Nabijon Boqiy. Katta Onado’li bo’ylab kichik bir sayohat.

anadolu

    Турк йигити Али бей 21 яшар чоғида Аданада истиқомат қиладиган Туркистонликларнинг ҳар хил йиғилишларида иштирок эта бошлайди. Ажойиб кунларнинг бирида Боймирза Ҳайит билан танишади. Боймирза Ҳайит тўплантида Туркистонда 1920 йилларда содир бўлган миллий озодлик ҳаракатлари — босмачилик тўғрисида маъруза қилади. Мажлисдан сўнг кўзлари чақнаб ўтирган 21 яшар турк йигити Али бей билан бир соатча юзма-юз гаплашади. Шу суҳбатдан сўнг Али бей Туркистонлик туркларнинг туғишган фарзандига айланиб қолади ва устоз Боймирза Ҳайитнинг тавсияси бўйича Туркистон қўрбошилари тўғрисидаги маълумотларни биттама-битта тўплай бошлайди. Натижада 1974 йилда “Туркистон миллий истиқлол ҳаракати қўрбошилари” номли китоби “Қутлуғ яйинлари” нашриёти томонидан чоп этилади.
Эътибор беринг-а, қардошим, Али Бодомчи 25 яшар чоғида нашр этган китобни орадан 25 йил ўтгач, Исажон Султон деган ёш ёзувчи айнан 25 яшар чоғида Онадўли туркчасидан ўзбекчага ўгиради. “25” рақамида бир сир борга ўхшайди
.

98

Набижон Боқий
КАТТА ОНАДЎЛИ БЎЙЛАБ КИЧИК БИР САЁҲАТ
(Maqolaning lotin alifbosidagi nusxasini yuklang)

Бундан 20 йил бурун «Шарқ юлдузи» журналида ишлаб юрган ёш ёзувчи Исажон Султон «Чўлпон» нашриётининг буюртмаси билан Али Бодомчининг «Қўрбошилар» китобини туркчадан ўзбекчалаштирган эди. Янглишмасам, айрим парчалари вақтли матбуотда ҳам эълон қилинган. Афсус, ўша китоб «қоғоз танқислиги» туфайли чоп этилмаган.
«Қоғоз танқислиги» ибораси қандай маънони англатишини билмоқчи бўлганлар учун 2012 йили «DAVR PRESS» нашриёти босиб чиқарган Шеркон Қодирийнинг «37-хонадон» китобини ўқиб кўришни тавсия этган бўлардим. Шеркон жаннатмакон отасии Ҳабибулла Қодирий ва совет қўлида шаҳид кетган бобоси Абдулла Қодирий тўғрисида биз билмаган аччиқ ҳақиқатларни жигар қони билан қоғозга туширибди, оғиздан оғизга ўтиб сақланиб қолган инжа хотираларни китобхон ҳукмига ҳавола этибди. Мана, 70-саҳифадан кўчирма: «Даданг, дастлабки китоби чиққач: «Келиб-келиб менинг китобимга келганда қоғоз етмай қоладими?!» деб нашриётнинг ўша йиллардаги раҳбарларидан аччиқланар эдилар», деб ҳикоя қилардилар онам». 74-бетда янада ибратомуз бошқа бир ҳужжат илова қилинади:

«Ғафур Ғулом номидаги Тошкент бадиий адабиёт
нашриётининг директори ўртоқ Ҳамид Ғуломга
Ҳабибулла Қодирийдан

Ариза

Сўнгги йилларда отам Абдулла Қодирий (Жулқунбой) ҳақида атоқли ёзувчиларимиз, шоирларимиз, олимларимиз ва бошқа замондошларнинг хийла хотиралари йиғилди ва йиғилмоқда. Қодирий ҳаёти ва ижодий фаолияти тўғрисида манбаъ-маълумотларни тўлдириш мақсадида «Абдулла Қодирий ҳақида замондошлари» номли бир коллектив китоб нашр қилиниши ва тўпламни 1975 йил планига киритишга рухсат беришингизни сўрайман. Тўпламнинг ҳажми 12 лист.

Имзо.
7.02.1975 йил”.

Ҳабибулла Қодирийнинг «Отам ҳақида» номли китоби ўн йилдан сўнг тўлдирилган ҳолда қайта чоп этилади. Қодирийнинг замондошлари ёзган хотиралар эса «босмачилар»ни қоралаб ёзилган жўнгина «Мангулик» номли романи учун СССР Давлат мукофотига лойиқ кўрилган Ҳамид Ғулом ишдан бўшатилгач, 1986 йили дунё юзини кўради.
«Қоғоз танқислиги» совет ҳукумати даврида сиёсий жиҳатдан нобопроқ китобларга нисбатан ўйлаб топилган жўясиз бир баҳона бўлган. Ҳартугул, у пайтлар нобоп китоблар айрим қисқартиришлар эвазига бўлса ҳам чоп этиларди. Бироқ Исажон Султон таржима қилган «Қўрбошилар» китоби ҳамон қаерлардадир чанг босиб ётибди. «Қаерда ётганини ўзим ҳам билмайман, – деган эди бир куни Исажон укамиз. – Қўлёзма топилса, ўзим чўнтагимдан пул сарфлаб босиб чиқарган бўлардим».
Али Бодомчи ёзган китобнинг ўзбекча қўлёзмаси топилишига бувайдалик синчи укахоним Анварбек бош қўшмаса, уни унча-мунча изқувар тополмаса керак.

