Sa’dullo Quronov. Ifoda va ifodaviylik.

китоб
Саъдулло Қуронов. Ифода ва ифодавийлик. 
Тошкент — «Akademnashr».
 2013 йил.88 бет.

     Яқинда “Akademnashr” нашриёти томонидан ёш мунаққид Саъдулло Қуроновнинг “Ифода ва ифодавийлик” номли илк китоби чоп этилди. Икки бўлимли китобдан, асосан, адабиётшунослигимизнинг бирмунча янги – бадиий синтез, модернизм, постмодернизм каби муаммоларига ёндашув, тадқиқотлардан иборат мақолалар жой олган. Тўпламнинг асосий қисми ҳозирги кун адабиётшунослиги, умуман, санъатшунослиги олдидаги жиддий муаммо – бадиий синтез борасидаги изланишларга бағишланади. Ёш олим ўзбек шеъриятидаги бадиий синтез масаласига тўхталаркан, шеърий ифоданинг бошқа тур санъатлар билан бойитилиши, чунончи, рангтасвирнинг шеъриятга таъсири хусусиятларини тадқиқ этади. У бу йўналишдаги тадқиқотларини, нафақат, замонавий ўзбек шеърияти, балки мумтоз адабиётимиз дурдоналари мисолида ҳам олиб боради. Хусусан, Алишер Навоий ижодига бағишланган “Навоийнинг форсий қасидаларида бадиий синтез муаммоси” номли мақолада мумтоз санъат намуналари: миниатюра, мумтоз мусиқа ва адабиёт ўзаро уйғун ҳолда ўрганилган. Бундан ташқари бадиий синтез масаласи Абдулла Орипов (“Шоир мусаввир бўлганда…”), Хуршид Даврон (“Ҳозирги шеъриятнинг тасвирий имкониятлари”), Фахриёр (“Шеъриятда шаклий изланишлар”), Баҳром Рўзимуҳаммад (“Рангтасвирнинг модерн оқимлари ва модерн шеърият”) асарлари воситасида ёритиб берилган. Бу мақолаларда ўзбек шеъриятнинг янги, ўзига хос тамойилларига алоҳида тўхталилган.
Китобдан, яна, олимнинг турли мавзуларда ёзган мақолалари ҳам жой олади. Унинг “Теорема” номли мақоласи Абдуқаюм Йўлдошевнинг кенг омма томонидан қизғин кутиб олинган “Пуанкаре” ҳикояси таҳлилига бағишланган. “Ифода ва ифодавийлик” эса, бадиий асар табиати, образ ва образлилик масалалари хусусидаги мақоладир. Улуғбек Ҳамдам ҳикоялари асосида ёзилган “Постмодерн оламда манзил излаб” номли мақолада ўзбек адабиётида шаклланиб бораётган постмодернизм йўналиши тамойиллари ҳақида гап боради. “Ўтмишдан эртаклар” қиссасининг юраги” мақоласида Абдулла Қаҳҳорнинг шу номли қиссаси структурал жиҳатдан таҳлилга тортилади. “Ибтидо ва модерн” мақоласида эса, ўзбек модерн адабиёти, унинг хос хусусиятлари ҳақида сўз боради.
Сизга китоб мундарижасидан ўрин олган бир мақолани тавсия қиламиз.

калам

Саъдулло Қуронов
ШОИР МУСАВВИР БЎЛГАНДА…

      Инсон борлиқни англашида, у ҳақда тасаввур ва билимларнинг пайдо бўлишида кўриш (кўз) марказий ўринни эгаллайди. Зеро, дунё ҳақидаги тасаввурларимизнинг асосини кўриш орқали олинган информациялар ташкил этади. Бошқа сезгилар асосида олинганлари уни тўлдиради, сайқаллайди. Шу сабабдан ҳам маҳорат билан чизилган рангтасвир асари қаршисида нафақат уни кўриш, балки “ҳид билиш”, “эшитиш” мумкин.
Биз борлиқни кўрамиз, санъаткор эса кўрганини кўрсатади. Санъат бадиий акс эттириш экан, акс эттириш (ижод) жараёнида “кўриш”нинг ўрни беқиёс. Инсоният тарихида рангтасвирнинг вужудга келиши ва ривожланиши одамларнинг кўриш асосида оладиган ҳис-туйғулари ва маънавий озуқаси салмоғини оширади. Ифоданинг кўриш асосидаги салмоғи кучайган экан, бу ўз-ўзидан бошқа санъат турларига таъсир этмай қўймайди.
Мумтоз адабиётда асосан баён этиш, тавсифлашнинг устиворлик қилгани маълум. Кейинги давр ижодкорлари эса ифоданинг янада самарали, таъсирли ва ҳаққоний усулларидан фойдаланишга ҳаракат қилдилар. Шу жумладан, рангтасвир санъатига хос бўлган унсурларнинг шеъриятга кўчиши, ундаги тасвирий ифоданинг худди рассом чизганидай бера олишлик имкониятини яратди. Албатта, бунда ранглар эмас, сўзлар воситасида чизилган сурат ижодкор маҳорати эвазига хаёлларда гавдаланади.
Абдулла Ориповнинг “Баҳор” шеъри айнан шундай хусусиятга эга бўлган асарлар сирасидандир. Бу шеърда тасвир нафақат шоир ҳис-туйғулари ифодаси, балки композициянинг асоси даражасига кўтарилган.
Шеър баҳор фасли келганлигидан хабар берувчи мисралар билан бошланади:

