Sa’dulla Siyoyev. Ahmad Yassaviy. Roman

044
Шайх нимқоронғи ҳужрада, гул солинмасдан сидирға тўқилган туркона шолчада такбир келтириб ўтирибди. Унинг кўзлари юмуқ, қўлида хурмои тасбеҳ. Бармоқлари аста-аста тасбеҳ донасини теради, ҳар дона сурилганда Оллоҳнинг бир исми ёдига келади.Тўқсон еттинчи дона ўтганда оёқ товуши эшитилди. Шайх кўзини очди.

001
Саъдулла Сиёев
АҲМАД ЯССАВИЙ
Роман
08

001Саъдулла Сиёев 1939 йил 25 мартда Қозоғистоннинг Туркистон шаҳри яқинидаги Қарноқ қишлоғида оиласида туғилди. Ёзувчининг биринчи ҳикоялар тўплами «Қасам ичмаган йигит» 1970 йилда чоп этилди. Шундан сўнг С.Сиёевнинг «Садағанг кетай» (1972), «Тўйлар муборак» (1975), «Ой бориб, омон келинг» (1976), «Оғир вазнли жанжалкаш», «Эркаклар учун эртаклар» каби ҳикоялар тўпламлари босилиб чиққан.
Кейинги йилларда унинг қисса ва ҳикоялардан иборат «Ёруғлик» (1986), «Бепарво бўлмоқчиман» (1990) китоблари ҳамда «Аваз» (1987) романи ўқувчилар ҳукмига ҳавола этилди. 1993 йилда унинг «Яссавийнинг сўнгги сафари» романининг биринчи китоби, 1997 йилда эса «Ҳақиқат йўли» деб номланган иккинчи китоби чоп қилинди.
С.Сиёев ҳикоялари рус, қозоқ, қирғиз, тожик тилларига таржима қилинган. У М.Зошченко, Л.Ленч, А.Арканов, Г.Горин каби рус ёзувчиларининг ҳикояларини ўзбек тилига таржима қилган.

08

1. Қасамхўрнинг жазоси

Хожа Аҳмад Яссавий Туркистон мулкининг шайхул-машойихидур. Мақомоти олий ва машҳур, каромоти мутаволий ва номаҳсур эрмиш. Мурид ва асҳоб ғоятсиз ва шоҳу гадо анинг иродат ва ихлос остонида ниҳоятсиз эрмиш.
Алишер Навоий

