Nosir Fozilov. Til boyligi — el boyligi.

90
    Дунёнинг ишларига ҳайрон қоласан киши. Шўролар даврининг охирги йиллари бўлса ҳам, адабиётимизнинг софлиги учун талабларимиз анча баланд экан. Тўғриси, бу борада ҳозиргига нисбатан анча қаттиққўл эканмиз. Буни мен ўша кезларда ёзиб, бисотимга ташлаб қўйган тақризларимда, адабий-танқидий мақолаларимда кўриб, ўша даврдаги талабларимизни ҳозирги талабларимиз билан қиёслашга ҳаракат қилдим. Бу талаблар бир-биридан жуда фарқ қилди. Виждонан айтганда, ҳозирги талабни талаб демаса ҳам бўлар экан. Бунинг боисини мен баъзи бир нашриётларнинг таҳририятларида ишлаётган, таъбир жоиз бўлса, ночор ва нотавон, “чаламулла” муҳаррирларда, ноширларнинг адабиётимизга қўйиладиган талаб ва мезонларни унутиб, қўлбола муаллифларнинг чўнтагига тикилишларида кўраман.

09
Носир ФОЗИЛОВ
ТЎҒРИ ВА ОДИЛ ТАШХИС КЕРАК
022

038

Таниқли ёзувчи Носир Фозилов 1929 йили Қозоғистоннинг Чимкент вилоятига қарашли Туркистон туманининг Қорачиқ қишлоғида деҳқон оиласида дунёга келди. У Туркистонда ўрта мактабни тугатгач, 1949—1954 йиллар давомида Ўрта Осиё дорилфунунининг филология факультетида таълим олди. Дорилфунунни тугатгандан сўнг, 1955 йилдан бошлаб «Гулхан» журналида адабий ходим, масъул котиб, «Ёш гвардия» нашриётида бўлим мудири (1960—1963), 1963 йилдан эса «Шарқ юлдузи» журналида адабий ходим, сўнгра проза бўлимининг мудири, масъул котиб (1970—1972) сифатида фаолият кўрсатди. Ёзувчи ва ношир Носир Фозилов 1972—1980 ва 1984— 1986 йиллар давомида Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида катта муҳаррир ва проза бўлимининг мудири сифатида ишлаб келди. 1985 йилда унинг «Шум боланинг набиралари» китоби учун Ғафур Ғулом номидаги мукофот берилди. 1986 йилда эса қозоқ ёзувчиларининг асарларини ўзбек тилига таржимаси борасидаги фаоллиги учун Қозоғистон Ёзувчилар уюшмаси Бейимбет Майлин номидаги мукофотга сазовор бўлди. Шунингдек, унга 1990 йилда Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби унвони ҳамда 1991 йилда «Устозлар даврасида» асари учун Ҳамза номидаги Республика Давлат мукофоти берилган.

08

Дунёнинг ишларига ҳайрон қоласан киши. Шўролар даврининг охирги йиллари бўлса ҳам, адабиётимизнинг софлиги учун талабларимиз анча баланд экан. Тўғриси, бу борада ҳозиргига нисбатан анча қаттиққўл эканмиз. Буни мен ўша кезларда ёзиб, бисотимга ташлаб қўйган тақризларимда, адабий-танқидий мақолаларимда кўриб, ўша даврдаги талабларимизни ҳозирги талабларимиз билан қиёслашга ҳаракат қилдим. Бу талаблар бир-биридан жуда фарқ қилди. Виждонан айтганда, ҳозирги талабни талаб демаса ҳам бўлар экан. Бунинг боисини мен баъзи бир нашриётларнинг таҳририятларида ишлаётган, таъбир жоиз бўлса, ночор ва нотавон, “чаламулла” муҳаррирларда, ноширларнинг адабиётимизга қўйиладиган талаб ва мезонларни унутиб, қўлбола муаллифларнинг чўнтагига тикилишларида кўраман.

Муҳаррир дегани бу муаллифлар билан асар ҳақида тенг мулоҳаза юрита оладиган, асарга тўғри ва одил ташхис қўя оладиган, баъзи бир мажруҳ жумлаларни ўринлатиб тузата оладиган билимдон ва зукко одам бўлиши керак. Баъзи бир ўрнига тушмаган сўзларни топиб, асарни ярақлатиб юборадиган, керак бўлса, битта сўз учун талаша оладиган одам бўлиши керак. Абдулла Қаҳҳор, Асқад Мухтор, Ҳамид Ғулом, Ваҳоб Рўзиматов ва бошқалар нафақат етук ижодкорлар, балки етук муҳаррирлар ҳам эдилар. Уларнинг олдига баъзи бир муаллифлар, нима деркин, деб тиззалари қалтираб келишарди. Ҳозир техника ўсган, муаллиф асарини компьютерда кўчириб, таҳририятга фақат электрон вариантни олиб бориб берадиган бўлди. Пулнинг кетига тушган баъзи бир нодавлат нашриётлар ўша муаллиф ваъда қилган сармояни олса бас, китобини чиқаради-беради. Қарабсизки, у китоб ғиж-ғиж хатолари билан ўқувчининг қўлига тегади.

Бунақа номаъқулчиликларга барҳам берадиган, нашриётларнинг ишини марказлаштириб, назоратга оладиган пайт келмадимикин, деб ўйлаб қоласан киши. Ахир китоб ёзиш ва китоб чиқариш чаламуаллиф билан нафси ҳакалак отган нодавлат нашрларнинг иши эмас-ку. Муаллиф ёзса ёзгандир, ҳалигиндақа ноширлар чиқарса чиқаргандир, аммо китоб чиққандан кейин у халқ мулкига айланади. Халққа эса бунақа китоблар, гапнинг очиғи, асқотмайди.
Мен ўша пайтларда ёзилган “Тил бойлиги – эл бойлиги” деган мақоламни сиз талабчан ўқувчиларга тавсия қилишга журъат этдим. Зора, бадиий адабиётимиздан талаб қилинадиган адабий мезон юқорида айтилган “муҳаррир”ларни инсофга чақирса.

ТИЛ БОЙЛИГИ – ЭЛ БОЙЛИГИ
02

Ёзувчи бамисоли асаларига ўхшайди. Асалари учиб-қўниб, заҳмат чекиб турли-туман гуллардан, доривор гиёҳлардан нектар тўплаб, уни одамларга асал қилиб ҳадя этади. Ёзувчи эса олам кўриб, одам кўриб, улар билан муомалада бўлиб, ўзи яшаб турган замон ва заминнинг сиру асрорини одамлар билан баб-баробар ҳис этиб, унинг нозу неъматларини татиб кўриб, топган гапини ижодий лабораториясида қайта сайқаллаб, яна одамларнинг ўзларига улашади. Баъзан содда ўқувчилар ёзувчиларга ҳайрон қолиб юришади: “Шунча гапни қаёқдан топди экан-а!”, деб. Ҳа, қидирган топади. Халқ бамисоли бир дарё! Халқ доно гапларга бой улкан бир файласуф! Унда йўқ нарсанинг ўзи йўқ. Одамларнинг муомаласидаги – тилидаги яхши, “Тил бойлиги — эл бойлиги” гапларни танлаб олган ва ўша гапларни ўз асарларида узукка кўз қўйгандай ўрнида ишлата билган ёзувчигина ўқувчини қувонтира олади.