Яна баҳор келди. Яна оламда
Ажиб бир гўзаллик, ажиб бир баёт…

Ушбу сатрларни ўқир экансиз, қалбингизга баҳорий жўшқинлик, баҳорий кайфият кириб келади. Аммо фақатгина шунинг ўзи сизга аслида баҳор уйғота олиши мумкин бўлган кўп туйғуларни бера олмайди. Шоир давом этади:

Еллар ҳам уйғонди ишқалаб кафтин,
Офтоб ҳам юксалди – тик келар қуёш.
Тоғлар ҳам юк ташлаб кўтарди кифтин,
Безавол майса ҳам силкитади бош.
Тарновлар бўғзида лола ҳам кўркам,
Терак учларида изғир мавжудот.
Ҳаттоки туйғусиз, чирик хазон ҳам
Яшил пўпанакдан боғлабди қанот.
Ҳовлиқма жилғалар чопар беэга.
Қушлар қий-чувига тўлмиш дала, боғ.

Бу илк тасвирий қисм бўлиб, уни иккига ажратган ҳолда таҳлил қилиш ҳам мумкин. Боиси, дастлабки тўрт мисрада тасвирдан кўра тавсиф устиворлик қилади. Яъни, бу мисраларда манзаранинг детализация асосидаги тасвири мавжуд эмас. Ушбу мисралар воситасида сиз баҳорнинг умумий тароватини ҳис қиласиз. Кейинги мисраларда эса маълум манзара элементларини келтириш воситасида чизилаётган тасвир яққолроқ кўринади.
Мусаввир пейзаж жанрида ижод қиларкан, унинг мақсади табиат тасвирини томошабинга айнан кўрсатишгина бўлмайди. Зеро, кўришнинг ўзигина завқланиш, эстетик таъсирланиш дегани эмас. Агар шундай бўлганида рассомнинг ижод этиши, шоирларнинг тасвирга мусаввирона ёндошуви фойдасиз бўлар эди. Юқорида келтирилган шеърий пейзажга эътибор қилсангиз, А. Орипов объектни шунчаки тасвирламаганини кўрасиз. Шоир манзарани бир нуқтадан кузатаётган инсон ҳолатини ярата олган ва бу билан у ўқувчига ҳам реал ҳаётдагидай кузата олиш имкониятини беради. Чизилаётган табиат тасвири онгда намоён бўлсада, у гўёки кўзлар ҳаракати асосида умумлашаётгандай таассурот уйғотади. Бунда ижодкор нафақат сўз маъноси билан ишлайди, балки табиатни кузатаётган инсон психологиясидан келиб чиқиб, уларни жойлаштиради. Бундай тасвир кўз ҳаракатининг муайян йўналишдаги (юқоридан пастга, узоқдан яқинга) кузатуви асосига қурилади: Баҳор… Баҳорий еллар… Кўкда эса қуёш, тўғрида сервиқор, ёрқин тоғлар. Сўнг нигоҳингиз пастроқдаги қирларга тушади − ям-яшил майсалар. Кейин қишлоқ. Баланд-паст уйлар, атрофида эса тераклар (сиз ўзингиздан узоқдаги ва юқоридаги манзарани кузатдингиз). Эндиги нигоҳингиз ён-верингизга, ерга қаратилган: оёқ остида зах ер, чирик хазонлар. Нигоҳингиз билан заминни кузатаркансиз, ўйноқи жилғага кўзингиз тушади. Чопқир жилғалар адоғини излаган кўзларингиз сизни яна қаёққадир олиб кетади. Йўл-йўлакай кўрганингиз боғ ва далалар қушларнинг қий-чувига тўлган…
Шундай қилиб, шеърдаги бу қисм сизга баҳорни кўрсатади, ҳис эттиради. Кайфиятингиз кўтарилиб кетади. Фақат сиз эмас, шоир ҳам ажойиб туйғулар исканжасида ўзини йўқотган:

Сен келдинг, уйғонди яна шўх олқиш,
Йиғлаган кўзларга тушган каби нур.
Ҳа, мангу заволлик бўлмас оламда
То суйин сочаркан абри найсонлар.