Сафар ойининг ўрталарида мулки Туркистон аро таҳликали хабар тарқалди:
— Шайх ҳазратлари Каъба зиёратини ихтиёр этибдилар!
Бу хабар гавжум шаҳарлар, осуда кентлар, заъфарон қирлар, беҳудуд яйловлар, ораста боғлар оша элдан элга, тилдан тилга кўчди. Табиийки, ҳижоз сафарини биринчи бўлиб яссиликлар эшитди.
Шаҳар бозорида Қарноқ қишлоғидан келган икки деҳқон олма-узум сотиб турган эди. Бири Низомиддин хушрўй, иккинчиси Камол қора.
— Қоравой, эшитдингми, Ҳазрати Султон ҳажга кетаётган эмиш.
Камол у саватдан бу саватга олма тераётган эди.
— Йўғ-е, ростданми? — деб бир зум тўхтаб қолди.
— Рост, боя сен мустаҳабга кетганингда дарвишлар қичқириб ўтдилар. «Шайхул-машойих, Султонул орифин Хожа Аҳмад Яссавий ҳазратлари байтул муқаддасга отландилар!» дедилар.
— Бизни худо урибди, Хушрўй, — деди Камолнинг руҳи тушиб, — ўзимиз энди иликхонлар зулмидан қутулғон эдик, лоп этиб қайта қорахитой келиб қолмаса де.
— Келаман деса, келаберади қорахитой. Гўрхонга икки дунё бир қадам.
— Шайх бобо ёнимизда бўлса, иншоолло, келолмайди. Султон Санжар пиримизга қўл берган. Бир оғиз хат битиб йибарса, Санжар ботир Гўрхоннинг йўлини кесиб чиқади.
Шу пайт растага кўк мовут чакмон кийган уламонамо бир киши келди. Унинг белида қўшбелбоғ, қон талашган ёноқлари туртиб чиққан, кўзлари қисиқ эди. Бегона кимса индамай узумдан чўқилаб ей бошлади.
— Хушрўй, бу, Шайх бобо шунча йил қилт этмай бир ерда ўтирди. Нега энди қўқкисдан… ҳажга отланиб қолди экан-а?
Кўк мовутли киши ҳиринглаб кулди:
— Шунга ҳам ақлинг етмайдими, нодон? Пирингни умри охирлаб қолғон. Завол олдида Маккаи Мукаррамага бориб қилғон гуноҳларини сотиб олмоқчи у маккор!
У яна узум чўқилади, узун, сийрак соқолини селкиллатиб узоқ кавшанди.
— Узум қанчадан бўлди? — деб Низомиддиннинг бетига ишшайиб қара-ди. Бу кимсанинг бетакаллуф қилиғи Хушрўйнинг ғашига тегиб турган эди, Шайх бобога тил тегдургани жаҳлини чиқарди.
— Агар белингизда зуннорингиз бўлмаса, сув текин! — деди атай уни масхара қилиб.
Қўшбелбоғлик кишининг қийиқ кўзлари каттароқ очилиб кетди.
— Э, напасингни иссиқ қил-е, бетавфиқ! Зуннордин алҳазар! —деб қўл силтади, — Алҳамдулиллоҳ, икки қатла иҳром2 боғлаганмиз. Шаҳобиддин ҳожи десанг ит ҳам, бит ҳам танийдур, сен эшитмабсан-да омий!
— Ит бирла бит таниғонни биз қайдин билдик, тақсир…
Икки деҳқон ҳожининг таҳликага тушганини кўриб мириқиб кулдилар. Ҳожи эса, бир шингил узумга чанг солди-ю, бир нималарни ғўлдираганча нариги растага ўтиб кетди.
Камол яна дардини сўйлади:
— Ишқилиб, султоним эсон-омон қайтсин-да ҳаждан.
— Иншоолло!
— Ҳар қалай у киши орқа тоғимиз эди.
— Ҳа, бало-қазо келса Қоратовдай тўши билан тўсиб турарди.
— Ҳажга бормасалар ҳам юз ҳаж қилғон одамнинг савобини олиб юрибдилар, тўғрими?
Низомиддин жавоб беришга улгурмади. Бозор бурчагидаги калта минордан муаззиннинг азони эшитилди:
— Аллоҳу акбар, алло-оҳу ак-ба-а-р!!! Ашҳаду оллоҳу ло илоҳа иллолло-о!
Икки дўст шоша-пиша меваларининг устига бўз сириб қўйиб, шотут соясига, пешин намозига ошиқдилар.
…Ҳазрат намозни халифалари билан бирга адо этди. Салот адосида Сўфи Донишманд Зарноқий унинг ўнг тарафида, Ҳаким ота лақабини олган халифаси Сулаймон сўл тарафида ўтирарди. Яна бир яқин маҳрами, устоди аввал Арслонбобнинг дилбанди бўлмиш Мансурхўжа. У дарвишлар ҳалқасига янги келиб қўшилган навжувонларга одоби тариқатни ўргатиб хонақоҳга қайтган ва сафга қўшилган эди.
Пири муршид юзига фотиҳа тортиб, жойнамозни йиғиштирди. Сўнг Сўфи Донишманд билан Сулаймонга ҳам ижозат берди. Шайхнинг йигитлик мавсумидан қолган бир одати бор. Ҳар сафар намоз адосидан кейин танҳо қолишни ихтиёр этади. Илкига тасбеҳни олади, кўзларини юмади. Хаёл отига миниб вужуд шаҳрини кезади, етти иқлимда, тўққиз фалакда сайр этади. Аршу курсини айланади, лавҳу қаламдин огоҳ бўлади. Биҳамдиллоҳ, ана шу учқур от уни Буроқ янғлиқ муродига етказди. Ёлғиз қолиб, салби вужуд айлаш — мулоҳаза, мушоҳада, такбир туфайли у Ғавсул аъзам Абдулқодир Жилоний тариқатига кўнгил берди. Бу тариқатнинг бир олтин бутоғи бўлғай, деб туркий жаҳрия сулукини тузди. Зикри қалбий туфайли тили бурро бўлди, ҳикмат айтди. Туркийда латиф ва зарифона байт айтиб бўлмас, деган мутакаббурларнинг оғзига урди. Шукриллаҳким, ҳикматлари мулки Туркистон аро манзур ва машҳур…
Шайх нимқоронғи ҳужрада, гул солинмасдан сидирға тўқилган туркона шолчада такбир келтириб ўтирибди. Унинг кўзлари юмуқ, қўлида хурмои тасбеҳ. Бармоқлари аста-аста тасбеҳ донасини теради, ҳар дона сурилганда Оллоҳнинг бир исми ёдига келади.
Тўқсон еттинчи дона ўтганда оёқ товуши эшитилди. Шайх кўзини очди. Остонада хос ходими Қутбиддин турарди. Қутбиддин Самарқанд подшоси Маҳмудхон ибн Арслонхоннинг суюкли фарзанди. Ўн етти-ўн саккиз ёшларга борган бу йигит ҳалим табиатли, фаҳми тез соҳиби диллардан. Икки йил му-қаддам қиблагоҳи бирла Шайх зиёратига келди. Сўнг — туққан юрти, волида-ю падаридан воз кечиб, шу хилватда қолиб кетди.
— Бузрукворим…
Шайх индамай тасбеҳини ўгираверди. Юз биринчи донани санаб фотиҳа қилди. Қутбиддин илдам тиз букиб дуога қўшилди. Сўнг истиҳола билан оғиз жуфтлади:
— Бузрукворим… Соброндин Шаҳобиддин ҳожи… изн сўрайдир.
Шаҳобиддин… Бу исм Шайх дилига хиралик элтди. Ҳозиргина жисми жонини чулғаб турган ёғдуни булут қоплагандек бўлди,
Шаҳобиддин махсум бир вақтлар аҳли диллардан эди. Ҳаким Сулаймон, Сўфи Донишманд, Бобо Мочин сингари муридлари қаторида Яссавия тариқа-тига равнақ тилаб Шайхга қўл берган эди. Сўнг шайтони лаъин уни йўлдан оздирди. Жоҳилиятга берилди. Ҳазрат билан масала талашгани Марвдан имом Марвазий келганда махсум унинг ёнини олди, Яссавийнинг лафзига чанг солиб, «Мансури ҳаллож — кофир!» деб бақирди. Неча кунлик мунозарадан кейин Марвазий таслим бўлгач, тавба қилди. Илло-билло, жаҳрия тариқатин қабул қилдим, пирим, гуноҳимдан ўтинг, деб ерга бош урди. Шайх мурувват қилди. Бироқ махсум хонақоҳ шартларига чидамади. Туққан юрти Собронга кетди. Мадрасада мутавалли бўлди. Нафс жилови иликдин чиқса чора йўқ экан. Шаҳобиддин толиби илмларнинг ҳақига хиёнат қилиб, Соброндан ҳам ҳайдалди.
Махсумнинг бошқа густоҳона ишларини ҳам Шайх эшитиб турибди. Юрт кезиб, халқи оламни Ҳақ Мустафо йўлига даъват этгувчи дарвишлардан хабар келди. Шаҳобиддин бултур Соброндан бадарға бўлгач, Қоратов ортига ўтибди, Шайхул машойих номидан иршод ёзиб, ўзини Қумкент хонақосининг пири деб эълон қилибди. Ўшал ёлғон иршод, мана, Шайхнинг қўлида турибди. Муҳри қалбаки. Асл муҳрдан нусха кўчирибди бетавфиқ махсум.
Шайх Қумкентга одам юбориб, махсумни чақиртирди. Уни эл кўзи ўнгида масжид устунига боғлаттириб сазойи қилдирмоқчи эди. Бироқ Шаҳобиддин ҳукмга бўйсунмади, Қумкентдан ҳажга қочди. Мана, энди ўз оёғи билан ке-либди… Нечук анга инсоф ато қилибдур?
Қутбиддин ҳамон қўл қовуштириб пирга итоаткорона тикилиб турарди. Шайх ёнбошидан Шаҳобиддиннинг ёлғон ёрлиғини олди. Енгил қўзғолди.
— Махсум бирла эл олдида сўйлашармиз, — деди ва гулмихдаги салласига қўл чўзди. Қутбиддин илдам бориб дасторни олди ва икки қўллаб узатди.
— Барака топинг, ўғлим… Одам қалинма?
— Қалин… Исфижобдан ҳам келибдир…
Шайхнинг юраги сидирилди, кекса кўнгли ғалаён қилди. Исфижоб унинг ота юрти, киндик қони тўкилган манзил. Қиблагоҳининг турбати, онаизорининг бир сиқим турпоғи Исфижобда. Неча йилдирки, зиёратига етолмади. Кўнгилни армон, надомат ўртайди. Оллоҳ насиб этса, энди ёвуқ қолди. Бирор ҳафтада тавоф айлаб кўзларига суртгай.
Ҳазрат кичкина эшикдан «Бисмилло!» деб ташқарига чиқди. Масжиди Султония олдидаги улкан майдон одам билан тўлган. Оқ дасторлик уламолар, мўъжаз, кўк саллалик муллабаччалар, хирқа кийган дарвишлару қоп елкалаган деҳқонлар, бола етаклаган аёллар. Майдон чеккасида отлиқ кишилар кўзга ташланади. Эгниларига осган яроғларига қараганда улар ўғуз хони Олтинтошнинг черикларига ўхшайди.
Ҳазратни кўриб, навкарлар апил-тапил отларидан тушдилар.
Султони орифин баланд айвонда бир муддат сукут сақлаб, халойиққа разм солди. Оломон ичида авлиё бобонинг кароматларини минг бор эшитган, лекин ўзини кўрмаганлар кўп эди. Уларнинг наздида авлиё — девқомат, соқоли кўкрагига тушган, салласи саватдек, тўнининг енги-ю этакларига турли хил оятлар чекилган ҳайбатли бир кимса бўлиши керак эди. Ҳазрати Султон эса, бутунлай бўлакча эди. Ана, у чарчоқданми, мутолааданми киртайган осуда кўзларини тикиб одамларга ювош, ўйчан боқиб турибди. Эгнида оппоқ, одми яктак, ингичка қилиб ўралган чоғроқ салла. Соқол-мўйлаби ҳам бежирим. Белида зангори белбоғ. Жуссаси-да кичкина.