Ёзувчи учун жумла грамматика дарсликларида таъриф қилинганидай: “Эгаси, кесими ва иккинчи даражали бўлаклари”… ўз ўрнида бўлган жумлалар, тил эса одамларнинг бир-бирлари билан муомала қиладиган восита қуроли эмас. Ёзувчининг гапи бошқача, яъни, ёзувчининг гапида характер, ўй, фикр, истеҳзо, ўхшатиш, жонлантириш ва ҳатто керак бўлса, ўйлатиб қўйиш қобилияти ҳам бўлади. Шундай бўлгандагина биз уни бадиий тил деймиз.

Баъзан топиб айтилган биттагина сўз бутун бир асарни безаб туради. Масалан, устоз Абдулла Қаҳҳорнинг “Тўйда аза” деган ҳикоясини эсланг.  Ундаги мешчанка аёл бошига қизил беретка кийиб юради. Ёзувчи хўрозқандга ўхшатади.  Шунинг учун бўлса ажаб эмас, ўқувчилар орасида у ҳикоянинг номи  “Хўрозқанд” бўлиб кетди. Ёки Саид Аҳмаднинг  “Ханка ва Танка” деган ҳикоясида Ханка лабини қизил лаб бўёғи билан бўяб юради. Уни ёзувчи помидор тишлаб юрганга ўхшатади. Қаранг, шу биргина ўринда ишлатилган сўз, ибора ҳикоянинг бадиий қимматини яна ҳам кўтариб юборган.

Кейинги пайтларда тилга эътиборсизлигимиз шу даражага бориб етдики, бадиий сўз усталари ким-у, уларни ўринлатиб ўқиганлар ким – бунинг фарқига боролмай қолдик. Катта анжуманларда, радио ҳамда телевидениеда ўринлатиб шеър ёки монолог ўқиган дикторларимизни тўғридан-тўғри “бадиий сўз устаси Қодир Махсумов”, “Муҳсин Ҳамидов” деб сўз берадиган бўлдик. Ахир, ўзингиз ўйлаб кўринг, қотириб ёзган сўз устасими ё уни ўқиганми? Бизнингча, сўз усталари – Абдулла Қодирий, Ойбек, ўафур ўулом, Абдулла Қаҳҳор, Миртемир, Саид Аҳмад!.. Ўқиладиган асарларни яратган ёзувчилар булар. Ёзувчининг асарини қотириб ўқиш бошқа гап. Уни бадиий ўқиш устаси, деса бўлади, аммо бадиий сўз устаси эмас.

Тилга эътибор – элга эътибор, деган гап бекорга айтилган эмас. Баъзи ёзувчиларимиз мавзу топилса бас, бўёғини уриб ёзаверса бўлади, энг муҳими қоғозга тушгани қолади, камчиликларни таҳририятдагилар тўғрилашади, деб тушунишади. Очиғини айтганда, шундай ўйлайдиганлар кўпайиб бораётгани учунми, бунга этимиз ўлиб, кўникиб қолдик, назаримда. Тўғри, мавзу бош масала, аммо асарнинг бадиий хусусиятлари, тили ҳамиша муҳим, ҳамиша замонавий масала бўлиб келган ва бундан кейин ҳам шундай бўлиб қолади. Баъзи бир ёшларга ўрнак бўладиган отахон ёзувчиларимиз мавзу кетидан қувиб, унинг бадиийлигига, тилига чунонам эътибор беришмайдики… ёқа ушлаб қоласан. Улар ёзган асарни ўқиёлмайсан. Ўқисанг ҳам, шу таҳририятда ишлаётганинг учун, мажбурият юзасидан ўзингни ўзинг чимчилаб ўтириб ўқийсан. Нима ҳам дердик, катта одам, бир нима деб бўлмайди. Тарафкашлари топила қолади.

Ҳатто бир маҳаллар шундай бўлди: таҳририятга “Тинимсиз шаҳар” деган ёстиқдай роман келди. Тошкентда зилзила бўлиб ўтган кезлар эди. Ҳали одамларнинг зилзила ҳақидаги хотиралари тинмай туриб, зилзила кезларидаги воқеалар тиниқлашмай туриб, бунчалик катта асар ёзиш ҳазилакам гапми? Бунинг устига долзарб мавзу. Қани, босмайман, деб кўр-чи!  Босдик. Асар бадиий жиҳатдан ниҳоятда бўш, жумлалари тишга тегадиган даражада ғализ эди. Таҳририятдагилар ўйлаб-ўйлаб шундай қарорга келишди: асарни чоп этишни ҳам бошладик, шу билан бирга ўша соннинг ўзида мазкур асардаги тишга тегадиган жумлаларни териб, “Гул қайчи”да берадиган бўлдик. Афсуски, ёзувчи бунга ҳам миқ этмади. Гўё, билмаган киши бўлиб юраверди.

Яна бир мисол. Ҳозирги кунда оқсоқол аталиб юрган бир кекса ёзувчимизнинг янги қисса қўлёзмасидан баъзи мисоллар келтирмоқчиман:

“Мунсирабгина бақирган салом берди.”

“Яноқлари қўланса ўтда куйгандай.”

“Пиликдай бўлиқ қошлари бир сакраб жойига тушди.”

“Уялганимдан писмиқланибгина боқаман.”

“Кўзлари писмиқланиб пармалашни қўймайди.”

“Шўх-шўх кулиб қичиқичилик қиламан” (қиз боланинг гапи!)

“Ердан бичиб олинган танаси.”

“Кроватим ғичирлаб вайсайди.”

“Лабларида хасис табассум кўринди.”

“Бухоролик Тоир бобо иш вақтида бурнини шимгираётганида бурни кесакдай учиб кетди.”

“Китоб ўқийвериб, кўзларининг шўрваси чиқиб кетган профессор.”

“Силлиқ яноқларида табассум рақсга тушади.”

“Бир гала кўзлар (?) Холмат акага тикилди.”

“Елкаси гоҳ баландга, гоҳ пастга сакради” (Бу йиғи тасвири)

“Бутун бағримдан табриклайман.”

“Налатигина ичаклар.” (Дутор торини айтяптилар.)

“Тансиқ туш кўрди.” (Ажабо, тушнинг ҳам тансиғи бўладими?) ва ҳоказолар.

Ана энди шу муаллифнинг тасвирда ишлатган гапларига эътибор беринг:

“Юзи жарғак теридай дағал.”

“Кўзлари шилпиқ қулоқчин кийган чол.”

“Тўрва соқол.”

“Сохи Сохиевич бурнини бигиз қилди.”

“Бақаникига ўхшаган кўзлар тиржайди.”  Ва ҳоказо.

Бу киши оригинал бўлгилари келади, шекилли, “йўтал”ни “ютал”, “шапалоқ”ни шаллоқ, “секингина”ни “қитиғина”, “алам қилди” деган сўзни “дард қилди”, “чўлоқ” деган сўзни “мўнтоқ”, “бир даста пул”ни “бир гала пул” деб ишлатадилар. Ахир, ўзингиз ўйлаб кўринг, шу тилда ёзиб бўладими? Тилчи олимларимиз, танқидчиларимиз нега индашмайди?