Шеър аввалидаги жўшқинлик, баҳорий тасвир берган кайфиятдаги ўқувчи шоир фикрларига беихтиёр ишонади: “Шундай − заволлик абадий эмас”. Бу фикр иккинчи бир фикрни уйғотади: “Абадий уйқуга кетганлар-чи?” Сўнгра шеър мавзусида кескин бурилиш содир бўлади. Шоир икки ижодкор (Ғафур Ғулом, Мақсуд Шайхзода) хотирасига аталган мисраларни битади:

Мен сизни эслайман, аммо шу дамда,
Мангуга кўз юмган азиз инсонлар…

Аввалига фасллар келинчагининг мадҳи билан бошланган шеър мавзуси хотира билан алмашади. Аммо матндан узиб олинса, номутаносиб келувчи икки мавзу, шеърда баҳорий тасвир уйғотаётган ҳис-туйғулар изчиллигига мос ҳолда жойлаштирилади. Умуман олганда, “Баҳор” шеърининг мавзулар таркиби турли: баҳор мадҳи, ўтганлар ёди, она хотираси, исён, итоат, ватан каби. Шундай бўлсада, аввало, у лирик асар, фарқли мавзуларга тез-тез бурилишига қарамай, шеърхон уни тутилмай ўқийди. Ҳажман катта бўлсада, бу шеърни ёддан билувчи кишиларнинг сони жуда кўп. Хўш, шеърнинг ютуғи нимада?
Ушбу лирик асардаги мавзулар мазмун мантиқи асосида боғлана олмасада, тасвир асосида табиий занжир ҳосил қилади. Яъни, шеърдаги пейзаж манзаралари асар структурасидаги мавзулар изчиллигини таъминлаб, композицияда ўзига хос қолип вазифасини бажаради. Мавзуларнинг уйғониш сабаби ҳам шеърий тасвир асосига сингдирилади.
Шеър бошланишидаги пейзаж қаҳрамонда ўзгача ҳис-туйғуларни уйғотади ва ана шу ҳис-туйғулар таъсиридаги шоир яна тасвирлашга, баҳорга қайтади. Энди у Чиғатой қабристони манзараларини чиза бошлайди:

Фақат билганидан қолмас тириклик,
Мана, гулга чўммиш Чиғатой бўйи.
Бу сокин элда ҳам ивирсир баҳор,
Ўчган хотиралар чироғин ёқиб.
Қарайман, қабрлар ястанмиш қатор,
Маъсум бинафшадан сирғалар тақиб.
Кимнингдир кўксига энгашганча гул,
Мармар сағанадан ўқиб турар байт.

Бу тасвир элементларида тушкунлик ифодаси ёрқин кўриниб турибди. “Ахир, баҳор ҳамма ерда бир хил бўй бермайдими?” − деган савол туғилиши табиий. Йўқ, кўраётганингиз фотосурат эмас, у мусаввир чизгани каби маълум ҳис-туйғуга йўғрилган тасвир. Қаҳрамон тушкун ҳолатида табиатни бошқача кўра олмайди ҳам, шунинг учун ҳам у манзара қошида ўтганларни эсларкан, хаёлларида ўзга ҳислар, ўзга туйғулар уйғонади. Қабристон манзаралари эса шоир фикрларини бошқа ёққа – онаси, унинг қабри томон элтади:

Бугун атрофингда баҳордир балки,
Балки шабнам ичра ғарқдир хазин тош.
Майсалар тегрангда қатордир балки,
Лекин сен ётарсан кўтаролмай бош…

Шоир она қабрини кўраётгани йўқ. У қаҳрамондан анча олисда. Шу сабабдан қабр тасвирини фақат хаёлларидагина тиклашга қодир. Шу сабабдан ҳам қаҳрамон ўзидан олисдаги қабрни баҳор тасвири билан уйғунлаштирган ҳолда тасаввур этади. Бу эса унинг юрагидаги туғёнларни янада кучайтириб юборади. Чунки у хаёлан она қабри теграсидаги уйғонишни, гўзалликни кўрган эди. Аммо марҳума булардан бебаҳра, у баҳорни кўролмайди… Қаҳрамондаги тушкинлик кайфияти яанада ошади. Натижада ич-ичидан исён ёпирилиб кела бошлайди:

Бунчалар қаттолсан, о, сирли олам,
Бунчалар бедилсан, бепоён хилқат.