Одамлар ҳайрат бармоғини тишлади. Шундоқ кичик жусса, тик қоматли, хушсурат бир кишининг авлиё эканлиги, дунёнинг тўрт тарафида тўқсон минг муриди борлиги, ҳатто подшолар ҳам у киши билан маслаҳатлашиб иш қилиши тасаввурга сиғмасди.
Майдон босиқ гувлади. Бесабрроқ кимсалар оломонни тирсаклаб, пешайвон сари интилди. Шайх атрофига қаради. Ўнг томонда Сўфи Донишманд билан Мансурхўжа, сўлда Ҳакимхўжа Сулаймон, Бобо Мочинни кўриб, қўлини кўтарди. Ҳовур андак босилгандек бўлди.
— Бисмиллоҳир раҳмонир роҳийм! — деди Ҳазрат бўғиқ, ширали товушда. Майдон гувлаб акс-садо қайтарди.
— Оллоҳу акбар!
— Оллоҳу акбар!
— Эй, аҳли мўмин! Ораларингизда Шаҳобиддин деб аталмиш Шайхул-раисни танийдирғон мўъмин мусулмон бўлса, мана бу ерга чиқиб гувоҳлик берсин.
Майдон оғир сукутга чўмди.
— Ҳеч ким танимайдирми?
— Йў-ў-ўқ! Биз Ҳазрати Султонни таниймиз! Шайх Шаҳобиддинни танимаймиз, — деган ҳайқириқлар эшитилди.
— Нечук танимайдирсиз?.. Мана у кишим! — Шайх чап ёнига ўгирилди, — тақсир, муридларингизга ўзларини кўрсатсинлар…
Шаҳобиддин Ҳазратдан бир одимча ортда турган эди, типирчилади, тисарилиб, халқ назаридан қочмоқчи бўлди. Бироқ Бобо Мочиннинг темир панжасидан қутулолмади. Бобо Мочин уни тирсагидан маҳкам сиқиб айвон лабига олиб келди. Одамлар кўк мовут тўн кийиб, белини икки еридан боғлаган қалмоқбашара кишига ажабланиб боқдилар. Шайх боягидек сокин, қатъий овозда хитоб қилди:
— Пайғамбар алайҳиссалом жаноблари «Ал-каззобу ло-уммати» дебдилар. Рўпарангизда турган осий банда бул ҳадиснинг маънисини билмасмиди? Биларди. Илло риоя қилмади. Оллонинг ғазабидан қўрқмай ёлғон сўзлади. Ул нечук инсонки, ҳақ йўлиға кирган толиби илмларнинг ҳақини еса! Ўзини кўлбор Шайх чоғлаб, беҳаёлик бирла ўзига ўзи фатво ёзиб олса! Аҳли мўъмин кўзига чўп солиб риёкорлик қилса, нафси ҳайвоний деб охиратини сотса! Боз устига бетини қаттиқ қилиб эл ичинда ҳожи тўппи кийиб керилиб юрса!
Шаҳобиддин ҳожининг умиди пучга чиқди. «Эҳ, қариб қуюлмаган бошим! — деб қарғанди ичида. — Гумроҳ бўлмасанг, шу мутакаббур Шайхнинг олдига мўйин солиб келасанму? Энди не одам бўлдинг? Номаи аъмолингни билмаганлар ҳам билиб олур энди. Водариғо, қайси жин урди сени, ҳожи Шаҳобиддин, нега келдинг бу ерга, а, нега ҳам келдинг? Ана энди хорлик тупроғига беланиб рўсиё бўлдинг, ҳожи!»
Аслида унинг бошқа иложи ҳам йўқ эди. ЁЛҒОН Фатво ошкор бўлгач, Шаҳобиддин бир ерда туролмай юртма-юрт тентираб қолди. Анави қовоқбош дарвишлар унинг қилмишларини етти оламга ёйиб улгуришган экан. Махсум қайси кент, овул ё ўбага борса, «Ўзига ўзи иршод ёзиб, шайх бўлиб олган кимса сиз эмасми, тақсир?», деб ёзғирдилар. Хуллас, унинг ови юришмади, насибаси қирқилди. Минбаъд Шаҳобиддин номини ўзгартириб ё эл танимас ерда истиқомат қилиши ёки Шайхнинг олдида тавба қилиб, жилла қуриса бирор масжид имомлигини сўраши лозим эди. Махсум иккинчи йўлни танлади. Илло Шайх уни кечирмади. Лоақал истиғфор айтишга ҳам қўймади, билъакс, авом халқ кўз ўнгида шарманда қилди.
— Эй, мўъминлар! — Ҳазратнинг товуши олисдан, гўё самодан гумбурлаб келгандек бўлди. — Шариати Мустафога шак келтириб, бировнинг ҳаққига хиёнат қилғон, ёлғон фатво ила раиятнинг нонига чанг солғон, илм олиб, илмига риоя қилмағон, мунофиқ, ҳарис кимсанинг жазоси не бўлғай, айтинг!
Халойиқ ҳавога мушт ўқталиб шовқин солди. Саф олдида турган уламолардан бири «Сазойи қилинсун!» деб бақирди.
— Сазойи қилинсун!
— Саққол-мурти қирилсун!
— Мачитга киргизмаслик керак бундайин нафси бузуқни!
Шаҳобиддиннинг ўтакаси ёрилгудек бўлди. Жони ҳалқумига тиқилди. Назарида ҳозир, шу ерда унинг қўл-оёғини боғлаб, соқол-муртини қириб ташлашадигандек, дағ-дағ титради.
— Ёлғон! — деди у хириллаб. — Шайх ўтрик сўллаб турибдур! Ман анинг этагини кўзимга суртмадим. Шул боис менда қасди бор.
Шайх чап ёнига қараб «Мусҳаб!» деди кескин. Мансурхўжа илкидаги Қуръонни икки қўллаб Шаҳобиддинга тутди.
— Олинг! — деди Шайх ҳожига, — мана шу каломуллони ушлаб қасам ичинг! Ёлғон сўллаган бўлсангиз — сизни худо урсин, магар мен ёлғон деган бўлсам — мени худо урсин! Олинг!
Шаҳобиддин иккиланди. Агар Қуръон ушлаб қасам ичмаса, ҳозиргина айтган гаплари абас бўлиб чиқар, унда (худо кўрсатмасин!) ростдан ҳам қўл-оёғини боғлаб, соқолини қириб ташлашлари мумкин эди.
Ҳожи мунофиқлик кечирилмас гуноҳ эканлигини билиб турса-да, «Илоё, ўзингга сиғиндим», дея Қуръонни қўлига олди. Манглайига суркаб ўпди. Сўнг уни кўкрагига босиб туриб халққа ўгирилди.
— Мана шу каломулло бирла қасам ичаманки, Шайх мендек бир бегуноҳ мўъмин мусулмонга туҳмат тошини ёғдириб турибдур. Бир йил муқаддам бизга ўз қўллари бирла шаҳодатнома ёзиб бериб эдилар, энди бўлса, ўшал ёрлиқдан ҳам, муҳрдан ҳам тониб, каминадек мусулмони комилни бадном қилдилар… Парвардигори олам, ўтрик сўйлаётган бўлсам…
Одамлар нафас олмай, овози, бутун вужуди титраб онт ичаётган ҳожига бақрайиб тикилдилар. Улар, «Наҳот Ҳазрати султон бир мусулмонга туҳмат қилсалар, наҳот…» деган гумон юкидан лолу карахт, ҳайрон эдилар.
Шайх эса, ҳожини бунчаликка боради, деб ўйламаган эди. Эллик йилдирки, у тоат-ибодат билан банд, Қуръони мажидни минг карра хатм қилди, қанча-қанча куффорни дини исломга киритди, илло китоб ул-умма устида ёлғонни рост деб онт ичаётган қасамхўрни илк маротаба кўриб турибди!
Шайх ёқасига қўл югуртирди. «Астоғфурулло! Астоғфурулло!» дея ичида калима келтирди. Тилида калимаи шаҳодат, дилида — ўзга бир оят, ўзга бир дуо…
— …агар ўтрик сўллаётган бўлсам, майли, ер тишлайин, оғзи-мурним қийшайиб қолса ҳам розиман…
Ҳожи Қуръонни ўпиб, Мансурхўжага узатди ва Ҳазрат томонга ғолибона қараб қўйди-да, икки қадам четланди. Шайх вужудига жо бўлган ва ёлғиз ўзигагина маълум руҳий қувватини жамлаб ҳожининг кўзларига қаттиқ тикилди. Шаҳобиддин чайқалиб кетгандек бўлди. Сўнг гандираклаб айвон четига қараб юрди. Шайх ҳамон калима келтириб ўткир нигоҳи билан уни таъқиб этиб турибди. Ҳожи «Чангалингдан омон-эсон қутулдим-а, Шайх, энди қалайсан?» дегандек, мамнун илжайди. Ана, у узунчоқ айвон лабига борди. «Бисмилло!» деб зинадан туша бошлади…
Шайхнинг қорамтир юзи тундлашди. Унинг лаблари билинар-билинмас қимирлаб, пешонасида гавҳардек тер кўринди.
Айвон икки газча келарди. Ҳожи уч зина ўтиб, тўртинчи зинага борганда қоқилди. Оёғи осмондан келди. Уч думалаб пастга тушди. Одамлар «Ў-ў!» деб хитоб қилди. Халойиқ ерда додлаб ётган ҳожига эмас, юзини терс ўгириб ичкари кириб кетаётган Ҳазрати Султонга қўрқа-писа қаради.
Шаҳобиддин ҳожининг қўли синган, жағи чиқиб, оғзи қийшайиб қолган эди.
Мансурхўжа билан Ҳаким Сулаймон Шайхнинг ортидан эргашдилар. Сўфи Донишманд халойиқ олдида икки оғиз узр айтди:
— Султони орифин ҳазратларининг сиз қавмларига айтадирғон васиятлари бор эди. Таассуфки, вазият ушмундоқ бўлиб қолди. Олло насиб этса, рабби-ул-аввалнинг иккинчи ҳафтасинда Ҳазрат Маккаи Мукаррама сари отланғайлар.
— Сафар олдидан тағин кўришиб, Шайхимизнинг амри маъруфларини эшитгайсизлар. Қани, омин! Яратган эгам ҳар бир бандаи мўъминни имонидан маҳрум этмасин, бало-қазодин ўзи асрасин, Оллоҳу акбар!
Халойиқ жўровоз бўлиб дуога қўшилди.
Одамлар ғовур-ғувур билан тарқала бошлади. Ваъз умидида келган сомелар орасида Камол қора билан Низомиддин хушрўй ҳам бор эди. Улар таҳлика ичида қолган оломонга эш бўлиб, сўз олишиб борарди:
— Камол, ёмон бўлди, а?
— Ёмон ўлди, Хушрўй. Тўнғиз егур, ҳожи-ей, ўзинг-ку, ёлғон сўллаб қалтираб турибсан. Тавба қилдим, деб кетавермайсанми?
— Шуни айт-а! Авлиё билан олишиб бўларканми? Отам раҳматли айтарди, Шайх бобо «Кечираман, лекин кеч ураман», дер эканлар.
— Бу нима дегани, Хушрўй?
— Э, ўқимаган! Яъниким, сен гуноҳ қилсанг, у киши бир кечиради, икки кечиради… Аммо учинчисида анави ҳожидек бўласан, қоравой! Кўрдингми, Қуръонни сотгани учун қўли синди, ўтрик сўллаб имонини ютгани учун оғзи қийшайиб қолди.
— Э, қўй-е, унга ит ўхшасин.
Хушрўй дўстига тегишди:
— Ёлғон сўзлама. Гоҳи-гоҳида сен ҳам ёлғон ишлатиб турасан.
— Қачон ёлғон гапирдим, ёлғончи?
— Тунов куни хотинингга, «Сендан бошқасини десам, ҳар нарса бўлай!» деб қасам ичганинг-чи, қоравой?
Камол хурсанд бўлиб дўстининг биқинига туртди.
— Э, ўл-а! Бунақа ёлғон савоб. Шундин бу ёғига хотин тўра ипакдай бўлиб қолди. Юр, кун ботмай, Қорачиқнинг йўлига чиқиб олайлик. Ҳали бозорга кириб, болаларга у-бу ҳам олиш керак.
Икки дўст баззозликка қараб кетдилар.