Ҳа, дарвоқе, танқидчилар ҳақида. Мен ҳатто “танқидчи” деган сўзнинг ўзига қаршиман. Биринчидан, бу сўз жуда хунук эшитилади. Иккинчидан, бу сўз русчадан “критик” сўзининг айнан таржимасидир. Ахир, улар нуқул танқид қилишмайди-ку! Улар ёзувчининг дўсти, маслаҳатгўйи, йўл-йўриқ кўрсатувчиси ҳамдир. Шундай экан, нега бу соҳанинг фақат соя томонини ифодалайдиган сўзни танлашимиз керак? Бизнингча, биронта муносиб ном топмоғимиз лозим. Маълумки, илгарилари шу тоифа кишиларни “синчи”, яъни “синовчи” деб ишлатишган. Улар одамларнинг феъл-атворини синаган, отларнинг фазилатларини синаган. Шундан бўлса керак, баъзи туркий тилларда гаплашадиган қардошларимиз танқидчиларни “синчи” деб аташади. Ёки “адабиётшунос” десак ҳам бўлаверади, фақат бунга ўрганиш керак, холос. Ҳозирча қулоққа эриш туюлади. Хуллас, биронта силлиқроқ атама топиш керакка ўхшайди.

Модомики, гап танқидчиларга келиб тақалган экан, уларнинг тили ҳақида ҳам икки оғиз гап айтишни лозим, деб биламан. Танқидчиларнинг шу бугунги тили мақтанарли даражада эмас. Буни рўй-рост айтиш керак. Баъзи мақолаларини, тақризларини шунақа қуруқ, шунақа жўн тилда ёзадиларки, ё қийналиб ўқийсан, ё мутлақо ўқигинг келмайди. Бунинг устига кўплаб унсур сўзларни ишлатишади. У сўзларнинг баъзиларини ўқувчи тушунади, баъзиларини тушунмай луғат қидириб қолади. Мана улар: абстракционизм, диалектизм, провинциализм, идеаллаштириш, карикатура, призма, коллизия, композиция, контекст, кульминация, метод, натурализм, пафос, пейзаж, персонаж, тавтология, текстология, тематика, фантазия, экспромт ва ҳоказо. Бу сўзларнинг кўпларига қулоғимиз ўрганиб кетган. Аммо шу сўзларнинг маъносини тўла берадиган, англатадиган сўзлар ўзимизда йўқ эмас-ку, ахир. Йўқ бўлса, қидириш керак, топиш керак, ўрнини топиб ишлатиш керак. Тағин бир гап, баъзан бутун бир атамаларни шундайлигича қабул қилиб олганмиз. Масалан, “Традиция ва новаторлик”. Шуни “Анъана ва янгилик” десак бўлмайдими? Бўлади. Фақат буни ўқувчининг қулоғига сингдириш, уларни кўниктириш керак, холос.

Танқидчиларимиз сўнгги пайтларда “кашфиёт” деган сўзни кўп ишлатадиган бўлиб қолишди. Шу сўз негадир менга ҳеч “ҳазм” бўлмаяпти. Негаки, бу сўзнинг вазифаси, назаримда, ҳозирги ишлатилаётган даражадан бирмунча юксакроқ бўлса керак. Фан ва техникадаги фавқулодда топилган замон янгиликларига, асримиз яратган улкан, халқ хўжалигимиз учун ниҳоятда муҳим ҳисобланган нодир ва ноёб янгиликларга нисбатан “кашфиёт” сўзини ишлатсак ярашади. Энди ўша сўзни пастга олиб тушиб, битта ўхшатиш ёки битта шакл топган адибга кашфиёт қилдингиз, деб ўтирсак, унда бу сўзнинг қадри Арши аълодан то ер қадар тушиб кетмайдими?

Бир куни радиони эшитиб ўтирсам, дўстим Абдувоҳид Мулламуҳамедовнинг очеркини бериб қолишди. Бу очеркда туячиликни ривожлантириш, Ўзбекистонда туя чорвасининг истиқболи ҳақида гап борарди. Кўриб турибсизки, бу мавзу ниҳоятда шу кунимиз учун долзарб масала. Қулоқ солиб ўтирсам, бир жойда “туянинг айрони” деган сўзни ишлатиб юборди. Шунақа ҳафсалам пир бўлдики, радиони шартта ўчирдим. Буни қаранг-а, туянинг “айрони”миш. Туянинг сути бўлади, сутини ачитиб, қимрон (чубот) қилишади. Чорва моллари маҳсулотларига халқнинг ўзи қўйган атамалари мавжуд: сигирнинг сутидан қатиқ, айрон, сарёғ, қаймоқ, пишлоқ қилинади; биянинг сутидан қимиз; туянинг сутидан қимрон. Наҳотки, ўртоғимиз шуни билмаса!

Радио эшиттиришларида, газета ва журналларда чорва ва чорвачилик ҳақидаги эшиттириш ва материалларда чунонам чалкашликлар бўладики, ўқиб тепа сочинг тикка бўлиб кетади. Айниқса, “Ҳар бош она қўйдан…”, “Она чўчқа балчиқда маза қилиб ағанаб ётарди…” каби жумлаларни эшитганингда, ўқиганингда, ўзингни қўярга жой тополмай қоласан.

Дунёда “она”дан ҳам мўътабар зот борми? “Она” деган сўз илоҳий сўз. Шунақа экан, чорва молларининг ўз атамалари турган бўлса-ю, нима учун “она”ни ёнма-ён қўйиш керак? Ахир, халқда баъзи журналистлар тап тортмай айтаётган “она қўй”ни “совлиқ” дейилади-ку! Шунингдек, чўчқанинг урғочисини “мегажин”, итникини “қанжиқ” дейишади (фақат шуниси борки, биз бу атамаларни сўкиш, ҳақорат даражасига кўтариб, бадном қилиб қўйганмиз), отники “бия”, эчкиники “чивич” ва ҳоказо. Борди-ю, чорва молларининг эркакларини ёзиш керак бўлиб қолса, нима қиламиз? “Ота қўй”, “ота чўчқа” деймизми? Йўқ, уларнинг ҳам ўз атамалари бор: қўчқор, серка, айғир, нор ва ҳоказо. Шунақа пайтларда совлиқни “она қўй”, мегажинни “она чўчқа” деб ёзганларга: “Э, садқаи она кет-э!” – дегинг келади.

Гап чорвачилик ҳақида кетаётган экан, бир гап эсимга тушиб қолди: қайсиям бир йили “Алифбе” китобини варақлаб туриб, “т” ҳарфи қисмида бияга суйканиб турган қулунга кўзим тушиб қолди: расмнинг тагига: “мана бу катта той, мана буниси кичкина той”, деб шарҳ берилибди. Буни қаранг, “катта той”, “кичкина той” эмиш! Буни ўқиган бола қандай қилиб отларнинг турини билсин?! Уларни қандай қилиб фарқласин! Шу муносабат билан, менда янги “Алифбе”ни ҳам бир кўрай-чи, қани, унда ўша шарҳни тузатганмикан, деган қизиқиш пайдо бўлди. “Алифбе”ни топиб, варақласам, хайрият уни тузатибди. Аммо, китобнинг ўртароғига бориб ёқамни ушлаб қолдим. Иккита сурат: бирида ариқ устидаги кўприкда иккита улоқ қарама-қарши келиб қолиб, ҳеч қайсиси бир-бирига йўл бўшатмай туришибди; иккинчи суратда эса, улар йўл талашишиб, сузишиб, сувга қулаб тушибди. Бу эртак-суратни ҳамма билади. Энди ўша сурат тагига изоҳ бериб, “эчкилар” деб ёзганига нима дейсиз? Ҳали саводи чиқмаган болага улоқни эчки деб таъриф қилсак, буни ўқиган болалар ҳам ўзимизга ўхшаб чаласавод бўлиб қолмайдими?