Шоир қалбида исён уйғотган туғёнларнинг асл сабаби келтирилаётган хаёлий тасвирга бориб тақалади. У инсоннинг коинот олдидаги қадри, умр ҳақидаги саволларига жавоб излай кетади. Исёнкор фикрлар… Ўқувчининг хаёллари эса шоир мисраларига эргашган, қаёққа бошласа, шу ёққа кетаверади. Фикрлар кетидан фикрлар… Шоир тақдирга тан беради, итоат эта бошлайди:

Ҳаёт талвасаси тинмагай, аммо
Мангу боқий қолур Инсон ва Хаёл…

Кейинги сатрлардан эса ижодкор кайфияти кўтарила бошлагани сезилади. Итоаткор қаҳрамон кечинмалари қуйидаги тасвирда ўз ифодасини топади:

Бу кун шеъри чиққан шоирдай дунё
Жилмайиб қўяди барчага масрур.
Темурланг гумбазин қўйнини гўё,
Ёритгани каби бир лаҳзалик нур.
Дилбар келинчакнинг кўксида ғулу,
Зардоли шохига ташлар кўз қирин.
Барг аро шуълалар, кафтлармикан у,
Баҳор тетапоя гўдакдай ширин.

Баҳор − уйғониш фасли, табиат қайта тирилади унда. Ўлим келтирган айрилиқнинг азобларига чидай олмаган шоир кўнгли энди таскин топаётгандай гўё: “Дилбар келинчакнинг кўксида ғулу, зардоли шохига ташлар кўз қирин”. Аввалги тасвирларда инсон ўлими билан боғлиқ ҳақиқатларни кузатган бўлсак, эндигисида туғилиш, янги авлодга ишора берилмоқда. Бу эса қаҳрамонни итоатга бошлайди. Лирик қаҳрамон яна шеър аввалидаги каби баҳорий кайфиятда, аммо унинг руҳи анчагина сокин ва масрур:

Юксак арғувоннинг учида ҳилол
Паҳмоқ булутларни этади нимта.
Қайдадир шоира куйлайди беҳол:
– Кўнглим ҳам бу кеча ойдай яримта…
Увада камзулда биллур тугмадай
Булутлар ортидан боқади юлдуз.
Қайдадир юртини эслаб инграр най,
Қайдадир қўзигул ёради илдиз.
Қайдадир гулшандан ахтариб висол
Ел кезар − тоғларнинг гўзал арвоҳи.
Шоирнинг дилрабо байтлари мисол
Оҳ тортиб тизилар турналар гоҳи.

Бу тасвир шеър аввалида келтирилган пейзажга тасвирлаш техникаси билан яқин турсада, аммо улар ўртасида тафовут катта. Биринчи тасвирда конкрет жой белгиларини кўрсатиш орқали маълум манзара яралган бўлса, кейинги тасвирий қисмда умумий баҳор тунининг баъзи элементлар асосидаги яхлитлашганини кузатишимиз мумкин. Яъни, аввалги қисмда манзара қаҳрамоннинг кўз ҳаракатлари асосида яратилиб, объект тавсифлаб ифодалашга эмас, чизиб кўрсатишга ҳаракат қилинган. Кейингисида ҳам шуни кузатиш мумкин, лекин сиз манзарани кўришда фақат кўзларингиздан эмас, балки қулоқларингиздан, ҳиссиётингиздан фойдаланишингизга тўғри келади.

Баҳоринг муборак бўлсин ушбу дам,
Менинг Ўзбекистон – дилбар Ватаним.

Ушбу мисралар билан шеър якунланади. Баҳорий манзаралар билан бошланган шеър сўнгида ҳам табиат гўзаликларини кўрамиз. Бу билан қаҳрамонининг кечинма ва ўйлари тасвирдан тасвиргача бўлган оралиқда берилиб, унинг таъсирида юзага келганлиги ойдинлашади. Бу худди манзара олдида турган таъсирчан инсоннинг бир лаҳзада содир бўлувчи ва ҳар ёққа тортиб кетувчи хаёллари эди.
Манзарани рассомлардай чизиб кўрсатиш, ўқувчига худди реал ҳаётда кўргандагидай туйғуларни беради. Ушбу шеърнинг ютуғи ҳам, бор гўзаллиги ҳам А. Ориповнинг ўз ижодига мусаввирона ёндошганлигида эди. Ҳажман катта бўлсада, бу шеър ихлосмандларининг кўп эканлигига сабаб асарнинг рассомчилик анъаналари билан уйғунлашуви, инсонга кўрсатиб ҳис эттира олишидадир.

