Sharof Boshbekov hangomalari va maqolalaridan iqtiboslar

044        Ёзувчи учун ҳеч ким билмайдиган, мутлақо янги гап айтишдан кўра, ҳамма биладиган, лекин ҳеч ким айта олмайдиган гап айтиши муҳимроқдир...

ШАРОФ БОШБЕОВ ҲАНГОМАЛАРИ
ВА МАҚОЛАЛАРИДАН ИҚТИБОСЛАР
033

94   Шароф Бошбеков Самарқанд вилояти Булунғур туманидаги Гўбир қишлоғида 1951-йил 4-январда туғилди. 1974 йили Ўзбекистон Санъат институтининг мусиқали актёрлик бўлимини тугатди. Тошкентдаги Муқимий номидаги мусиқали драма ва комедия театрида, Гулистондаги вилоят театрда актёр сифатида фаолият кўрсатди. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида (1983–1985) Ўзбекистон Миллий академик театрида (1986–1987) адабий ходим бўлди. Унинг «Тақдир эшиги», «Эски шаҳар гаврошлари», «Темир хотин» каби асарлари мамлакат ва чет эллардаги театрлар репертуарларидан муносиб ўрин эгаллаган. Хусусан, «Темир хотин» комедияси собиқ иттифоқ республикаларининг театрларида саҳналаштирилган
Шароф Бошбеков ижоди Ўзбекистон давлат мукофоти ва «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими» унвонига сазовор бўлган.

Топишмоқ

Отамнинг мактаб винеткасида биттагина аёл муаллим бор экан, қолгани эркак. Менинг 8-синфда тушган винеткамда 12 та муаллимдан 5 таси аёл, 7 таси эркак. Қизимнинг винеткасида учтагина эркак, қолгани аёл муаллимлар. Неварамнинг винеткасида ҳаммаси аёл, биронта эркак зоти йўқ. Бу нимадан далолат?

Бозорда

Бир куни кичкина қизчамни етаклаб бозорга тушдим. Узум олмоқчи бўлдик. Бир баджаҳл, қўрс одам узум сотяпти. Қовоғи меникидан ҳам баттар осилиб кетган. Яқинлашиб нархини сўрадим.
— Кўрмаяпсизми, ёзиб қўйибмиз-ку! – деб жеркиб берди у.
— Ҳа энди, бу бозор – харидор дегани савдолашади, тортишади.
— Сиз билан тортишиб ўтиришга вақтим йўқ! Олсангиз олинг, бўлмаса товарни тўсманг!
Барибир савдолаша бошладик. Мен у дедим, у бу деди, хуллас, ўн сўмлик узумни саккиз ярим сўмга келишдик. Қараб турибман, ҳалиги амаки торозининг палласини тарақлатиб жаҳл билан узум тортяпти. Бир пайт қизчамга кўзи тушиб, бутунлай бошқа оҳангда сўради:
— Ие, бу яхши қизалоқ экан-ку! Исминг нима? Ма, манови сенга… – деб салкам ярим кило келадиган узум бошини қизимга узатди. Ҳайрон бўламан, мен билан шунча тортишгани нима-ю, шунча узумни текинга бериб юборгани нима? Беришга берди-ю, лекин огоҳлантириб қўйишниям унутмади: – Буни ўзинг егин, хўпми? Дадангга берма, шундоқ ҳам у мени қароқчидай қақшатиб кетяпти!..
Қарасам, бошқа сотувчилар ҳам унга жилмайиб қараб туришибди. Улар бу одамнинг сирти қўпол, лекин ички дунёси нечоғлик ёруғлигини билишар, у савдо қилаётганида доим кузатиб туришар экан. Уйга қайтаётиб эътибор қилсам, ўзим ҳам жилмайиб кетаётган эканман…