Ҳазрат Алишер Навоий отларнинг ёш жиҳатдан еттита турга бўлинишини ўзининг рисолаларидан бирида аниқ-тиниқ қилиб айтиб кетганлар: қулун, той, ёбоғи, қунон, дўнан, бешлик ва ниҳоят, от. Сигирга нисбатан бузоқ, тана, ғунажин, қочар, буқа ҳўкиз. Чорва молларининг сифатлари ҳақида ҳам чалкашликлар жуда кўп. Масалан, баъзи ёзувчиларимиз отларни тасвир қилганларида оқ от, қора от, қизил от ва ҳоказо деб таърифлашади. Ваҳоланки, уларнинг халқда ўз атамалари бор: човкар, саман, тўриқ, буврил… дегандай.

Эътиборсизлигимиз натижасида баъзи чорвачилик билан боғлиқ нарсаларнинг атамалари ҳам аста-секин истеъмолдан чиқиб кетяпти. Масалан, эгар, тўқим, жазлиқ, айил, қуюшқон, юган, тизгин, сувлиқ, нўхта, узанги, ўмровлиқ, кишан. Мабодо ёзаётган асарларимизда молларнинг тана қисмларини англатувчи ўмров, ёл, қаптал, сағри, тақим деган гапларни ишлатгудай бўлсангиз, албатта, муҳаррирингиз бу сўзларнинг тагига қизларга ўсма қўйгандай қилиб қора сиёҳда йўғон чизиб, ёнига ўроқдай савол қўйиб қўйишади. Қани, тушунтириб кўринг-чи! “Ҳўв биродар, бу ўзимизнинг сўзимиз, шунақа дейилади”, десангиз, барибир тушунмайди. Сизга ўзбек тилининг имло луғатини кўрсатади. Албатта, сиз ундан бунақа сўзларни тополмайсиз. Демак, шундай сўзлар ўзбек тилида борлигини исбот қилолмайсиз.

Ҳатто, қариндош-уруғчилик даражасини билдирувчи сўзларимиз ҳам жуда чалкаш. Ҳозир холанинг ўғлини ҳам, тоғанинг, ҳатто амакининг ўғлини ҳам “жиян” деб атайдиган бўлишган. Бизнингча, холавачча, амакивачча, жиян, бўла; хола, амаки, тоға, почча каби сўзлар ўз ўрнида, тўғри ишлатилгани маъқул. Бизнинг Туркистонда “бўла” деган (холаваччани билдирувчи) бир сўз бор. Мирзакалон Исмоилийнинг “Фарғона тонг отгунча” номли романида шу сўзга кўзим тушиб қолиб, қувониб кетдим. Демак, Фарғона водийсида ҳам шу сўз ишлатиларкан. Хоразмда ҳам холаваччани бўла дейишаркан. Демак, бу сўз ўзбекларда азалдан бор экан. Хўш, нима учун ишлатмаймиз? Ахир, бу бизнинг бисотимиз-ку! Бу сўз йўқ, у сўз йўқ, деб нишхўрдга чиқараверсак, “Ўзбек тилининг имло луғати”га ўхшаб ғариблашиб, камбағаллашиб қолмаймизми? Энса, қовға, кегай, ризвон, канор, қанора, декча, омоч, бўйинтуруқ, гупчак, тоқи, ўмиз, зўғата, танав, бўкса, ханик, четан, мўки, жуволдиз, сўнар, қонжиға, қаптал… Ўҳ-ҳў, бунақа истеъмолдан чиқиш арафасида турган сўзлар жуда кўп! Оддий шамчироқ билан замонавий электргача, оддий уриқдан то ҳозирги замонавий ип йигириш дастгоҳларигача, оддий бўз тўқиш дастгоҳидан то тўқимачилик комбинатигача, чайладан ҳозирги кошона уйларгача, икки ғилдиракли қўқон аравадан то ҳозирги замон учқур машиналаргача, омочдан ҳозирги полвон “Кейс” тракторигача… ўтган давр ичида ишлаб чиқаришга оид қанчадан-қанча сўзлар яратилди. Қани улар? Улар халқнинг тилида. Уларни ўрнини топиб ишлатиш, ишлата билиш керак! Бу сўзлар луғатда йўқ. Демак, луғатда йўқ бўлса, у сўзлардан, бойлигимиздан кечиш керакми? Агар буларни билмасак, бир асарда учратганимдек, асарда тасвирлаётган хўрозимиз “Ку-ка-ре-ку!” деб қичқирадиган бўлиб қолмайдими?

Дарвоқе, луғатлар масаласида гап кетган экан, Тил ва адабиёт институтига ҳам баъзи бир истакларимизни айтиб ўтишни лозим топдик. Бошқаларни билмадим, менга тил билан шуғулланувчи олимларимиз жуда майдалашиб кетишганга ўхшайди. Масалан, битта олимдан “Мана бу сўз қайси турга киради?”, деб сўрасангиз, у: “Бу сўз феълга кирса керак, мен равишдош билан шуғулланаман”, деб жавоб беради. Улар, назаримда, тилни нимта-нимта қилиб, бўлиб олишганга ўхшайди; эга билан кесимни – биттаси, иккинчи даражали бўлакларни – иккинчиси, феълни – учинчиси, келишикларни – бошқа биттаси, ундов гап-у, сўроқ гапларни – бошқалари… Бунақада тилда яхлитлик қоладими?

Яқинда икки жилдли “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”ни чиқариб, газеталарда роса мақтандик. Ён қўшнимиз – қозоқ биродарларимиз индамай юриб, ўн икки жилдли изоҳли луғат чиқарди-ку. Ҳар жилди ўттиз-ўттиз беш босма табоқдан. Эшитишимга қараганда, қорақалпоқ дўстларимиз олти жилдли изоҳли луғат чиқараётган экан. Шундай бўлгач, нима учун бизники фақат икки жилд? Нима, бизнинг сўз бойлигимиз уларникига нисбатан камбағалми? Йўқ, бой бўлса бойки, сира ҳам камбағал эмас. Бу фақат эътиборсизлигимиз, ҳафсаласизлигимизнинг оқибатидан бўлса керак, деб ўйлайман.

Хуллас, айтаверса гап кўп. “Инқилобдан кейин тилимизнинг халқ жонли тили билан яқинлашгани адабиётимизнинг улкан ютуғи бўлди”, деган эди устоз Абдулла Қаҳҳор. Шундай экан, ўша қўлга киритган ютуғимизни ғариблаштириб, жонли тилимиздан узоқлаштириб қўйсак, бу жиноят бўлмайдими? Тилимизнинг софлиги ва бойлиги ҳақида жиддий гаплашадиган пайт келди.