Хуллас, англашилган бўлса, Али Бодомчи номини камина бундан чорак аср илгари эшитганман. У пайтларда Исажоннинг ёши ҳам энди чорак асрга борган эди. Биз ўшанда Али Бодомчи энг камида тўксон яшар чол бўлса керак, деб тусмол қилганмиз. Чунки «босмачилик ҳаракати»ни беш қўлдай билиш учун камида Шермуҳаммадбек, Иброҳимбек, Мадаминбек каби қўрбошилар билан тенгдош бўлиш керак. Майли, улардан беш-ўн ёш кичик бўлсин; ўшанда ҳам саксон яшар бобой бўларди. Шунақа ҳисоб-китоб қилганмиз. Эски йилнинг ёз ойларида ҳам мана шунақа хомаки хисоб-китобларимизга ишониб юрганмиз.
Ҳа, айтгандай, тўрт-беш йил бурин янгиюртимиз Онадўлидан отаюрт Туркистонга ташриф буюрган битта нафақахўр: «Али Бодомчи ўзи ишлаб юрган газетанинг маблағини мақсадсиз ишлатиб юборгани учун бир замонлар қамалган», деган хабарчани ҳазил аралаш айтиб, каминани лол қолдириб кетган эди. Тавба, деб ёқамни ушлаганман ўшанда, газета маблағини қандай қилиб мақсадсиз ўзлаштириб юбориш мумкин? Ҳaмма нарсани «биладиган» орқадошимиз: «Э-э, ака, Туркияда ҳам фақат кичкина ўғрилар қамалади, катта ўғрилар эса давлатни бошқаради», деб кўз қисиб қўйган эди. Ҳа-а, гап бу ёқда экан-да, энди ҳаммаси тушунарли…
Шунақа фикрда юрган чоқларим эски йилнинг ёз ойларида устоз Ёқубжон Хўжамберди: «Туркиядан битта тарихчи олим келган, оти Нуриддин Хотинўғли. Ўзи амир Олимхоннинг неварасига уйланган экан. Фан доктори. Шу кунларда ҳар хил архивларни титкилаб юрибди. Босмачилик ҳаракати билан қизиқар экан. Вақт топиб боғ-ҳовлингизга келсак, мусофир ватандошимиз хурсанд бўларди», деб қолди. Нуриддин бей билан Дўрмондаги боғ-ҳовлимизда кўришдик. Очиғини айтсам, кўпдан буён ўзини одамга ўхшаб тутадиган рисоладаги олим билан кўришмаган эдим. Нуриддин бей олимдан кўра, одамга кўпроқ ўхшарди. Одамга, инсонга ўхшаб яшаш ҳам мумкин экан-ку, баракалла! Бир оқшом Ёқубжон ака, Нуриддин бей ва мен ой ботгунча суҳбат қурдик. Орадан икки-уч кун ўтиб, Нуриддин бейнинг ўзи ёлғиз боғ-ҳовлимизга келиб қолди ва эрталабгача эски-туски дафтарларимизни титкилаб, «сурат чекиб» ўтирди. «Эҳ, аттанг, шу дафтарларимни кўрсатмасам бўлар экан! Сиз мезбон билан гаплашиб ўтириш ўрнига, тамаки «ичиб» кулдонни кулга тўлдириб ўтирибсиз! Қачон гаплашамиз, домод?!» десам, “Эрталаб гаплашамиз, ака», деб кулимсирайди Нуриддин бей. Биз «Нуриддин» деймиз, туркча «пасапорт»да «Нуреттин» деб ёзилган ва шундай талаффуз қилинар экан. Бизники тўғри бўлса керак.
Дарҳақиқат, эрталаб Нуриддин бей яхши тушлар кўриб уйғонди. Нонуштадан сўнг мириқиб суҳбатлашдик. Назаримда, Нуриддин бей бир умр водийдами, Бухоро воҳасидами яшагандек туюлади; бир-биримизнинг гапимизни (мавзу ва моҳиятни) дарҳол тушунардик, биримизнинг гапимизни иккинчимиз қолган жойидан давом эттириб кетаверардик. Ўртада бегонасираш йўқ, тушунмовчилик йўқ. Икки турк ўғлони дунёнинг икки чеккасида яшаса ҳам бир-бирини имо-ишора билан осонгина тушунади. Ўткан йили баҳорда Истанбулга борганимда Гулора Енисей исмли озарий аёл билан танишиб, қиёматли ака-сингил тутинган эдик. Мана, энди Нуриддин бей билан эту тирноқдек ажралмас дўст тутиндик.
Нуриддин бей билан суҳбатимиз орасида биринчи бўлиб менми ёки Нуриддин бейми, ишқилиб, биттамиз Али Бодомчининг номини тилга олдик, иккинчимиз ул зоти шариф тўғрисида бошланган гапни гапга улаб кетдик. Ана холос! Али Бодомчи на саксонга, на тўксонга яқинлашибди, бор-йўғи энди пайғамбар ёшини қоралаб бораётган эмиш! Йўғ-э, дейман ишонқирамай, Нуриддин бей, тағин сиз бошқа бир Али Бодомчи ҳақида гапираётган бўлманг? Мен билган Али Бодомчи совет даврида Боймирза Ҳайит, Вали Қаюмхон каби ашаддий «ватан хоинлари» қаторида газета-журналларда доим қораланарди. Янглишмасам, Вали Қаюмхон йигирма йил олдин 90 ёшида вафот этган, ҳозир тирик бўлганда бир юзу ўнга кирган бўларди. Шундоқ бўлгач, афандим, Али Бодомчи ҳам энг камида саксон яшар бўлиши керак…
Нуриддин бей кулади, мени ҳазил қиляпти деб ўйлайди. Мен бўлсам, Нуриддин бей ҳазиллашяпти, деб ўйлайман. Ота-боболари асли водийлик бўлгани туфайли аския қилишни ҳам билади, ҳазил-мутойибани ҳам ўрнига қўяди. Синчиклаб Нуриддин бейнинг қиёфасига разм солсам, у зинҳор-базинҳор ҳазил қилаётганга ўхшамасди.
– Али бей оға Сизнинг китобингиз «Анвар пошонинг васияти»ни ниҳоятда синчиковлик билан ўқиган, жиддий эътирозлари ҳам йўқ эмас, ҳа, – деб қўяди Нуриддин бей. – Аданага борсангиз, Набижон ака, Али бей оға билан роса баҳс-мунозара қилсаларинг керак.
– Майли, бораман, ўтган гал айрим сабаблар туфайли Аданага боролмаган эдим, бу сафар албатта бораман, – дейман. – Чиғатой Кўчар ҳам ўша шаҳарда яшайди; янгамиз Севги хоним водийча паловни қотиради деб эшитганман, қўлларидан бир ошам ош еб келамиз…
Шу ўринда дарҳол Севги хоним билан эски танишим Чиғатой оғадан ғойибона узр cўpaб қўймоқчиман: мен эски йил охирларида Аданага борган чоғимда уч-тўрт кун давомида тинмасдан челаклаб ёмғир ёғди, кўчада шамсиясиз юриб бўлмасди, бирор жойга бемалол бориб бўлмасди. Биз оғабейим Али Бодомчи билан у кишининг олди тортар машинасида Ҳатай томон йўлга тушиб, ярим йўлга етар-етмас машина носозлиги маълум бўлгач, орқага қайтишга мажбур бўлдик. Биз Нуриддин бейнинг онасини зиёрат қилиб, ватандошларимизнинг ҳаёт ҳикояларини эшитиб, келажакда ёзилажак «Турк чечаклари» номли китобимиз учун муҳим материаллар тўплаб қайтишни режалаштириб қўйган эдик. Афсус, техника барча режаларимизни барбод қилди (насиб қилса, келажакда «Турк чечаклари»га муқобил ҳолатда «Афғон гуллари» номли китоб ҳам ёзилади, иншаОллоҳ!). Машинани устахонага келтириб топшириб, эртаси куни бошланадиган Анқара сафари борасида бош қотира бошладик; у ерда «1937-38 йилларда рўй берган Қизил Қирғин» мавзусида машварат бўлиши керак экан. Битта озар олими камина бундан йигирма йил олдин ёзиб чоп эттирганим «Қатлнома» китобим асосида Ўзбекистонда рўй берган қатлиом тўғрисида маъруза қилар эмиш; агар хоҳласам, мен ҳам уч-тўрт оғиз гапиришим мумкин экан. Рози бўлдим. Бир иш амалга ошмаса, бошқа иш ўз-ўзидан орқага сурилади. Қолаверса, кайфияти бузилиб турган эсли-ҳушли одам асло меҳмондорчиликка бормайди. Камина ҳам бутун масъулиятни зиммамга олиб, бу сафар Чиғатой Кўчар хонадонига бормасликка қарор бердим. «Лекин, Набижон бей, Чиғатой Кўчар эшитса, хафа бўлади. Сиз биласизми-йўқми, Севги хоним Аданадаги энг обрў-эътиборли хонадон фарзанди бўлади, у асилзода инсонлар тоифасидан», деди Али Бодомчи афандимиз. Майли, дедим, келаси сафар узоқ муддат меҳмон бўладиган бўлиб келаман…
Хуллас, Нуриддин бей Дўрмондаги боғ-ҳовлимизда Али Бодомчи тўғрисида атрофлича маълумот берди.
– Али бей oғанинг ота-боболари бодомфуруш бўлганми? Heгa «Бодомчи» деган тахаллус олган? – деб сўрайман.
Сўнг томорқадаги бодом дарахти остида суратга тушаман. Ўтган йили бодом кўп ҳосил қилган эди, битта шиғил шохини эгиб туриб, Нуриддин бейдан шу ҳолатни «чекиб» қўйишни илтимос қиламан.
– Бодомлар серҳосил эканини албатта Али бей оғага гапириб беринг. Агар ота-бобосининг касбини давом эттириб бодомфурушлик қилмоқчи бўлса, куз бошланган заҳоти Ўзбекистонга келсин; бодом пишган пайтда кўтарасига ўн тонна харид қилинса, кейин икки баробар фойда кўриш мумкин, – дейман худди ўзим ҳам бомдомфурушлик этиб юргандек.
– Xўп, айтаман, – деб кулади Нуриддин бей.
Биз Онадўлида одамлар фамилия-насабни қандай тартиб-қоида асосида танлашини ўрислар 130 йил давомида бизга ўргатиб кетган таомилга асосланиб тасаввур қиламиз. Ваҳоланки, Онадўлида насаб танлаш ҳар бир оиланинг шахсий иши ҳисобланади. Биз бўлсак, фамилия танлашни «давлатнинг иши» деб ҳисоблаймиз ва «оч қорним — тинч қулоғим» деган мақолга амал қилиб, сиёсатга аралашмасликни маъқул кўрамиз.
Доктор Нуриддин Хотинўғли Туркиянинг Жанубий Қораденгиз баладияси депарасида жойлашган Зонгулдак шаҳридаги Бўлат Эжевет университетида тарих фанидан талабаларга сабоқ беради. Камина Онадўлига саёҳатим чоғида 2012 йилнин 17 декабр (Оралиқ) куни ўша университетнинг мажлислар салонида «Туркия билан Туркистон орасидаги кўнгил кўприклари» номли конферанса бериб, ректор Маҳмут Ўзер афандининг «ташаккур белгиси»ни олишга муваффақ бўлдим. Бу «ташаккур белгиси», умид қиламанки, келаси сафар бемалол Зонгулдакка бориб измирлик Ниҳон хоним афандимни йўқлашим учун ишончли баҳона бўлса керак.
Талаба ва университет ўқитувчилари билан учрашувимни Туркияда чоп этилган «Анвар пошонинг васияти» китобим бағишланган буюк миллий шоиримиз Шавкат Раҳмоннинг тўрт қатор шеъридан иқтибос келтириш билан бошладим:

