Najmiddin Komilov: Inson — iloh ilmining tajassumi

044

Қалбида олам асрорини мужассам этиб, узоқ йиллар маънавий меросимиз устида жиддий изланишлар олиб борган заҳматкаш олим, профессор Нажмиддин Комиловнинг «Тасаввуф ёки комил инсон», «Тафаккур карвонлари», «Комил инсон ҳақида тўрт рисола» каби бир қанча беназир тўпламлари, форсийдан таржималари беназир аллома вафотидан кейин ҳам китобхонлар қизиқишининг диққат марказида турибди.Эътиборингизга устоз олим билан 2008 йили ёзиб олинган суҳбатни тақдим этамиз.

012
ИНСОН – ИЛОҲ ИЛМИНИНГ ТАЖАССУМИ
Таниқли адабиётшунос олим, профессор Нажмиддин Комилов билан суҳбат
Суҳбатдош: Адиба Умирова
09

Бордию киши нафсини ёмонликлардан поклай олмаса, дунё алдовларига учиб йўлдан озади. Шу ўринда ватандошимиз Фузайл ибн Иёз Самарқандий ҳам шу маънода буюради: «Уч нарса қалбни тошга айлантиради: кўп ейиш, кўп ухлаш ва кўп сўйлаш». Демак, нафсни тузатишда меъёрий ейиш, оддий кийиниш ва маъноли яшашга эътибор қилиш лозим.

Кўнгил, ният ва вужуднинг поклиги инсонни комилликка етказади. Моҳиятан эса баркамол, ахлоқан, руҳан, маънан покиза инсон ҳар қандай жамиятнинг ҳам бебаҳо бойлигидир. Бугун мамлакатимиздаги барча таълим-тарбиявий жараёнлар, жумладан, илоҳиёту тасаввуфнинг ҳам ўша олий мақсадни амалга ошириш учун қўшаётган ҳиссаси беқиёс.Қалбида олам асрорини мужассам этиб, неча йиллардан буён маънавий меросимиз устида жиддий изланишлар олиб бораётган заҳматкаш олим, профессор Нажмиддин Комиловнинг «Тасаввуф ёки комил инсон», «Тафаккур карвонлари», «Комил инсон ҳақида тўрт рисола» каби бир қанча беназир тўпламлари, форсийдан таржималари аллақачон китобхонларнинг юрагидан жой олган.Кўнгил, ният ва вужуднинг поклиги инсонни комилликка етказади. Моҳиятан эса баркамол, ахлоқан, руҳан, маънан покиза инсон ҳар қандай жамиятнинг ҳам бебаҳо бойлигидир.
Бугун мамлакатимиздаги барча таълим-тарбиявий жараёнлар, жумладан, илоҳиёту тасаввуфнинг ҳам ўша олий мақсадни амалга ошириш учун қўшаётган ҳиссаси беқиёс.
Қалбида олам асрорини мужассам этиб, неча йиллардан буён маънавий меросимиз устида жиддий изланишлар олиб бораётган заҳматкаш олим, профессор Нажмиддин Комиловнинг «Тасаввуф ёки комил инсон», «Тафаккур карвонлари», «Комил инсон ҳақида тўрт рисола» каби бир қанча беназир тўпламлари, форсийдан таржималари аллақачон китобхонларнинг юрагидан жой олган.
окингина ижодхонасига шўн­ғиб ўзининг соҳир хаёллари билан банд, фарзандлари ардоғида, шогирдлари қуршовида яшаётган Нажмиддин акани ҳар доим учратганимда негадир домла билан суҳбатлашишга чоғланардим. Балки, Нажмиддин Комиловнинг ёзганларини юракдан ҳис қилиб англаган, ҳайратланган ҳар қандай ўқувчи қалбига бу туйғу бегона эмасдир.

09

— Домла, баҳри уммондай сарҳадсиз мавзулар доирасида қилаётган янги тадқиқотларингизни кузатиб, қалбимизда сиз билан кўнгилдан суҳбатлашишга истак туғилди.