2. Йиғлама, онаизор!

Жаннат оналар оёғи остидадур.
Ҳадис.

Ҳижрий 541 йил. Раббиул-аввалнинг ўн учинчиси. Пайшанба. ЁЗ қариб, сунбула кирган. Ярим тун. Шаҳристон ширин уйқуда.
Шайх мутолаа қилиб ўтирган эди, кўзлари чарчаб, китобни ёпди. Юзига фотиҳа тортиб ўрнидан турди. Енгил кийиниб, ташқарига йўналди. Хобхона эшигидан ўтаётганда, Руқия бибига дуч келди. Рафиқаси бош эгиб турарди.
— Отаси, бирон хизмат бормиди?
— Баҳузур дамингизни олаберинг, бекам. Ҳали субҳи содиққа олис. Бир сайр этгим келди.
Руқия биби эрининг ортидан маъюс қараб қолди. У жуфти ҳалолига беминнат хизмат қилишни ўзи учун савоб деб биладиган оқила, зийрак аёллар тоифасидан эди. Бироқ… мана, худога шукур, бир ёстиққа бош қўйганларига йигирма йил бўлибди. Ана шу йигирма йил бадалида Шайх унга оналик хизматидан бўлак вазифани раво кўрмади. Умри масжид хонақосида, халифалар, муридлар қуршовида ўтади. Уйга ҳам тунагани гоҳи-гоҳида келади. Мусофирчиликда ўз хизматини ўзи қилиб, ўрганиб кетган эканларми, ҳануз одатларини унутмаганлар. Либосларини ўзи парваришлайди, тугма қадашми, ювишми, йиртиқ-ямоғини чатишми — барини асҳоби ҳол, яъни ҳамтабоқ ҳужрадошлари бирла адо этади. Руқия биби икки қизу бир ўғилни бағрига босиб, масжид ёнидаги уч хонали торгина ҳовлида эл қатори ўртаҳол яшаб келади.
Ҳазрат ташқарига чиқди. Ҳовлидан гуп этиб, райҳон иси келди. Муздек ҳаво кўксини тўлдирди. Руҳи ёришди. У кичкина эшикни оҳиста очиб, остона ҳатлади. Шайхнинг уйи шаҳристоннинг баландроқ қисмида, қалъа деворига яқин эди. Ҳазрат сунбула ҳавосига маст бўлиб, бир лаҳза тек туриб қолди. Осмон чечаклари — юлдузлар ўзаро кўз қисиб, гўё шивирлашаётгандек, тўлин ой эса, яхши пазанданинг қўлидан чиққан лочирадек ярқирайди. Беихтиёр тилига оят келди: «Ой билан қасам ичаман, юлдуз билан қасам ичаман…»
Масжид сиртига ўтди. Узун, энлик нарвон олдига бориб, бир сония ўйланиб турди-ю «Бисмилло!» деб томга чиқа бошлади. У ҳеч қачон масжид томига чиқмаган эди. Бу сафар кўнгил истагига қаршилик қилолмади. Шаҳарга тепадан назар солишни, кўзлари толгунча боқишни ихтиёр этди. Эҳтимол, бу сўнгги назаридир…
Томга чиқди. Тепа салқинроқ экан, эти жунжикди. Осмон бир қарн яқинроқ келиб қолгандек, юлдузлар ҳам қўл чўзса етгудек, қамари фалак эса, бошига соя солиб тургандек туюлди. Атрофига аланглади. Яссидаги энг баланд иморат мана шу масжиди Султония эди. Шаҳристон гўё муаззам патнис устида тургандек, яққол кўзга ташланади. Кунгурадор қалъа деворлари, қорахонийлар сулоласининг отабеги Буғрохон қурдирган мадраса, бозор тимлари, мусофирхоналар, бир-бирига улашиб кетган пастқам, япасқи уйлар, сийрак боғлар, сарҳовузлар… бари оёқ остида ётибди. Ана, работда, бошқопқа олдида дарвоза очилишини кутиб ётган мусофирлар кўринади. Кимдир аравада чопонига ўралиб ухлаб ётибди, бошқалар отларини, эшакларини боғлаб қўйиб, қаро ерда бош осилтирганча мудрашади.
Шайх кун ботишга ўгирилди. Ғириллаб қибла шамоли — дабур эсди. Бу унга яхшилик аломати бўлиб туюлди. Шукрона келтирди. Ўзини масжид томида эмас, Арофат тоғида тургандек ҳис этди.
Юлдуз учди. Митти бир юлдуз оловга айланиб, олтин ёйдек ҳавони тилиб ўтди. Бу ҳолатни Шайх ўзига қиёс қилди, таъбир йўйди. Нурли чизиқ нимтатир фалакдан вужудига кўчди. Кекса кўкси жизиллаб, тепасидаги мана шу қуббатул осмон каби мавҳум ва беҳудуд хаёл ичра ғарқ бўлди. Қиблага қараб туриб, муножот қилди: «Халлоқи олам иноят айлаб, йўлимизни берса, бугун Маккаи мукаррама сари отланғаймиз. Насиб этса, ҳажар-ал-асвадни кўзга суртиб, яна она юртга қайтармиз. Мабодо бир сиқим тупроғимиз бегона элларга буюрган бўлса, на чора, яратганнинг иродаси… Қайтиб сизни кўролмасак, ризо бўлинг, ота юрт осмони! Ғарибларнинг кўз ёшидек потраган юлдузлар, сизлар ҳам ризо бўлинг биздин. Кечалари гумроҳ йўловчиларнинг йўлини ёритғувчи қамари фалак, ризо бўлинг! Ҳадемай жамол кўрсатадиган офтоб!Сиз тирикчилик сабабчиси, кулли башарият умрини давом эттиргувчисиз. Олтмиш бир йил она бешик янглиғ мураббийлик қилғонингиз учун ризо бўлинг! Ариқлар, сиздин ичган сувим учун ризо бўлинг! Дарахтлар, сиздин тотинган ширин-шакар меваларим учун ризо бўлинг! Еллар, юз-кўзларимни сийпалаб, маҳзун чоғларимда тасалли бердингиз. Гуллар, чечаклар, сизлар димоғимни хушбўй исларга тўлдирдингиз, бағримга жаннат нафасини уфурдингиз. Сизлар ҳам ризо бўлинг!Ё азим Сайхун! Сени беҳишт дарё дейдилар. Илоҳа, чучук сувингга юз чайиш қайта насиб этсун. Доноларнинг дардидек вазмин тоғлар, мискин, мусофир кимсанинг хаёлидек поёнсиз саҳролар, маъмур кентлар, овуллар, сизлар ҳам ризо бўлинг! Қул Ҳожа Аҳмад Яссавий отлиқ бир умматим бор эди, тили бурро, вале кўзи намлик, дили ғамлик хокисор эди, дея ёд қилғайсиз. Токи дийдам очиқ экан, мен ҳам сизларни дуо бирла ёд этгайман. Ризо бўлинг барчангиз, ризо бўлинг…»
Ҳазратнинг кўнгли ҳувиллаб қолгандек бўлди. Бироқ руҳияти равшан тортди. Тўрт тарафига ўгирилиб, ҳамон ғафлат уйқусида ётган шаҳарга қайта-қайта боқди. Гўё унсиз видолашди. Сўнг шошмай пастга туша бошлади.
Масжидга кирмоқчи бўлди. Аммо Руқия бибини эслаб уйига бурилди.
Руқия биби ёниб адо бўлаётган хира шам олдида эрини ўйлаб, иягига суяниб ўтириб эди. Оёқ товушини эшитиб, илдам қўзғолди. Ҳазрат индамай хос хонасига ўтди. Руқия биби унга эргашди. Шайх меҳроб ёнига ўтирди. Руқия биби токчадаги катта шамдонни ёқди. «Бизга хизмат борми?» дегандек рўмолининг учини тишлаб, итоаткорона кутиб турди.
— Нон билан сув келтиринг, Гавҳарнинг онаси, —деди Шайх. Руқия биби эрининг олдига бўз дастурхон ёзди, нариги хонадан икки нон, бир косада сув олиб кирди.
— Ўтиринг, онаси, — деди Шайх, — сизга икки оғиз гапимиз бор. Руқия бибининг юраги бир сесканди. У оҳиста тиз чўкди. Назарида эридан шу маҳалгача эшитмаган қалтис бир гап эшитадигандек, чўчиди. Ҳуркиб, Шайхнинг ўйчан юзига зимдан разм солди.
Шайх коса билан нонни ўртароққа сурди. Ердан кўз узмай, мунғайиб ўтирган Руқия бибига қараб аста деди:
— Гавҳарнинг онаси, мен сиздин ризолик тиламоқчиман. Олло ниятимизга еткурса, бугун йўлга чиққаймиз. Сиздин яширмайман, йўл олис, бориш—келиш орасида бир йил ўтади. Иншоолло, фарзи айнни адо этиб, қайта мана шу дастурхон ёнига қайтгаймиз, деган умиддамен. Валекин, инсон боласи эртага нима бўлишини билмас. Бу қутлуғ нафас барчамизга омонатдур. Мабодо қазоимиз етиб… бу тупроқни қайта кўриш насиб этмаса, ризо бўлинг, Гавҳарнинг онаси…
Руқия биби пиқиллаб йиғлади.
— Кўз ёш қилманг. Кўз ёшларни кейинга асранг.
Руқия биби дарров кўзларини артди.
— Йигирма йилдирки, волидалик, завжалик хизматларини беминнат адо этдингиз. Чеккан заҳматларингизга рози бўлинг. Кўнглингизни ўкситган бўлсак — узр, биздин ўтди. Вақтида қаттиқ — қуруқ гапирдик, аларни ҳам кечиринг, онаси. Мен сиздин розиман, сиз ҳам биздин рози бўлинг. Илоё, қиёмат куни ёруғ юз бирла дийдор кўришгаймиз.
Руқия бибининг боши эгилиб, тиззасига тегай деди. У эрининг ўгитини унутиб, унсиз йиғлашга тушди.
— Мен… минг қатла розиман, Шайхим… Сиз ҳам р-рози б-бўлинг…
Ҳазратнинг яна бир гапи бор эди. Уни айтса, Руқия бибининг рози бўлмаслигини билади. Бу мушфиқ аёлнинг маҳзун кўнглини баттар вайрон қилишини ҳам сезиб турибди. Бироқ, барибир, айтишга жазм қилди:
— Онаси, мен Иброҳимни ҳам ҳажга олиб кетсам деб ният қилиб эдим… Сиз рози бўлсангиз, албатта.
Руқия бибининг юраги пора бўлди. У Шайх томонга қўл чўзиб, мукка йиқилди. Эрининг этагини маҳкам чангаллаб ўкириб йиғлади.
— Мени ёлғизимдин жудо қилманг, Шайхим! Мен шўрликка раҳм қилинг!.. Бир йўла икковингиздин ҳам айрилсам, иккала қўлим кесилмасму? Биз дуои жонингизни қилиб ўтирайлик. Олло таоло йўлингизни равон қилсун. Ёлғизгинамни ташлаб кетинг, Шайхим…
— Йиғламанг, Иброҳим ёнингизда бўлади, — деди ҳазрат.
Бир заифани икки ожиза қизи билан ташлаб кетиш ноинсофлик эди. Шайх хатосини англади.
Руқия биби бошини кўтарди. Юз-кўзини артиб, косадаги сувдан ҳўплади. Ҳаприққани андак босилгандек бўлди. Шукр қилди. У отаси кўнмайди, деб чўчиган эди. Негаки эрининг феълини билади, камсухан, чўрткесар. Бир нимани айтдими-тамом, айтганини қилади. Шайхнинг сўзи, азми қарори муҳокама этилмас, у фарз бўлмаса-да, вожиб эди.
Ҳазрат битта нон олиб иккига бўлди. Ярмини Руқия бибининг олдига қўйди.