Манба: «Китоб дунёси» газетаси, ноябрь,2013 йил

011

09
Nosir FOZILOV
TO’G’RI VA ODIL TASHXIS KERAK
022

038

Taniqli yozuvchi Nosir Fozilov 1929 yili Qozog’istonning Chimkent viloyatiga qarashli Turkiston tumanining Qorachiq qishlog’ida dehqon oilasida dunyoga keldi. U Turkistonda o’rta maktabni tugatgach, 1949—1954 yillar davomida O’rta Osiyo dorilfununining filologiya fakul`tetida ta’lim oldi. Dorilfununni tugatgandan so’ng, 1955 yildan boshlab «Gulxan» jurnalida adabiy xodim, mas’ul kotib, «Yosh gvardiya» nashriyotida bo’lim mudiri (1960—1963), 1963 yildan esa «Sharq yulduzi» jurnalida adabiy xodim, so’ngra proza bo’limining mudiri, mas’ul kotib (1970—1972) sifatida faoliyat ko’rsatdi. Yozuvchi va noshir Nosir Fozilov 1972—1980 va 1984— 1986 yillar davomida G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyotida katta muharrir va proza bo’limining mudiri sifatida ishlab keldi. 1985 yilda uning «Shum bolaning nabiralari» kitobi uchun G’afur G’ulom nomidagi mukofot berildi. 1986 yilda esa qozoq yozuvchilarining asarlarini o’zbek tiliga tarjimasi borasidagi faolligi uchun Qozog’iston Yozuvchilar uyushmasi Beyimbet Maylin nomidagi mukofotga sazovor bo’ldi. Shuningdek, unga 1990 yilda O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan san’at arbobi unvoni hamda 1991 yilda «Ustozlar davrasida» asari uchun Hamza nomidagi Respublika Davlat mukofoti berilgan.

08

Dunyoning ishlariga hayron qolasan kishi. Sho’rolar davrining oxirgi yillari bo’lsa ham, adabiyotimizning sofligi uchun talablarimiz ancha baland ekan. To’g’risi, bu borada hozirgiga nisbatan ancha qattiqqo’l ekanmiz. Buni men o’sha kezlarda yozib, bisotimga tashlab qo’ygan taqrizlarimda, adabiy-tanqidiy maqolalarimda ko’rib, o’sha davrdagi talablarimizni hozirgi talablarimiz bilan qiyoslashga harakat qildim. Bu talablar bir-biridan juda farq qildi. Vijdonan aytganda, hozirgi talabni talab demasa ham bo’lar ekan. Buning boisini men ba’zi bir nashriyotlarning tahririyatlarida ishlayotgan, ta’bir joiz bo’lsa, nochor va notavon, “chalamulla” muharrirlarda, noshirlarning adabiyotimizga qo’yiladigan talab va mezonlarni unutib, qo’lbola mualliflarning cho’ntagiga tikilishlarida ko’raman.

Muharrir degani bu mualliflar bilan asar haqida teng mulohaza yurita oladigan, asarga to’g’ri va odil tashxis qo’ya oladigan, ba’zi bir majruh jumlalarni o’rinlatib tuzata oladigan bilimdon va zukko odam bo’lishi kerak. Ba’zi bir o’rniga tushmagan so’zlarni topib, asarni yaraqlatib yuboradigan, kerak bo’lsa, bitta so’z uchun talasha oladigan odam bo’lishi kerak. Abdulla Qahhor, Asqad Muxtor, Hamid G’ulom, Vahob Ro’zimatov va boshqalar nafaqat yetuk ijodkorlar, balki yetuk muharrirlar ham edilar. Ularning oldiga ba’zi bir mualliflar, nima derkin, deb tizzalari qaltirab kelishardi. Hozir texnika o’sgan, muallif asarini komp`yuterda ko’chirib, tahririyatga faqat elektron variantni olib borib beradigan bo’ldi. Pulning ketiga tushgan ba’zi bir nodavlat nashriyotlar o’sha muallif va’da qilgan sarmoyani olsa bas, kitobini chiqaradi-beradi. Qarabsizki, u kitob g’ij-g’ij xatolari bilan o’quvchining qo’liga tegadi.

Bunaqa noma’qulchiliklarga barham beradigan, nashriyotlarning ishini markazlashtirib, nazoratga oladigan payt kelmadimikin, deb o’ylab qolasan kishi. Axir kitob yozish va kitob chiqarish chalamuallif bilan nafsi hakalak otgan nodavlat nashrlarning ishi emas-ku. Muallif yozsa yozgandir, haligindaqa noshirlar chiqarsa chiqargandir, ammo kitob chiqqandan keyin u xalq mulkiga aylanadi. Xalqqa esa bunaqa kitoblar, gapning ochig’i, asqotmaydi.
Men o’sha paytlarda yozilgan “Til boyligi – el boyligi” degan maqolamni siz talabchan o’quvchilarga tavsiya qilishga jur’at etdim. Zora, badiiy adabiyotimizdan talab qilinadigan adabiy mezon yuqorida aytilgan “muharrir”larni insofga chaqirsa.

TIL BOYLIGI – EL BOYLIGI
02

Yozuvchi bamisoli asalariga o’xshaydi. Asalari uchib-qo’nib, zahmat chekib turli-tuman gullardan, dorivor giyohlardan nektar to’plab, uni odamlarga asal qilib hadya etadi. Yozuvchi esa olam ko’rib, odam ko’rib, ular bilan muomalada bo’lib, o’zi yashab turgan zamon va zaminning siru asrorini odamlar bilan bab-barobar his etib, uning nozu ne’matlarini tatib ko’rib, topgan gapini ijodiy laboratoriyasida qayta sayqallab, yana odamlarning o’zlariga ulashadi. Ba’zan sodda o’quvchilar yozuvchilarga hayron qolib yurishadi: “Shuncha gapni qayoqdan topdi ekan-a!”, deb. Ha, qidirgan topadi. Xalq bamisoli bir daryo! Xalq dono gaplarga boy ulkan bir faylasuf! Unda yo’q narsaning o’zi yo’q. Odamlarning muomalasidagi – tilidagi yaxshi, “Til boyligi — el boyligi” gaplarni tanlab olgan va o’sha gaplarni o’z asarlarida uzukka ko’z qo’yganday o’rnida ishlata bilgan yozuvchigina o’quvchini quvontira oladi.

Yozuvchi uchun jumla grammatika darsliklarida ta’rif qilinganiday: “Egasi, kesimi va ikkinchi darajali bo’laklari”… o’z o’rnida bo’lgan jumlalar, til esa odamlarning bir-birlari bilan muomala qiladigan vosita quroli emas. Yozuvchining gapi boshqacha, ya’ni, yozuvchining gapida xarakter, o’y, fikr, istehzo, o’xshatish, jonlantirish va hatto kerak bo’lsa, o’ylatib qo’yish qobiliyati ham bo’ladi. Shunday bo’lgandagina biz uni badiiy til deymiz.

