар кунгидек, энам иккаламиз кўчада ўтирардик. Бетартиб оломон сафининг охирида бригадир келди. Валасапидини етала-аб. Балони тешилибди.
– Қани, йигитча, пастга тушинг-чи!.. Қачон қарамай, неварангиз шетта ўтиради-я, эна?
– Тошни яхши кўради.
– Кимники ўзи шу? – деди бригадир тошга ўтираркан.
– Меники!
– Бизники, болам.
– Э-э! Қизиқсиз-а, эна, худди хат-ҳужжати бордай, “бизники” дейсиз-а!
– Қанақа ҳужжат?
– Паспортга ўхшаган-да.
– Ҳеч жаҳонда тошниям паспорти бўларканми?
– Бўлиши керак, ҳатто валасапидники ҳам бор.
– Валасапитти зовутта чиқаришган.
– Во-во-во… шунинг учун ҳам тош сизники эмас.
– Кимники бўлмаса?
– Кимники бўларди, халқники-да. Тошни шийпонга обориб қўямиз.
– Кўтариб бўпсан!
– Бу ёғини бизга қўйиб берасиз: халқнинг оғирини енгил қиладиган техника бор.
– Бекорларни айтибсан! Буни неварам ўйнайди.
– Шийпонда темир-терсак тўлиб ётибди, марҳамат, бориб ўйнайверсин.
– Темир-терсагинг бош-шингдан қолсин!
– Тушунсангиз-чи, мунча оми бўлмасангиз, ахир, бу тош бизга керак, деяпман-ку!
– Кимга?
– Бизга… халққа!
– Халқ бу тошнинг устига чиқиб, қошига ўсма қўядими, нима бало?!
– Йўғ-э! Нутқ сўзлайди, билдингиз?
– Ерда туриб гапирсанг одамлар қулоқ солмаяптими?
– Во-во-во! Топдингиз. Тўғри танқид. Ташвиқот усулимни ўзгартирмоқчиман. Баланддан гапирсам…
– Гапингда туз борми ўзи?
– Бўлди-да энди, мен оғзимдан капчённий балиқнинг ҳидини эмас, буйруқ чиқариб ўрганганман. Хўп, эртага ҳал қиламиз.

Бригадир кетиши билан калишини судраганча Шокирнинг энаси келди.
– Қундузбуви, эшитдингизми, уста Ортиқ қизини эрга бермасмиш!
– Бўрдоқига боқармикан? – деди энам жаҳли чиқиб.
– Шунақага ўхшайди… Анави нима деяпти?
– Тошни олиб кетармиш!
– Вой! Қаёққа?
– Шийпонга.
– Нимага?
– Харидор бўлиб келди. Минбар қилармиш.
– Унда, ғўзапояга алмаштириб юборавермадингизми, сиздан нима кетди?
– Вой ўлай, шу нарса эсимга келмапти-я!
– Эна, алмаштирмайлик!
– Сен жим тур, қоқбош!
– Алмаштиринг, Қунбузбуви! Ўзим ўртада тураман.
– Уддасидан чиқасизми, ахир?
– Ўлибманми шунинг уддасидан чиқмай! Неччи боғ ғўзапоя керак?
– Итим билами.
– Нега билмайсиз?
– Қайдам. Ҳеч тош сотиб кўрмаганман.
– Айтаверинг, оғзингизга сиққанича айтинг! Бозор шунақа бўлади ўзи.
– Ўзингиз сўрай қолинг.
– Йигирма боғ десам-чи?
– Берармикан?
– Бермаса, бошқа харидор топамиз. Бозор шунақа бўлади, деяпман-ку.
– Бир бопланг, Қизларбуви!
– Хотиржам бўлинг…

Шундай қилиб, ҳаммаси тугади. Тош кетди. Афсус, жуда арзон кетди-да. “Бир пақирга”. Энам Шокирнинг энасидан хафа. Шокирнинг энаси – бригадирдан, бригадир – новвойдан, мен эсам ҳаммадан хафаман. Чунки дулдул отим ғўзапояга алмашиб кетди! Менинг отим, отгинам…
Барибир, тош зўр эди. Энди у йўқ. Ўрнига ўн икки боғ ғўзапоя олдик. Эсиз, ғўзапоя тош эмас-да. Эшак ҳам эмас. Шокирнинг итиям ундан яхши. Ғўзапояни миниб бўлмайди.. Масков бориш ҳам қолиб кетди. Уни фақат тандирга қалаш мумкин. Тандирга қалаб, энам дўлтали кулчалар ёпади. Нонни кўп еса, одам семиради (энамнинг гапи). Семирса, раис бўлади (бу – менинг гапим). Уф-ф! Ахир солдат бўлмоқчийдим-ку! Ё.. Раис бўлиб қолсам-а?
Йўқ, барибир солдат бўлмоқчийдим-ку?!