Кўзингизни очинг, қўрқманг,
Зиёдан қамашсин, оғрисин, майли,
Майлига яшамак бўлсин қийинроқ
Очиқлиги туфайли…

Нуриддин бей шеърни сўзма-сўз ўгириб, маъносини тушунтириб берса ҳам ҳеч ким қарсак чалмади; шоир сатрларига муносабат бўлмагач, ҳайрон бўлиб биринчи қаторда ўтирган Ниҳон хонимга қараб: «Агар сиз, афандим, келаси ёзда Измирга бормасдан Ўзбекистонга бориб икки-уч ой яшаб қайтсангиз, иншаОллоҳ, Шавкат Раҳмон шеърларини ўқиб йиғлайдиган таъсирчан қиз бўлиб қоласиз», дедим ҳазил аралаш. Бу гапим кўпчиликка маъқул бўлди ва қарсакбозлик бошланди.
Тошкентга қайтгач, бир ҳафта-ўн кун мобайнида нима учун Зонгулдак университети талабалари Шавкат Раҳмон ёзган оташин сатрларни эшитиб қарсак чалмади экан деб ўйлаб юрдим. Охири жавобни ёзувчи биродаримиз Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон («жоҳилият даври»да насаби «Отахонов» бўлган, «Оқ бино оқшомлари» номли ҳикояси билан оғизга тушиб, сўнг илкис узлатга чекинган) ижодхонасида дунёнинг паст-баландликлари тўғрисида гаплашиб ўтириб, ногаҳон, жавоб топдим:
– Ахир, турк қизлари гарчи рўмол ўраб юрадиган бўлса-да, ҳар доим уларнинг кўзлари очиқ бўлади, ўзлари зиё тарқатади, миллий шуури болалигидаёқ шаклланган бўлади-ку! – деб юбордим. – Шу боис улар шоир сатрларидаги чақириқни оддий ҳолат деб билди, холос. Ахир булар Чаноққалъа ҳимоячиларининг тўрин-неваралари-ку!
Ниҳон хоним, тўғрими, сиз нима дейсиз? Туркистон тарихига алоқадор бирорта мавзу танладингизми ёки Измирга қайтиб алмисоқдан қолган рўзғорнинг жиловидан маҳкам ушлашга қарор қилдингизми?..
Оғабейим Али афандининг ота-боболари бодомфурушлик билан шуғулланганини сўраш илк учрашув чоғида эсимдан чиқади. Келаси сафар албатта сўраб билиб оламан.
– Али Бодомчи қиш фаслининг бошларида, декабр ойларида Ўзбекистонга келмоқчи, — дейди Нуриддин бей. – Унга Али Яздийнинг «Зафарнома» китоби керак. Топиб бўлармикан?
– Билмадим, топиб бўлса керак, – дейман.
Кетар чоғида Нуриддин бейни Иброҳим Ҳаққул хонадонига бошлаб кириб таништираман: «Иброҳим ака, бу йигит, сизларга – бухороликларга куёв-домод бўлади», дейман. Иброҳим ака гапимни ҳазил деб ўйлайди. Қачонки, Нуриддин бей ростдан ҳам амир Олимхоннинг неварасига уйланганини эшитгач: «Ие, саруполар муборак бўлсин! Лекин, тақсир, катта қайнотангиз бизни золимлар қўлига ташлаб қочиб яхши иш қилмаган», деб кулади. «Қайноталар қилмиши учун, устоз, куёвлари жавоб бермаса керак», деб ҳазил қилади Нуриддин бей. Кулишиб, ҳазил-ҳузул қилиб, суратга тушамиз.
Янги ўқув йили бошланиши арафасида Нуриддин бей Туркияга жўнаб кетади.
У гўё Ўзбекистонга Али Бодомчи тўғрисида илгари эшитилмаган битта афсонани ташлаб кетгандек бўлади.
Али Бодомчи 1949 йилнинг 1 март куни Сурия чегарасига яқин бўлган Ҳатай депарасининг Шенкўйида (Шайхкўй), яъни — Шайх қишлоғида туғилади. Улар оилада ўн уч фарзанд экан: беш ўғил ва саккиз қиз. Али оилада тўнғич фарзанд эди. Турк қизи бўлмиш онахон Оиша Фитнат хоним ҳам қишлоқи ўзбек аёллари каби серфарзанд бўлиб, мамлакат сарҳадларини мустаҳкамлашга муносиб ҳисса қўшади. Али бей бошланғич мактабни Ҳатайда, ўрта мактабни эса Антакияда тамомлаб, Адана университетига ўқишга киради. Иқтисодчи мутахассислиги бўйича таҳсил кўради.

ali badamci
Али Бодомчи

Турк йигити Али бей 21 яшар чоғида Аданада истиқомат қиладиган Туркистонликларнинг ҳар хил йиғилишларида иштирок эта бошлайди. Ажойиб кунларнинг бирида Боймирза Ҳайит билан танишади. Боймирза Ҳайит тўплантида Туркистонда 1920 йилларда содир бўлган миллий озодлик ҳаракатлари — босмачилик тўғрисида маъруза қилади. Мажлисдан сўнг кўзлари чақнаб ўтирган 21 яшар турк йигити Али бей билан бир соатча юзма-юз гаплашади. Шу суҳбатдан сўнг Али бей Туркистонлик туркларнинг туғишган фарзандига айланиб қолади ва устоз Боймирза Ҳайитнинг тавсияси бўйича Туркистон қўрбошилари тўғрисидаги маълумотларни биттама-битта тўплай бошлайди. Натижада 1974 йилда “Туркистон миллий истиқлол ҳаракати қўрбошилари” номли китоби “Қутлуғ яйинлари” нашриёти томонидан чоп этилади.
Эътибор беринг-а, қардошим, Али Бодомчи 25 яшар чоғида нашр этган китобни орадан 25 йил ўтгач, Исажон Султон деган ёш ёзувчи айнан 25 яшар чоғида Онадўли туркчасидан ўзбекчага ўгиради. “25” рақамида бир сир борга ўхшайди.
Али Бодомчи ўзининг охирги ёзган “Чингиз ва ясаси, Темур ва тузукоти” номли китобига илова қилган мухтасар сўзбошисида: “1980 йилнинг 12 ейлул куни “Ҳаркун” газетасининг Аданадаги мухбири ўлароқ кўз остига олиндим ва ҳибс этилдим”, деб бошига тушган мусибат тўғрисида рўй-рост маълумот бериб ўтади. Оғабейимнинг эътироф этишича, у киши “катта миқдорда давлат мулкини ёки газета мулкини талон-тарож қилгани учун” эмас, балки оддийгина мухбир сифатида ноҳақ қамоққа олинади ва тез орада оқланиб чиқади. Али Бодомчи ҳеч қачон катта амалдор бўлмаганидек, катта пул эгаси ҳам бўлмаган. Фақат Вали Қаюмхон, Боймирза Ҳайит каби “ватан хоинлари”га маслакдош бўлган. Ўзи ҳақида шўро замонида чиққан бир мақолани икки марта эслатди, аммо мен ўша пайтда бошқа нарса билан банд бўлганим боис мақола номидан фақат “кўппак” деган ҳақорат сўзини эслаб қолдим, холос. Советларнинг ювиндихўрлари томонидан ҳақорат қилингани учун Али Бодомчи илгари ҳам, ҳозир ҳам асло хафа бўлган эмас.
Мен Зонгулдакдан соат 16.00 да автобусда йўлга чиқдим ва эрталаб соат 5.00да, тонг саҳарда Адана автовокзалига етиб бордим. Ўн уч соат йўл юрдим; Жанубий Қораденгиздан Қибриз тарафга бориб қолганимни кейинчалик харитани кўриб билдим. Қораденгиздан Оқденгизгача бўлган Туркияни кўндалангига кесиб ўтган эканман. Афсуски, йўлда бир ярим соатдан сўнг қоронғи тушиб қолади, табиатни томоша қилиб кетишнинг иложи бўлмадйи. Худо хоҳласа, бошқа сафар айнан мана шу йўналиш бўйича кундуз куни автобусда саёҳат қиламан.
Тонгда мени Али Бодомчи билан Усмонбек (Шермуҳаммад қўрбошининг набираси) кутиб олдилар. Али Бодомчи олди тортар япон машинасини ўзи бошқарар экан. Кўп бензин ейдиган қўпол машина ўрнига бежиримроқ машина минса бўлмасмикан деб ўйладим. Лекин бу ҳақда ўзидан сўрамадим. Худди шундай савол билан Тошкентда Исажонга мурожаат қилсам: “Э-э, ака, кичик машинада бирор жойга борсангиз, ишингиз икки дунёда ҳам битмайди, катта машина миниб борсангиз, хўжайиннинг ўзи идорасидан югуриб чиқиб, қўлтиқлаб ичкарига опкириб кетади”, деб изоҳ берган эди. Балки, Али Бодомчи ҳам ишларини осонроқ битириш учун юз километр масофани босиб ўтса, энг камида йигирма литр петрол-бензин сарф қиладиган машинада юришни афзал билса керак-да. Бир литр бензин-петрол — 4 лира, икки ярим доллар… Ўзимча сарф-харажатларни ҳисоб-китоб қилиб бўлгунимча ихчамгина меҳмонхонага ҳам етиб келдик. Пешингача дам оладиган бўлдим.