Ba’zan topib aytilgan bittagina so’z butun bir asarni bezab turadi. Masalan, ustoz Abdulla Qahhorning “To’yda aza” degan hikoyasini eslang. Undagi meshchanka ayol boshiga qizil beretka kiyib yuradi. Yozuvchi xo’rozqandga o’xshatadi. Shuning uchun bo’lsa ajab emas, o’quvchilar orasida u hikoyaning nomi “Xo’rozqand” bo’lib ketdi. Yoki Said Ahmadning “Xanka va Tanka” degan hikoyasida Xanka labini qizil lab bo’yog’i bilan bo’yab yuradi. Uni yozuvchi pomidor tishlab yurganga o’xshatadi. Qarang, shu birgina o’rinda ishlatilgan so’z, ibora hikoyaning badiiy qimmatini yana ham ko’tarib yuborgan.

Keyingi paytlarda tilga e’tiborsizligimiz shu darajaga borib yetdiki, badiiy so’z ustalari kim-u, ularni o’rinlatib o’qiganlar kim – buning farqiga borolmay qoldik. Katta anjumanlarda, radio hamda televidenieda o’rinlatib she’r yoki monolog o’qigan diktorlarimizni to’g’ridan-to’g’ri “badiiy so’z ustasi Qodir Maxsumov”, “Muhsin Hamidov” deb so’z beradigan bo’ldik. Axir, o’zingiz o’ylab ko’ring, qotirib yozgan so’z ustasimi yo uni o’qiganmi? Bizningcha, so’z ustalari – Abdulla Qodiriy, Oybek, o’afur o’ulom, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Said Ahmad!.. O’qiladigan asarlarni yaratgan yozuvchilar bular. Yozuvchining asarini qotirib o’qish boshqa gap. Uni badiiy o’qish ustasi, desa bo’ladi, ammo badiiy so’z ustasi emas.

Tilga e’tibor – elga e’tibor, degan gap bekorga aytilgan emas. Ba’zi yozuvchilarimiz mavzu topilsa bas, bo’yog’ini urib yozaversa bo’ladi, eng muhimi qog’ozga tushgani qoladi, kamchiliklarni tahririyatdagilar to’g’rilashadi, deb tushunishadi. Ochig’ini aytganda, shunday o’ylaydiganlar ko’payib borayotgani uchunmi, bunga etimiz o’lib, ko’nikib qoldik, nazarimda. To’g’ri, mavzu bosh masala, ammo asarning badiiy xususiyatlari, tili hamisha muhim, hamisha zamonaviy masala bo’lib kelgan va bundan keyin ham shunday bo’lib qoladi. Ba’zi bir yoshlarga o’rnak bo’ladigan otaxon yozuvchilarimiz mavzu ketidan quvib, uning badiiyligiga, tiliga chunonam e’tibor berishmaydiki… yoqa ushlab qolasan. Ular yozgan asarni o’qiyolmaysan. O’qisang ham, shu tahririyatda ishlayotganing uchun, majburiyat yuzasidan o’zingni o’zing chimchilab o’tirib o’qiysan. Nima ham derdik, katta odam, bir nima deb bo’lmaydi. Tarafkashlari topila qoladi.

Hatto bir mahallar shunday bo’ldi: tahririyatga “Tinimsiz shahar” degan yostiqday roman keldi. Toshkentda zilzila bo’lib o’tgan kezlar edi. Hali odamlarning zilzila haqidagi xotiralari tinmay turib, zilzila kezlaridagi voqealar tiniqlashmay turib, bunchalik katta asar yozish hazilakam gapmi? Buning ustiga dolzarb mavzu. Qani, bosmayman, deb ko’r-chi! Bosdik. Asar badiiy jihatdan nihoyatda bo’sh, jumlalari tishga tegadigan darajada g’aliz edi. Tahririyatdagilar o’ylab-o’ylab shunday qarorga kelishdi: asarni chop etishni ham boshladik, shu bilan birga o’sha sonning o’zida mazkur asardagi tishga tegadigan jumlalarni terib, “Gul qaychi”da beradigan bo’ldik. Afsuski, yozuvchi bunga ham miq etmadi. Go’yo, bilmagan kishi bo’lib yuraverdi.

Yana bir misol. Hozirgi kunda oqsoqol atalib yurgan bir keksa yozuvchimizning yangi qissa qo’lyozmasidan ba’zi misollar keltirmoqchiman:

“Munsirabgina baqirgan salom berdi.”

“Yanoqlari qo’lansa o’tda kuyganday.”

“Pilikday bo’liq qoshlari bir sakrab joyiga tushdi.”

“Uyalganimdan pismiqlanibgina boqaman.”

“Ko’zlari pismiqlanib parmalashni qo’ymaydi.”

“Sho’x-sho’x kulib qichiqichilik qilaman” (qiz bolaning gapi!)

“Erdan bichib olingan tanasi.”

“Krovatim g’ichirlab vaysaydi.”

“Lablarida xasis tabassum ko’rindi.”

“Buxorolik Toir bobo ish vaqtida burnini shimgirayotganida burni kesakday uchib ketdi.”

“Kitob o’qiyverib, ko’zlarining sho’rvasi chiqib ketgan professor.”

“Silliq yanoqlarida tabassum raqsga tushadi.”

“Bir gala ko’zlar (?) Xolmat akaga tikildi.”

“Elkasi goh balandga, goh pastga sakradi” (Bu yig’i tasviri)

“Butun bag’rimdan tabriklayman.”

“Nalatigina ichaklar.” (Dutor torini aytyaptilar.)

“Tansiq tush ko’rdi.” (Ajabo, tushning ham tansig’i bo’ladimi?) va hokazolar.

Ana endi shu muallifning tasvirda ishlatgan gaplariga e’tibor bering:

“Yuzi jarg’ak teriday dag’al.”

“Ko’zlari shilpiq quloqchin kiygan chol.”

“To’rva soqol.”

“Soxi Soxievich burnini bigiz qildi.”

“Baqanikiga o’xshagan ko’zlar tirjaydi.” Va hokazo.

Bu kishi original bo’lgilari keladi, shekilli, “yo’tal”ni “yutal”, “shapaloq”ni shalloq, “sekingina”ni “qitig’ina”, “alam qildi” degan so’zni “dard qildi”, “cho’loq” degan so’zni “mo’ntoq”, “bir dasta pul”ni “bir gala pul” deb ishlatadilar. Axir, o’zingiz o’ylab ko’ring, shu tilda yozib bo’ladimi? Tilchi olimlarimiz, tanqidchilarimiz nega indashmaydi?

Ha, darvoqe, tanqidchilar haqida. Men hatto “tanqidchi” degan so’zning o’ziga qarshiman. Birinchidan, bu so’z juda xunuk eshitiladi. Ikkinchidan, bu so’z ruschadan “kritik” so’zining aynan tarjimasidir. Axir, ular nuqul tanqid qilishmaydi-ku! Ular yozuvchining do’sti, maslahatgo’yi, yo’l-yo’riq ko’rsatuvchisi hamdir. Shunday ekan, nega bu sohaning faqat soya tomonini ifodalaydigan so’zni tanlashimiz kerak? Bizningcha, bironta munosib nom topmog’imiz lozim. Ma’lumki, ilgarilari shu toifa kishilarni “sinchi”, ya’ni “sinovchi” deb ishlatishgan. Ular odamlarning fe’l-atvorini sinagan, otlarning fazilatlarini sinagan. Shundan bo’lsa kerak, ba’zi turkiy tillarda gaplashadigan qardoshlarimiz tanqidchilarni “sinchi” deb atashadi. Yoki “adabiyotshunos” desak ham bo’laveradi, faqat bunga o’rganish kerak, xolos. Hozircha quloqqa erish tuyuladi. Xullas, bironta silliqroq atama topish kerakka o’xshaydi.