Манба: “Ёшлик” журнали, 1984 йил, №5

09

  Bundan bir necha kun oldin Nabijon Boqiyning bundan roppa-rosa 32 yil avval «Yoshlik» jurnalida chop etilgan bir turkum  hikoyalarini taqdim etgan edik. Bugun siz o’qiydigan hikoya ham o’sha olis 1984 yili bosilgan edi.

08
Nabijon BOQIY
G’O’ZAPOYA MINGAN BOLA
Ertakdek hikoya
011

   Nabijon Boqiy 1956 yil 7 noyabrda Farg’ona viloyati Bog’dod tumanidagi Chuvalanchi qishlog’ida tug’ilgan. ToshDUning jurnalistika fakultetini tamomlagan(1984). «Bir muhabbat qissasi» (1990), 30-yillar qatag’oniga bag’ishlangan «Qatlnoma» (1992), «Gulzamira» (1994), «Chingiz afandiga maktublar» (2004), «Anvar poshoning vasiyati» (Istanbul, 2006) va boshqa asarlari chop etilgan. R. L. Stivensonning «Merosxo’r», «Katriona» romanlarini (1990) hamda Chingiz Aytmatov va Muxtor Shoxonov yozgan «Cho’qqida qolgan ovchining oxi zori» (1998, YE. Xo’jamberdiev bilan hamkorlikda) kitobini o’zbek tiliga tarjima qilgan. «Shuhrat» medali bilan taqdirlangan (1995).

04

Hovlimizga kiraverishda, darvozaning chap tomonida kattakon tosh bor. Uzoqdan sililq ko’rinadi. Yaqinroq kelsangiz, bujir-bujir: kichkinaligida chechak chiqqan – o’shaning izi… Bilsangiz, shu tosh meniki.
U enamdan beso’roq o’ynagani ketib qolmaydi, mushugi teshikkulchasini yeb qo’ygan boladek arazlab yotaveradi. Jahlim chiqib, tepsam ham indmaydi… Na dardini aytadi, na yig’laydi! Manovi kirpiga o’xshab tumtayib olgani-chi!

Darrov toshni unutaman, enam oyoq-qo’limni yuvib o’ringa tiqib qo’ymagunicha shu kirpiga termilib o’tiraveraman. Yurishini ko’rmoqchi bo’laman-da. Ignalariga pomidor sanchib qo’ysam ham, baribir – yurmaydi.
– Ena, kirpining oyog’i bormi?
– Bor.
– Nega bo’lmasa manovi yurmayapti?
– Oyog’ining pand berishini bilib turibdi. Shuning uchun kallasini ishlatyapti.
– Ie, kallasi ham bormi? Ko’rinmayapti-ku…
– Kalla ko’z-ko’z qilinadigan o’yinchoq emas, kalla – ishlaydi, bilding!
– Ishlayotgan bo’lsa, shovqini eshitilmayapti-yu?
– Kirpining kallasi taraktirmidiki, ishlayotganda shovqin chiqarsa, ahmoq!
– Ha-a… esimdan chiqibdi.

Men kampirlar davrasida ko’p bo’laman. Shuning uchun “tog’dan” gap boshlab qo’yib, “bog’dan” davom ettirib ketaveraman. Odatda, kampirlar shunaqa qilishadi.
Toshimning esi ko’p, ichi g’ij-g’ij aql. Shokirning qari itiga o’xshab uxlagani uxlagan. Mening esim sal kamroq – ko’p uxlamayman. Shokir mendan ham kam uxlaydi – esi yo’q hisob. Toshim esligina. Irillamaydi, suyak tashlagan kishining oyog’ini ham yalamaydi. Shokirning iti doim shunaqa qiladi. Lekin, qo’rqoq. Tikilibroq qarab qo’ysangiz – bas, darrov juftakni rostlab qoladi. Toshimning ustiga minib o’tirishni yaxshi ko’raman. Shokirning iti esa mindirmaydi, so’rining tagiga qarab qochadi. Qulog’idan, dumidan tortqilab chiqarmoqchi bo’lsam, g’ingshiydi, vangillaydi, yaramas.