78
Али Бодомчи

Шу куни Усмонбекнинг ўзи “таржимонлик” қилди. Кейинги куни Кубалай исмли ватандошимиз тилмочилик қилиб ўтирди. Кейин таржимонга ҳам, тилмочга ҳам ҳеч қандай эҳтиёж йўқлиги маълум бўлди. Ҳатто охирги куни оғабейим мени хонадонига олиб кетаётиб набираси – тўринига телефон қилиб: “Сен, болам, оқшом чоғи уйга келиб кутиб ўтиргин, Туркистонлик турклар қандай гапиришини эшитасан, ҳеч бўлмаса, қулоқларинг жонли турк лаҳжасига ўрганади, Туркистон сенинг ҳам ватанингдир”, деганини эшитдим. Оғабейимнинг уйида мен ўн уч-ўн тўрт яшар ўсмир билан учрашдим. “Танишинглар, бу йигитча менинг тўриним – иккинчи Али Бодомчи”, деб таништирди оғабейим. Бўйи менга тенг бўлиб қолган йигитчани бағримга босиб: “Мактабни битириб ким бўласиз? Пилотми, жандармми? – деб сўрадим. – Балки, муҳандис бўларсиз?..” Йигитча бирпас у ёқ-бу ёққа қараб турди-да: “Тўғри топдингиз, муҳандис бўламан”, дейди. “Ўзбекистонга қачон борасиз? Ё ўзим опкетайми?” дедим. “Йўқ, бормайман, қўрқаман боришга”, деди иккинчи Али Бодомчи. Кулиб юбордим: “Бобонгиз босмачилар тўғрисида ёзавериб, сизни қўрқитиб қўйибди-да, пошом!” деб елкасига қоқиб қўйдим. Энди атак-чечак бўлган синглиси югуриб келиб бобосининг бағрига ўзини отди.
Ўша куни Али Бодомчи менга австриялик собиқ ҳарбий асир (у Биринчи жаҳон уруши даврида —1914–1918 йиллар — русларга асир тушган зобит) Фритз Виллфортнинг “Туркистон кундалиги” китобининг туркча ва олмонча нусхасини тақдим этди. Фритз Виллфорт 1915, 1916, 1917, 1918, 1919, 1920 йилларда Туркистонни яёв кезиб чиқади ва кўплаб тарихий воқеаларга бевосита гувоҳ бўлади. Австриялик кузатувчи ҳарбий асир китоб-кундалигига “Россиянинг Ўрта Осиёсида олти йил” деб кичик сарлавҳа ҳам қўйган экан. Али Бодомчи бу китобни Оврупода таҳсил кўраётган ватандоши Ҳамди Гунайдинга айтиб туркча таржима қилдиради ва сарлавҳачани “Россия ва Ўрта Осиёда олти йил” деб ўзгартириб қўяди. Яъни, Ўрта Осиёни Россияга қарамлигини шу йўсинда бартараф этади. Албатта, Ф. Виллфорт кундалик ёзган чоғларида Ўрта Осиё шак-шубҳасиз Россияга қарам бўлган. Бироқ, ўшанда ҳам, кейинчалик ҳам Али Бодомчи Ўрта Осиёни — Туркистонни озод турк ўлкаси деб ҳисобларди.
Биз кеча пешиндан сўнг машина бузилиб Ҳатай сафаридан ортга барвақт қайтиб келгач, ишхонада икковимиз кечгача юзма-юз гаплашиб ўтирдик. Оғабейим Хуршид Давроннинг интернетдаги “Туркистон кутубхонаси”дан менинг “Лақайлар” номли ҳужжатли рисоламни кўчириб олиб, уни лотин алифбесига кўчириб, муқовалаб кичик китобча ҳолига келтириб олибди. Ҳозир Тожикистонда истиқомат қиладиган лақайлар тўғрисида савол-жавоб қилдик. Сўнг оғабейим “Анвар пошонинг васияти” китобимни чизиб-чизиб ўқиган нусхасини менга кўрсатиб, эътирозларини бирин-бирин баён эта бошлади.
– Биринчиси, нима учун Эргаш қўрбошини “жоҳил” деб сўкасиз? Ахир у қўлидан келганча ватан озодлиги учун курашган-ку! Озодлик йўлида азиз жонини қурбон қилган шаҳиди шарифни “жоҳил” дейиш мумкинми? – деб риторик савол берди.
– Мен билган манбаларда Эргаш қўрбоши “жоҳил” дейилган… Қолаверса, қўқонлик кекса коммунистпараст педагог Пўлатжон Қаюмовнинг (1885-1964) хотирасида ёзилишича, Эргаш қўрбоши бировнинг чақувномасига лаққа ишониб, бегуноҳ ўртакаш шоир Завқийни уриб ўлдирган экан…
– Ўша манбалар русларнинг нуқтаи назарини ифодалаганми? Коммунистларнинг нуқтаи назарини ифодалаганми ўша манбалар?
– Ҳа, шунақароқ.
– Сиз Туркистон учун қайғуриб ёзган китобингизда бошдан-охиригача миллий манфаатни ҳимоя қилсангиз бўлмасмиди?
– Бўларди. Лекин мен КГБ, Партия-Совет архивларидан фойдаланаётганим тўғрисида, айрим фикр-мулоҳазаларим нотўғри бўлиши мумкинлиги тўғрисида махсус огоҳлантириш бериб ўтганман, – деб ўзимни оқламоқчи бўламан.
– Шўравийлар, коммунист яҳудийлар белгилаб берган қолипдан чиқиш керак. Миллат ва уммат манфаати нуқтаи назаридан ҳукм чиқарадиган вақт аллақачон келган.
– Тўғри айтасиз, – дедим.
Суҳбат асносида Америкада истиқомат қилаётган Анварбек ота (Шермуҳаммадбекнинг укаси Нурмуҳаммадбекнинг Афғонистонда туғилган ўғли) билан бирпас телефонда гаплашиб, мобил телефонини менга берди. Саксон яшар Анварбек ота соф Фарғона шевасида гапирарди. У киши ҳам “Анвар пошонинг васияти” китобимни ўқиганини, лекин “опоқим Шермуҳаммадбек тўғрисида ўрислар тўқиб чиқарган уйдирмалар Иброҳимбек тилидан ўтиб кетиб қолганини” афсусланиб таъкидлади.
– Албатта, хафа бўлманг, ўғлим, масаланинг нозик томонларини сиз билмаслигингиз мумкин, лекин биз билан бақамти яшаётган таржимонингиз бор ҳақиқатни биларди-ку?! Нега керакли ўринларига изоҳ бериб кетмайди? Мен сиздан эмас, кўпроқ таржимонингиздан хафа бўлдим, – деди Анварбек ота куйиниб.
– Ота, китобимни қайта нашр этиш чоғида фикр-мулоҳазаларингиз албатта инобатга олинади, – деб ваъда бердим.
Анварбек ота мени Америкага таклиф қилди. Биз самимий хайр-хўшлашдик.
– Тўғри гапларни айтди, қайта нашрида ҳамма фикр-мулоҳазалари ҳисобга олиниши керак, – дедим оғабейимга.
Али Бодомчи ҳам гапларимни маъқуллади.

