Naim Karimov. Abdulla Qodiriy qayerda o’qigan?

033

Ҳар бир ёзувчининг шаклланишида унинг қандай тарихий, илмий ва адабий-бадиий манбалардан озиқлангани муҳим аҳамиятга эга. Пировардида ёзувчи асарлари қимматини белгиловчи шу жараён асосан ўрта ва олий ўқув юртларидаги таҳсил мавсумида кечади. Аммо шундай фавқулодда истеъдод эгалари ҳам бўладики, улар бирор мактаб ёки дорилфунун кўчасидан ўтмай туриб ҳам, хусусий мутолаа йўли билан катта ва бой билим хазинасига эга бўладилар. Ва улар яратган асарлар мактаб ёки мадраса кўрган ёзувчиларнинг асарларига нисбатан умрбоқий бўлиши ҳеч гап эмас. Бироқ бу қоида эмас, истиснодир.

033
АБДУЛЛА ҚОДИРИЙ ҚАЕРДА ЎҚИГАН?
Наим Каримов
011

01 Қодирий Маяковский билан кўришганми?
01 Қодирий шоир Олтойни нега танқид қилган?
01 Қодирийни Московдан нега олиб қолишганди?
01 Кулдирарди, бироқ ўзи кулмас эди.

Ҳар бир ёзувчининг шаклланишида унинг қандай тарихий, илмий ва адабий-бадиий манбалардан озиқлангани муҳим аҳамиятга эга. Пировардида ёзувчи асарлари қимматини белгиловчи шу жараён асосан ўрта ва олий ўқув юртларидаги таҳсил мавсумида кечади. Аммо шундай фавқулодда истеъдод эгалари ҳам бўладики, улар бирор мактаб ёки дорилфунун кўчасидан ўтмай туриб ҳам, хусусий мутолаа йўли билан катта ва бой билим хазинасига эга бўладилар. Ва улар яратган асарлар мактаб ёки мадраса кўрган ёзувчиларнинг асарларига нисбатан умрбоқий бўлиши ҳеч гап эмас. Бироқ бу қоида эмас, истиснодир.

Абдулла Қодирий айрим замондошлари сингари на “Олия” мадрасасида ўқиган, на Сарбонна университетида. Лекин у ёзган икки роман қарийб саксон йилдан бери ўзбек адабиётининг шоҳ намуналаридан бири сифатида севиб ўқилиб келади. Адиб шундай буюк асарларни ёзиш учун қандай тайёргарлик босқичини ўтган? Қаерда ўқиган? Гўзал адабий тилда ёзиш малакасини қаерда ва қандай эгаллаган? Бадиий тафаккури қандай шаклланган?..

Маълумки, ҳаёт – ижод манбаи. Бинобарин, адиб асарларида тасвирланган қаҳрамонларни, воқеаларни ҳаётнинг ўзидан олган. Отаси Қодир бобо ва унинг “дунё кўрган” жўраларидан ажабтовур “романбоп” ҳикояларни эшитган. Жадид газета ва журналларини ўқиган… Лекин булар ҳаммаси ёзувчи учун нари борса “қурилиш материаллари” бўлиб хизмат қилади. Прототипни адабий қаҳрамон даражасига кўтариш, воқеа ва ҳодисаларни саралаш, сараланганларини бадиият меҳварига тизиб чиқиш, тасвирни воқеа моҳияти ва қаҳрамон ҳолатидан келиб чиққан ҳолда турли маромда олиб бориш, зарур бўлганда эса тўлқинлантириб юбориш лозимки, китобхон шу нуқтага келганда ҳайратланиб-ларзаланиб кетсин.

Ёзувчининг шу ижод алифбосини эгалламай туриб катта санъаткор даражасига кўтарилиши маҳол.

01 Адиб “дорилфунун”лари

044 Абдулла Қодирий таваллуд санасини турли йилларда турлича айтиб келган. Чунончи, у 1926 йилда ҳибсга олинган вақтида: “Мен қайси йилда ва қайси ойда туғилганимни билмайман”, деган бўлса-да, “Айблов хулосаси”да унинг 30 ёшда экани қайд этилган. Агар шу фактга асосланадиган бўлсак, адиб 1896 йилда туғилган бўлиб чиқади. (Ҳозир 1894 йил унинг туғилган санаси сифатида қабул қилинган.) Яна шу “Айблов хулосаси”га қараганда, у ўз уйида хат-саводини чиқариб, ўқиш-ёзишни ўрганган.