Modomiki, gap tanqidchilarga kelib taqalgan ekan, ularning tili haqida ham ikki og’iz gap aytishni lozim, deb bilaman. Tanqidchilarning shu bugungi tili maqtanarli darajada emas. Buni ro’y-rost aytish kerak. Ba’zi maqolalarini, taqrizlarini shunaqa quruq, shunaqa jo’n tilda yozadilarki, yo qiynalib o’qiysan, yo mutlaqo o’qiging kelmaydi. Buning ustiga ko’plab unsur so’zlarni ishlatishadi. U so’zlarning ba’zilarini o’quvchi tushunadi, ba’zilarini tushunmay lug’at qidirib qoladi. Mana ular: abstraktsionizm, dialektizm, provintsializm, ideallashtirish, karikatura, prizma, kolliziya, kompozitsiya, kontekst, kul`minatsiya, metod, naturalizm, pafos, peyzaj, personaj, tavtologiya, tekstologiya, tematika, fantaziya, ekspromt va hokazo. Bu so’zlarning ko’plariga qulog’imiz o’rganib ketgan. Ammo shu so’zlarning ma’nosini to’la beradigan, anglatadigan so’zlar o’zimizda yo’q emas-ku, axir. Yo’q bo’lsa, qidirish kerak, topish kerak, o’rnini topib ishlatish kerak. Tag’in bir gap, ba’zan butun bir atamalarni shundayligicha qabul qilib olganmiz. Masalan, “Traditsiya va novatorlik”. Shuni “An’ana va yangilik” desak bo’lmaydimi? Bo’ladi. Faqat buni o’quvchining qulog’iga singdirish, ularni ko’niktirish kerak, xolos.

Tanqidchilarimiz so’nggi paytlarda “kashfiyot” degan so’zni ko’p ishlatadigan bo’lib qolishdi. Shu so’z negadir menga hech “hazm” bo’lmayapti. Negaki, bu so’zning vazifasi, nazarimda, hozirgi ishlatilayotgan darajadan birmuncha yuksakroq bo’lsa kerak. Fan va texnikadagi favqulodda topilgan zamon yangiliklariga, asrimiz yaratgan ulkan, xalq xo’jaligimiz uchun nihoyatda muhim hisoblangan nodir va noyob yangiliklarga nisbatan “kashfiyot” so’zini ishlatsak yarashadi. Endi o’sha so’zni pastga olib tushib, bitta o’xshatish yoki bitta shakl topgan adibga kashfiyot qildingiz, deb o’tirsak, unda bu so’zning qadri Arshi a’lodan to yer qadar tushib ketmaydimi?

Bir kuni radioni eshitib o’tirsam, do’stim Abduvohid Mullamuhamedovning ocherkini berib qolishdi. Bu ocherkda tuyachilikni rivojlantirish, O’zbekistonda tuya chorvasining istiqboli haqida gap borardi. Ko’rib turibsizki, bu mavzu nihoyatda shu kunimiz uchun dolzarb masala. Quloq solib o’tirsam, bir joyda “tuyaning ayroni” degan so’zni ishlatib yubordi. Shunaqa hafsalam pir bo’ldiki, radioni shartta o’chirdim. Buni qarang-a, tuyaning “ayroni”mish. Tuyaning suti bo’ladi, sutini achitib, qimron (chubot) qilishadi. Chorva mollari mahsulotlariga xalqning o’zi qo’ygan atamalari mavjud: sigirning sutidan qatiq, ayron, saryog’, qaymoq, pishloq qilinadi; biyaning sutidan qimiz; tuyaning sutidan qimron. Nahotki, o’rtog’imiz shuni bilmasa!

Radio eshittirishlarida, gazeta va jurnallarda chorva va chorvachilik haqidagi eshittirish va materiallarda chunonam chalkashliklar bo’ladiki, o’qib tepa soching tikka bo’lib ketadi. Ayniqsa, “Har bosh ona qo’ydan…”, “Ona cho’chqa balchiqda maza qilib ag’anab yotardi…” kabi jumlalarni eshitganingda, o’qiganingda, o’zingni qo’yarga joy topolmay qolasan.

Dunyoda “ona”dan ham mo»tabar zot bormi? “Ona” degan so’z ilohiy so’z. Shunaqa ekan, chorva mollarining o’z atamalari turgan bo’lsa-yu, nima uchun “ona”ni yonma-yon qo’yish kerak? Axir, xalqda ba’zi jurnalistlar tap tortmay aytayotgan “ona qo’y”ni “sovliq” deyiladi-ku! Shuningdek, cho’chqaning urg’ochisini “megajin”, itnikini “qanjiq” deyishadi (faqat shunisi borki, biz bu atamalarni so’kish, haqorat darajasiga ko’tarib, badnom qilib qo’yganmiz), otniki “biya”, echkiniki “chivich” va hokazo. Bordi-yu, chorva mollarining erkaklarini yozish kerak bo’lib qolsa, nima qilamiz? “Ota qo’y”, “ota cho’chqa” deymizmi? Yo’q, ularning ham o’z atamalari bor: qo’chqor, serka, ayg’ir, nor va hokazo. Shunaqa paytlarda sovliqni “ona qo’y”, megajinni “ona cho’chqa” deb yozganlarga: “E, sadqai ona ket-e!” – deging keladi.

Gap chorvachilik haqida ketayotgan ekan, bir gap esimga tushib qoldi: qaysiyam bir yili “Alifbe” kitobini varaqlab turib, “t” harfi qismida biyaga suykanib turgan qulunga ko’zim tushib qoldi: rasmning tagiga: “mana bu katta toy, mana bunisi kichkina toy”, deb sharh berilibdi. Buni qarang, “katta toy”, “kichkina toy” emish! Buni o’qigan bola qanday qilib otlarning turini bilsin?! Ularni qanday qilib farqlasin! Shu munosabat bilan, menda yangi “Alifbe”ni ham bir ko’ray-chi, qani, unda o’sha sharhni tuzatganmikan, degan qiziqish paydo bo’ldi. “Alifbe”ni topib, varaqlasam, xayriyat uni tuzatibdi. Ammo, kitobning o’rtarog’iga borib yoqamni ushlab qoldim. Ikkita surat: birida ariq ustidagi ko’prikda ikkita uloq qarama-qarshi kelib qolib, hech qaysisi bir-biriga yo’l bo’shatmay turishibdi; ikkinchi suratda esa, ular yo’l talashishib, suzishib, suvga qulab tushibdi. Bu ertak-suratni hamma biladi. Endi o’sha surat tagiga izoh berib, “echkilar” deb yozganiga nima deysiz? Hali savodi chiqmagan bolaga uloqni echki deb ta’rif qilsak, buni o’qigan bolalar ham o’zimizga o’xshab chalasavod bo’lib qolmaydimi?