nabi
Набижон Боқий Онадўлида

Тошкентга қайтганимдан сўнг бир оқшом ёзувчи Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон билан айнан “босмачилик ҳаракати” тўғрисида гаплашиб ўтирсак, Оллоҳ-Оллоҳ, биродаримиз ҳам: “Туркистонда озодлик учун қўлига қурол олиб курашган боболаримизнинг унча-мунча камчилиги бўлса, пашшадан фил ясамаслик керак, беайб – парвардигор”, деди. Қаранг, Нуруллоҳ олти минг чақрим нарида яшайдиган Али бей оға гапларини такрорласа бўладими?! Ё қудратингдан!..
Эртаси куни Али Бодомчи мени автобусга ўтирғизиб, Анқарага кузатиб қўйди. У ерда мени Урхон Қовунчи афандимиз кутиб олди, эртаси куни “Турк ўчоқлари”да учрашув бўлди. Унда илгари Туркистонда ишлаб юрган чоғлари Бахтиёржон орқали танишиб биродар бўлиб қолганим Ёқуб бей Умарўғли билан кўришдим; Ёқуб бей ҳозир фидокор шоир оғамиз Али Оқбош билан биргаликда “Қардош қаламлар” журналини нашр этмоқдалар. Шу оқшом манзилга етиб боргунимча оғабейларим йўл-йўлакай телефон қилиб ҳол-аҳволимни сўради.
Кейин Анқарадан Истанбулга автобусда кетаётганимда ҳам Али Бодомчи афандим дам-бадам телефон қилиб турди. Тошкентга етиб келганимдан кейин ҳам аҳволимни сўраб-суриштириб чарчамади бояқиш. Ташаккур, оғабейим, яна фараҳбахш кунларда ёруғ юз билан кўришгунча соғ-омон бўлинг! Ийи кунлар, афандим!

Тошкент, Дўрмон
2013 йил 4 январ

(Maqolaning lotin alifbosidagi nusxasini yuklang)

ILOVA

78

Ali Bademci
TÜRKİSTAN MİLLİ İSTİKLAL HAREKETİ KORBAŞILAR

Tanrı, Türkistan’ı Türkler için yaratmıştır. Kaşgarlı Mahmud’un naklettiği, Türklerle ilgili meşhur hadis-i kudside Maşrık (Şark-Doğu) deyimiyle Türkistan ifade edilmektedir. Türkistan sadece Türklüğün değil, aynı zamanda İslamiyet’in de yurdudur. 9. asırda Arapların idaresizliği sebebiyle, Maide Suresi 54. ve Tevbe Suresi 39. ayetlerindeki Tanrı buyruğu, adeta tecelli edercesine İslamiyet, Türklüğün güçlü ve layık ellerine, Türkistan’da tevdi edilmiştir. Bu sebeple, Buhari, Tirmizi, Biruni, İbni Sina, Ahmed Yesevi, Uluğ Bey, Babür, Nevai, Nakşibendi, Merginani, Hoca Ahrar, Timur, Şahruh, Hüseyin Baykara, Ali Kuşçu, İbni Hasan gibi Türkistanlı alimlerin, devlet adamlarının, ilahiyatçıların önderliğinde, Türk-İslam Medeniyeti, Türkistan’da altın çağını yaşamıştır.
Her bakımdan, bugünkü dünyanın ihtiyaç duyduğu bakir kaynakların en büyük kısmına zengin rezervler halinde sahip bulunan Türkistan, en kötümser araştırmaların verdiği bilgiye göre, bugün dertli sinesinde 50.000.000’u aşkın Müslüman-Türk’ü barındırmaktadır. Fakat Türkistan, “hürriyet asrı” adı verilen 20. yüzyıla, müstemleke olarak girmiştir; ve bu sömürü hayatı el’an da devam etmektedir. Türkistan’ın Mehmet Akif’i, Şair Çolpan’ın:

Külgen başkalardır,
Yığlagan menem.
Oynağan başkalardır,
İnleğen menem.
Erk erteklerini işitken başka,
Kulluk koşuğun tinleğen menem.
Erkin başkalardır, kamalğan menem.
Hayvan katarında sanalğan menem.

Mısralarda, daha 19. asrın başında, Türkistan’a başlayan Rus istilaları neticesinde, bugün, Batı Türkistan’ın Sovyet Rusya, Doğu Türkistan’ın Çin Halk Cumhuriyeti gibi dünyanın dört bucağında “bağımsızlık şampiyonluğu” yapan iki dev kızıl emperyalizmin kirli çizmeleri altında müstemleke olan Türkistan’da, Türklüğün yürekler acısı durumu dile getirilmektedir.
Türkistan Türklüğü, bizim Türkiye’de sanıldığı gibi, Rus ve Çin emperyalizmine öyle kolay kolay boyun eğmemiştir. Belki, dünyada daha başka bir milletin dayanamayacağı, 100-150 yıllık korkunç bir mücadele ile teknolojinin modern silahları ve hür dünyanın ilgisizliğine boyun eğerek, emperyalizmin zincirlerine bağlanmıştır. Dünyanın gözleri önünde cereyan eden ve devam etmekte olan bu korkunç mücadelelerin, sadece Ruslarla ilgili Batı Türkistan’a ait 150 yıllık kısa bilançosu şöyledir:
(1754-1757) arasında 23 yıl süreli Başkurd İsyanları,
(1774-1777) arasında 3 yıl süreli Salavat İsyanları,
(1818-1838) arasında 20 yıl süreli Bükey Orda Kaybak Sultan ve İset Batır İsyanları,
(1820-1847) arasında 27 yıl süren Kine Sarı Sultan İsyanları,
(1851-1857) arasında 6 yıl süreli Can Hoca Batır İsyanları,
(1840-1850) arasında 10 yıl süreli Semerkant ve Buhara İsyanları,
(1860-1863) arasında 3 yıl süreli Mankışla İsyanları,
(1873-1876) Türkmen ve Özbek İsyanları,
(1873-1876) arasında yine 3 yıl süreli Abtavacı Abdurrahman Bek İsyanı,
(1876-1877) arasında 1 yıl süreli Pulat Han İsyanı,
(1878-1894) arasında 16 yıl süreli Yetim Han-Derviş Han-Şakir Can İsyanları,
(1892-1893) arasında 1 yıl süreli Taşkent İsyanları,
(1891-1892) arasında yine 1 yıl süreli Ezler İşan İsyanı,
(1898-1899) arasında 1 yıl süreli Dükçü İşan İsyanı,
(1905-1906) Muhtelif Ayaklanmalar,
(1916-1917) Umum Halk Ayaklanması ve
(1917-1934) arasında tam 17 yıl süreli Basmacılar Milli İstiklal Hareketleri ile günümüze kadar devam eden, bitmeyen mücadele…
Bu muazzam mücadeleler ve akan kanlar, Türkistan’ın, istiklalini korumaya ve kurtarmaya yetmemiştir. Ama, şartlar ne olursa olsun Türkistan bir gün kurtulacaktır. Tevfik Fikret’in dediği gibi;

Zulmün, topu var, güllesi var, kelesi varsa, Hakkında bükülmez kolu, dönmez yüzü vardır,
Göz yumma güneşten, nuru ne kadar kararsa,
Sönmez her ebedi gecenin, bir gündüzü vardır.

Mısralarıyla ifade ettiği gibi, Kızıl Rusya ve Çin’in; topuna, tüfeğine, atomuna, zulmüne ve terörüne rağmen Türkistan bir gün hür olacaktır. Eğer uğrunda dökülen kanlar yetmemişse, kan verecek, yiğit ülkücüler çıkacaktır.