— Мен улушимни олиб кетгайман. Буни сиз асранг. Омон-эсон қайтиб келсам, икки ёртини бирлаштиргаймиз. Олло ҳар кимнинг ризқини бутун қилсин. Омин! Валлоҳи зулфазлил азийм!
Шайх сувдан бир ҳўплаб, косани ўртага қўйди. Ўрнидан турди.
— Биз қайтгунга қадар сизлар Исфижобда истиқомат қиласизлар, туққан ерингиз дурустроқ, — деди кўнгли бўшаб.
Руқия биби ҳам исфижоблик, Мусо шайх деган руҳонийнинг кенжа қизи эди. Ҳазрати Султон «Бир йилча уйда бўлмас эканмиз, булар рўзғор заҳматин чекмасин» деган хаёлда оиласини қайнотасининг ҳовлисига омонат топшириб кетмоқчи эди.
Руқия бибининг кўз ёшидан кўпчиб кетган лўппи юзига қон югурди.
Шайх шахдам юриб, масжидга чиқиб кетди. Масжид ичи чароғон, халифаю муридлар сафар тадоригини кўраётган эдилар.
Муаззиннинг азони янграши билан шаҳарнинг тўрттала қопқаси баравар очилди. Ҳазрати Султонни ҳажга кузатмоқчи бўлиб келган иродат аҳли ёпирилиб ичкари кирди.
Тонг отди. Қадим Яссининг машҳур оқтераклари учида ипак нур ўйнайди. Шаҳристон одам билан тўлган. Ҳамма масжиди султония тарафга йўналади. Работда ҳам одам қалин. Мусофирхоналарда, карвонсаройларда бўйрадек бўш жой йўқ. Қалъа деворининг ортида отлар кишнайди, хачирлар тепинади, араваларнинг ғийқиллагани, нортуяларнинг пишқиргани эшитилади. Ясси Ясси бўлиб, эҳтимол бунчалик талотўпни кўрмагандир. Қоратоғ этагидаги қишлоқлардан, Дашти қипчоқ яйловларидан, Сайхун бўйларидан, исломият сарҳади — Жанд ва Янгикент шаҳарларидан тўп-тўп бўлиб, миришкору сайёд, қўйчивону косиб, тужжору деҳқон оқиб келмоқда. Бировининг тилида дуои хайр, бировининг дилида иҳром боғлаш нияти, бири ҳаж закотини бериб савобга ноил бўлмоқчи. Шайх ҳазратлари марҳамат қилиб, бизни ҳам сафарга ола кетарми-кан, деган умидвор кимсалар ҳам йўқ эмас.
Кун найза бўйи кўтарилди. Эл-улус ила хўшлашув чоғи етган эди. Ҳазрат халифалари, уламо, муридлари қуршовида масжид айвонига чиқди. Халойиқ тунов кунгидан ўн чандон кўп эди. Майдонга сиғмаганлар атрофдаги уйларнинг томига, қалъа деворларига чиқиб, Султон-ул орифиннинг ваъзини тинглашга маҳтал бўлиб туришарди.
Шайх киприк қоқмай, мўлтираб турган, юзлаб қоракўзларга боқиб, бир лаҳза хаёлга толди: «Буларга не дейди? Тағин амри маъруфга чорлайдими? Амри маъруф, панд-насиҳат ила ёмон киши яхшига айланса, дунёда ўғри-ю каззоб, зинокору очкўз қолмасди. На илож, чиқмаган жондин умид, дейдилар. Томчи тош тешар эмиш. Зора бу заррадек панду насиҳатимиз минг қулоқнинг бирида тўхтаб ижобат бўлса».
Ваъз айтганда, Шайхнинг кўксида ўтли бир илҳом пайдо бўларди. Ҳозир ҳам ўша илҳом тошқинидан дили потраб сўз бошлади:
— Биродарларим! Ораларингизда ўксиганларни кўриб турибман. Улар кошки биз ҳам Маккаи мукаррамага етиб савобга ботсак, дея ўртанадилар. Ўртанмасинлар! Ҳаж — фарздир, илло Ҳақ Мустафо, «Олло таоло суратларингизга эмас, қалбингиз ва амалларингизга қарайди», демишлар. Жаннат бадали Макка йўлида эмас, ҳар бир бандаи мўминнинг мана бу ерида, сийнаи покидадур. Баъзи бир худо бехабар гумроҳлар бор, фарзандларининг ризқидин қийиб, емай-ичмай, ҳаж ҳаражатини йиғнайди. Бундай йўл билан йиғилган мол ҳам, ихрож ҳам куфрони неъматдур. Аҳли аёл, авлод, қўни-қўшни, мискин-фақирнинг ҳақини сарфлаб савоб оламан, деган кишига Оллонинг лаънати бўлсин! Кўнгли синиқ ғарибни овутинг, хайр-эҳсон қилинг, мусофир кимсага бир оғиз ширин сўз айтинг, етимнинг бошини силанг, зулм қилманг, бировнинг дилини оғритманг, ариқ очиб, икки туп оғоч кўкартиринг, қўлингиздан келса, тўртта нодонга илм ўргатинг, масжид қуринг, мўъмин-қобил фарзанд тарбияланг… Ана шунда жаннат дарвозалари сизга пешвоз очилғай.
Иҳром боғлай олмадик, деб ўксинмасинлар, яхшилар! Арофат тоғини гир айланиб, иҳром боғлаб қайтган тили бўлак, дили бўлак мунофиқларни хўп кўрдик. Улар олғон савобларини пучак пулга сотдилар. Бири қозиман, деди, бириси муфтийй, бириси ҳокимман деди, бириси имом. Вале ҳаромдин ҳазар қилмади. Оллоҳдин қўрқмади, бандасидин уёлмади. Ана шулар ҳам ҳожи дўппи кийган. Зеро, эшакнинг белига иҳром боғлаб, ҳожи дўппи кийдурган бирла эшак — эшаклигича қолур, ҳаргиз инсонга айланмас.
Фахри олам Муҳаммад саллалоҳу алайҳи вассалам, одамлар орасинда олти хил тоифа бордирки, улар тонгла маҳшардин бурун дўзах ўтиға куйгай, деб башорат қилганлар. Бул тоифа жумласига зулм қилғон ҳоким, кишиларни бир-бири билан уриштирувчи фитначи, мутакаббир раҳбар, хиёнаткор тужжор, фароғатда кун кечиргувчи нодон ва ҳасадгўй олим киргай. Бас, эй мўъминлар, дуои баддан алҳазар! Дуои баддан қўрқмай, ғафлатда қолғон осийлар унутмасинларки, ота-онанинг фарзанд ҳаққига қарғаб туриб қилған дуоси, мусофирнинг тилаги ва яна мазлум кимсанинг муножоти мустажоб бўлғай. Хоҳ васият денглар, хоҳ насиҳат, аҳли суннат, сизга айтар охир сўзим шул: то баданга ҳарфи мад етгунча, яхшилик тухмини эксинлар. Яхшиликдин не ёмонлик кўрдингки, яхшилик қилишни истамайсан, ёмонлиқдин не яхшилик топдингки, ҳаргиз ёмонлиқ қилғайсан? Оллонинг мағфирати ила ҳикмат келди:
Қул хожа Аҳмад, ёмонларнинг ёмонисан,
Барча буғдой, эл тутмоғон сомони — сан…
Вассалому биссавоб!
Ҳазрат юзига фотиҳа тортди. Одамлар унга тақлидан такбир айтиб, баланд овозда дуо қилдилар. Шу пайт ўртароқда турган чимматли аёл боласининг елкасидан туртди:
— Бор, болам, Шайх бобонгни оёғига йиқил. Отамни ташлаб кетинг, деб йиғла. Зора раҳм қилса. Бора қол, бор…
Етти-саккиз ёшлардаги, ола тўн кийган ориқ болакай иккиланиб, оломон орасидан чиқди. Айвон лабига бориб, ортига қаради. Аёлнинг ўктам товуши эшитилди:
— Уялма, болам! Дардингни айт, пирим ёрлақайди.
Шайх халойиқ ичидан кўзи билан аёлни ахтарди. Кейин энгашиб болани даст кўтариб олди. Бошини силади:
— Сўйланг, ўғлим…
Бола индамади. Ерга қараб тек тураверди. Аёл яна товуш берди:
— Юкун, болам! Шайх бобонгга қуллуқ қил! Ҳали не дединг йўлда, Яшаржон, отамни сўраб оламан, демадингми? Айтгин-да, қўзичоғим…
Боладан сас чиқмаётганини кўриб, аёл бир-икки қадам илгарилади. Айвонга яқинроқ бориб ҳасратини айтди:
— Пирим, ана шу норасиданинг отаси, ёлғиз ўғлим, ўламан саттор Маккага кетаман, деб турибди. Худонинг зорини қилдим, сен бўлмасанг, биз қандай кун кўрамиз, дедим. Чолимни тупроққа топширганман, ишонганимиз ҳам, суянганимиз ҳам шу ёлғиз ўғил. Орқасида атак-чечак беш боласи бор. Жон пирим, садағангиз кетай, ўғилгинамга насиҳат қилинг, бола-чақасининг ёнига қайтсин. Бизни ташлаб уйдан бош олиб чиқиб кетганига бир йил бўлди. Бир йилдин бери дарвишларнинг орасида юрибди. Илоё, охиратингиз обод бўлсин, пирим, болагинамни қолдириб беринг…
Аёл ҳўнграб йиғлади. Шайхнинг кўнгли вайрон бўлди. Етимлик жабрини чекиб, онаси дийдорига тўймагани учунми, аёл кишининг кўз ёшини кўрса, кўнгли бузилади, ич-ичидан бир заифани йиғлатиб, зор қақшатган кимсани жазолатиб таъзирини бергиси келаверади. Шайх чимматли аёлга қаради, хитоб қилди:
— Йиғламанг, онаизор! Иншоолло, ўғлингиз ёнингизда қолғай. Анинг исми…
— Рауф, Абдурауф! — деди бечора аёл умидворликдан ҳовлиқиб. Ҳазратнинг товуши янада кескинлашди:
— Биз амри маъруф айтиб не дедик? Тирик етимларини чирқиратиб Макка йўлида савоб излаганлар хор бўлғай! Ровийлар андоқ ривоят айтурлар. Бир гумроҳ ҳаж йўлида ҳориб ибодат қилгани масжидга кирди. Кўрдики, мусофир кимса либосини ямаб ўтирибди. Ул сўради: «Олло ёр бўлсин, қайға борурсан?». «Маккага» — деди йўловчи. Мусофир, «Онанг борми?» деб сўрди. «Ҳа, бор» деди йўловчи. «Азиматингдин онаизоринг розими?» — деди мусофир. Йўловчи, билмадим, деб елка қисди. «Андоғ бўлса, фурсатни ўтказмай, онанг хизматиға отлан, — деди мусофир, — мен эллик маротаба ҳаж қилдим. Бош яланг, оёқ яланг, оч-наҳор дашту биёбон кездим. Вале ҳажим қабул бўлмади. Мен волидаи меҳрибонимни норизо қилғон эдим. Эй, осий банда, фурсат борида онанг ҳузурига шошил, анинг оёқларига йиқил! Истасанг, мен ҳаж савобини сенга берай, сен онангни ризо қилгину топқан шодлиғингни менга бер!» Гумроҳ йўловчи изига қайтди.
Халойиқ гувранди. Хитоблар, баралла дуолар янгради. Шайх давом этди:
— Эй муридимиз Абдурауф! Биз сизга волидаи меҳрибон шодлиғини раво кўрдик! Онангизни тавоф айланг! Зероки, жаннат оналар оёғи остидадур.
Ҳазрат Яшарни оҳиста пастга тушириб қўйди. Бола чопқиллаб момосининг пинжига бориб суқилди.
Оломон тарқала бошлади.
Бир соатдан кейин Шайх карвони йўлга тушди.