Қодирий, суддаги нутқидан маълум бўлишича, 9-10 ёшларида мактабга борган ва “икки-уч йил чамаси” эски мактабда ўқиган. Кейин ўн икки яшарлик чоғида, иқтисодий қийинчилик орқасида, отасининг хоҳиши билан бир савдогарнинг уйида хизматчи бўлиб ишлаган. Савдогар русча ёзув-чизувни биладиган одамга муҳтож бўлгани учун уни рус-тузем мактабига ўқишга берган. Абдулла шу мактабда икки йил ўқиган, аммо уй хизматларидан ортмагани боис унинг рус тилини ўрганишида бирор силжиш бўлмаган. Шундан кейин у отасига ёлвориб, уйига қайтади ва рус-тузем мактабида ўқишни давом эттиради. Акаси шу йилларда тоқичилик билан машғул бўлгани учун “мактабдан бўшаган кезлари”да у ҳам тоқичилик ва боғ ишлари билан банд бўлади. 1912 йилда эса яна отасининг амри билан “приказчик”лик қила бошлайди. Бўлажак адиб “приказчик”лик қилаётганининг “учинчи-тўртинчи йиллари” – 1915 йилда “хўжайиннинг иши тўхтаб, дўконига печать тушади”. Шундан кейин у қиш кириб, тоқичилик ишлари тўхтагунга қадар яна акаси билан бирга ёғоч рандалайди. Сўнгра “бир қиш мадрасада ўқиб, кўклам келгач, яна тоқичиликка кетади”. Орадан кўп ўтмай, 1917 йил февраль инқилоби рўй беради ва Қодирий халқ милицияси, озиқ-овқат қўмитаси сингари янги давлат муассасаларида хизмат қила бошлайди.

Шундай қилиб, Қодирий 1917 йилга қадар бўлган даврда икки-уч йил эски мактабда, уч йил рус-тузем мактабида ва бир қиш мадрасада таҳсил олди. У айни вақтда бир бойнинг хонадонида хизматчи, иккинчи бойнинг қўлида “приказчик” бўлиб ишлади, акаси билан бирга дурадгорлик қилиб, рўзғор аравасини тортди. Агар Қодирийнинг 1919 йилдаёқ “Ўткан кунлар” романини ёзишга киришганини эътиборга олсак, адибнинг икки мактаб ва мадрасада олган билими унинг ижодкор сифатида шаклланишида етарли база бўла олганмикин?..

А.Қодирий ижодининг илк тадқиқотчиларидан бири профессор А.Саъдий “Ўзбек буржуа адабиёти” (1935) дарслигида адибнинг “3-4 йил эски мактабда ўқиб (1907 йилгача), эскича ўқиш ва ёзишга ўрган”гани ва шу вақтда “эски достон ва ҳикояларни ҳавас билан ўқий бошлаган”ини айтган. Аммо бу ҳол ҳам Қодирий ижодининг бошланиши ва равон йўлга чиқиб олишига ёрдам бера оладиган омиллардан эмас. Шунинг учун у, А.Саъдийнинг ёзишича, “приказчик”ликдан кетганидан кейин “ишни (ўқишни, демоқчи – Н.К.) давом қилдириш фикрига тушади”. “Четга кетиб ўқиш учун имконият топа олмасдан, – деб ёзади олим, – охирда жадидлар таъсири билан ислоҳ этилган мадрасалардан бирига (Хўжа Аҳмадбой мадрасасига) кириб, 2 йил мадрасада ўқийди. Унда бир неча жадид ўртоқларнинг ҳаракатлари билан арабча ва форсча тил дарсларини янги усулга кўчируб, жадидлаштириб, …шу мадрасада ҳалиги тилларни ўрганиб чиқади”.

А.Саъдийнинг Қодирий ҳаёти ва ижодига оид бу ва бошқа маълумотларни унинг ўзидан олгани шубҳа уйғотмайди.

Адибнинг асосий биографи унинг тўнғич ўғли Ҳабибулла Қодирийдир. Унинг қариндош-уруғлар ва бошқа замондошларнинг хотираларига асосланиб ёзишича, отаси дастлаб Зангиотадаги мулла Олим ва мулла Зиёлардан, рус-тузем мактабида эса мулла Алижондан сабоқ олган. Қодирийнинг боғ қўшниси Турсун отиннинг нақл қилишича, бўлажак ёзувчи ўқишдан қайтгач, унинг уйига кириб, “Юсуф ва Зулайҳо”, “Фарҳод ва Ширин” сингари халқ китобларини ўқиган.