– Itti qiynamanglar! – deb baqiradi Shokirning enasi.
– O’zi qochib ketmasin-da. – Shokir yig’lamsiraydi.
– It eshak bo’lsaki, ustiga minsang! Yana mingashganing nimasi!
– Avazning toshi qochib ketmaydi-ku!
– U – tosh, it emas, eshak!
– Eshak emas, tosh… – deyman xafa bo’lib.
– Eshak! Eshak ham emas, qo’tos! – deydi Shokirning enasi tutaqib.
– Qo’tos emas, tosh!
– Bor-e, turqing qursin! Kap-katta odam bilan gap talashadi-ya, argindik! Beti yo’q, uyatsiz!
– Shokiringizni toshimga mindirmayman…
– Mindirmasang mindirma, qurib ketsin o’sha toshing! Yog’i artilmagan “tirilloq” bo’lgandayam bir navi edi ordona qolgur! Toshiga mindirmasmish!.. Ana, o’zining iti bor – minaveradi.
– Qizg’anchiq, qiz bola! – Enasining yon bosayotganini payqagan Shokirvoy shartta yoqamga yopishadi.
– O’zing qiz bola!
– Mana senga!
– Hoy, xuligan, chotiga yopishma! G’irrom!..

Olishuv Shokirning burni qonashiyu enasining so’ridan tushib, dag’dag’a qilishi bilan yakunlanadi. Qochaman. Shokir ortimdan quvlaydi.
– Qoch-qoq! O’l-a, qo’rqding-ku! – deya chapak chaladi Shokir.
– Enangga aytgin, burningni artib qo’ysin, Tarzan!..
O’zimning toshim yaxshi. Shokirning iti tosh emas, eshak! Eshak ham emas, qo’tos!
Kechga yaqin Shokir keladi. Enasining qutisidan bir do’ppi yong’oq o’maribdi. Xursand, og’zi qulog’ida.

– Yana kaltak yeging kepqoldimi?
– Avaz o’rtoq, yong’oq yemaysanmi?.. O’zim chaqib beraman.
– Nega yemas ekanman, seni qara-yu…
– Toshingga mindi-ir…
– Mayli, mingash. Faqat belimdan ushlamay o’tirasan. Bilasan-ku, qitig’im bor. – Shokir yong’oq chaqib, mag’zini menga bitta-bittalab uzata boshlaydi. – O’rtoq, qaerga hayday?
– Maskovga.
– Benzinim kam.
– Yana yarim do’ppi olib chiqsam-chi?
– Bir do’ppi!
– Xo’p, faqat bugun emas… Yong’oqni ko’p yema, tovushing bitib qoladi.
– A-a, – deya beparvo qo’l siltayman, – jin ham urmaydi, o’rganib ketganman.
– Do’ppingni ber bo’lmasa, enam uxlab yotibdi, kirib opchiqay.
– Sudralib yurma tag’in, ketib qolaman-a!
– Zuv etib kiramanu zuv etib chiqaman.
– Ko’zingni och, qo’lga tushib qolmagin!

Shokir zum o’tmay qaytib keldi. Mamnun.
– Xo’sh, og’ayni, to’ppa-to’g’ri Maskovga haydaymi, yo Hindistonga qo’nib o’tamizmi?
– Hindistonda nima qilamiz?
– Hind choyi kerak emasmi?
– Men choy ichmayman, qaymoq yaxshi.
– Undoq bo’lsa, kolxoz permasiga tushib o’tamiz.
– E-e… bo’lmaydi. Permada sigirlar arqonsiz yurarmish, Mamir akam aytgan. Suzong’ichiga duch kelsak bormi!.. Avaz o’rtoq, toshing buguncha ot bo’laqolsin, maylimi? Biram kishnagim kelyaptiki!..
– Bo’pti, qizillarning oti bo’ladi.
– Bosmachilarnikiyam zo’r: vi-i-iy!..
– Ularniki darrov o’lib qolaveradi – yomon.
– Baribir chopag’on, qizillar yetolmaydi.
– Yetib olishadi, qochib qayoqqa ham borishardi! Biznikilar pistirmada turishadi-da.
– Bilasanmi, Avaz o’rtoq, ularning ichida bitta ko’ri bor. Juda xunuk! Nuqul qo’rqitadi.
– Qaerda ko’rgansan?
– Chuvalanchidagi klubda.