— Миннатдорман. Хўш…

— Шайх Нурий “Тасаввуф — нафс лаззатларидан воз кечишдир” деган бўлса, атоқли шоир Бобо Тоҳир эса “Тасаввуф — ўлими йўқ ҳаёт ва ҳаёти бўлмаган ўлимдир, яъни нафсоний — ҳайвоний ҳаётда ўлмоқ ва инсоний ҳаётда яшамоқ”, деб бу маънони янада аниқроқ қилиб баён этган. Келинг, суҳбатимизни ҳам тасаввуфнинг асл маънавияти ва моҳиятини англашдан бошласак…

— Тасаввуф маънавияти кенг қамровли тушунча. Унда ахлоқ, маънавият, мафкура, ғоя, дунёқараш, маърифат, тафаккур, давлатчилик, жамиятшунослик, тарбия — барча-барчаси бор. Бу масалаларнинг ҳаммаси инсон маънавияти, оила маданияти ва давлатчилик тафаккури атрофида бирлашади. Бир ҳолни таъкидлаш зарурки, тасаввуф инсонни улуғлаб, маънавий камолот ичра яшаб ўтишга ундайди. Шу ўринда бир жўяли мисол келтириб ўтсам.
Шайх Жунайд Бағдодий буюради: “Ҳар бир амал Ҳақ таолонинг иноятидир”. Демак, эзгуликни мақсад қилиб, фаолиятига киритган кишини Аллоҳ тао­ло қўллайди. Шайх Абубакр Фаррож эса амалнинг моҳиятини бундай шарҳлайди: «Яхшиликни яшириш, ёмонликларни яширишдан тузукроқ, шунда нажот топишга умид бор». Бу ҳукмга кўра, инсон ўз фаолияти давомида ўзгалар учун қиладиган яхшиликларига эътибор бермасликлари керак, аксинча, ёмонликларини ислоҳ қилиш йўлидан бориши лозим.

— Инсон айнан шу ҳақиқатни англаб етиши учун ўзини аввало, ўзлигини мукаммал ҳис этмоғи керак. Тасаввурингиздаги комил инсон тасвирини қандай шархлайсиз?

— Аслида, комил инсон — эзгу хислатлар мужассам бўлган тимсол. Лекин инсоннинг ақлини ўстириб, комиллик даражасига етказиш учун у аввало маърифат ҳосил қилиш, яъни ўзлигини англаши лозим. Муҳаммад Ғаззолий (ХИ аср) дейди: «Инсон вужудининг бу дунёда ушбу уч нимадан зиёда ҳожати йўқдир: емак, киймак ва макон. Емак қувват ҳосил қилиш учун, киймак авротни ёпмоқ учун ва макон эса иссиқ-совуқдан паноҳ топмоқ учундир. Бас, одамийга дунёдин бундан зиёдаси зарур эрмасдир». Дунёнинг шу нарсаларидан фойдаланиш, инсон вужудининг яшаши учун етарли бўлади, чунки, «вужуд қалб учун керак, қалб эса Тангри таоло учун керак». Агар кимки, мана шу қоидаларга амал қилса, нафсини ёмон туйғулар, ҳиссиётлар ва хусусиятлардан поклай олади ва у бу дунёда бахтли яшайди. Бордию киши нафсини ёмонликлардан поклай олмаса, дунё алдовларига учиб йўлдан озади. Шу ўринда ватандошимиз Фузайл ибн Иёз Самарқандий ҳам шу маънода буюради: «Уч нарса қалбни тошга айлантиради: кўп ейиш, кўп
ухлаш ва кўп сўйлаш». Демак, нафсни тузатишда меъёрий ейиш, оддий кийиниш ва маъноли яшашга эътибор қилиш лозим.

— Мустақиллик туфайли ислом дини иймон-эътиқодимиз сифатида ўзимизга қайтди. Энди асрий анъаналаримизга таянишимиз мумкин бўлганда, айрим ёшларимиз туриш-турмушига Ғарб турмуш тарзи, ахлоқи, кўр-кўрона ҳеч нарсадан тап тортмай кириб келаётганига нима дейсиз? Қандай қилиб бунинг олдини олиш мумкин?