Шу йилларда “Турон” театр тўдаси ташкил топиб, ўз спектаклларини “Турон”, “Шарқ саҳнаси” ва “Колизей” театрлари саҳналарида намойиш қилиши, “Садои Туркистон” сингари газеталар, “Ойна“ сингари журналларнинг чоп этилиши Қодирийнинг маънавий ва маърифий оламию дунёқарашини ағдар-тўнтар қилиб юборади. У “Падаркуш” спектакли таъсирида “Бахтсиз куёв” пьесасини ёзади; Туркистонда ҳукм сураётган аянчли ижтимоий шароит жадид матбуоти туфайли кўзи очилган Қодирийда “Жувонбоз”, “Улоқда”, “Жинлар базми” сингари ҳикояларни, “Тўй”, “Аҳволимиз”, “Миллатга бир қарор” сингари шеърларни ёзиш эҳтиёжини уйғотади. Қолаверса, шу йилларда Туркистонга Туркия, Озарбайжон ва Татаристонда нашр этилган даврий нашрлар билан бирга бадиий асарлар ҳам келаётган ва улар орасида араб ёзувчиси Жўржи Зайдоннинг Вальтер Скотт романлари таъсиридан холи бўлмаган романлари ҳам бор эдики, улар ёш адиб учун адабий мактаб вазифасини ўтайди.

01 Адабий билим олиш истаги

Ўтган асрнинг 10-йилларида миллий матбуот эндигина шакллана бошлаётган, ўзбек-озарбайжон, ўзбек-татар адабий алоқалари ҳам эндигина изга тушаётган эди. Шундай адабий-маданий алоқалар бошланган даврда туркистонлик ёзувчиларда роман ёзиш иштиёқи пайдо бўлади. Ҳали янги адабий жанрнинг қонун-қоидалари билан танишиб улгурмаган ёзувчилар роман ёзишга бел боғлайдилар. 1914 йили “Туркистон вилоятининг газети” (75-79-сонлар)да Мирмуҳсин Шермуҳамедовнинг “Бефарзанд Очилдибой” “роман”идан айрим парчалар эълон қилинади. Адабий жараёндаги шу муҳим янгиликдан илҳомланган Ҳамза “Янги саодат” “миллий роман”ини ёзиб, уни 1915 йил мартида нашр қилишга муваффақ бўлади. Шу йилларда бир неча ҳикояси чоп этилган Қодирий ҳам 1919 йилда илк романини ёзишга киришади. Романнинг дастлабки боблари “Инқилоб” журналининг 1923 йил февраль-март сонларида эълон қилинади. Адабиётшунос Баҳодир Каримовнинг аниқлашича, орадан бир йилдан зиёдроқ вақт ўтгач, шу журналнинг 1924 йил май сонида романнинг яна бир парчаси чоп этилади. Янги миллий ўзбек романи туғилганини сезган китобхонлар асарнинг сўнгги қисмини интиқлик билан кутадилар.

Аммо нима учундир шундай бир долзарб вақтда “Муштум” журналида хизмат қилаётган Қодирий 1924 йили Москвага бориб, А.Саъдийнинг ёзишича, “Валерий Брюсов адабиёт институти”га, аксар қодирийшуносларнинг айтишларига қараганда эса, собиқ СССР Давлат Журналистлар институтига ўқишга кетади.

Қодирий суддаги нутқида ҳаётининг шу даври ҳақида бундай деган: “Октябрь кундан-кунга ўсди. Унинг ўсиши баробарида маданий, илмий эҳтиёжлар ҳам ўсди… Мен тартиблик, мактаб кўрмаган бир йигит эдим. Унча-мунча билган нарсаларим ҳам ўз тиришувим орқасида замон шароити ва мажбурияти остидаги чала-чулпа гаплар эди. Кейинги кунларда нодонлигим ўзимга қаттиқ ҳис этила бошлаб, бу ҳол билан узоққа кета олмаслигимни сездим ва 1924 йилда хизматимдан жавоб олиб, Москвага ўқишга кетдим. Мақсадим уч-тўрт йил илмий муассасаларда бўлинмак эди”.

Адибнинг бу сўзларидан унинг Москвага нима мақсадда боргани ёки юборилганини англаш қийин. Лекин проф. У.Норматов ва каминанинг сўнгги йиллардаги изланишларидан Қодирийнинг В.Я.Брюсов номидаги Олий адабий-бадиий институтга ўқишга боргани ойдинлашиб қолди. Б.Каримовнинг изланишларидан яна шу нарса аён бўлдики, у Москвага, 1923 йилдан бошлаб Маориф халқ комиссарлиги қошида фаолият юрита бошлаган Тошкент Эски шаҳар вақф бўлинмаси томонидан юборилган ва унга беш ойлик маош билан бир ойлик мукофот олдиндан нақд берилган.

01 Олий адабий-бадиий институт

А.Қодирий мазкур нутқида Москвадаги қайси олий ўқув юртига ўқишга борганини айтмаган. Шундай бўлса-да, аксар адабиётшунослар унинг Журналистлар институтига ўқишга борганини якдиллик билан такрорлаб келишади. Лекин “Ўткан кунлар” романи чоп этилаётган ўша йилларда ёзувчининг янги роман ёзиш режаси билан яшаётган, унинг хаёлини Раъно ва Анвар муҳаббати тарихи банд этаётган, ундаги бадиий ижодга бўлган меҳр журналистикага бўлган эътибордан кўра кучайиб-алангаланиб бораётган бўлиши мумкинлиги ҳеч кимни қизиқтирмайди. Ҳолбуки, адиб билан қилган суҳбатлари асосида мактаб дарслиги учун мақола ёзган ва мақолада адибнинг Валерий Брюсов номидаги Адабиёт институтига ўқишга борганини биринчи бўлиб профессор А.Саъдий айтган эди.