222
Sa’dullo Quronov. Ifoda va ifodaviylik.
Toshkent — «Akademnashr».
2013 yil.88 bet.

Yaqinda “Akademnashr” nashriyoti tomonidan yosh munaqqid Sa’dullo Quronovning “Ifoda va ifodaviylik” nomli ilk kitobi chop etildi. Ikki bo’limli kitobdan, asosan, adabiyotshunosligimizning birmuncha yangi – badiiy sintez, modernizm, postmodernizm kabi muammolariga yondashuv, tadqiqotlardan iborat maqolalar joy olgan. To’plamning asosiy qismi hozirgi kun adabiyotshunosligi, umuman, san’atshunosligi oldidagi jiddiy muammo – badiiy sintez borasidagi izlanishlarga
bag’ishlanadi. Yosh olim o’zbek she’riyatidagi badiiy sintez masalasiga to’xtalarkan, she’riy ifodaning boshqa tur san’atlar bilan boyitilishi, chunonchi, rangtasvirning she’riyatga ta’siri xususiyatlarini tadqiq etadi. U bu yo’nalishdagi tadqiqotlarini, nafaqat, zamonaviy o’zbek she’riyati, balki mumtoz adabiyotimiz durdonalari misolida ham olib boradi. Xususan, Alisher Navoiy ijodiga bag’ishlangan “Navoiyning forsiy qasidalarida badiiy sintez muammosi”
nomli maqolada mumtoz san’at namunalari: miniatyura, mumtoz musiqa va adabiyot o’zaro uyg’un holda o’rganilgan. Bundan tashqari badiiy sintez masalasi Abdulla Oripov (“Shoir musavvir bo’lganda…”), Xurshid Davron (“Hozirgi she’riyatning tasviriy imkoniyatlari”), Faxriyor (“She’riyatda shakliy izlanishlar”), Bahrom Ro’zimuhammad (“Rangtasvirning modern oqimlari va modern she’riyat”) asarlari vositasida yoritib berilgan. Bu maqolalarda o’zbek she’riyatning yangi, o’ziga xos tamoyillariga alohida to’xtalilgan.
Kitobdan, yana, olimning turli mavzularda yozgan maqolalari ham joy oladi. Uning “Teorema” nomli maqolasi Abduqayum Yo’ldoshevning keng omma tomonidan qizg’in kutib olingan “Puankare” hikoyasi tahliliga bag’ishlangan. “Ifoda va ifodaviylik” esa, badiiy asar tabiati, obraz va obrazlilik masalalari xususidagi maqoladir. Ulug’bek Hamdam hikoyalari asosida yozilgan “Postmodern olamda manzil izlab” nomli maqolada o’zbek adabiyotida shakllanib borayotgan postmodernizm
yo’nalishi tamoyillari haqida gap boradi. “O’tmishdan ertaklar” qissasining yuragi” maqolasida Abdulla Qahhorning shu nomli qissasi struktural jihatdan tahlilga tortiladi. “Ibtido va modern” maqolasida esa, o’zbek modern adabiyoti, uning xos xususiyatlari haqida so’z boradi.
Sizga kitob mundarijasidan o’rin olgan bir maqolani tavsiya qilamiz.

калам

Sa’dullo Quronov
SHOIR MUSAVVIR BO’LGANDA…

Inson borliqni anglashida, u haqda tasavvur va bilimlarning paydo bo’lishida ko’rish (ko’z) markaziy o’rinni egallaydi. Zero, dunyo haqidagi tasavvurlarimizning asosini ko’rish orqali olingan informatsiyalar tashkil etadi. Boshqa sezgilar asosida olinganlari uni to’ldiradi, sayqallaydi. Shu sababdan ham mahorat bilan chizilgan rangtasvir asari qarshisida nafaqat uni ko’rish, balki “hid bilish”, “eshitish” mumkin.
Biz borliqni ko’ramiz, san’atkor esa ko’rganini ko’rsatadi. San’at badiiy aks ettirish ekan, aks ettirish (ijod) jarayonida “ko’rish”ning o’rni beqiyos. Insoniyat tarixida rangtasvirning vujudga kelishi va rivojlanishi odamlarning ko’rish asosida oladigan his-tuyg’ulari va ma’naviy ozuqasi salmog’ini oshiradi.
Ifodaning ko’rish asosidagi salmog’i kuchaygan ekan, bu o’z-o’zidan boshqa san’at turlariga ta’sir etmay qo’ymaydi.
Mumtoz adabiyotda asosan bayon etish, tavsiflashning ustivorlik qilgani ma’lum. Keyingi davr ijodkorlari esa ifodaning yanada samarali, ta’sirli va haqqoniy usullaridan foydalanishga harakat qildilar. Shu jumladan, rangtasvir san’atiga xos bo’lgan unsurlarning she’riyatga ko’chishi, undagi tasviriy ifodaning xuddi rassom chizganiday bera olishlik imkoniyatini yaratdi. Albatta, bunda ranglar emas, so’zlar vositasida chizilgan surat ijodkor mahorati evaziga xayollarda gavdalanadi.
Abdulla Oripovning “Bahor” she’ri aynan shunday xususiyatga ega bo’lgan asarlar sirasidandir. Bu she’rda tasvir nafaqat shoir his-tuyg’ulari ifodasi, balki kompozitsiyaning asosi darajasiga ko’tarilgan.
She’r bahor fasli kelganligidan xabar beruvchi misralar bilan boshlanadi:

Yana bahor keldi. Yana olamda
Ajib bir go’zallik, ajib bir bayot…

Ushbu satrlarni o’qir ekansiz, qalbingizga bahoriy jo’shqinlik, bahoriy kayfiyat kirib keladi. Ammo faqatgina shuning o’zi sizga aslida bahor uyg’ota olishi mumkin bo’lgan ko’p tuyg’ularni bera olmaydi. Shoir davom etadi:

Yellar ham uyg’ondi ishqalab kaftin,
Oftob ham yuksaldi – tik kelar quyosh.
Tog’lar ham yuk tashlab ko’tardi kiftin,
Bezavol maysa ham silkitadi bosh.
Tarnovlar bo’g’zida lola ham ko’rkam,
Terak uchlarida izg’ir mavjudot.
Hattoki tuyg’usiz, chirik xazon ham
Yashil po’panakdan bog’labdi qanot.
Hovliqma jilg’alar chopar beega.
Qushlar qiy-chuviga to’lmish dala, bog’.

Bu ilk tasviriy qism bo’lib, uni ikkiga ajratgan holda tahlil qilish ham mumkin. Boisi, dastlabki to’rt misrada tasvirdan ko’ra tavsif ustivorlik qiladi. Ya’ni, bu misralarda manzaraning detalizatsiya asosidagi tasviri mavjud emas. Ushbu misralar vositasida siz bahorning umumiy tarovatini his qilasiz. Keyingi misralarda esa ma’lum manzara elementlarini keltirish vositasida chizilayotgan tasvir yaqqolroq ko’rinadi.
Musavvir peyzaj janrida ijod qilarkan, uning maqsadi tabiat tasvirini tomoshabinga aynan ko’rsatishgina bo’lmaydi. Zero, ko’rishning o’zigina zavqlanish, estetik ta’sirlanish degani emas. Agar shunday bo’lganida rassomning ijod etishi, shoirlarning tasvirga musavvirona yondoshuvi foydasiz bo’lar edi. Yuqorida keltirilgan she’riy peyzajga e’tibor qilsangiz, A. Oripov ob’ektni shunchaki tasvirlamaganini ko’rasiz. Shoir manzarani bir nuqtadan kuzatayotgan inson
holatini yarata olgan va bu bilan u o’quvchiga ham real hayotdagiday kuzata olish imkoniyatini beradi. Chizilayotgan tabiat tasviri ongda namoyon bo’lsada, u go’yoki ko’zlar harakati asosida umumlashayotganday taassurot uyg’otadi. Bunda ijodkor nafaqat so’z ma’nosi bilan ishlaydi, balki tabiatni kuzatayotgan inson psixologiyasidan kelib chiqib, ularni joylashtiradi. Bunday tasvir ko’z harakatining muayyan yo’nalishdagi (yuqoridan pastga, uzoqdan yaqinga) kuzatuvi asosiga
quriladi: Bahor… Bahoriy yellar… Ko’kda esa quyosh, to’g’rida serviqor, yorqin tog’lar. So’ng nigohingiz pastroqdagi qirlarga tushadi ? yam-yashil maysalar. Keyin qishloq. Baland-past uylar, atrofida esa teraklar (siz o’zingizdan uzoqdagi va yuqoridagi manzarani kuzatdingiz). Endigi nigohingiz yon-veringizga, yerga qaratilgan: oyoq ostida zax yer, chirik xazonlar. Nigohingiz bilan zaminni kuzatarkansiz, o’ynoqi jilg’aga ko’zingiz tushadi. Chopqir jilg’alar adog’ini izlagan
ko’zlaringiz sizni yana qayoqqadir olib ketadi. Yo’l-yo’lakay ko’rganingiz bog’ va dalalar qushlarning qiy-chuviga to’lgan…
Shunday qilib, she’rdagi bu qism sizga bahorni ko’rsatadi, his ettiradi. Kayfiyatingiz ko’tarilib ketadi. Faqat siz emas, shoir ham ajoyib tuyg’ular iskanjasida o’zini yo’qotgan:

Sen kelding, uyg’ondi yana sho’x olqish,
Yig’lagan ko’zlarga tushgan kabi nur.
Ha, mangu zavollik bo’lmas olamda
To suyin socharkan abri naysonlar.