— Биз Ғарб турмуш тарзи, ахлоқини кўр-кўрона қабул қилолмаймиз. Бу бизнинг асрий анъаналаримизга ётдир. Шу каби ҳаддан ташқари индивидуализмга берилиш, ҳудбинлик, ўзбўларчилик манфаати йўлида ҳеч нарсадан тап тортмай босиб, янчиб кетиш цингари истак-хоҳишлар ҳам халқимиз табиатига тўғри келмайди.
Халқимизда ўзига хос миллий урф-одатларимиз, шахсий қобилиятни жамоавий удумлар билан уйғунлашиб, эл-юрт, маҳалла-кўй назаридан қолмаслик, дину диёнатдан ташқари чиқмаслик туйғулари сингиб кетган. Миллатимиз қиёфасини белгилайдиган ор-номус, ҳамият, мардлик, виждон амрига итоат этиш, ҳақгўйлик сифатлари йўқолмаслиги керак. Ҳаё, андиша, лафз, омонатга ҳиёнат қилмаслик, рост­гўйлик дини исломимизда ҳам, халқ тушунчасида ҳам мустаҳкам ўрин тутмоғи зарур.
Маънавиятимиз бобокалони ҳазрат Алишер Навоий “Маҳбуб ул-қулуб” асарида ёзади: “Одамийнинг яхшироғи улдурким, порсо ва пок бўлғай ва ҳақ сўзни айтурда беваҳму бок бўлғай. Ўзи поку, кўзи покни инсон деса бўлур, тили ариғ (нозик) ва кўнгли ариғни мусулмон деса бўлур” ёки: “Ҳаёсизда вафо йўқ, вафосизда ҳаё йўқ…” деганда ҳам бир олам маъно мужассам. Дарҳақиқат, бобокалонимиз ўз асарларида таъкидлаган ҳалоллик, поклик, камтарлик цингари ахлоқий сифатларни йўқотмаслигимиз керак.

— Чунончи, тасаввуф ва Шарқ фалсафасининг сирли тилсим­лари­нинг ечимини топиш учун кўпинча мумтоз шеъриятга мурожаат этасиз. Хусусан, Навоийга муносабатингиз…

— Ҳар доим Навоий асарларига мурожаат этганимда, ул зотнинг буюклиги, аввало, шоирнинг нияти улуғворлигидан келиб чиқади. Навоийнинг асл нияти ҳам ўз она тили – туркийнинг туганмас имкониятлари, қудрати ва қувватини намойиш этиш эди. Ва ул зот бу буюк ниятга эришди. Шу боис Навоий асарлари ўзидан кейинги барча туркий шиор ва ёзувчилар ижодига кучли таъсир этган. Бир ёғи Хитой, бир ёғи Ҳиндистон, бир ёғи кичик Осиё, бир ёғи эса Кавказ ҳамда Волгабўйи ва Сибиргача чўзилган иқлимлар, мамлакатларда яшовчи туркий халқлар бу маънавий хазинадан баҳраманд бўлиб, Навоий асарларини таржима қилиб, ўрганиб келмоқдалар. Навоий асарларида мусулмон Шарқда туғилган илғор ғоялар ислом ва тасаввуф таълимоти жамулжам этилганининг ўзи бу асарларнинг ҳар бири абадул-абад сўнмас маънавий ҳазина бўлиб қолади.

— Яна бир улуғ зот Мирзо Бедил асарлари борасидаги беназир изланишларингиз ҳам қалбингиз эҳтиёжининг амалдаги ижросими?

— Мени ҳайратга солган томони, Бедил ижодиётида инсонни фақат таъриф-тавсиф этиш билан чекланмайди, балки, уни таҳлил этади. Инсоннинг улуғворлиги қаерда, нуқсонлари нимада, изтироб аламлари-ю шодлик ва сурурининг сабаблари нималарга боғлиқ, қобилияти нималарга қодир, саодату бахтининг манъбаи боиси нима, деган саволларни қўйиб, шуларга жавоб қидиради ва ғоят муҳим, замонлар оша эскирмайдиган ғояларни баён этади.
Бедил ёзади: “Ҳалимлиги – ахлоқий фазилати бўлмаган одамда шаъну шараф, салоҳият йўқ. Илми бўлмаган одамда эса, бахту саодат йўқ”. Бедилнинг лирик асарлари “Тилсими ҳайрат”, “Тури маърифат”, “Муҳти аъзам”, “Ирфон” каби достонлари жамланганда, юз минг байтдан ошиб кетади. Ундан ташқари, “Чор унсур” номли катта мемуар насрий асар ва мактублари ҳам бор. Аммо файласуф шоирнинг достонлари ичида “Ирфон” асари ҳажми энг катта ва мазмунан хулосавий хусусиятга эга. Бу асарни Бедил ижодининг қаймоғи дейиш мумкин.
— Сатрларни таҳлил ва тасвири жараёнида баъзан ўша асарларга зоҳирингиз ва ботинингиз сингиб кетади. Баъзан кичик сатрлардаги таҳлиллар орқали фалсафий мушоҳадага бой фикрларни ўртага ташлайсиз. Баъзан эса, илоҳий тасвирларингиз кишини ҳайратга солади. Умуман, ҳар қандай ҳолатда ҳам теран фикрларингиз илоҳият илмига етаклайди. Назаримда, руҳингиз тасаввуфга уйғунлашиб кетгандай. Нега?