Келинг, дастлаб шу институт билан танишайлик:

В.Я.Брюсов номидаги Адабиёт институтининг асл номи Олий адабий-бадиий институт бўлиб, машҳур рус шоирининг ташаббуси билан 1924 йил 16 ноябрда ёзувчилар томонидан “Соллогуб қўрғони” деб аталган тарихий бинода очилган. Институт СССР Маориф халқ комиссарлигининг Адабий бирлашма (Лито)си қошида Брюсовнинг саъй-ҳаракати билан барпо этилган студия ҳамда шу йилнинг февраль ойида тугатилган Санъат саройи қошидаги адабий курс ва қисман Давлат сўз институти базаларида ташкил этилган. Институтга Брюсовнинг рус адабиёти ва маданияти олдидаги катта хизматлари ҳамда 1923 йил декабрида бўлиб ўтган 50 йиллик юбилейи тантаналари эътиборга олиниб, унинг номи берилган.

Брюсов 1902 йилда ёзган “Мактаб ва шеърият” деган мақоласида Россияда бадиий мактаб, академия ва консерваториялар бўлгани ҳолда, шу вақтгача “Ёзувчилар мактаби”нинг барпо этилмаганини афсус ва надомат билан айтган ҳамда “Шеърият мактаби” ёки “Шеърият академияси”ни барпо этиш ғоясини ўртага ташлаган эди. Машҳур шоир ғоя бериш билангина кифояланиб қолмай, уни амалга ҳам оширади. У институтда маъруза ўқиш, дарс бериш ва амалий машғулотларни олиб бориш учун ўз даврининг барча кўзга кўринган профессор-ўқитувчиларини таклиф этади. Институтнинг қисқа муддатли фаолиятида В.Брюсов (шеър қомуси, қадимги дунё адабиёти, Рим адабиёти тарихи, умумий тилшунослик ва лотин тили), Г.Шенгели (шеършунослик), М.Малишевский (умумий метротоник шеършунослик), М.Цявловский (1800-1830 йиллар рус адабиёти), Я.Зунделович (Гоголь, Достоевский, Тютчев бўйича семинар), К.Локс (назарий поэтика, наср), Ю.Соколов (рус оғзаки ижоди), М.Эйхенгольц (француз адабиёти тарихи), И.Кашкин (инглиз тили) ва бошқа ўз соҳаларининг билимдонлари талабаларга дарс беришади.

Брюсов вафоти (1924 йил, декабрь)дан сўнг, ВКП(б) МК Ташкилий бюроси қарори билан В.П.Полонский институтга ректор этиб тайинланган. Аммо Полонский нашриёт ва таҳририятлардаги вазифаларидан ортмагани сабабли институтга кам келган ва институтга амалий раҳбарлик қилишни проректор М.С.Григорьев амалга оширган.

20-йилларнинг ўрталарида миллий республикалар ваколатхоналари, турли-туман янги ташкилот ва муассасалар пайдо бўлиши билан Москвада уй-жой танқислиги вужудга келади. Ушбу муаммони ҳал қилиш учун тузилган комиссия бир неча олий ўқув юртлари қатори, мазкур институтни ҳам Ленинградга кўчириш ҳақида қарор қабул қилади. Полонскийнинг “Брюсов фарзанди”ни Москвада сақлаб қолиш йўлидаги хатти-ҳаракатлари зое кетади. Институтнинг 40 нафар ўқитувчисидан фақат Шенгели билан Зунделовичгина Ленинградга кўчиб боришга рози бўладилар. Натижада 1925 йил 15 июнда Бош профессионал таълим (Главпрофобр) коллегияси институтни “Ленинградга кўчириш имкони йўқлиги учун” уни тугатиш тўғрисида қарор чиқаради.

М.Григорьев кейинчалик Олий давлат адабиёт курсини ташкил этишга муваффақ бўлади. Институтнинг асосий ўқитувчилари ва қуйи курсларида ўқиган талабаларнинг бир қисми шу курсда, юқори курс талабалари эса бошқа олий ўқув юртларида, жумладан, Ленинград давлат университетининг филология факультетида ўқишни давом эттиришади.