She’r avvalidagi jo’shqinlik, bahoriy tasvir bergan kayfiyatdagi o’quvchi shoir fikrlariga beixtiyor ishonadi: “Shunday ? zavollik abadiy emas”. Bu fikr ikkinchi bir fikrni uyg’otadi: “Abadiy uyquga ketganlar-chi?” So’ngra she’r mavzusida keskin burilish sodir bo’ladi. Shoir ikki ijodkor (G’afur G’ulom, Maqsud Shayxzoda) xotirasiga atalgan misralarni bitadi:

Men sizni eslayman, ammo shu damda,
Manguga ko’z yumgan aziz insonlar…

Avvaliga fasllar kelinchagining madhi bilan boshlangan she’r mavzusi xotira bilan almashadi. Ammo matndan uzib olinsa, nomutanosib keluvchi ikki mavzu, she’rda bahoriy tasvir uyg’otayotgan his-tuyg’ular izchilligiga mos holda joylashtiriladi. Umuman olganda, “Bahor” she’rining mavzular tarkibi turli: bahor madhi, o’tganlar yodi, ona xotirasi, isyon, itoat, vatan kabi. Shunday bo’lsada, avvalo, u lirik asar, farqli mavzularga tez-tez burilishiga qaramay, she’rxon uni tutilmay o’qiydi. Hajman katta bo’lsada, bu she’rni yoddan biluvchi kishilarning soni juda ko’p. Xo’sh, she’rning yutug’i nimada?
Ushbu lirik asardagi mavzular mazmun mantiqi asosida bog’lana olmasada, tasvir asosida tabiiy zanjir hosil qiladi. Ya’ni, she’rdagi peyzaj manzaralari asar strukturasidagi mavzular izchilligini ta’minlab, kompozitsiyada o’ziga xos qolip vazifasini bajaradi. Mavzularning uyg’onish sababi ham she’riy tasvir asosiga singdiriladi.
She’r boshlanishidagi peyzaj qahramonda o’zgacha his-tuyg’ularni uyg’otadi va ana shu his-tuyg’ular ta’siridagi shoir yana tasvirlashga, bahorga qaytadi. Endi u Chig’atoy qabristoni manzaralarini chiza boshlaydi:

Faqat bilganidan qolmas tiriklik,
Mana, gulga cho’mmish Chig’atoy bo’yi.
Bu sokin elda ham ivirsir bahor,
O’chgan xotiralar chirog’in yoqib.
Qarayman, qabrlar yastanmish qator,
Ma’sum binafshadan sirg’alar taqib.
Kimningdir ko’ksiga engashgancha gul,
Marmar sag’anadan o’qib turar bayt.

Bu tasvir elementlarida tushkunlik ifodasi yorqin ko’rinib turibdi. “Axir, bahor hamma yerda bir xil bo’y bermaydimi?” ? degan savol tug’ilishi tabiiy. Yo’q, ko’rayotganingiz fotosurat emas, u musavvir chizgani kabi ma’lum his-tuyg’uga yo’g’rilgan tasvir. Qahramon tushkun holatida tabiatni boshqacha ko’ra olmaydi ham, shuning uchun ham u manzara qoshida o’tganlarni eslarkan, xayollarida o’zga hislar, o’zga tuyg’ular uyg’onadi. Qabriston manzaralari esa shoir fikrlarini boshqa yoqqa – onasi, uning qabri tomon eltadi:

Bugun atrofingda bahordir balki,
Balki shabnam ichra g’arqdir xazin tosh.
Maysalar tegrangda qatordir balki,
Lekin sen yotarsan ko’tarolmay bosh…

Shoir ona qabrini ko’rayotgani yo’q. U qahramondan ancha olisda. Shu sababdan qabr tasvirini faqat xayollaridagina tiklashga qodir. Shu sababdan ham qahramon o’zidan olisdagi qabrni bahor tasviri bilan uyg’unlashtirgan holda tasavvur etadi. Bu esa uning yuragidagi tug’yonlarni yanada kuchaytirib yuboradi. Chunki u xayolan ona qabri tegrasidagi uyg’onishni, go’zallikni ko’rgan edi. Ammo marhuma bulardan bebahra, u bahorni ko’rolmaydi… Qahramondagi tushkinlik kayfiyati yaanada oshadi. Natijada ich-ichidan isyon yopirilib kela boshlaydi:

Bunchalar qattolsan, o, sirli olam,
Bunchalar bedilsan, bepoyon xilqat.