— Болалигимда онам шууримга Саъдий, Шерозий, Ҳўжа Ҳофиз ва Мирзо Абдулқодир Бедил шеъриятини сингдирган. Йиллар ва тадқиқотларим жараёнида бу фазилат теран томир отди. Тақдир мени талай нуроний чеҳрали инсонлар билан учраштирди. Самарқанд давлат университетида таҳсил олган йилларимда академик Воҳид Абдуллаев, профессорлар Ботирхон Валихўжаев, Нуриддин Шукуровлар (бизга мумтоз адабиётнинг Алишер Навоийга қадар даврини катта қалб эгаси Нуриддин Шукуров ўқитган эдилар) мароқ, завқ-шавқ­қа тўла мазмундор маърузаларидаги нозик қочириму мажозлар руҳида ўқитиб, тарбиялади. Яна бир улуғ сиймо — Шайх Қутбиддинхон Муҳитдинов домладан кўп нарсани ўрганганман. Кейин менинг форс-тожик адабиётига ихлосим катта. Жалолиддин Румий ижодига мурожаат этишим ҳам бежиз эмас.
Умуман… инсоннинг қадру қиммати илмдан, фазилатини белгиловчи мезон ҳам шу. Илму донишлик маърифат, камолот калити. Одам Аллоҳни ва ўзини чуқурроқ таниб, моҳияти сирини англаши керак.

— Домла, ҳозир қандай ишлар ила бандсиз?

— Агар умр вафо қилса, Мирзо Бедил асарлари, айниқса, “Ирфон” асарини чуқурроқ тадқиқ этиш ниятим бор. Яна буёқда Румий ижоди, Навоий, Машраб асарларининг ҳозирги китобхонга тушунтириш борасида анча-мунча ишларни қўлдан келгунча адо этиш керак.

09

07Комилов Нажмиддин (1937.5.10, Панжикент тумани, Тожикистон — 2012.26.04) — адабиётшунос олим, филология фанлари доктори (1975), профессор. (1991). Алишер Навоий номидаги Самарқанд Давлат Университетининг филология факултетини тугатган (1965). Ўзбек совет энциклопедияси Бош таҳририятида катта муҳаррир (1970—71). Тошкент Давлат Университетида катта ўқитувчи (1971—75). Тошкент шарқшунослик институти кафедра мудири (1991—94; 2001 й.дан). Ўзбекистон Республикаси Президенти девонида консултант (1994—95). Давлат ва жамият қурилиши академияси проректори (1995—99). Ўзбекистон Республикаси марказий сайлов комиссияси раиси (1999-2001).
Нажмиддин Комилов дастлаб таржима ва қиёсий адабиётшунослик, таржима тарихининг назарий масалалари бўйича тадқиқотлар олиб борди. Матншунослик ва адабий жанрлар тараққиёти билан боғлиқ масалаларни ўрганди. Кейинги йилларда унинг илмий фаолияти тасаввуф тарихи, асосий йўналишлари, тариқат, шариат, ҳақиқат тушунчаларига қаратилди. Шу йўналишда у Аҳмад Яссавий, Нажмиддин Кубро, Ибн Арабий, Насафий, Баҳоуддин Нақшбанд таълимотлари моҳиятини очиб берди. Фаридиддин Атторнинг «Илоҳийнома», Султон Валаднинг «Маориф», Насафийнинг «Зубайдат ул-ҳақойиқ» ва Ҳусайн Воиз Кошифийнинг «Футувватномаи султоний» асарларини таржима қилди.Олимнинг «Дўстлик кўприклари» ( Т., 1979;ҳамкорликда); «Ибн Сино ва Данте» (Т., 1983); «Бу қадимий санъат» (Т., 1988); «Нажмиддин Кубро» (Т., 1995); «Тафаккур карвонлари»(Т., 1999); «Тасаввуф ёки комил инсон ахлоқи» (Т., 1999); «Тасаввуф. Тавҳид асрори» (Т., 1999); «Фақр нури порлаган қалб» (Т., 2001) ва бошқа китоблари нашр этиган.