Шу ерда институт ҳақидаги мулоҳазаларга ҳозирча нуқта қўйиб, яна Қодирийнинг суддаги нутқини ўқишда давом этсак. Биз иқтибосни адибнинг: “Мақсадим уч-тўрт йил илмий муассасаларда бўлинмак эди”, деган сўзлари билан тугатган эдик. Қодирий шу сўзлардан кейин давом этиб, деган: “Масковдан 1925 йилнинг июнь ойида ёзги таътилга Тошкентга қайтдим. 25-26-йилнинг таҳсилига Масковга бораман, деб тайёрланган вақтимда Алимов мени олиб қолди…”

Комилжон Алимов Москвага ўқишга боришидан аввал Туркистон компартияси Марказий Комитети матбуот бўлими мудири бўлиб ишлаган. У, бизнингча, Тошкентга ёзги таътилга келиши олдида ёки кейин “Брюсов институти”нинг тугатилганидан хабар топгани учун адибни 1925/26 ўқув йилига боришдан олиб қолган. Аммо у Қодирийга Москвага бормаслик сабабини айтганми ё йўқми, бу бизга қоронғи: Қодирий суддаги нутқида Москвага бормай қолгани сабабини туманлаштириб юборган.

Маълумки, 20-йилларда СССР, афкор омма назарида, халқ ҳокимиятига асосланган илғор давлат, халқ эса ҳокимиятни ўз қўлига олган пролетариатдан иборат эди. Совет давлати раҳбарларининг фикрига кўра, СССРдаги барча ишлаб чиқариш қуролларини эгаллаган, меҳнатни илмий ташкил этиш масаласини ўрганаётган пролетариат маданиятдек, бадиий сўздек қудратли қуролни ҳам ўз қўлига олиши лозим эди. Пролетар маданияти ва пролетар адабиётини яратиш масаласи кун тартибига қўйилган шу даврда пролетар ҳокимиятининг хоҳиш-иродаси билан ташкил этилган “Брюсов институти”нинг асосий вазифаси ҳам даставвал пролетариатнинг бадиий сўздек энг таъсирчан ва энг кучли қуролни эгаллаб олишига кўмаклашиш эди.

Институтда ўқиш муддати 3 йил бўлган. Институт бағридан Ж.Алтаузен, М.Жумабоев, М.Светлов, С.Злобин сингари таниқли шоир, ёзувчи, драматург, танқидчи ва таржимонлар етишиб чиққан.

Институт кейинчалик ташкил этилган М.Горький номидаги Адабиёт институтига пойдевор бўлиб хизмат қилган.

01 Москва хотиралари

01aА.Қодирийнинг Москвадаги айнан “Брюсов институти” ёки бошқа олий ўқув юртида таҳсил олганига оид на бирор ҳужжат, на бирор хотира бор. Аммо Ҳ.Қодирийнинг “Отам ҳақида” китобида адибнинг Москвадаги таҳсил йилларига оид қуйидаги маълумот мавжуд:

“Дадамнинг институтда тинглаган лекцияларидан ёзиб олган иккита 12 варақли, кўк муқовали тўла конспект дафтари (бу дафтарлар устида ҳеч қандай ёзув йўқ эди, баҳарҳол, мен институтда тинглаган лекциялари бўлса керак, деб ўйлайман) 1945 йилгача менда сақланиб келган эди. Конспектнинг бири сиёҳда чиройли русча ҳуснихатда, иккинчиси сиёҳ-қаламда араб алифбосида ўзбекча ёзилган эди…

Русча ёзилган конспектда дунё адабиётидаги баъзи оқимлар ҳақида баҳс боради. Масалан, реализм, идеализм, романтизм, футуризм каби оқимлар; уларнинг кузатган ғоялари, қонуниятлари ва бу оқимларга мансуб кўзга кўринган ёзувчилар қисқа-қисқа баён қилиб ўтилади.

Ўзбекча ёзилган конспектда эса фалсафага оид маълумотлар, масалан, диалектика, мантиқ, кулдан жуз (индукция), жуздан кул (дедукция) қонунлари ва, шунингдек, диққат, туйғу, хаёлот, мушоҳада каби масалалар.

Конспектда индукция ва дедукция қонунлари ҳақида шундай содда бир мисол келтириб ўтилгани ёдимда: “Қарға ўлади. Қарға қушлар туркумига киради. Демак, қушларнинг ҳаммаси ҳам ўлади”. (Бу, индукция – мантиқ илмида жузъий фикрлардан умумий хулосалар чиқаришда қўлланиладиган муҳокама усули.) Конспектда келтирилган бу мисол, аксинча, яна қайтарилади: “Қушлар ўлади. Қарға қушлар туркумига киради. Демак, қарға ҳам ўлади”. (Бу, дедукция – умумий хулосалардан жузъий фикр чиқариш усули.)”

Ўтган асрнинг 20-йилларида “Брюсов институти”да Қодирийга логика ва психологиядан дарс берган М.Григорьев 50-йилларда ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети ва Театр-рассомлик институтида бизга маъруза ўқиганида ҳам шунга ўхшаш фикрларни айтган эди.