3. Фитна ёки наққошнинг хатоси

Агар олим бўлса, жоним тасаддуқ,
Қани олим, қани омил, ёронлар!!
Хожа Аҳмад Яссавий.

Шаҳобиддин ҳожи икки кун уйида «вой-вой»лаб ётди. Қўли гуп бўлиб шишиб кетди. Йиқилганда тилини тишлаб олган эканми, тили ҳам айланмай қолди. Оғзини очолмайди, бурни билан пишиллаб нафас олади. Ингранади, тўлғанади, Оллога ёлвориб, дардига шифо тилайди. «Нажас босиб нега Шайхнинг олдига бордим?» дея пушаймон қилади, масжиднинг баланд айвонини, ошқолдоқни, қути ўчган Шайхни қарғайди, бироқ… «Қуръон ушлаб туриб қасамхўрлик қилган ўзим эмасми?» деган гап хаёлига ҳам келмайди.
Учинчи куни дард зўрлик қилди. Ҳожи «Олло жоним»лаб йиғлашга тушди. Ўғли дарё бўйидан Бойбўсин синиқчини олиб келди.
Бойбўсин бўсаға ҳатлаб кирдию Шаҳобиддиннинг башарасига қараб тўхтаб қолди.
— Ўйпирмой! Қудай урибдиғўй!— деди ёқасини чангаллаб. Сўнг беморнинг ёнига чордона қурди. Ҳожининг ўнг қўлини йилқи мойи билан анчагача силаб ўтирди. Кейин кутилмаганда унинг қўлини силтаб тортди. Ҳожи дод дегани улгурмади. Синиқчи чиққан қўлни қайта жойига солди.
— Э, бўлди, жилама, ҳе шешенгди… Улкен мўлда бўлсанг-да, бала сиёқтисин, — деб уришган бўлди. Ҳожининг билагини тахтакачлаб боғлаб қўйди. Шаҳобиддин имо-ишора билан афтини кўрсатди.
— М…жуз…бет…тим не бўл…лодди?
Синиқчи ҳожининг бежо кўзларига, қийшиқ оғзига тикилиб қаради.
— Ўй, Олло-о! — деди уҳ тортиб, — бул бетингди не қилдинг, мўлда? Шаҳобиддин нимадир демоқчи бўлиб кучанди, бироқ тили калимага келмади.
— Ўтрик сўлладингма? Мўлда деген ўтрик сўйламови керек-қўй. Ий-йа-а… Ай, тугеси сени жин урғон бўлмасин. Ўнда шилёсин қилдир, қароғим. Ўндада одам бўлмасанг, Азретимга бориб, ўзинен дуға сўрайсин. Мен не қиламин, байқуш мўлда аке?
Синиқчи ҳожини Ҳазрати Султон даргоҳига йўллаётган эди. Шаҳобиддин бош чайқади.
— Й-ў-ў… бо…бо-майман…
— Жўқ бўлса, ўзинг билесин, — деди синиқчи, — не бўлса-да, бир жаман ис қилғансинғўй. Кунани жувиб олув керек. Ол, мен кетдим.
Бойбўсин чиқиб кетди. Шаҳобиддин ойна олиб афтига қаради. Қўрқиб кетди. «Наҳотки бир умр қийшиқоғиз бўлиб қолсам? Тиловат не бўлади? Шундай қироат билан биз бу ёқда қолиб, анави занчалиш Мавлуд қорига ўхшаган-лар тўрга ўтиб кетаверадими? Шайхнинг олдига бориб оёғига йиқилсаммикан? Йўқ, бормайман. «Ҳм, қораялоқ, итдай бўлиб келдингми?» демайдими? Ё, Олло, янглишдим, сенинг муборак сўзингга шак келтирдим, ўзинг шафқат қил, осий бандангман, эл-юртга рўсиё, қилма. Тавба қилдим, тавба қилдим, парвардигори олам!..»
Эртасига ҳожи маҳалладан тўрт муллани чақиртирди. Улар Шаҳобиддинни ўртага ўтқазиб қўйиб, босим ўқишга тушдилар. Тўрт мулла уч кунгача сураи «ЁСИН»НИ қирқ мартадан қайтариб чилёсин қилдилар. Ҳожининг дарди енгиллашгандек бўлди, лекин қийшиқ оғзи, бежо кўзлари аслига келмади. У кечалари худога муножот қилиб йиғлади, дуонинг кучини яна беш-олти кун кутди. Охири бетини сидириб ташлаб Ҳазратнинг олдига тавба қилиб боришга жазм қилди. «Биз кетмон чопиб нон ейишга ўрганмаганмиз, ризқимизни Олло ўзи яратган, ризқимиз авом халқ кўнглига каломулло нурини ёғдуриш бирла бутундир. Шу такаббур Шайхнинг олдига тағин бир бораман, гуноҳимдан кечса — кечди, бўлмаса, уволимга қолади, тонгла маҳшарда ўзи жувоб бергай».
Шаҳобиддин ўғлига эшакни эгарлашни буюрди. Кийиниб ташқари чиқди. Ўғли ёнбошидан олди. Ҳожи, бисмилло, деб эшакка мина бошлади. Энди эгарга қўнганда посонгисини йўқотди. Айил бўш тортилган эканми, ё боши айландими, гупиллаб ўнг томонига йиқилди. Сўкиниб ўрнидан турди. Ўғли эса, отасининг афтига қарадию бақрайиб қолди.
— Ҳм, ҳароми, қилғилиқни қилиб, тағин нега без бўлиб турибсан? — деб бақирди ҳожи, — отам қулаб ўлсин дебмидинг, нега айилни бўш тортдинг?
— Айил… қаттиқ эди, ота… — деди ўғил ҳамон ўзига келмай, — ота, бетингиз… қадимгидай бўлиб қолди.
— А?! — Ҳожи жон ҳолатда бетини ишқади, — югур, ойна олиб чиқ! Ўғил югуриб ичкари кириб кетди. Кўзгу олиб чиқди. Ҳожи кўзгуга қараб ишшайди.
— Худога шукур- ей, одам бўлибман, Қара. Нуриддин, бетим аслига қайтибди. Ё Олло!..
Унинг кўнглига «Шайхнинг олдига аввалроқ борсам бўлмасмиди?» деган хаёл келди. Ўғил эшакнинг жиловидан тутди.
— Ота, минасизми?
— А? — деди ҳожи телбанамо кулимсираб, — эшакка миниб нима қиламан, болам?
— Ўзингиз Султонимга бораман, деганингизга…
— Э- э, қўй, болам. Шайхнинг олдида пишириб қўйибдими? Шайхсиз ҳам кунимиз ўтиб турибди. Бор, эшакнинг эгарини олиб ариқнинг бўйига арқонлаб қўй. Мен қозиникига бориб келаман.
Нуриддин эшакни етаклаб ичкари ҳовлига кирди. Ҳожи кўзгуни чўнтагига урди ва бетим тўғри бўлди, деб суюнчи олгани Ашрафхон қозиникига қараб йўрғалади.
Ашрафхон қози пайғамбар ёшидан ўтган бўлса- да, кичкина чағир кўзлари тийрак, оқ-сариқдан келган лўппи юзи тиниқ, тил-забони ўткир қария эди. Ёшлигида уни гумбазқори дейишарди. Аввал муфтий, сўнг қози бўлиб бу лақабдан қутулди. Аммо тенг-тўшлари ҳамон унинг пакана, хомсемизлигига шама қилиб, мазахлаб кулади. Ростдан ҳам бечора қози тикка турганда ярмигача сомон тиқилган катта қопни эслатар, ётганда устига тўшак ё тўн ёпиб қўйилган тандирга менгзаб кетарди. Мана, беш йилдирки, Ашрафхон Совронда қозилик қилади.

Бу йил пайғамбари мурсал ёшига етганини ёд этиб, Маккага отланди. Оллоҳ йўлини берса, Шайхга ҳамроҳ бўлиб, бир ҳафтадан кейин йўлга тушади. Шу боис, неча кундирки, эшигидан одам узилмайди. Биров ҳаж закотини олиб, биров оқ йўл тилаб, келиб-кетиб турибди. Ашрафхон барча тадорикни кўрдию, энг муҳим юмушнинг уҳдасидан чиқолмай дилгир бўлиб ўтирибди. У Самарқанд ҳоқони Маҳмудхонга мактуб битмоғи лозим. Аммо бу мактубни муфтийй, имом дегандек, уламо иштирокида ёзишлари керак эди. Ушбу иншони тахлашда анави пандавақи Шаҳобиддин ҳожи ҳам иштирок этиши лозим эдию уни худо уриб қўйди. Оғзи қийшайиб, қўли чиқиб гўшанишин бўлиб ётганмиш. Бир-икки чақиртирди. Келмади. Сўйлагани қурби йўқ, забони оғзига сиғмас эмиш. «Келабер-да қасамхўр, — деб ичида ғижинди қози, — тилинг, бўлмаса, кўзинг бор, хатни ўқиб бармоқ боссанг бас».
Қозининг олдида патқалам, бир даста ипак қоғоз. У муфтий билан Мавлуд қорини кутиб ўтирибди.
Даҳлизда кимдир оёқ қоқди. Салдан кейин пастак, ўймакор эшик очилди. Остонадан Муҳаммадрасул муфтий энгашиб ўтди. У пешонасини силаб илжайди.
— Ашрафхон, бу дейман, иморат солғонда ёлғиз ўзингизни ўйлабсиз- да, биродар. Бу эшикдан рисоладаги эркаклар ҳам ўтса керак, деб ҳисоб-китоб қилмабсиз. Тағин манглайни уриб олдик. Уйингизга кирмасдан шапалоқ улашасиз.
Муфтий дароз, унинг бўйи салкам уч газ келар қозикалон билан бир замонлар кўп йил мадраса тупроғини ялаганликларидан ҳадди сиғиб, исмини айтар, қалтис ҳазил ҳам қилаверар эди.
Муфтий жўрасининг «Сен паканасан», қабилидаги илмоқдор ҳазилига Ашрафхон кулиб қўя қолди. Кални кал, десанг, бир-икки марта ранжийди, бора-бора бети қотиб, ўрганиб кетади. Ашрафхон қози ҳам бақалоқсан, пакана, хомсемизсан», маъносидаги ботиний ҳазилларга кўникиб қолган. Кўнглига оғир олиб ўтирмайди. Аксинча, рақибининг бирон қусурини топиб ҳисоб-китобни тўғрилайди.
— Туядек бўй бергунча, туймадек ақл берсин, деган экан валламатлар, — деди қози «салом»га муносиб «алик» олиб, — эшикдин ўтганда ақлни ишлатиб кириш керак. Қовуннинг уруғи ҳам кўп бўлади шекилли, дўсти қадрдон,а?
Муфтийнинг калласи сўпоқ, халқ тили билан айтганда «қовунбош» эди. Қози шунга ишора қилди. Муфтий муртини силаб кулимсиради, дўстининг думалок, калласини нишонга олди.
— Орий рост, тақсир, ҳар қалай тарбузникидин кам эмас уруғи.
Кулишдилар. Агар меҳмонхонага «Ассалому алайкум!» деб Шаҳобиддин ҳожи билан Мавлуд қори кириб келмаганларида даҳанаки жанг яна анчагача давом этиши тайин эди.
— Ке, Шаҳоб, — деб қози ҳожига қўлининг учини берди. Унинг рўмол ўралган ўнг қўлига, сўлғин бетига қараб қўйди, — турқинг одам-башара бўлибди. Ит тугул эшак ҳам ҳуркмайди. Не чора қилдинг?
— Кеча ҳам қийшиқ эди, — минғиллаб ўзини оқлади ҳожи, — шул… чилёсиндин сўғин жоғим қимирлайдирғон бўлди…
У узр сўрагани Шайхнинг ҳузурига кетаётганини ҳам, эшакдан йиқилиб аслига қайтганини ҳам яширди.
Қози тағин нишини суқиб олди:
— Мундин буён қасамхўрлигинг тутиб тилинг қичиса, аввал чилёсин қилдириб ол. Сўнг қасам ич! Навзамбилло! Мен сенга неча марта айтдим, пўнгбош! Шайх билан олишма, дедим. Шайх бамисли гуриллаб ёниб турган олов. Узоқдин туриб анинг тафтига исинмоқ керак. Ёвуқ бориш керак эмас, ёвуқ борсанг, куйдирадур!
Мавлуд қори чийиллаб гапга аралашди:
— Хўп доно насиҳат бўлди, тақсир. Орий рост айтдилар, ёнига ёвуқ борсанг, куйдирадур! Илло, қайси бир паллада алх,азар, деб олисроқ юрсангиз- да, ул оловдин учқун сачраб, этагингизга илашадур. Кеча бозоршабга бориб эдим. Бир жунунсифат дарвиш халойиқни оғзига қаратиб густоҳона байтлар айтиб юрибди экан. Садақасини бериб, ўшал байтларини ёзиб олдим. Шайх шаънимизни ерга урибдур, тақсир!
Қори салласининг қатидан ўрама қоғоз олди ва икки қўллаб қозига узатди. Қози шошмай қоғозни ёйди, ёруққа солиб пичирлаб ўқиди. Лабларининг таноби қочди. Баралла товушга ўтди.
— Мулло, муфтий бўлғонлар… ёлғон фатво берғонлар, оқни қаро
қилғонлар, ул тамуғға кирмишлар…
Қози муфтийга қараб маккорона кулиб боқди:
— Лаббай, муфтий жаноблари! “Оқни қаро қилғонлар” дебдими?
— Давом қилинг, қози, давом қилинг! – деди муфтий қизариб.
Ашрафхон қоғозга тикилиб турди-да, бир байт ташлаб ўқиди:
— Ҳаром еган ҳокимлар…
Муфтий илкис қўл чўзди. Аммо қози чаққонлик қилиб қоғозни ортига бекитди.
— Бир байтни ташлаб кетдилар, тақсир! – деди муфтий аччиқланиб. –
Номардлик бўлмасин. Қани, бу ёққа берсинлар-чи!
Қози қоғозни бермади.
— Ўзлари ўқигани ор қилсалар, биздин эшитсинлар, — деди
муфтий. Яссавийнинг бу ҳажвий шеъри икки кун бурун унинг қўлига тушган эди. Муфтий товушини кўтариб завқ билан қироат қилди:
— Қози, имом бўлғонлар, ноҳақ даъво қилғонлар,
Ҳимор янглиғ бўлубон юк остида қолмишлар…
Муфтий хохолаб кулди!
— Қаранг, ҳимор янглиғ бўлубон, дебдими? Тили кескир-да
Ҳазратимизнинг. Сўзини топиб айтади.
Муфтий қозининг ғашига тегиш учун, “ҳимор янглиғ” деган сўзларни турли алфозда қайта-қайта такрорлади. “Ҳимор” эшак дегани эди. Мавлуд қори, энди қози чангимни чиқаради, деб чўчиди. Шаҳобиддин ичида мамнун бўлди: “Сени ҳам тузлайдиган бор, гумбаз”.
Қози жон ҳолатда ҳавода қоғозни шилдиратиб эътироз билдирди:
— Ҳимор эмас, ҳимор эмас! Бу ерда бир сакталик ўтган! – у қорига
ўшқирди, — ҳўв, нодон, бу жоҳил дарвиш не деса ёзиб олабердингми, меъров?! Ҳимор деб аниқ айтдими ё сенинг шалпангқулоғингга ҳимор бўлиб кирдими?
— Айтганини ёздим, тақсир…
— Ана, эшитганини ёзибди қори, — деб муфтий баттар қозининг
ғашига тегди. Ашрафхон жамоатнинг хаёлини чалғитиш учун ҳикматнинг давомини ўқий бошлади:
— Ҳаром еган ҳокимлар, ришва олиб еганлар,
Ўз бармоғин тишлабон қўрқиб туриб қолмишлар.
Буниси тўғри. Ҳокимларда инсоф қолмади. Қозиликнинг
ишларига ҳам бурнини тиқадир. Амлокдан келган дунёга тўймайдир.
Ашрафхон қози тағин ҳадиксираб қоғозга кўз югуртирди.
Ўзининг таърифи йўқлигини қўриб, бемалол ўқишга тушди:

Тотлиқ-тотлиқ еганлар, турлик-турлик кийгонлар,
Олтин тахт ўлтирғонлар тупроқ аро ётмишлар.
Мўъмин қуллар, содиқлар, сидқи бирла турғонлар
Дунёлиғин сарф этиб, учмоҳ ҳурин қучмишлар,
Қул ҳожа Аҳмад билмишсан, ҳақ йўлиға кирмишсан…

— Бе-е, бу ёғи пучак экан, ўзини махтабдур, — деди қози ва қоғозни беилтифот ўраб орқасидаги токчага отиб юборди.
Бир неча дақиқа ҳеч ким чурқ этмади. Бу сукунат нопок бир юмуш устида тил бириктириб, сўнгра бир-бирини сотган ҳамтабақларнинг мулзам ҳолатини эслатарди.
Сукунатни қози бузди.
— Шайх андишани буткул унутди. Шариат пешволарига маломат
тошларини ёғдиришга ўтди. Байт битса, байтига қози, муфтий, аъламни қўшадир, ваъз айтса – ваъзида мулло, имом, қорини мазахлайдир. Бил-балои собир айни, дедик – сабр айладик, ул кишидин инсофу тавфиқ тиладик. Шайхга Оллоҳ инсоф бермади. Ул ҳаддидин чиқди. Бас, минбаъд, бил-қазои рози айни, деб туҳмат тошлариға мўйин суниб турмакка сабру тоқат қолмади. Биз ул тошларни Шайхнинг ўзи томон отмоғимиз даркор, токи ул такаббур билсунки, аркони дин Шайхнинг нақорасиға зикр тушадирғон телба дарвишлар эмас, билъакс, аҳли мўминни шариат аҳкоми ила йўлға бошлайдирғон зоти шарифлардир.
Муфтий сўради:
— Тақсир, ул нечук тошлар эканки, биз ҳам билсак…
— Ниятимиз шулким, Самарқанд ҳоқони Маҳмуд Тамғачхон бинни
Арслонхонга арзнома битгаймиз. Қози бирла муфтий шайхнинг халифаси эрмас, анинг оғзига қараб иш юритмайдур. Биз тамғачхон ҳазратларига тобедирмиз. Бас, Тамғачхон тайин этган зотларни бадном қилмоқ, Маҳмудхон ҳазратларига шак келтирмак бирла баробардир. Бу Шайхнинг биринчи айби.
— Яна айби борми? – деди муфтий, ичида қозининг калтафаҳмлигига кулиб.
— Иншоолло, бор! – калла силкитди қози ва чап биқинидаги парёстиқ
тагидан хатчўп олди, — Шайх тил учида, “Ҳақиқатнинг эшигини очдим”, деб ваъз айтади, илло ўзи риёкорлик қилиб, улуғ ҳоқонимизнинг душманларига равнақ тилайди. Мана далил!
Муфтий безовта қимирлаб қўйди. Қози хатчўпни очиб, ичидан ингичка қоғоз олди, миннат билан муфтийнинг олдига ташлади.
— Марҳамат қилиб ўқисинлар, жаноби муфтий. Бул иншо Жандга, Хоразмшоҳ Алоиддин Отсизнинг валиаҳди Абдулфатҳга юборилган. Отсиз шамсулислом Султон Санжар ҳазратларининг қаттол душмани. Султон Санжар бўлса, Маҳмудхоннинг туғишгани, боз устига соябони. Хўш, бундин не маъно англадилар, муфтий жаноблари?
Муфтий аллақачон хатга кўз югуртирган эди, елкасини қисди.
— Шайх Абдулфатҳнинг босқинлари хусусида бир нима демабди. Анинг қилғон хайр-эҳсонига ташаккур билдириб, нури исломни ёйиш йўлидаги саъй-ҳаракатларина кушойиш тилабдур. Бунинг нимаси риёкорлик, жаноби қози?
Қози шапиллатиб семиз сонига урди.
— Оҳ, суханим-а, воҳ, суханим! Мен не дейману қўбизим не дейди?
Тасаввур қилингки, иккаламиз биродармиз, бир дастурхондин томоқ еймиз. Аммо мен сизни дўст тутиб туриб, сизнинг душманингиз бирла оғиз-бурун ўпишсам, унга муҳаббатнома ёзсам! Мен не деган одам бўлдим? Ҳадемай Шайх Самарқандга боради, Маҳмудхон ҳазратларининг тузини ичади. Хўш, бул мактубни олғоч, тамғачхон Шайхга марҳамат кўзи билан боқадими? Боқмайди. Бизга мана шуниси керак дўстим, Муҳаммадрасул!
Муфтий қозининг кўпириб кетган ўймоқдек кичкина оғзига қаради, хаёлга толди: “Ўзи ҳам, сўзи ҳам кўпик бунинг. Кўзи дарёнинг кўпигини кўради, бироқ кўпик остидаги сувга ғарқ бўлиб кетишини ўйламайди”. Муфтий индамай калла чайқаб қўйди.
— Ҳм, муфтий, сарак-саракка ўтдилар. Кўнглингизга бир иштибоҳ ораладими?
— Жаноби қози… Ашрафхон, — деди муфтий уҳ тортиб, — сиз қалтис ишга
қўл урибсиз. Илло оқибатини сарҳисоб қилмаган кўринадирсиз. Маҳмудхон мазкур мактубни ўқиб, бул нарса қандоқ илкингизга тушди, деб сўраса… не жавоб қилғайсиз? Хожа Аҳмад Яссавийдек шайх ул-машойихнинг шаҳзодаларга ёзадирғон мактуби йўл устида думалаб ётмаса керак, тақсир?
Қозининг бети хино сургандек қизарди. Муфтий уни қўли нопокликда айблаётган эди. Мана бу оғзи ола ҳожи билан лақма қори бўлмаганда очиғини айтарди, олис жигарим, Жанд кутволи Садриддин оталиқ юборибди, дерди. Ҳозир айтолмади. Муғомбирона илжайди.
— Узумини енг, боғини суриштириб нима қиласиз? Буни бизга
Тамғачхоннинг дўстлари етказди. Хон ҳазратларининг дўстлари ҳар ерда ҳозиру нозир.
— Бундин чиқдики, суханчиларингиз етказган. Кишиларни
айблагувчи суханчининг ҳолига вой, дебди Оллоҳ таборак. Ўпкаламасинлар, тақсир, аммо мен бундай… макруҳ ишга бош қўшолмайман.
— Демак, сизга хонимизнинг обрўси бир пул, ўзингизнинг
қадрингиз ҳам сариқ чақа экан-да? Биров бетингизга шапалоқ урса, индамай ишқаб кетаверасиз, шундоқми, муфтий жаноблари?
— Йўқ, ундоқ эмас. Менга биров бир шапалоқ урса, мен жавобан
икки шапалоқ ургаймен. Аммо сувни кўрмай, элдин бурун этик ечмайман. Дунёда қози, муфтийнинг тўғриси ҳам, эгриси ҳам тўлиб ётибди. Шайх байт айтиб, Ашрафхон демабди, Муҳаммадрасул демабди! Ҳайронман, нега бунчалик безовтасиз?
— Мен ҳам сизга қараб ҳайрат бармоғимни тишлаб ўтирибман.
Мабодо сиз қадим ҳамсабағим бўлмаганингизда, сиз бирла қирқ йилдин берисига бир табақдин таом емаганимизда ва… икковимиз бамисоли бир варақнинг икки саҳифаси бўлмаганимизда сизни шак-шубҳасиз, Шайх одами деб гумон қилур эдим. Ўзлари биздин пинҳона Яссавий тариқатига кириб кетмадиларми, дўстим?
— Йўқ, кирмадик. Иншоолло, кирмасмен. Рост, Шайхнинг кўп
жиҳатларини мен ҳам қоралайман. Чунончи, у кишининг илми зоҳирдин илми ботинни афзал билишлари ёҳуд вужуди вожибдин кўра вужуди мумкинга мойил эканлиги шариатга хилофдир. Аммо фуқаропарварлиги таҳсинга лойиқ. Буни кўрмаслик ҳам гуноҳ, тақсир.
Муфтийни ўз тарафига оғдиролмаслигига қозининг кўзи етди.
Муфтий билан орани очиқ қилишнинг иложи йўқ эди. Аввало қозини ҳам, муфтийни ҳам уламолар кенгаши сайлайди. Сўнг хон тасдиғидан ўтади. Қози истаса-истамаса, муфтий билан муроса қилиб ишлашга мажбур. Негаки, фатвони муфтий беради, сўнг қози ҳукм чиқаради. Фатвосиз ҳукм ношаръий, бефатво қози бамисли қурол-яроғи йўқ навкар эди. Шуларни ўйлаб, Ашрафхоннинг фиғони чиқди. Муфтийга ён босиб, қоралаб қўйган арзномасини ёқиб ташлай деса, бултурги алам кўнглида тош бўлиб турибди. Бултур манави бузоқбош ҳожи мадрасада қўлга тушиб ҳайдалгач, жанжал бўлди. Тафтиш пайтида, Шаҳобиддин муллабаччаларнинг ҳақини бир ўзим еганим йўқ, ҳар пайшанба куни қози жаноблариникига ҳам эт-пет ташлаб турардим, деб оғзидан гуллаб қўйди. Бу гап Шайхнинг қулоғига етган экан, жумъа намозида халойиққа ошкор қилибди. Қози тонди, сўнг, мадраса ҳайъатининг маслаҳатига кўра муллабаччаларга бир серка эҳсон қилиб, миш-миш қопқоғини ёпди. Яхшиям у чоғда муфтий Совронда эмас эди, ҳажга кетган эди, эшитмаган экан. Йўқса, бугун юзига чизғириб кўз очирмасди. “Тили узун муфтийнинг, мен қўл кучи билан кун кўраман, деб гариллайди, сўқим семиртириб сотишини писанда қилади. Шайхга тақлид қилмоқчи бўлади. Шайх ҳам белкурак ясармиш, қошиқ йўниб эҳтиёжга ишлатармиш. Қайси аҳмоқ ишонади бунга? Кунда ясайдирғон тўртта оғоч қошиқ бирла бир жуфт белкуракнинг ақчаси не бўлади? Беш жоннинг нониға етадими?.. Хўш, бу дардисар муфтийни не қилсам экан, деб ўйлади қози, ўзим ҳам кулмайман, ўзгани ҳам кулдирмайман, деган касофат шу эмасми?”