Komilov Najmiddin (1937.5.10, Panjikent tumani, Tojikiston) — adabiyotshunos olim, filologiya fanlari doktori (1975), professor. (1991). Alisher Navoiy nomidagi Samarqand Davlat Universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1965). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi Bosh tahririyatida katta muharrir (1970—71). Toshkent Davlat Universitetida katta oʻqituvchi (1971—75). Toshkent sharqshunoslik instituti kafedra mudiri (1991—94; 2001 y.dan). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida konsultant (1994—95). Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi prorektori (1995—99). Oʻzbekiston Respublikasi markaziy saylov komissiyasi raisi (1999-2001).
Najmiddin Komilov dastlab tarjima va qiyosiy adabiyotshunoslik, tarjima tarixining nazariy masalalari boʻyicha tadqiqotlar olib bordi. Matnshunoslik va adabiy janrlar taraqqiyoti bilan bogʻliq masalalarni oʻrgandi. Keyingi yillarda uning ilmiy faoliyati tasavvuf tarixi, asosiy yoʻnalishlari, tariqat, shariat, haqiqat tushunchalariga qaratildi. Shu yoʻnalishda u Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Ibn Arabiy, Nasafiy, Bahouddin Naqshband taʼlimotlari mohiyatini ochib berdi. Farididdin Attorning «Ilohiynoma», Sulton Valadning «Maorif», Nasafiyning «Zubaydat ul-haqoyiq» va Husayn Voiz Koshifiyning «Futuvvatnomai sultoniy» asarlarini tarjima qildi.Olimning «Doʻstlik koʻpriklari» ( T., 1979;hamkorlikda); «Ibn Sino va Dante» (T., 1983); «Bu qadimiy sanʼat» (T., 1988); «Najmiddin Kubro» (T., 1995); «Tafakkur karvonlari»(T., 1999); «Tasavvuf yoki komil inson axloqi» (T., 1999); «Tasavvuf. Tavhid asrori» (T., 1999); «Faqr nuri porlagan qalb» (T., 2001) va boshqa kitoblari nashr etigan.

012
INSON – ILOH ILMINING TAJASSUMI
Taniqli adabiyotshunos olim, professor Najmiddin Komilov bilan suhbat
Suhbatdosh: Adiba Umidova
09

Bordiyu kishi nafsini yomonliklardan poklay olmasa, dunyo aldovlariga uchib yo‘ldan ozadi. Shu o‘rinda vatandoshimiz Fuzayl ibn Iyoz Samarqandiy ham shu ma’noda buyuradi: «Uch narsa qalbni toshga aylantiradi: ko‘p yeyish, ko‘p uxlash va ko‘p so‘ylash». Demak, nafsni tuzatishda me’yoriy yeyish, oddiy kiyinish va ma’noli yashashga e’tibor qilish lozim.

Ko‘ngil, niyat va vujudning pokligi insonni komillikka yetkazadi. Mohiyatan esa barkamol, axloqan, ruhan, ma’nan pokiza inson har qanday jamiyatning ham bebaho boyligidir. Bugun mamlakatimizdagi barcha ta’lim-tarbiyaviy jarayonlar, jumladan, ilohiyotu tasavvufning ham o‘sha oliy maqsadni amalga oshirish uchun qo‘shayotgan hissasi beqiyos. Qalbida olam asrorini mujassam etib, necha yillardan buyon ma’naviy merosimiz ustida jiddiy izlanishlar olib borayotgan zahmatkash olim, professor Najmiddin Komilovning «Tasavvuf yoki komil inson», «Tafakkur karvonlari», «Komil inson haqida to‘rt risola» kabi bir qancha benazir to‘plamlari, forsiydan tarjimalari allaqachon kitobxonlarning yuragidan joy olgan. Ko‘ngil, niyat va vujudning pokligi insonni komillikka yetkazadi. Mohiyatan esa barkamol, axloqan, ruhan, ma’nan pokiza inson har qanday jamiyatning ham bebaho boyligidir.
Bugun mamlakatimizdagi barcha ta’lim-tarbiyaviy jarayonlar, jumladan, ilohiyotu tasavvufning ham o‘sha oliy maqsadni amalga oshirish uchun qo‘shayotgan hissasi beqiyos.
Qalbida olam asrorini mujassam etib, necha yillardan buyon ma’naviy merosimiz ustida jiddiy izlanishlar olib borayotgan zahmatkash olim, professor Najmiddin Komilovning «Tasavvuf yoki komil inson», «Tafakkur karvonlari», «Komil inson haqida to‘rt risola» kabi bir qancha benazir to‘plamlari, forsiydan tarjimalari allaqachon kitobxonlarning yuragidan joy olgan.
okingina ijodxonasiga sho‘n­g‘ib o‘zining sohir xayollari bilan band, farzandlari ardog‘ida, shogirdlari qurshovida yashayotgan Najmiddin akani har doim uchratganimda negadir domla bilan suhbatlashishga chog‘lanardim. Balki, Najmiddin Komilovning yozganlarini yurakdan his qilib anglagan, hayratlangan har qanday o‘quvchi qalbiga bu tuyg‘u begona emasdir..