Tarih 10 Mart 1970… “Osmanlılar, Ruslar’ın Asya siyaseti ve Türkistan” başlıklı bir makale hazırlıyorum. Adana’ya henüz yeni gelmiştim. Aynı gün, Belediye hoparlörlerinden şu haber veriliyordu: “Türkistan Milli Mücahidi Şir Mehmed Bek vefat etmiştir. Cenazesi bugün saat…. Evinden alınarak Asri Mezarlığa defnedilecektir. Dost ve akrabaları ile hemşehrilerine duyurulur, …” Evet Şir Mehmed Bek… Türkistan Türklüğünün, 20. asırda. Çarlık idaresine karşı son, Bolşevikler’e karşı ilk ve en büyük isyan hareketinin Kör Şirmed namlı kahramanı.. Kalktım. Doğruca, M. M. G. Cemiyetine gittim ve tören programını aldım. Ve, bu şanlı gaziyi, hemşerileri, dostları, sevenleri omuzlarında; çok güzide ve muhteşem bir konvoyla, ebedi istirahatgahına tevdi ettik…
Sözünü ettiğim incelemeyi bir daha elime almadım. Tamamlanmak üzereydi; fakat, epey emek sarf ettiğim halde neşretmedim. Aradan 4 yıla yakın bir zaman geçti. 10 Aralık 1973 gecesi. Adana Türkistanlılar Yardımlaşma Derneği’nin tertip ettiği, Muhtariyet Günü’ne katılma fırsatını buldum. Bu gecede birçok Türkistanlı genç konuştu; mücahitler hatıralarını anlattı; milli oyunlar oynandı; sevinildi, coşuldu, gözyaşları akıtıldı; vatandan (Türkistan’dan) getirilen bir avuç toprak hasretle öpüldü, öpüldü… Hıçkırıklarla feryat edildi… Bu pek acıklı manzaraydı ve 20. asırda, bir milletin vatanından kovuluşunu sahneliyordu. O zaman, Bizim Anadolu Gazetesi’nin bir mensubu olarak, mücahitlerle bir röportaj yapmak isteğimi dernek yetkililerine arz ettim; memnun oldular ve hemen yardıma başladılar. Böylece, başta Şirmed Bek’in kardeşi ve milli mücadele sırasında vekili Nur Muhammed Bek ve birçok yakınlarını tanıdım. Aynı zamanda, Türkistan’da Enver Paşa’nın ilk umumi katibi Nafiz Türker’i (Mirza Pirnefes) tanıma mutluluğuna erdim. 27 Mayıs 1975 günü, aramızdan ebediyen ayrılan bu zat gerçekten kültürlü ve mümtaz bir şahsiyetti.
Mücahitlerle röportaj yapmak ve böylece bir neticeye ulaşmak imkan harici idi. Çünkü, hepsi dopdoluydu ve birer canlı tarihti. Ve bu canlı tarihler 3-5 yıl sonra, diğerleri gibi göçecekti… Bunun üzerine, hatıralarını yazarak bana vermelerini rica ettim. Kırmadılar. Bana ilk ulaşan hatıralar: Şirmed Bek’e ait biri neşredilmiş, ikisi neşredilmemiş 3 hatırat, Kırgız Mücahid Canıbek’e ait geniş bir hatıra nakli; Hokand ve Mergilan mücahidleri kumandanları Ergeş Korbaşı ve M. Emin Bek’e ait birer biyografi; Türkistan’da Osmanlı zabitlerinin faaliyetlerine dair geniş bir hatırat idi. Bir taraftan da Nur Mehmed Bek’in hatıralarını bizzat yazmağa başladım. Bu iş bir ay kadar sürdü; çünkü, Nur Mehmed çok yaşlanmıştı, heyecanlanıyordu, ara-sıra hafızasını bile kaybediyordu. Diğer yandan, gazete için, mücahidlere vaadim sebebiyle bir tefrika meydana getirmeye çalışıyordum. Epeyce doküman birikmişti. Fakat, bu eserler teker teker neşredilemezdi. Karışıktı. Olayların anlatımında kronolojik sıra yoktu. Velhasıl, hatıra türünde yazılmış her eserin taşıdığı mahzurlar vardı. Üstelik, kontrolü de imkansızdı. Çünkü, Basmacılar, muazzam bir milli hareket olmasına rağmen, bilhassa Türkiye’de az işlenmişti. Yabancı neşriyat için de aynı şey söylenebilir. Nitekim, Türkistan’ın yakın tarihi konusunda cidden sağlam araştırmaları bulunan, sayın hocamız Dr. Baymirza Hayit de aynı şeyi söylüyordu. (Bk. Türkistan Rusya İle Çin Arasında, s. 293/52 veya “Türkistan’da Basmacılık”, Yeni Türkistan, sayı:8, s. 11) Kaynakların kifayetsizliğinden herkes şikayetçiydi. Umumiyetle Sovyet kaynaklarına dayanılıyordu veya yazarın şahsi müşahadelerine (Zeki Velidi Beğ gibi). Her şeye rağmen mücahidlerin ağzından, hareketin tarihinin yazılması denenmemişti; belki ilk olarak buna biz teşebbüs ediyorduk… Netice, böyle gelişti ve adeta “Basmacılar’a göre Basmacılık” noktasından hareketle, “1917-1934 Türkistan Milli Kurtuluş Hareketi-Korbaşılar” başlıklı bir seri yazıyı, 9 Mayıs 1974 gününden itibaren, Bizim Anadolu Gazetesi’nde neşre başladık.
Bu arada çalışmalara da devam ediyorduk. Mücahitler çok memnundu. Çünkü, söylediklerine göre, ilk olarak, kendileriyle hemşerileri olmayan birisi ilgileniyordu. Hemen hemen günümüzün tamamı Adana-Karşıyaka’da ikamet etmekte bulunan Basmacı veya Basmacı çocuğu Özbekler arasında geçiyordu. Böylece, bu çilekeş insanları daha yakından tanımaya gayret ediyordum. Bu arada, hayatta son Basmacı yetkilisi, Nur Mehmed Bey’in, kışın yarım metre kadar sular altında kalan evinde, eski yazı küflenmiş bir defter bulduk. Nur Mehmed Bey: “Bu bizim sicillerimizi ihtiva ediyor. Afganistan’da toparlamıştık. İyi ki bulduk, çok işimize yarayacak.” dedi. Defteri tercüme ettirdik. Gerçekten kıymetliydi. Mücahitlerin künyelerini, hareketin teşkilat yapısını, muharebe yerlerini ve karşılıklı telefat durumunu, vs. ihtiva ediyordu.
Tam bu sırada, Tarsus’ta ikamet etmekte bulunan, Nafiz Türker Bey’den bir mektup aldım: Acele olarak çağırıyordu. Gittim. Bir müddet sohbetten sonra, tefrika hususunda tenkitlerini bildirdi. Memnuniyetimi beyan ettim. Bunun üzerine, bir mahalli gazetede, 2 yıl müddetle neşredilmiş 450 sayfa kadar tutan hatıralarını bana verdi. Bu arada, bir ay kadar Tarsus’a gidip gelmek suretiyle, hatıralarında unuttuğu kısımları yeniden yazdık. Sonra, en mühimi, Enver Paşa’nın Şarki Buhara Harekatı’na ait harb muhaberatını temin eden 238 parça neşredilmemiş mektuplarla, birçok harita-kroki ve resimleri, bana emanet etti. Bu vesikalar bir hazineydi ve Enver Paşa’nın Türkistan mücadelesini aydınlatacak, hissiyattan kurtaracak yegane belgelerdi…
Biz, tekrar çalışmaya koyularak, hatırat ve vesikaların tasnifi ile karşılaştırılması neticesinde 20 kadar dosya meydana getirdik. Bu arada, bu konuda Türkiye’de neşredilmiş, direkt ve endirekt kaynakların da tamamı gözden geçirildi. Ve, o günden bugüne, elinizdeki eder 1. Cild olarak meydana geldi…
Kitabın adı hususunda da bazı açıklamalarda bulunmak isterim:
1917-1934 yılları arasında, önce Fergana’da başlayan; sonra Buhara, Semerkant, Zerafşan ve Hive’ye kadar yayılan ve kısa fasılalarla 1934 yılına kadar devam eden Rus emperyalizmi aleyhtarı isyan hareketlerine; bugün, Türkistan’da 200 yıllık emperyalist maziye sahip Sovyet Ruslar, “Basmacı-Basmaçı” adını vermişlerdir. 6 yıl, iki kıta üzerinde kurulu dev Rus İmparatorluğu idarecilerine korkulu günler yaşatan, bir 10 yıl da ciddi endişelerden kurtulamamalarına sebep olan ve hala izleri hafızalardan silinemeyen maruf hareketin tafsilatlı serencamına geçmeden, şu “Basmacı” lafzı üzerinde biraz durmak istiyorum.