Shoir qalbida isyon uyg’otgan tug’yonlarning asl sababi keltirilayotgan xayoliy tasvirga borib taqaladi. U insonning koinot oldidagi qadri, umr haqidagi savollariga javob izlay ketadi. Isyonkor fikrlar… O’quvchining xayollari esa shoir misralariga ergashgan, qayoqqa boshlasa, shu yoqqa ketaveradi. Fikrlar ketidan fikrlar… Shoir taqdirga tan beradi, itoat eta boshlaydi:

Hayot talvasasi tinmagay, ammo
Mangu boqiy qolur Inson va Xayol…

Keyingi satrlardan esa ijodkor kayfiyati ko’tarila boshlagani seziladi. Itoatkor qahramon kechinmalari quyidagi tasvirda o’z ifodasini topadi:

Bu kun she’ri chiqqan shoirday dunyo
Jilmayib qo’yadi barchaga masrur.
Temurlang gumbazin qo’ynini go’yo,
Yoritgani kabi bir lahzalik nur.
Dilbar kelinchakning ko’ksida g’ulu,
Zardoli shoxiga tashlar ko’z qirin.
Barg aro shu’lalar, kaftlarmikan u,
Bahor tetapoya go’dakday shirin.

Bahor ? uyg’onish fasli, tabiat qayta tiriladi unda. O’lim keltirgan ayriliqning azoblariga chiday olmagan shoir ko’ngli endi taskin topayotganday go’yo: “Dilbar kelinchakning ko’ksida g’ulu, zardoli shoxiga tashlar ko’z qirin”. Avvalgi tasvirlarda inson o’limi bilan bog’liq haqiqatlarni kuzatgan bo’lsak, endigisida tug’ilish, yangi avlodga ishora berilmoqda. Bu esa qahramonni itoatga boshlaydi. Lirik qahramon yana she’r avvalidagi kabi bahoriy kayfiyatda, ammo uning ruhi anchagina sokin va masrur:

Yuksak arg’uvonning uchida hilol
Pahmoq bulutlarni etadi nimta.
Qaydadir shoira kuylaydi behol:
– Ko’nglim ham bu kecha oyday yarimta…
Uvada kamzulda billur tugmaday
Bulutlar ortidan boqadi yulduz.
Qaydadir yurtini eslab ingrar nay,
Qaydadir qo’zigul yoradi ildiz.
Qaydadir gulshandan axtarib visol
Yel kezar ? tog’larning go’zal arvohi.
Shoirning dilrabo baytlari misol
Oh tortib tizilar turnalar gohi.

Bu tasvir she’r avvalida keltirilgan peyzajga tasvirlash texnikasi bilan yaqin tursada, ammo ular o’rtasida tafovut katta. Birinchi tasvirda konkret joy belgilarini ko’rsatish orqali ma’lum manzara yaralgan bo’lsa, keyingi tasviriy qismda umumiy bahor tunining ba’zi elementlar asosidagi yaxlitlashganini kuzatishimiz mumkin. Ya’ni, avvalgi qismda manzara qahramonning ko’z harakatlari asosida yaratilib, ob’ekt tavsiflab ifodalashga emas, chizib ko’rsatishga
harakat qilingan. Keyingisida ham shuni kuzatish mumkin, lekin siz manzarani ko’rishda faqat ko’zlaringizdan emas, balki quloqlaringizdan, hissiyotingizdan foydalanishingizga to’g’ri keladi.

Bahoring muborak bo’lsin ushbu dam,
Mening O’zbekiston – dilbar Vatanim.

Ushbu misralar bilan she’r yakunlanadi. Bahoriy manzaralar bilan boshlangan she’r so’ngida ham tabiat go’zaliklarini ko’ramiz. Bu bilan qahramonining kechinma va o’ylari tasvirdan tasvirgacha bo’lgan oraliqda berilib, uning ta’sirida yuzaga kelganligi oydinlashadi. Bu xuddi manzara oldida turgan ta’sirchan insonning bir lahzada sodir bo’luvchi va har yoqqa tortib ketuvchi xayollari edi.
Manzarani rassomlarday chizib ko’rsatish, o’quvchiga xuddi real hayotda ko’rgandagiday tuyg’ularni beradi. Ushbu she’rning yutug’i ham, bor go’zalligi ham A. Oripovning o’z ijodiga musavvirona yondoshganligida edi. Hajman katta bo’lsada, bu she’r ixlosmandlarining ko’p ekanligiga sabab asarning rassomchilik an’analari bilan uyg’unlashuvi, insonga ko’rsatib his ettira olishidadir.

(Tashriflar: umumiy 237, bugungi 1)

Izoh qoldiring