09

— Domla, bahri ummonday sarhadsiz mavzular doirasida qilayotgan yangi tadqiqotlaringizni kuzatib, qalbimizda siz bilan ko‘ngildan suhbatlashishga istak tug‘ildi.

— Minnatdorman. Xo‘sh…

— Shayx Nuriy “Tasavvuf — nafs lazzatlaridan voz kechishdir” degan bo‘lsa, atoqli shoir Bobo Tohir esa “Tasavvuf — o‘limi yo‘q hayot va hayoti bo‘lmagan o‘limdir, ya’ni nafsoniy — hayvoniy hayotda o‘lmoq va insoniy hayotda yashamoq”, deb bu ma’noni yanada aniqroq qilib bayon etgan. Keling, suhbatimizni ham tasavvufning asl ma’naviyati va mohiyatini anglashdan boshlasak…

— Tasavvuf ma’naviyati keng qamrovli tushuncha. Unda axloq, ma’naviyat, mafkura, g‘oya, dunyoqarash, ma’rifat, tafakkur, davlatchilik, jamiyatshunoslik, tarbiya — barcha-barchasi bor. Bu masalalarning hammasi inson ma’naviyati, oila madaniyati va davlatchilik tafakkuri atrofida birlashadi. Bir holni ta’kidlash zarurki, tasavvuf insonni ulug‘lab, ma’naviy kamolot ichra yashab o‘tishga undaydi. Shu o‘rinda bir jo‘yali misol keltirib o‘tsam.
Shayx Junayd Bag‘dodiy buyuradi: “Har bir amal Haq taoloning inoyatidir”. Demak, ezgulikni maqsad qilib, faoliyatiga kiritgan kishini Alloh tao­lo qo‘llaydi. Shayx Abubakr Farroj esa amalning mohiyatini bunday sharhlaydi: «Yaxshilikni yashirish, yomonliklarni yashirishdan tuzukroq, shunda najot topishga umid bor». Bu hukmga ko‘ra, inson o‘z faoliyati davomida o‘zgalar uchun qiladigan yaxshiliklariga e’tibor bermasliklari kerak, aksincha, yomonliklarini isloh qilish yo‘lidan borishi lozim.

— Inson aynan shu haqiqatni anglab yetishi uchun o‘zini avvalo, o‘zligini mukammal his etmog‘i kerak. Tasavvuringizdagi komil inson tasvirini qanday sharxlaysiz?

— Aslida, komil inson — ezgu xislatlar mujassam bo‘lgan timsol. Lekin insonning aqlini o‘stirib, komillik darajasiga yetkazish uchun u avvalo ma’rifat hosil qilish, ya’ni o‘zligini anglashi lozim. Muhammad G‘azzoliy (XI asr) deydi: «Inson vujudining bu dunyoda ushbu uch nimadan ziyoda hojati yo‘qdir: yemak, kiymak va makon. Yemak quvvat hosil qilish uchun, kiymak avrotni yopmoq uchun va makon esa issiq-sovuqdan panoh topmoq uchundir. Bas, odamiyga dunyodin bundan ziyodasi zarur ermasdir». Dunyoning shu narsalaridan foydalanish, inson vujudining yashashi uchun yetarli bo‘ladi, chunki, «vujud qalb uchun kerak, qalb esa Tangri taolo uchun kerak». Agar kimki, mana shu qoidalarga amal qilsa, nafsini yomon tuyg‘ular, hissiyotlar va xususiyatlardan poklay oladi va u bu dunyoda baxtli yashaydi. Bordiyu kishi nafsini yomonliklardan poklay olmasa, dunyo aldovlariga uchib yo‘ldan ozadi. Shu o‘rinda vatandoshimiz Fuzayl ibn Iyoz Samarqandiy ham shu ma’noda buyuradi: «Uch narsa qalbni toshga aylantiradi: ko‘p yeyish, ko‘p uxlash va ko‘p so‘ylash». Demak, nafsni tuzatishda me’yoriy yeyish, oddiy kiyinish va ma’noli yashashga e’tibor qilish lozim.