Қози ўйлаб-ўйлаб муросаи мадорани маъқул кўрди:
— Начора, бухороликлар айтмоқчи, ихтиёри башумо, — деди кўса
юзидаги сийрак соқолини қашлаб, — зоримиз бор, илло зўримиз йўқ, дўстим.
Муфтий бош чайқади:
— Албатта, ҳар кимнинг мозори бошқа, номаи аъмоли бошқа.
Алалоқибат ҳар ким ўз қилмишига ўзи жавоб бергай.
Муфтий мударрислик ҳам қиларди. Деразадан офтобга қараб
қўйиб фотиҳа қилди.
— Бизга ижозат, тақсирлар. Толиби илмлар мунтазир бўлмасин.
У эшикка етмай энгашди, ҳадемай ҳовлидан ҳам қораси ўчди.
Гарчанд исломда марҳум ила ўзи йўқ кимсани ғийбат қилиш гуноҳи азим саналса-да, қози муфтийни ёмонлаб, рўпарасида ўтирган икки муридни алқаган бўлди.
— Битар ишнинг бошиға яхши келар қошиға, — дебдилар. Муфтий
қариб, мияси айниб қолибди. Энди ошни учовлон пиширгаймиз. Шайхнинг кўзини очиб қўймасак, эрта ўтиб бириси куни Шаҳобиддиннинг куни бошимизга тушиб қолмоғи ҳеч гап эмас… Хўш, мана мен Соброн уламолари номидин Хон жаноблариға арзнома битиб қўйдим. Энди буни бир хаттотга кўчиртирмоқ лозим. Ё ўзинг ёзасанми, Шаҳоб?
Ҳожи ямланди:
— Мен Шайхни ўлимга буюрғон ҳукмни ҳам жон-жон деб адо
этурман. Илло қўл бундоқ… Қори ёзсин.
— Қори бадхат, — деб қози кўнмади, — қорига бўлак хизмат бор.
“Қозикалон мени не балога гирифтор қилар экан?” деб Мавлуд қорининг
юраги така-пука бўлиб кетди. Ашрафхон қози Шайхнинг шаҳзода Абдулфатҳга йўллаган мактубини олиб дастурхонга қўйди. Сўнг жузвдондан яна бир варақ қалин қоғоз чиқарди. У Шайх муҳридан кўчирилган қинғир-қийшиқ нусха эди.
— Сен манавиларни олиб ҳозир Салим наққошга борасан, — деди
қози Шаҳобиддинга, — Шайхнинг хатини кўчирсин, сўнг муҳридин нусха олиб қолип ясаб берсин.
Ҳожи чўчиб тушди.
— Тақсир, наққош кўнармикан? Бировнинг муҳридин нусха ўгирмоқ
учун… муҳр эгасининг ризолиги керак.
Қози тупук сачратиб ўшқирди.
— Сен ўзингга ёлғон фатво ёзиб муҳр босқонингда не қилиб
эдинг, Шайхнинг ризолигини олибмидинг, овсар?!
— Унда мен… қолип ясатмадим… Нусхадан нусха кўчириб, бош
пиёзни икки паллага кесиб … сиёҳлаб босганман…
— Шайтоннинг илмини ўқигансан, ҳожи! Сен қўрқма. Манави хатни
кўргач, уста гумонга бормайди. Ақчасини бераман, рози қиламан, де. Бу хатни қозикалон билан муфтий кутиб ўтирибди, эртага намози асргача тайёр бўлсин, де. Уқдингми?
Ҳожи калла силкиб соғ қўлини кўксига босди.
— Бўпти, сенга жувоб. Хушёр бўл, анграйиб, йўлда тушириб қўйма! –
Ҳожи муҳр билан хатни чўнтагига уриб чиқиб кетди. Қози чўк тушиб ўтирган қорига синовчан тикилди. Мавлуд қори қирқни қоралаган, жунсавағичдай ингичка, қўй кўзлари мастона сузилган, юзи кулчадек бир парча, мўмин-қобил йигит эди. У ҳам Шаҳобиддин ҳожи каби қозининг муридларидан. Аммо ҳожи ўжар, писмиқ, ўлгудай маккор. Бир мирилик фойда чиқадиган ерда жонидан кечиб ётиб олади. Қори эса, лақма, кўнгилчан, уни икки оғиз мақтаб қўйсанг, бас – ўзини ўтга ҳам, сувга ҳам ураверади. Кейин қўрқоқроқ, қовоқ уйиб дўқ қилсанг, юзтубан оёғингга ташлашдан ор қилмайди. Қози буни хўб билгани учун томоқ қириб, кулимсиради:
— Хўш, қалай, Мавлудбек, сафар жабдуғи тайёрми?
— Тайёр, тақсир, тайёр! – деди қорининг юраги ўйнаб. – Юр деган
кунингиз изингизга тушиб кетаверамиз.
Мавлуд қори бир йилдан бери, “Тақсир, ҳажга зиёратга борсалар, бизни
ҳам ола кетсангиз, тун-кун хизматингизда бўлардик”, деб ҳиқиллаб юрарди. Қози уни бу сафар рўйхатга қўшди. Шу-шу, қачон жўнаймиз экан, дегандек қори кунига икки маҳал қозиникига келиб кетади. Ҳозир қози асл ниятига кўчишдан аввал қорини жиндай қўрқитиб олмоқчи бўлди.
— Яхши-и, мулла Мавлудбек… Аммо анави тошмачитнинг имоми бору…
— Қайси, Турдиқул говми?
— Ҳа, баракалла, ўша. Мени ҳам олакетасиз, деб бўсағамни тўздириб
юборди. Шайх бир кишига базўр рухсат берган. Қандоқ қилиб икковингни олиб кетаман? Ё имом боруви керак, ё сен…
Қорининг жони товонига тушиб кетди. У аҳли хонадон нари турсин, жамики қариндошу биродарларига эълон қилиб қўйган ҳажга кетишини! Ҳатто оби замзам учун кигиз ғилофлик идишгача тайёрлаб ўтирибди. Наҳотки қўҳна бир масжиднинг имоми уни суриб ташлаб шайх карвонига қўшилиб олса!
Мавлуд қори беихтиёр ўрнидан туриб кетди.
— Тақсир, мени шарманда қилманг! Ўла-ўлгунча хизматингизда бўлай!
Мен сизни отам деганман. Бир оталик қилинг! Не хизмат десангиз, розиман…
— Ўтир! – деди қози мамнун илжайиб. Қори тузсиз хамирдай бўшашиб
турар, энди ундан истаган зувалани ясаш мумкин эди.
Қори тикка тураверди.
— Ўтирмайман, тақсир… Токи, бир оғиз “хўп” деган сўзингизни
эшитмагунимча… хуфтонгача тикка туравераман…
— Қандоқ беодоб боласан, хўп дедим-ку, ўтирғин энди.
Қори бўш қопдай букланиб жойига чўкди.
— Майли, имомни эмас, сени ҳамроҳ қилиб оламан. Аммо
сенга-да арзимаган хизмат бор. Анави Шаҳоб ёздиратурғон арзномаларни сенга бераман. Самарқандга борғонда хон ҳазратларининг қўлиға топширасан.
Қорининг жони ҳалқумига келди. У икки ўт орасида қолган
эди. “Йўқ” деса, Маккага алвидо дейиш керак, хўп деса… Хўп, деса, қўлга тушиб расвои олам бўлиши мумкин.
Қорининг калласи осилиб тиззасига етди. Ниҳоят, у шармандаликни
бўйнига олди.
— Хўп, тақсир, хўп бўлади… – деди эшитилар-эшитилмас товушда.

…Уста Салим, вақтим йўқ, деб аввал ўзини тарозига солди. Сўнг
Шаҳобиддиннинг қўлида ярқираб турган пухта тиллога кўзи тушиб, рози бўлди. Шайхнинг мактубини чиройли қилиб қўчирди, муҳрга қолип ўйди. Лекин бепарволик қилиб, бир хатога йўл қўйди. Бу кичкина хато кейинчалик қози билан қорига кимматга тушди.

АСАРНИНГ ДАВОМИНИ МУТОЛАА ҚИЛИНГ ЁКИ ЮКЛАБ ОЛИНГ
09

Sa’dulla Siyoyev. Ahmad Yassaviy. Roman

022

(Tashriflar: umumiy 269, bugungi 1)

1 izoh

  1. Ажойиб асар! Тарихий асарларни ҳаққоний қилиб ёзиш мушкул вазифа. Лекин, Саъдулла Сиёев ўз маҳорати билан ажойиб асар яратган. Катта раҳмат, Саъдулла ака!

Izoh qoldiring