Hazrat Alisher Navoiy otlarning yosh jihatdan yettita turga bo’linishini o’zining risolalaridan birida aniq-tiniq qilib aytib ketganlar: qulun, toy, yobog’i, qunon, do’nan, beshlik va nihoyat, ot. Sigirga nisbatan buzoq, tana, g’unajin, qochar, buqa ho’kiz. Chorva mollarining sifatlari haqida ham chalkashliklar juda ko’p. Masalan, ba’zi yozuvchilarimiz otlarni tasvir qilganlarida oq ot, qora ot, qizil ot va hokazo deb ta’riflashadi. Vaholanki, ularning xalqda o’z atamalari bor: chovkar, saman, to’riq, buvril… deganday.

E’tiborsizligimiz natijasida ba’zi chorvachilik bilan bog’liq narsalarning atamalari ham asta-sekin iste’moldan chiqib ketyapti. Masalan, egar, to’qim, jazliq, ayil, quyushqon, yugan, tizgin, suvliq, no’xta, uzangi, o’mrovliq, kishan. Mabodo yozayotgan asarlarimizda mollarning tana qismlarini anglatuvchi o’mrov, yol, qaptal, sag’ri, taqim degan gaplarni ishlatguday bo’lsangiz, albatta, muharriringiz bu so’zlarning tagiga qizlarga o’sma qo’yganday qilib qora siyohda yo’g’on chizib, yoniga o’roqday savol qo’yib qo’yishadi. Qani, tushuntirib ko’ring-chi! “Ho’v birodar, bu o’zimizning so’zimiz, shunaqa deyiladi”, desangiz, baribir tushunmaydi. Sizga o’zbek tilining imlo lug’atini ko’rsatadi. Albatta, siz undan bunaqa so’zlarni topolmaysiz. Demak, shunday so’zlar o’zbek tilida borligini isbot qilolmaysiz.

Hatto, qarindosh-urug’chilik darajasini bildiruvchi so’zlarimiz ham juda chalkash. Hozir xolaning o’g’lini ham, tog’aning, hatto amakining o’g’lini ham “jiyan” deb ataydigan bo’lishgan. Bizningcha, xolavachcha, amakivachcha, jiyan, bo’la; xola, amaki, tog’a, pochcha kabi so’zlar o’z o’rnida, to’g’ri ishlatilgani ma’qul. Bizning Turkistonda “bo’la” degan (xolavachchani bildiruvchi) bir so’z bor. Mirzakalon Ismoiliyning “Farg’ona tong otguncha” nomli romanida shu so’zga ko’zim tushib qolib, quvonib ketdim. Demak, Farg’ona vodiysida ham shu so’z ishlatilarkan. Xorazmda ham xolavachchani bo’la deyisharkan. Demak, bu so’z o’zbeklarda azaldan bor ekan. Xo’sh, nima uchun ishlatmaymiz? Axir, bu bizning bisotimiz-ku! Bu so’z yo’q, u so’z yo’q, deb nishxo’rdga chiqaraversak, “O’zbek tilining imlo lug’ati”ga o’xshab g’ariblashib, kambag’allashib qolmaymizmi? Ensa, qovg’a, kegay, rizvon, kanor, qanora, dekcha, omoch, bo’yinturuq, gupchak, toqi, o’miz, zo’g’ata, tanav, bo’ksa, xanik, chetan, mo’ki, juvoldiz, so’nar, qonjig’a, qaptal… O’h-ho’, bunaqa iste’moldan chiqish arafasida turgan so’zlar juda ko’p! Oddiy shamchiroq bilan zamonaviy elektrgacha, oddiy uriqdan to hozirgi zamonaviy ip yigirish dastgohlarigacha, oddiy bo’z to’qish dastgohidan to to’qimachilik kombinatigacha, chayladan hozirgi koshona uylargacha, ikki g’ildirakli qo’qon aravadan to hozirgi zamon uchqur mashinalargacha, omochdan hozirgi polvon “Keys” traktorigacha… o’tgan davr ichida ishlab chiqarishga oid qanchadan-qancha so’zlar yaratildi. Qani ular? Ular xalqning tilida. Ularni o’rnini topib ishlatish, ishlata bilish kerak! Bu so’zlar lug’atda yo’q. Demak, lug’atda yo’q bo’lsa, u so’zlardan, boyligimizdan kechish kerakmi? Agar bularni bilmasak, bir asarda uchratganimdek, asarda tasvirlayotgan xo’rozimiz “Ku-ka-re-ku!” deb qichqiradigan bo’lib qolmaydimi?

Darvoqe, lug’atlar masalasida gap ketgan ekan, Til va adabiyot institutiga ham ba’zi bir istaklarimizni aytib o’tishni lozim topdik. Boshqalarni bilmadim, menga til bilan shug’ullanuvchi olimlarimiz juda maydalashib ketishganga o’xshaydi. Masalan, bitta olimdan “Mana bu so’z qaysi turga kiradi?”, deb so’rasangiz, u: “Bu so’z fe’lga kirsa kerak, men ravishdosh bilan shug’ullanaman”, deb javob beradi. Ular, nazarimda, tilni nimta-nimta qilib, bo’lib olishganga o’xshaydi; ega bilan kesimni – bittasi, ikkinchi darajali bo’laklarni – ikkinchisi, fe’lni – uchinchisi, kelishiklarni – boshqa bittasi, undov gap-u, so’roq gaplarni – boshqalari… Bunaqada tilda yaxlitlik qoladimi?

Yaqinda ikki jildli “O’zbek tilining izohli lug’ati”ni chiqarib, gazetalarda rosa maqtandik. Yon qo’shnimiz – qozoq birodarlarimiz indamay yurib, o’n ikki jildli izohli lug’at chiqardi-ku. Har jildi o’ttiz-o’ttiz besh bosma taboqdan. Eshitishimga qaraganda, qoraqalpoq do’stlarimiz olti jildli izohli lug’at chiqarayotgan ekan. Shunday bo’lgach, nima uchun bizniki faqat ikki jild? Nima, bizning so’z boyligimiz ularnikiga nisbatan kambag’almi? Yo’q, boy bo’lsa boyki, sira ham kambag’al emas. Bu faqat e’tiborsizligimiz, hafsalasizligimizning oqibatidan bo’lsa kerak, deb o’ylayman.

Xullas, aytaversa gap ko’p. “Inqilobdan keyin tilimizning xalq jonli tili bilan yaqinlashgani adabiyotimizning ulkan yutug’i bo’ldi”, degan edi ustoz Abdulla Qahhor. Shunday ekan, o’sha qo’lga kiritgan yutug’imizni g’ariblashtirib, jonli tilimizdan uzoqlashtirib qo’ysak, bu jinoyat bo’lmaydimi? Tilimizning sofligi va boyligi haqida jiddiy gaplashadigan payt keldi.

Manba: «Kitob dunyosi» gazetasi, noyabr`,2013 yil

011

(Tashriflar: umumiy 749, bugungi 1)

1 izoh

  1. 1майга аталган шеьрлариз борми езиб юборсаизлар яхши буларди

Izoh qoldiring