Oqshom paytlari enam toshimning yoniga chiqib o’tiradi. Birgalashib odamlarning daladan qaytishini tomosha qilamiz.

Kimyoxon degan semiz xotin bor. U meni “kuyov” deydi. Bir kuni chaqalog’ining qulog’ini tishlatgan. Baribir qizini olmayman. O’sha ayol: “Qani kuyov, o’pib qo’yay-chi!.. Oh-oh, muncha shirinsan! Uyalyapti. Hayt, bo’yginangdan xolang aylansin!” deydi nuqul.

U o’pishni bilmaydi, o’pgan joyini ho’llab qo’yadi. Shuyam o’pish bo’ldi-yu! Ibodat aya yaxshi o’padi: cho’lp etkazadi, xolos, tilini betimga tekizmaydi. Nafasimni bo’g’ib, yuzimni bag’riga bosmaydi. Orqamni siypalab “Polvon, polvon!” deya qo’yadi.
Bolali xotinlar o’tib bo’lgach, juft-juft bo’lishib qizlar keladi. Qizlar qiziq, doimo nimalarnidir pichirlab yurishadi, ashula aytishsa bo’lmaydimi? Enamning gapiga qaraganda, qiz bolaning bitta “sir”i bo’larmish…
– Usta Ortiqning qizi bo’y yetib qoldi. Sovchi kelayotgandir-a, nima deding?
– Bilmadim, ena. Chaqiraymi?
– Kimni?
– Umida opamni-da.
– Nimaga?
– O’zidan so’raymiz.
– Qo’y-e, uyaladi. Shokirning enasidan so’rab ko’rarmiz.
– Bo’pti. Mana, cho’ntagimga kesak solib qo’yyapman, bu – usta Ortiqning qiziga sovchi kelyaptimikan, deganim. Esingizda tursin!

– Ehtiyot qil, ushalanib ketmasin.
– Ushalmaydi – sho’hak.
Eng keyin valasapidini g’iytillatib brigadir o’tadi.
– Enam, qalaysiz? Nevara katta bo’lyaptimi? Radio gapiryaptimi? Qo’shningiz zamikaniy qilmayaptimi, ishqilib?
– Gapiryapti, gapiryapti, xudoga shukr!
– Yaxshi-yaxshi, gapiraversin.
Odamlar o’tib bo’lishi bilanoq oldimizga Shokirning enasi keladi.
– Qunduzbuvi, nevarangiz yomon bola bo’lyapti, har kuni Shokirni urib qochadi.
– Nega urasan?
– …
– O’zlaridan o’zlari birdan gap talashib qolishadi.
– Shokiringiz sal betamizroq, bitta gapdan qolsa, Asakasi ketadimi!
– Nodon-da, nodon.
– Esi kirib qolar.
– Ishqilib, omon bo’lishsin… Xudo xohlasa, kelasi yildan maktabga borishadi.
– Avaz, eshityapsanmi? Bu yildan keyin maktabga borasan.
– Bormayman.
– Ie, manovini qarang, bir umr shu toshni minib o’tib ketaman deb o’ylayapti, shekilli. Borasan, o’zim qulog’ingdan cho’zi-ib tashlab kelaman.

– Shokir ham boradi, ikkovlaring gangir-gungur qilib yurasizlar, zerikmaysizlar.
– Men soldat bo’laman!
– Bekorlarni aytibsan, rais bo’lasan!
– Rais bo’lmayman, rais semiz-ku-u!
– O’ksima, sen ham semirib ketasan.
– O’-o’, semirmayman.
– Mayli, shunday yuraverasan ko’kragingning chetani chiqib, menga nima!
– Unaqa demang, Qunduzbuvi! Avazingiz Damin qassobdek, yuzidan yog’ tomadigan yigit bo’pketadi, mana ko’rasiz.