— Mustaqillik tufayli islom dini iymon-e’tiqodimiz sifatida o‘zimizga qaytdi. Endi asriy an’analarimizga tayanishimiz mumkin bo‘lganda, ayrim yoshlarimiz turish-turmushiga G‘arb turmush tarzi, axloqi, ko‘r-ko‘rona hech narsadan tap tortmay kirib kelayotganiga nima deysiz? Qanday qilib buning oldini olish mumkin?

— Biz G‘arb turmush tarzi, axloqini ko‘r-ko‘rona qabul qilolmaymiz. Bu bizning asriy an’analarimizga yotdir. Shu kabi haddan tashqari individualizmga berilish, hudbinlik, o‘zbo‘larchilik manfaati yo‘lida hech narsadan tap tortmay bosib, yanchib ketish singari istak-xohishlar ham xalqimiz tabiatiga to‘g‘ri kelmaydi.
Xalqimizda o‘ziga xos milliy urf-odatlarimiz, shaxsiy qobiliyatni jamoaviy udumlar bilan uyg‘unlashib, el-yurt, mahalla-ko‘y nazaridan qolmaslik, dinu diyonatdan tashqari chiqmaslik tuyg‘ulari singib ketgan. Millatimiz qiyofasini belgilaydigan or-nomus, hamiyat, mardlik, vijdon amriga itoat etish, haqgo‘ylik sifatlari yo‘qolmasligi kerak. Hayo, andisha, lafz, omonatga hiyonat qilmaslik, rost­go‘ylik dini islomimizda ham, xalq tushunchasida ham mustahkam o‘rin tutmog‘i zarur.
Ma’naviyatimiz bobokaloni hazrat Alisher Navoiy “Mahbub ul-qulub” asarida yozadi: “Odamiyning yaxshirog‘i uldurkim, porso va pok bo‘lg‘ay va haq so‘zni ayturda bevahmu bok bo‘lg‘ay. O‘zi poku, ko‘zi pokni inson desa bo‘lur, tili arig‘ (nozik) va ko‘ngli arig‘ni musulmon desa bo‘lur” yoki: “Hayosizda vafo yo‘q, vafosizda hayo yo‘q…” deganda ham bir olam ma’no mujassam. Darhaqiqat, bobokalonimiz o‘z asarlarida ta’kidlagan halollik, poklik, kamtarlik singari axloqiy sifatlarni yo‘qotmasligimiz kerak.

— Chunonchi, tasavvuf va Sharq falsafasining sirli tilsim­lari­ning yechimini topish uchun ko‘pincha mumtoz she’riyatga murojaat etasiz. Xususan, Navoiyga munosabatingiz…

— Har doim Navoiy asarlariga murojaat etganimda, ul zotning buyukligi, avvalo, shoirning niyati ulug‘vorligidan kelib chiqadi. Navoiyning asl niyati ham o‘z ona tili – turkiyning tuganmas imkoniyatlari, qudrati va quvvatini namoyish etish edi. Va ul zot bu buyuk niyatga erishdi. Shu bois Navoiy asarlari o‘zidan keyingi barcha turkiy shior va yozuvchilar ijodiga kuchli ta’sir etgan. Bir yog‘i Xitoy, bir yog‘i Hindiston, bir yog‘i kichik Osiyo, bir yog‘i esa Kavkaz hamda Volgabo‘yi va Sibirgacha cho‘zilgan iqlimlar, mamlakatlarda yashovchi turkiy xalqlar bu ma’naviy xazinadan bahramand bo‘lib, Navoiy asarlarini tarjima qilib, o‘rganib kelmoqdalar. Navoiy asarlarida musulmon Sharqda tug‘ilgan ilg‘or g‘oyalar islom va tasavvuf ta’limoti jamuljam etilganining o‘zi bu asarlarning har biri abadul-abad so‘nmas ma’naviy hazina bo‘lib qoladi.