Ҳ.Қодирийнинг маълумот беришича, адиб 1925 йил январида қишки таътил вақтида Тошкентга келганида, оила аъзоларига аталган совға-саломдан ташқари, костюм ва соат ҳам олиб келган ва бу соат “ўқишнинг биринчи йилини яхши битиргани учун” берилганини айтган.

Яна шу манбадан маълум бўлишича, 1924 йилда Москвага Қодирий билан бирга ўқишга борганлар орасида Комилжон Алимов ҳам бўлган ва у, Қодирийдан фарқли ўлароқ, рафиқаси Хайриниса Ҳакимова билан бирга борган. К.Алимовнинг 50-60-йилларда ҳаёт бўлган рафиқаси Москвада кечган кунларини хотирлаб, Ҳ.Қодирийга бундай деган экан:

“Ёз ойлари эди. Умр йўлдошим Комилжон Москвага ўқишга борадиган бўлди-да, мени ҳам бирга ола кетди. Москвада биз кўп қаватли зўр бир бинода қўндик. Бинонинг биринчи қавати узун коридор, икки томони қатор ҳужра хоналар эди. Шу ҳужралардан бирида биз турардик, ёнимиздаги ҳужрада эса Жулқунбой яшардилар.

Мен Жулқунбойни авваллари кўрмаган, эшитмаган эдим. Гарчи ёнма-ён турсак ҳам, бошида бир неча кун мен у кишидан (умуман эркаклардан) қочиб кўринмай юрдим. Кейин ўртоғим мени эркаклардан қочмасликка буюрди. Шундан сўнг уйимизга Акмал Икромов, Мирмуҳсин Шермуҳамедов, Абдулҳай Тожиев, Муҳиддин қори Ёқубов (булар ҳам Москвага ўқишга боришган), Жулқунбой ва бошқа шу каби тошкентликлар йиғилишиб, ош қилишиб, суҳбатлашиб кетадиган бўлишди…”

Х.Ҳакимова тилга олган “кўп қаватли зўр бир бино” Новолесная кўчасидаги 2-уй бўлиб, унда Туркистон республикасининг Маориф уйи ва туркистонлик талабалар ётоқхонаси жойлашган, талабалар қайси институтда ўқишларидан қатъи назар, шу ерда истиқомат қилишган.

Х.Ҳакимованинг ҳикоя қилишича, у бир куни Қодирийнинг кир юваётганини кўриб қолиб, унга шундай маиший масалаларда ёрдам берадиган бўлган; Тошкентдан қозон-товоқ, мош-гуруч олиб борганлари учун ётоқхонада миллий таомлар тайёрлаб, Қодирийни меҳмонга таклиф этиб туришган.

01 Яна бир хотира

20-йилларда ўзбек адабиётига кириб келган ёшлар ўртасида “Олтой” тахаллусли шоир ҳам бўлган. Унинг асл исм-шарифи Боис Қориев бўлиб, умидли ёш шоирлардан ҳисоблангани учун республика ҳукумати уни ҳам шу йилларда Москвадаги олий ўқув юртларидан бирига ўқишга юборган. У “Ижоднинг умри боқий” (1976) деган хотирасида ёзишича, 1924 йилнинг ёз ойларида Москвадаги Бухоро Халқ Совет Республикасининг маблағи ҳисобига ташкил этилган ишчилар факультетида иттифоқо Қодирийни кўриб қолиб қолган. Адиб унинг анъанавий саволларига жавобан “соме шогирд, яъни эркин тингловчи” бўлиб ўқиётганини, бир кун Москва Давлат университетида, бир кун Политехника музейида маърузалар тинглаётгани, Санъат музейига қатнаётганини айтиб, турли жойларда адабиёт ва санъат тўғрисида баҳс ва мунозаралар бўлаётганини айтади.

“Бир вақт Москвада, – хотирлайди Олтой, – ўзбекистонлик ҳамшаҳарларнинг рабфак (ишчилар факультети – Н.К.) клубида катта мажлис бўлди. Бу мажлисда Абдулла ака, Шокир Сулаймон, Наим Саид, Анқабой ва Ботулар бор эди. Мажлис тугагач, ҳаммамиз овқатланмоқ учун “Никитинские ворота” (“Никитадарвоза) майдонидаги ошхонага бордик. Абдулла ака табиатан яккахонликни, танҳо юришни ёқтирарди. Шунга қарамасдан, Абдулла акани ҳам ошхонага олиб бордик.

Аммо у киши суҳбатда кишини зериктирмас эди. Тўғри, гапирганда кулдирарди, бироқ ўзи кулмас эди. Сўз аро ўткир мақолларни қистириб ўтарди. Уни гапиртириб қўйиб, ҳикоясини маза қилиб тинглар эдик. “Ўткан кунлар”ни қандай қилиб ёзгансиз? Нима учун мозийни олдингиз?”, деб Шокир Сулаймон савол берарди.