– Qizlarbuvi, usta Ortiqning qizi bo’y yetib qolibdimi, a?
– Ha-ya, shuni ayting!
– Erga berish kerak.
– To’g’ri, qiz bola – birovning hasmi.
– Vaqtida tengiga uzatib, qutulgan yaxshi. Sovchi kelayotgandir?
– Qaydam.
– Yo’ldosh tovuqboqarning o’g’li Alpomishdek yigit bo’pti.
– Ko’zim tushmagan.
– Ko’ring. Toshkanda do’xtirlikka o’qiyaptiymish.
– A-a.

– Ena, boshim og’riyapti.
– Mahallamizga bitta do’xtir kerak.
– Ana, eshitdingizmi, rayonga borishdan qutulib qolarmidik…
– Men turay, Qunduzbuvi.
Nihoyat, enam meni uyga sudraydi.
– Ena, toshimni birov o’g’irlab ketmaydimi?
– Kimga kerak bu sabiling!

…Shokirni Amerikaga olib ketayotgan edim (kira haqi – bir cho’ntak turshak), ko’chamizdan “Digi-Digi” buva o’tib qoldi (enam uni urushdan esi og’ib qaytgan, deydi). Yog’och oyog’ini do’qillatgancha kelib peshonamizdan o’pdi, soqolini burnimizga ishqab qitig’imizni keltirdi: hiringladik.
– Ha-a, xo’rozlar, nima qilyapsizlar? – deb so’radi u.
– O’ynayapmiz, – dedim.
– Digi-Digi o’ynamaysizlarmi, juda zo’r o’yin!
– Miltig’imiz yo’q.
– Chakki, chakki… – U boshini sarak-sarak qildi: xafa bo’ldi, chog’i. – Men sizlarga o’g’ilbola o’yin o’rgataymi?
– O’rgating!
– O’rgating!
– Undoq bo’lsa, qani otdan tushinglar-chi, polvonlar.
– Ot emas, tosh, – dedi Shokir.
– Samolyot-ku, ahmog’-ey! – deya jo’rttaga “gazni kuchaytirdim”. – Guv-v-v… guv-v-v. Buva, motorni o’chiraveraymi?
– O’chiraqol, quloqni batang qilding-ku, xumpar!
– Guv-v-v… viq! O’chdi.
– Aytinglar-chi, qaysi biring zo’r!

Shokir menga qaradi, men unga. Ikkalamiz ham indamadik.
– Doim birga o’ynab, birga yurib kim zo’rligini ajrim qilib olmabsizlar-da, attang!
– Biz urishmaymiz.
– Avaz mening o’rtog’im.
– Juda yaxshi! Men sizlarni urishtirmoqchi emasman. Kurash – o’yin, urush emas. Qani, bellarni ushlanglar.
– Men yiqilaman, – dedi Shokir.
– Ie, o’g’il bola ham shunday deydimi? Ushla, mahkam ushla, o’zim yordamlashib yuboraman.
– Men kurashmayman, qitig’im bor.
– Qiz bolamisan, nima balo! Qitig’i bor emish…
– Kurashsak, urishib ketamiz.
– Bor-e, tirranchalar! Vaqtimni bekorga ketkazib, senlarga o’g’ilbola o’yin o’rgataman deb o’tiribman-a! Aytib qo’yay, ikkovingdan ham soldat chiqmaydi…