2010 

Унвон

Бир куни устоз Саид Аҳмаднинг Дўрмондаги ҳовлисида ўтирган эдик, бир киши келиб, устозни водийга учрашувга таклиф қилиб қолди. Эртага машинада келиб олиб кетишга ваъда берди.
— Э-э, менда вилоятма-вилоят юришга куч қопти дейсанми, – деди устоз ҳорғинлик билан. – Мана, Шарофни опкетақолинглар, ёш, драматургия бобида менданам машҳур, “Темир хотин” десанг любой қишлоқдаги любой ит ҳам танийди!
— Қўйсангиз-чи, Саид Аҳмад ака – деб ожизгина эътироз билдирдим. – Мен бормайман.
— Ия, нега? – ажабланди устоз
Бировларга айтиб бўлмайдиган гапларни ҳам устозда яшириб ўтирмасдим:
— Қаерга учрашувга борсам хижолатвозлик бўляпти. Одатда аввал ҳокимиятга борилади. Сўнг ҳоким ўринбосари ёки вилоят маданият бошқармасидан кимдир етовида йўлга чиқамиз. Учрашувда ўша вакил халққа бошқа шерикларимни таништира туриб, менга келганда “Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шароф Бошбеков” дейди. “Кечирасиз, менда унақа унвон йўқ” деб айта-айта чарчадим.
Устоз бирпас сукутга чўкди-да, бошини кўтарди.
— Бекор қилибсан, – деди устоз ўта жиддийлик билан. Уларни камдан-кам ҳолларда бунақа жиддий кўрганман. – Биринчидан, халқ олдида ўша раҳбарнинг обрўсини тўкяпсан. “Кимнинг қанақа унвони борлигини билмаса бундай лавозимда ишлаб нима қилади?” деган ўйга боради-да ҳар қандай одам. Иккинчидан, бизга бу унвонни Олий совет берган, сенга ундан ҳам юқори – Халқ беряпти! Биз бирор нарсани сал нотўғрироқ гапириб ёки ёзиб қўйсак, берган унвонини қайтариб олиб қўйиши мумкин. Сендан ҳеч ким тортиб ололмайди. Ҳатто президент ҳам!
Устознинг уйидан худди чиндан ҳам унвон олгандай севиниб чиқиб кетдим…

Ҳали эрта…

Шаҳар кенгашида хизмат қиладиган, аслида ўзи ҳам у-бу нарса ёзиб юрадиган бир ижодкор устоз Саид Аҳмадга мақтаниб қолибди:
— Ҳозир кўча, ҳиёбон, мактабларнинг ўрисча номларини ўзгартириб, ўзимизнинг марҳум шоир, ёзувчи, олимларнинг номини қўйяпмиз. Бир чеккадан ҳаммасини шунақа қилиб ташлаяпмиз!
Саид Аҳмад ака унинг гапини бўлдилар:
— Жа унақа қиворманглар, ҳали ўладиганлар бор…

Латифа акс-садоси

Саид Аҳмад домлага!
«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» ҳафтаномасининг шу йил 28 август сонида босилган Шароф Бошбековнинг қатраларини ўқидик. Унда «Ҳозир кўча-ҳиёбонларнинг ўрисча номларини ўзгартириб, ўзимизнинг ўтиб кетган олим, ёзувчиларимизнинг номини қўйяпмиз» деган ташкилотчига:
— Жа унақа қиворманглар, ҳали ўладиганлар бор… — деб жавоб қилибсиз.
Роса мирқиб кулишдик.
Домла! Езёвон районининг фахрий фуқаросисиз, элимизнинг ардоқли ёзувчисисиз. Сизга узоқ умр тилаб, районимиздаги «Победа» номли 14-мактабга сизнинг номингизни бердик.
Ҳайдарали Йўлдошев,
Ёзёвон район ҲДП саркотиби

“Ўз ад. ва санъат”
1992 йил 23-октябрь сони.

Сурат

Бир куни Шукурилло домла устоз Саид Аҳмад акага нолиб қолибди:
— “Огонёк” журнали суратимни сўрабди. Муқовага босармиш. Суратларимни бир-бир қарасам, жуда хунукман-ей…
— Унда менинг суратимни бервор, ўрислар билиб ўтирибдими! – дебди Саид Аҳмад ака худди ўзи чиройлидай.

Бир қадам олдинга, икки қадам орқага…

Қизимнинг қайнонаси рус тили ўқитувчиси бўлгани сабабми, иккита боласини рус мактабига ўқишга берди. Учинчи фарзандини ҳам рус мактабига бермоқчи бўлганида мен қаттиқ қаршилик қилдим. Кейин ўйлаб кўрсам қизимнинг далиллари жўяли. «Боламни ўзбек мактабида ўқитиб, ўз қўлим билан чаласавод қилайми? Бу латтачайнар тилчиларингизга қолса, кирилл яна етмиш беш йил яшайди!»
Қизимнинг айтишича, 35 та бола ўқийдиган синфда биттагина рус бола бор экан. қолгани ўзбеклар! Ёлғон бўлмасин. иккитаси қозоқ боламиш. Бу нимадан далолат? Демак, халқнинг лотин алифбосига ўтиш ҳақидаги ваъдаларга ишончи йўқолди.
Қўрқиб кетяпман…

«Қўрқоқлик – буюк куч!»