“Ўткан кунлар”ни ёзишимга сабаб, биринчидан, отамдан эшитган ҳикояларим бўлса, иккинчидан, ўзимнинг ўтган тарихга бўлган иштиёқим, муҳаббатим, халқимнинг ўтмишини бўёқларда тасвирлашга уриниб кўриш орзуси бўлди. Ўтмишни билмасдан ҳозирни тушуниш қийин…”, деб изоҳ берарди.

…Абдулла ака ўз сўзида, адабий асарда бадиий тасвир, деталь ва тафсилотлар, чуқур фикрлар бўлмаса, у адабий асар бўлиши қийин. Адабиёт – ҳаёт деганимиз. Ёзувчи ҳаётни ўзининг дунёқараши, ғоявий тушунчаси орқали, жозибали сўзлар билан тасвирлаб кўрсатиши лозим, деб айтарди.

Абдулла аканинг қўлида доим даста-даста газета-журналлар кўрардим. У кўп ўқирди, ҳодиса ва воқеаларни назаридан ўтказиб, ўрганиб борарди. Лангарҳовуз (Москвадаги “Чистые пруды” деган жой бўлса керак – Н.К.) балиқларига нон ушоғини ташлаб, балиқларнинг сув юзида нон талашиб ўйнашганини завқланиб томоша қиларди”.

Қодирий Москвада Олтой билан учрашгунига қадар унинг шеърларини ўқимаган бўлиши мумкин. Аммо у Москвада Олтой билан суҳбатдош бўлиб, унинг футурист шоир эканини “кашф этгач”, “Пилдир-пис” деган пародия ёзиб, пародияни Олтойни мазах қилувчи изоҳ билан “Муштум” журналининг 1924 йил 17-сонида эълон қилган. Қодирийнинг Олтойга бўлган муносабати шундай салбий тус ола бошлаганига қарамай, у, чамаси, 1924 йил Октябрь байрами кунларида, Олтойнинг таклифи билан, Шарқ меҳнаткашларининг коммунистик университетидаги адабий кечага боради. Кечада дастлаб Октябрь инқилобининг оламшумул аҳамияти тўғрисида маъруза ўқилиб, сўнг минбарга Маяковский бошлиқ “комсомол шоирлар” кўтарилиб, шеър ўқишади.

“…Абдулла ака, – хотирлашда давом этади Олтой, – А.Жаровнинг шеър ўқишини жуда мақтади. “Унинг гавдаси забардастлиги, баҳайбатлиги ўз шеърига монанд, шеъри ҳам шу қадар баҳайбат, кишида лўнда таасссурот қолдиради”, дегани ҳамон ёдимда.

Абдулла ака Владимир Маяковскийнинг шеър манераси, пафоси, оддий сўзлардан шеър дарёси яратиши, тилининг жозибадорлиги, тингловчилар қалбини занжирбанд қила олиш маҳоратига қойил қолганини алоҳида таъкидлади. “Саҳна, зал, девор, борлиқ, одам ва жиҳозлар ҳам худди шеърга айланиб кетгандай, шеърига жўр бўлгандай туюлади”, деди. “Шеър ўқиш ҳам катта маҳорат экан. Мен Маяковский шеърини ўзим ўқисам, унча тушунмас эдим. Энди маълум бўлдики, камчилик ўзимда экан”, деб айтди”.

Олтойнинг Қодирий билан 1924 йилда бўлиб ўтган шу икки учрашув ҳақидаги хотираси адиб ҳаётининг биз, адабиётшунослар, учун қоронғи бўлиб келаётган Москвадаги талабалик даврини, оз бўлса-да, ойдинлаштириши билан муҳим аҳамиятга эга.

01 “Масков хатлари”

Қодирий, суддаги нутқига қараганда, 1925 йил 1 ноябрдан “Муштум” журналида ишлашда давом этди. Мен гарчанд “давом этди”, деб ёзсам-да, аслида Қодирий билан “Муштум” журнали ўртасида узилиш бўлмаган. У Москвага борган илк кунларидан бошлаб журналга “Масков хатлари” деган умумий сарлавҳа остида 5 та хат ва бир неча ҳажвий мақолалар йўллаган ва улар “Муштум”нинг 1924 йилдаги 7-8, 10, 12, 18, 24-сонларида чоп этилган. “Жулқунбой” тахаллуси билан эълон қилинган бу хатларда Москвадаги Қодирийнинг кўзига хунук кўринган кишилар ва воқеалар ҳақида баҳс юритилади. У дастлаб ҳажвбоп шахслар ва ҳодисаларни тополмай, Туркистон республикасининг Маориф уйига келган “Туркистон”, “Зарафшон”, Фарғона” сингари газеталарни варақлаб, Элбек, ўайратий, Шокир Сулаймоннинг шеърларидаги ўзига манзур бўлмаган ўринларни ҳажв қилади, бу газеталардаги услубий ва имловий хатоларга эътибор қаратади. Кейин Москвада ўқиш учун ёш болалари билан бориб, Бухоро Маориф уйида яшаётган аёллар ҳолатини, Миландаги опера студиясида ўқиш учун кетаётган Қори Ёқубовнинг Италия элчихонасидан виза ололмай, Москвада сарсон-саргардон бўлиб юриши сабабларини ўрганмай туриб, уларни шарманда қилувчи ҳажвиялар ёзади.