Har kungidek, enam ikkalamiz ko’chada o’tirardik. Betartib olomon safining oxirida brigadir keldi. Valasapidini yetala-ab. Baloni teshilibdi.
– Qani, yigitcha, pastga tushing-chi!.. Qachon qaramay, nevarangiz shetta o’tiradi-ya, ena?
– Toshni yaxshi ko’radi.
– Kimniki o’zi shu? – dedi brigadir toshga o’tirarkan.
– Meniki!
– Bizniki, bolam.
– E-e! Qiziqsiz-a, ena, xuddi xat-hujjati borday, “bizniki” deysiz-a!
– Qanaqa hujjat?
– Pasportga o’xshagan-da.
– Hech jahonda toshniyam pasporti bo’larkanmi?
– Bo’lishi kerak, hatto valasapidniki ham bor.
– Valasapitti zovutta chiqarishgan.
– Vo-vo-vo… shuning uchun ham tosh sizniki emas.
– Kimniki bo’lmasa?
– Kimniki bo’lardi, xalqniki-da. Toshni shiyponga oborib qo’yamiz.
– Ko’tarib bo’psan!
– Bu yog’ini bizga qo’yib berasiz: xalqning og’irini yengil qiladigan texnika bor.
– Bekorlarni aytibsan! Buni nevaram o’ynaydi.
– Shiyponda temir-tersak to’lib yotibdi, marhamat, borib o’ynayversin.
– Temir-tersaging bosh-shingdan qolsin!
– Tushunsangiz-chi, muncha omi bo’lmasangiz, axir, bu tosh bizga kerak, deyapman-ku!
– Kimga?
– Bizga… xalqqa!
– Xalq bu toshning ustiga chiqib, qoshiga o’sma qo’yadimi, nima balo?!
– Yo’g’-e! Nutq so’zlaydi, bildingiz?
– Yerda turib gapirsang odamlar quloq solmayaptimi?
– Vo-vo-vo! Topdingiz. To’g’ri tanqid. Tashviqot usulimni o’zgartirmoqchiman. Balanddan gapirsam…
– Gapingda tuz bormi o’zi?
– Bo’ldi-da endi, men og’zimdan kapchyonniy baliqning hidini emas, buyruq chiqarib o’rganganman. Xo’p, ertaga hal qilamiz.

Brigadir ketishi bilan kalishini sudragancha Shokirning enasi keldi.
– Qunduzbuvi, eshitdingizmi, usta Ortiq qizini erga bermasmish!
– Bo’rdoqiga boqarmikan? – dedi enam jahli chiqib.
– Shunaqaga o’xshaydi… Anavi nima deyapti?
– Toshni olib ketarmish!
– Voy! Qayoqqa?
– Shiyponga.
– Nimaga?
– Xaridor bo’lib keldi. Minbar qilarmish.
– Unda, g’o’zapoyaga almashtirib yuboravermadingizmi, sizdan nima ketdi?
– Voy o’lay, shu narsa esimga kelmapti-ya!
– Ena, almashtirmaylik!
– Sen jim tur, qoqbosh!
– Almashtiring, Qunbuzbuvi! O’zim o’rtada turaman.
– Uddasidan chiqasizmi, axir?
– O’libmanmi shuning uddasidan chiqmay! Nechchi bog’ g’o’zapoya kerak?
– Itim bilami.
– Nega bilmaysiz?
– Qaydam. Hech tosh sotib ko’rmaganman.
– Aytavering, og’zingizga siqqanicha ayting! Bozor shunaqa bo’ladi o’zi.
– O’zingiz so’ray qoling.
– Yigirma bog’ desam-chi?
– Berarmikan?
– Bermasa, boshqa xaridor topamiz. Bozor shunaqa bo’ladi, deyapman-ku.
– Bir boplang, Qizlarbuvi!
– Xotirjam bo’ling…

Shunday qilib, hammasi tugadi. Tosh ketdi. Afsus, juda arzon ketdi-da. “Bir paqirga”. Enam Shokirning enasidan xafa. Shokirning enasi – brigadirdan, brigadir – novvoydan, men esam hammadan xafaman. Chunki duldul otim g’o’zapoyaga almashib ketdi! Mening otim, otginam…
Baribir, tosh zo’r edi. Endi u yo’q. O’rniga o’n ikki bog’ g’o’zapoya oldik. Esiz, g’o’zapoya tosh emas-da. Eshak ham emas. Shokirning itiyam undan yaxshi. G’o’zapoyani minib bo’lmaydi.. Maskov borish ham qolib ketdi. Uni faqat tandirga qalash mumkin. Tandirga qalab, enam do’ltali kulchalar yopadi. Nonni ko’p yesa, odam semiradi (enamning gapi). Semirsa, rais bo’ladi (bu – mening gapim). Uf-f! Axir soldat bo’lmoqchiydim-ku! YO.. Rais bo’lib qolsam-a?
Yo’q, baribir soldat bo’lmoqchiydim-ku?!

Manba: “Yoshlik” jurnali, 1984 yil, №5

09

(Tashriflar: umumiy 89, bugungi 1)

Izoh qoldiring