— Yana bir ulug‘ zot Mirzo Bedil asarlari borasidagi benazir izlanishlaringiz ham qalbingiz ehtiyojining amaldagi ijrosimi?

— Meni hayratga solgan tomoni, Bedil ijodiyotida insonni faqat ta’rif-tavsif etish bilan cheklanmaydi, balki, uni tahlil etadi. Insonning ulug‘vorligi qaerda, nuqsonlari nimada, iztirob alamlari-yu shodlik va sururining sabablari nimalarga bog‘liq, qobiliyati nimalarga qodir, saodatu baxtining man’bai boisi nima, degan savollarni qo‘yib, shularga javob qidiradi va g‘oyat muhim, zamonlar osha eskirmaydigan g‘oyalarni bayon etadi.
Bedil yozadi: “Halimligi – axloqiy fazilati bo‘lmagan odamda sha’nu sharaf, salohiyat yo‘q. Ilmi bo‘lmagan odamda esa, baxtu saodat yo‘q”. Bedilning lirik asarlari “Tilsimi hayrat”, “Turi ma’rifat”, “Muhti a’zam”, “Irfon” kabi dostonlari jamlanganda, yuz ming baytdan oshib ketadi. Undan tashqari, “Chor unsur” nomli katta memuar nasriy asar va maktublari ham bor. Ammo faylasuf shoirning dostonlari ichida “Irfon” asari hajmi eng katta va mazmunan xulosaviy xususiyatga ega. Bu asarni Bedil ijodining qaymog‘i deyish mumkin.
— Satrlarni tahlil va tasviri jarayonida ba’zan o‘sha asarlarga zohiringiz va botiningiz singib ketadi. Ba’zan kichik satrlardagi tahlillar orqali falsafiy mushohadaga boy fikrlarni o‘rtaga tashlaysiz. Ba’zan esa, ilohiy tasvirlaringiz kishini hayratga soladi. Umuman, har qanday holatda ham teran fikrlaringiz ilohiyat ilmiga yetaklaydi. Nazarimda, ruhingiz tasavvufga uyg‘unlashib ketganday. Nega?

— Bolaligimda onam shuurimga Sa’diy, Sheroziy, Ho‘ja Hofiz va Mirzo Abdulqodir Bedil she’riyatini singdirgan. Yillar va tadqiqotlarim jarayonida bu fazilat teran tomir otdi. Taqdir meni talay nuroniy chehrali insonlar bilan uchrashtirdi. Samarqand davlat universitetida tahsil olgan yillarimda akademik Vohid Abdullaev, professorlar Botirxon Valixo‘jaev, Nuriddin Shukurovlar (bizga mumtoz adabiyotning Alisher Navoiyga qadar davrini katta qalb egasi Nuriddin Shukurov o‘qitgan edilar) maroq, zavq-shavq­qa to‘la mazmundor ma’ruzalaridagi nozik qochirimu majozlar ruhida o‘qitib, tarbiyaladi. Yana bir ulug‘ siymo — Shayx Qutbiddinxon Muhitdinov domladan ko‘p narsani o‘rganganman. Keyin mening fors-tojik adabiyotiga ixlosim katta. Jaloliddin Rumiy ijodiga murojaat etishim ham bejiz emas.
Umuman… insonning qadru qimmati ilmdan, fazilatini belgilovchi mezon ham shu. Ilmu donishlik ma’rifat, kamolot kaliti. Odam Allohni va o‘zini chuqurroq tanib, mohiyati sirini anglashi kerak.

— Domla, hozir qanday ishlar ila bandsiz?

— Agar umr vafo qilsa, Mirzo Bedil asarlari, ayniqsa, “Irfon” asarini chuqurroq tadqiq etish niyatim bor. Yana buyoqda Rumiy ijodi, Navoiy, Mashrab asarlarining hozirgi kitobxonga tushuntirish borasida ancha-muncha ishlarni qo‘ldan kelguncha ado etish kerak.

хдк

(Tashriflar: umumiy 268, bugungi 2)

Izoh qoldiring