Унинг қаҳрамонлари жилмайиб туриб, ўз фожиаси ҳақида сўзлайди
«Мен бошқаларнинг фикрига шунчаки қарши чиқмас эканман, мен ўша масалага бошқа ракурсдан қараб, ойнинг бизга кўринмайдиган томонини суратга олар эканман…»

«Саводсизлик ўртамиёналикка олиб келади. Ўртамиёна муаллим, ўртамиёна муҳандис, ўртамиёна архитектор, ўртамиёна бошлиқ, ўртамиёна дўхтир. Хуллас, ҳамма ёқ — ўртамиёна! Ўртамиёналардан ташкил топган жамият қандай бўлади?..»

Таниқли драматург Шароф БОШБЕКОВ билан суҳбат
«Оила даврасида» газетаси, 2018 йил 9 август

* * *

Илгари гонорар (қалам ҳақи) кўплигидан одамларнинг ҳасадини қўзғамаслик учун жим юрардим, ҳозир гонорар камлигидан одамларнинг раҳмини келтирмаслик учун жим юрибман.

* * *

Советларга оид барча нарсани йўқ қилиш истаги кўзимизни кўр, қулоғимизни кар қилиб қўйди, оқибатда “тосдаги сувни чақалоқ-пақалоғи билан тўкиб юборадиган” бўп қолдик. “Ўртоқ” деган сўзнинг нимаси ёмон? Ишлатмай қўйдик. Ўрнига – “хонимлар ва жаноблар!” Шу сўзларни эшитсам, негадир, ғашим келади ва “заҳарлигим” тутиб кетади:
— Жаноб, чориғингизни ўша ерда қолдириб киринг!
— Хоним, марҳамат қилиб, товонингиздаги қадоқни ивитиб, тозалаб келсангиз!

* * *

Сўзларни ҳуда-беҳуда, билиб-билмай, тушуниб-тушунмай “ўзбекчалаштиришга” мен ҳам қаршиман. Ўзбекнинг машҳур ҳажвчи ёзувчиси Неъмат Аминов “район”ни “ноҳия”га алмаштирилган замонларда бир ҳикоя ёзган эдилар. Нотиқ минбарда нутқ сўзлаяпти.

— Бизнинг ноҳиямизда… Иван Петрович, кечирасиз-да энди, бизнинг ноҳиямизда ўтган йили ҳосил мўл бўлди…

Нутқ давомида “ноҳия” сўзидан кейин ҳар сафар Иван Петровичдан узр сўраб қўяди. Ана шунақа ҳажвияларга «масаллиқ» бўладиган «таржималар»дан худонинг ўзи асрасин.

* * *

“Маданият ва маърифат” телеканалида бериб борилаётган “Она тили сабоқлари” номли кўрсатувини томоша қилар эканман, тилимизни бегона сўзлардан тозалаш ҳақидаги гаплар хом хаёл эканига яна бир бор амин бўлдим. Совет тузумининг шалтоғидан ҳали-бери қутилолмаймиз, деган қатъий қарорга келдим. Тил бўйича ўша даврдаги “умуртқасиз” олимларимиз ўзбек тилига оид атамаларни рус тилида қандай бўлса шундайлигича қабул қилишган. Ўзбек тилига таржима қилиш ҳақида ўйлаб ҳам ўтиришмаган. Тўғри, айрим ижодкорлар бу атамаларни баҳоли-қудрат ўзбек тилига ўгиришга уринганлар. Лекин адабиёт назариясида қатъий қоида бўлиб қолаверган. Абзац, аллегория, антоним, синоним, метафора, образ, кульминация, сюжет, характер, фабула, термин, цитата, конфликт, акт, жанр, драматургия, поэма, эпос, фольклор, феълетон, памфлет, журналист ва яна етти ухлаб тушимга ҳам кирмаган атамалар. Мен ёдимга тушганини ёздим холос. Эътибор қилинг, бу бевосита она тилимизга оид сўзлар. Биз кўча-кўйдаги чет элча ёзувлардан нолиймиз, аввало ўзимизнинг “томорқамизда” тартиб ўрнатсак яхши бўларди.