“Basmacılar İsyanı” hakkında, yarım asırlık ömrü aşan komünizmin emrindeki Sovyet tarihçileri çok şey yazmışlardır. Sovyetlere cevap mahiyetinde, Rusya dışında da kıymetli bildiriler neşredilmiştir. Sovyet kaynaklarının tamamı, “Basmacı” deyimi ve manası etrafında birleşmektedir. “Basmacı” basmak fiilinden “Baskıncı-haydut” demektir. Diğer bir deyimle veya orijinal anlamı ile “Basmacı”, “Baskın yapan” olarak da ifade edilebilir. Esasen, bu “Basmacı” deyimi, Sovyet yöneticilerinin kendi idare ve sömürülerine karşı hareketleri ifade etmek üzere icat ettikleri bir deyim değildir. Türkistan’a Rus istilalarının başladığı daha 19. asır başından itibaren Çarlık Rusya’sına karşı meydana gelen milli mukavemet hareketlerine, Rus idaresi, “Basmaçı” gözüyle bakıyordu. Fakat, bu kelimeyi Sovyet idarecilerinin meşhur ettikleri ve dünya çapında bir deyim haline getirdikleri de inkar edilmemelidir.
İşte, bu noktadan hareketle, zaten Çarlığın emperyalist ve istilacı politikasında hiçbir değişiklik yapmadığı daha 50 yıl önce ispat edilmiş bulunan Sovyet Rusyası için, 1917-1924 (34), milli hareketine bir istiklal hareketi gözüyle bakılması elbette beklenemezdi. Fakat, bugüne kadar ısrarla, hala maruf milliyetçi hareketin elebaşı ve hayatta olanların torunlarının bile Türkistan’dan kilometrelerce uzakta takip altında bulundurulması, meselenin Sovyet Rusya politikası yönünden ehemmiyetini hala koruduğunu göstermektedir.
Türkiye’de müteveffa Basmacılar Başkumandanı Şirmed Bek’e göre: “Basmacılık, umum Türkistan’ın istiklali için, bir araya gelmiş çilekeş milliyetçilerin hareketidir. Bu hareket, Cengizler’in, Timurlar’ın, Uluğ Beyler’in, Nevailer’in yurdunu Moskof tahakkümünden halas kılmak demektir. Ruslar, kaç yıldır kanımızı emmektedirler. Bayrağımızı Moskof egemenliği- ne hayır diyerek kaldırdık.” Şirmed Bek’in kardeşi Nur Mehmed Bek’e göre Basmacılar: “Müdafaa-yı vatan, müdafaa-yı din, müdafaa-yı millet şiarıyla mücadeleye başlamışlardır.”
Fergana Basmacılığının tarihini yazan S. B. Ginzburg’a göre Basmacılığın emeli: “Türkistan Türkistanlılarındır; ecnebi boyunduruğunu defedeceğiz. Fakir halkın en son entarisini soyan Rus ile harb.” Bu konuda en isabetli hükmü veren, C.H. Ellis de: “Basmacı sözü, Bolşevikler tarafından, Rusya ve Bolşevizm hakimiyetine karşı, Müslüman-Milli ayaklanmasını ehemmiyetsiz halde göstermek için uydurulmuştur.” diyor. Zeki Velidi Togan da, Basmacı hareketini adım adım takip etmiş, aynı kuşağın bir Türkistanlı temsilcisi olarak: “Basmacı harekatı, Türkistan’da 1918-1923 yılları arasında aktif hareketlere iltihakı kabil olan bütün kuvvetleri kendisine celbedip ortaya çıkaran muazzam bir milli harekettir.” demektedir.
Stalin: “Basmacı harekatı, 1918-1924 yılların arasında, Orta Asya’da bir karşı ihtilal ve milliyetçi olarak, Orta Asya Cumhuriyetlerini Sovyet Rusya’dan ayırmak ve sömürücü sınıfın hakimiyetini yeniden kurmak gayesi ile zenginler tarafından yürütülen aleni bir siyasi haydutluk hareketi olarak ortaya çıkmıştır.” diyor. Aynı şekilde, zamanın Kızılordu Türkistan Cephesi Kumandanı Frunze ise, Basmacılığın gayesini: “Def olsun Sovyet hakimiyeti, bağımsız bir Müslüman devletin kurulması.” gibi milli bir sloganla ifade ediyor.
Rusların, bütünü ile lekeleme, küçük görme ve gösterme eğilimlerine rağmen, aleyhte ve lehte söylenenlerin tetkiki ile Basmacılığın muazzam bir milliyetçi hareket olduğu açıkça görülmektedir. Zamanın Sovyet tarihçilerinin Basmacılığı bir burjuva hareketi olarak göstermeleri, onun milli karakterine halel getirmediği gibi, bu tutumun beynelmilel komünizmin bir taktiği veya söylenecek söz bulamadığı zaman, söylenmesi gereken ilk söz olduğu, artık bilinmeyen bir husus değildir.
Meselenin, diğer cihetine gelince; 1917-1924 (34) Türkistan Milli İstiklal hareketlerinin adının, gerek Sovyet, gerekse dünya literatürlerinde, “Basmacı” olarak zikredilmeğe devam edildiği hususudur. Memleketimizde bu konu üzerinde çok az şey yazılmış olmasına rağmen, Türk literatürü de aynı deyimi ithal etmiştir. Basmacı kelimesi orijinal anlamı ile kabul edilse bile, Türkistan Türklüğü için, Türkistan’dan Rus emperyalizmini ve koloniyalizmini defetmek için yürütülen şerefli bir hareket tarzıdır. Fakat, bu muhteşem hareketin bir milli adı da olmalıdır. Nitekim vardır da… Şirmed Bek hatıralarında, halkın kendilerine veya kendilerinin birbirlerine Qorbaşı (Korbaşı) diye hitap ettiklerini yazmaktadır. Ek olarak verdiğimiz orijinal vesikalarda da aynı durum görülmektedir. Diğer yandan, Şarki Buhara Türkmen Basmacılar- ından Mirza Pirnefes: “Biz Basmacı kelimesine Türkiye’de alıştık. Vatanda seyrek duyardık, sadece Rus çevrelerinde. Biz, bize Korbaşı diyorduk. Sonra Enver Paşa geldi ve bunun da değiştirilmesini istedi. Bundan sonra birbirimize Mücahit diye hitap etmemizi emretti.” demektedir. Bu konuda görüşmüş olduğum, Türkiye’de bulunan Basmacı temsilcileri ve evlatları da aynı iddiada bulundukları gibi, elimizde bulunan 12 el yazması tatıratta “Basmacı” kelimesine şiddetle hücum ediliyor ve “Korbaşı” adında ısrar edilerek, önemle duruluyor. O halde, hiç olmazsa, Türkiye’de neden bu Rus lafzını kullanıyoruz?
Baymirza Hayit, “Korbaşı” adının, Türkistan Milli Muhtariyet Hükümeti zamanında (2 ay ömürlü), Hokand Polis Müdürlüğüne tayin edilen Ergeş Bek’e polis müdürlüğü manasında “Korbaşı” denilmesinden ortaya çıktığını yazıyor. Fakat Basmacılar, daha Türkistan Milli Mücadele hareketi ilan edilmeden bu deyimin mevcut olduğunu söylüyor ve “Yiğitbaşı” manasında kullanıldığını ilave ediyorlar.
Her şeye rağmen, biz, Basmacı değil “Korbaşı” adının kullanılmasını savunuyoruz. Şirmed Bek’in vefatı dolayısıyle güzel bir makale neşreden Prof. Dr. Tahir Çağatay Beğ de, ısrarla “Korbaşı”, “Korbaşılar” deyimini kullanmıştır. Bu sebeple, biz de ederde aynı şekilde hareket edeceğiz. Çünkü, her şeyden evvel, “Korbaşılar” tabiri, hareketin milli adıdır. Bunun için bu kitaba, “KORBAŞILAR” dedik. Şimdiye kadar, yerli ve yabancı neşriyatta, hareket “Basmacılar” olarak tanındığı için de, zaruret dolayısıyla paranteze almayı uygun bulduk. Bu kelime üzerinde bu kadar durmamızın sebebi, Rusların Korbaşılar’a Basmacı demesinden bir Türk olarak ar duyduğumuzdan değildir. Çünkü, söylendiği gibi, Rusları basmak, Türkistan’dan kovmak, atmak, Korbaşılar için şerefli bir hareket tarzıdır ve tarih bu gerçeği böyle yazmaya devam edecektir.