Умуман, ўзбек адабиётида Абдулла Қодирий ва Жулқунбой деган икки ёзувчи бор. Бу машҳур номлар гарчанд бир кишига мансуб бўлса-да, Абдулла Қодирий билан Жулқунбой бир-бирига асло ўхшамайди, ҳатто баъзан бир-бирини рад этади. “Масков хатлари”ни ҳам, “Йиғинди гаплар”ни ҳам, чамамда, Абдулла Қодирий эмас, Жулқунбой ёзган. “Ўткан кунлар” ва “Меҳробдан чаён”ни эса Жулқунбой эмас, Абдулла Қодирий яратган. Жулқунбой одамзод эътиборини воқеликдаги чиркин ҳодисаларга қаратиб, уларни кулдиришга интилса, Абдулла Қодирий воқеликдаги одамзоднинг яшаши ва курашига куч ва руҳ берадиган ҳодисаларни кўриб, уларни қаламга олади. У одамзод эътиборини воқеликдаги чиркин ҳодисаларга қаратганда эса ўзи ҳам йиғлайди, одамзодни ҳам йиғлатади.

01 Бир савол

Ойбек ва Собир Абдулла 1946 йилнинг ёз ойларида Бекободга бориб, Фарҳод гидроэлектростанцияси қурувчилари билан учрашув ўтказишган. Шу воқеадан хабар топган тожик шоири Аширмат (ўзбек шоири Назарматнинг акаси!) уларни ўз туғилган жойи – Нов туманига таклиф этган ва меҳмонлар, Бекободдаги учрашувлардан сўнг, Новга етиб боришган.

Шу йилларда Нов туманида партия ташкилоти котиби бўлиб хизмат қилган Абдулаҳад Қаҳҳоровнинг хотирлашича, устоз Ойбек новлик адабиёт ва санъат шинавандалари билан суҳбатлашган ва уларнинг Абдулла Қодирий ҳақидаги саволларига жавобан, жумладан, бундай сўзларни айтган: “…1924-1925 йиллар менинг ёзувчиликка ҳавасманд чоғларим эди. Қодирийнинг Москвадан келганини эшитиб, икки-уч ўртоқ уни кўргани боғларига бордик. Бизни меҳмон қилдилар, Москва таассуротларидан сўзлаб бердилар. Шунда, ёдимда, Қодирий биз, ёшларга ўгит тариқасида сўзлаб, миллий республикалар ёзувчиларининг дунёқарашини кенгайтиришда рус адабиётининг аҳамияти катталигини айтган эди. У, айниқса, Лев Толстой ва Чеховни севиб сўзларди”.

Қодирийнинг Москва сафаридан кейинги ҳаёти ва кайфиятига оид шу хотирада унинг ватанига қандай бой ва гўзал таассуротлар билан келгани бир оз бўлса-да ойдинлашиб турибди.

Қодирий Москвада яшаган 1924-1925 ўқув йилида, Олтой хотирасида тилга олинган ўзбек ёзувчиларидан ташқари, Фитрат билан Чўлпон шу ерда бўлишган; Маннон Уйғур раҳбарлигидаги собиқ “Ҳамза” театрининг бўлажак асосчилари шу ерда таълим олишган. Акмал Икромов билан Файзулла Хўжаев ҳар сафар Москвага хизмат сафари билан боришганида, шу ерда таҳсил олаётган талабалар билан учрашиб, уларга руҳ бағишлаб, зарур бўлса, моддий ёрдам кўрсатиб кетишган. Москванинг диққатга сазовор жойлари, театр ва музейларига барча талабалар доим бориб туришган. Москва шу йилларда том маънода маданият ўчоғи бўлиб, у ерда таълим олган ўзбек талабаларининг аксари давлат, фан ва маданият арбоблари бўлиб етишган.

Наҳотки, шу маданий Москва “Брюсов институти”да ёки, борингки, Журналистлар институтида ўқиган Абдулла Қодирий ижодида “Масков хатлари”дан бошқа бирор ёруғ из қолдирмаган бўлса?! Балки рус адабиётшуноси Л.И.Кли­мович ёзганидек, Қодирий шу сафар чоғида “Ўткан кунлар” романига сайқал беришда давом этгандир…

хдк

(Tashriflar: umumiy 147, bugungi 1)

Izoh qoldiring