ALI  BADEMCİ KITABLARI

045

1917 — 1934 Türkistan Milli İstiklâl Hareketi / Korbaşılar ve Enver Paşa 1-2 (2 Cilt)

1917-24 yıllarında Türkistan’a yayılan ve 1934 yılına kadar aralıklarla sürdürülen isyânların kahramanlarına; Sovyet Ruslar, «Basmacı», Türk mücahitleri ise «Korbaşı» adını vermişlerdir. Esasen Çarlık Rusyası karşıtı millî direnişlere Rus idaresi, «Basmaçı hareketi» gözüyle bakıyordu.

Zeki Velîdî Togan, aynı kuşaktan bir Türkistanlı olarak yakından takip ettiği Basmacı hareketini «muazzam bir millî hareket» şeklinde değerlendirmektedir.

Stalin, «Orta Asya Cumhuriyetlerini Sovyet Rusya’dan ayırmak ve sömürücü sınıfın hâkimiyetini yeniden kurmak gayesi ile zenginler tarafından yürütülen alenî bir siyâsi haydutluk hareketi» olarak tarif ediyor.

Zamanın Kızılordu Türkistan Cephesi Kumandanı Frunze ise, Basmacılığın gayesini: «Sovyet hâkimiyeti def olsun; bağımsız bir müslüman devlet kurulsun.» gibi millî bir sloganla ifâde ediyor.

Türkmen Basmacılarından Mirza Pirnefes: «Biz Basmacı kelimesine Türkiye’de alıştık. Vatanda seyrek duyardık, sadece Rus çevrelerinde. Biz, bize Korbaşı diyorduk. Sonra Enver Paşa geldi ve bunun da değiştirilmesini istedi. Bundan sonra birbirimize Mücâhid diye hitap etmemizi emretti.» demektedir.

İki cilt olan bu kitap, Korbaşılar (Basmacılar) dinlenilerek yazıldı. Onların hatıralarından faydalanıldı. Bu bilgilerle, Türkistan’daki istiklal mücadelelerine Enver Paşa’nın iştirakı, çabaları ve bu yolda şehâdeti, bizzat görgü şahitlerine dayanılarak ortaya konuldu. Hacı Sâmi ile arkadaşlarının ve Türkistanlı yiğitlerin millî kıyamı teşkilâtlandırıp sağlam hedeflere yöneltmek için gösterdikleri destanî mücadele anlatıldı.

09

Sarıklı Basmacı

Türkistan’da  ENVER PAŞA’nın Umûmi Muhaberat Müdürü MOLLA NÂFİZ’İN HATIRALARI

Türkiye’de tanıdığımız adıyla Nafiz Türker Bey, Enver Paşa’nın, Türkistan’da Ruslara karşı mücadele halinde olan Türkistan Basmacıları–Korbaşılar’a katıldığı 22 Kasım 1921’den 4 Ağustos 1922 tarihindeki şehadetine kadar yanı başında bulunan, kanlı gömleklerini toplayan, şehadetinden sonra Hacı Sami Kuşçubaşı ile çalışıp 21 Mayıs 1923’te Afganistan’a, sonra da İran üzerinden Türkiye’ye sığınan 30 kadar karargâh mensubundan biridir.

Onun bilgi, belge ve kültüründen zamanında faydalanılamamıştır. Türkiye’de hemşerileri arasında Z. Velidi Togan, Abdülkadir İnan gibi Türk tarihi ve Türkoloji alanlarındaki dev şahsiyetlerle görüşmüş, fikir alışverişinde bulunmuş, bunlar tarafından bilgi ve görüşlerine daima itibar edilmiştir. Buhara Reisicumhuru Osman Hocaoğlu’nun da iyi dostu idi. 50 yıl Türkiye’de sadece yazmış, okumuş, yanında getirdiği yüzlerce belgeyi ancak bundan sonra değerlendirme imkânı bulmuştur.

Bu kitap onun hatıralarında anlattıkları esas alınarak hazırlanmıştır. Sovyet Rusya’nın Türkistan’a yayılışını ve Türklerin direnişini aydınlatmaya çalışanlarla Ebver Paşa ve arkadaşlarının Türkistan’daki mücadeleleri hakkında araştırma yapanların mutlaka başvurmaları gereken birinci elden çok kıymetli bir kaynaktır.

67

Cengiz ve Yasası Timur ve Tüzükatı

Cengiz Han ve Emîr Timur, iki asra yakın ara ile tarihe hükmetmiş iki büyük cihângirdir. Tabiî ki bir görüşe göre de iki büyük barbar. 18. asırda başlayıp 19. yüzyıl içinde muazzam bir tırmanma gösteren Şarkiyatçılık (Oryantalizm), yahut da «Doğu Bilimciliği» nazarında özellllikle Cengiz Han dünyâ tarihinin en gaddar barbarıdır. Osmanlı’nın öyle uzun boylu bir «Şark Siyaseti» olmadığı, batılıların da tıpkı müsbet ilimler sahasındaki çalışmaları gibi bizi sollaması veyâ bu zamanın bizim devletimizin çöküş yıllarına denk gelmesi sebebiyle, bizim olan «Türkoloji» Gazi’nin yüksek himâyeleri ve engin Türkçülüğü ile Cumhuriyetten sonra başlamıştır. Bu sebeple biz özellikle Cengiz Han ve onun tamamen Türk’e dayalı dahalı devletini ancak Cumhuriyet’ten sonra tanıyabilmişizdir. Anadolu Türklüğü için Timur’un ayrı bir husûsiyeti vardır ki, devletimizi yıkmış olduğundan onu Osmanlı tarihçilerinin yoğun küfürleri ile tanımaktayız. Emîr Timur’un Sultan Bâyezid’e muamelelerini ise çocukluğumuzdan beri dinleriz. Bu sebeple bizdeki Timur düşmanlığı fazladır. Esasında gerek Cengiz Han gerekse Emîr Timur hakkındaki görüşler tartışılmadığı gibi, hâdiselerin tahlilleri de doğru dürüst yapılabilmiş değildir. Nedendir bilinmez ama Moskova’ya bile girmemiş olan Emîr Timur’dan Ruslar şiddetle nefret ettikleri halde, birkaç sefer aynı ülkeleri talan ettiği halde Cengiz Han’ı daha şirin görürler. Rus bilim adamlarının da «Türkoloji» ile ilgili çalışmaları aynı zamanda başlamış olduğundan bu kanaat aynen batılılara da geçmiştir.

Batı’nın Cengiz Han ve Emîr Timur’a karşı açtığı bu kabil kampanyaların, Türklüğün tam bir çöküş devri olan 18. ve 19. yüzyıl boyunca alabildiğince bir sür’atle devam etmesi, aynı zamanda peşinden bir «Türk düşmanlığı»nı da getirmiştir. Bu sebeple mezkûr yüzyıllarda Avrupa ve Orta Doğu’ da, hatta Rusya’da, tarihin en büyük Türk organizasyonu olan Osmanlı’ya karşı haksız ve hukuksuz bir kampanya başlatılmış, Orta Asya’da Çarlık Rusya’sı tarafından bir milletin yok edilişi işte bu yanlı ve yanlış Avrupalı görüşten de cesaret almıştır.
(Tanıtım Bülteninden)

 

(Tashriflar: umumiy 74, bugungi 1)

Izoh qoldiring