* * *

Бемор бўлишнинг бир яхши томони бор – ўйлашга, мушоҳада қилишга вақтингиз бемалол бўлар экан. Маълумки, одамзод тана ва руҳ (жон)дан иборат бўлади. Олимлар ўлим тўшагида ётган турли ёшдаги 6 минг одамни текшириб кўриб шундай хулосага келган: беморнинг жони узилган пайти мурда 0,04 гр. енгиллашган. Демак, руҳ (жон)нинг оғирлиги 0,04 грамм келаркан. Шуниси қизиқки, янги туғилган чақалоқ ўладими, 90 ёшли чол ўладими, оғирлиги бир хил – 0,04 гр. Демак, руҳ қаримайдиган, танага бўйсинмайдиган, алоҳида яралган субстанция экан. Ўйлаб кўрсам, бутун жамият ана шу субстанция учун эмас, танамиз учун ишлар экан. Оғир ва енгил саноат, транспорт, қурилиш, озиқ-овқат саноати, бичиш-тикиш, сартарошхона ва гўзаллик салонлари, ресторанлар, поликлиникю касалхоналар танамизга хизмат қилар экан. Буларнинг ҳеч бири руҳимизга керак эмас! Қимматбаҳо хориж машиналарини минамиз, 80-90 кило келадиган гўштимизни у ёқдан-бу ёққа олиб бориш учун керак, руҳимизга кераги йўқ – у учиб юради. Совуқ еганимиз учун кийинамиз, руҳ эса совуқ ҳам емайди, иссиб ҳам кетмайди. Танамиз учун қор-ёмғирдан тўсадиган бир бошпана керак, руҳ учун мутлақо кераги йўқ. Руҳга тилла тақинчоқлар ҳам керак эмас. Ҳатто армия ҳам танамизга хизмат қилади – у ер-бу еримизга ўқ тегишидан, танамиз портлаб кетишидан асрайди.
Хўш, руҳимизга нима хизмат қилади? Руҳнинг “озуқа”си нима? Қўша-қўша нақшинкор иморатлар, ялтир-юлтир кийим-кечак, дуру гавҳар керак бўлмаса, унда руҳ учун нима керак?
Руҳимиз у қадар инжиқ эмас. Унинг “нони” – Аллоҳнинг каломи-ю, адабиёт ва санъат.
Шу пайт хаёл суришнинг белига тепиб, ҳамшира келиб қолди:
— Капильница олами-из!..
Игнадан илма-тешик бўлиб кетган билагимга игна тиқиб чиқиб кетди.
Булар тағин танамни даволашяпти…

* * *

Менга ёлғон гапирсалар хафа бўлмайман. Аммо “бу ҳеч нимани билмайди, аҳмоқ одам” деб ўйласалар қаттиқ ранжийман. Шундоқ ўйламаса, ёлғон гапирмас эди. Ана шуниси алам қилади.
Менга ёлғон гапирсалар хафа бўлмайман.

* * *

Ёзувчи учун ҳеч ким билмайдиган, мутлақо янги гап айтишдан кўра, ҳамма биладиган, лекин ҳеч ким айта олмайдиган гап айтиши муҳимроқдир.

* * *

Биродарлар!
Мендек саводсиз бир одамга “Уюшмаган ёшлар” нима деганини тушунтириб берсангизлар. Ўрисчасига “беспризорный молодёжь» деб тушунайликми?

* * *

02

Ватанпарварлик Она тилига муносабатдан бошланади. Кўчадаги ажнабий ёзувлар, имловий хатолар кейинги масала. Аввало, “ўз томорқамиз”даги аҳволни тартибга солиб олишимиз керак. Адабиётшуносликка оид атамалар, масалан морфология, синтаксис, сюжет, драма, очерк, композиция, антоним, синоним ва бошқалар рус тилида қандай бўлса, ўзбек тилига ҳам шундай кўчирилган. Ўша пайтдаги “умуртқасиз” олим-тилшуносларимиз бу атамаларнинг ўзбекча муқобили ҳақида ўйлаб ҳам ўтирмаганлар. Ваҳоланки, яхшилаб фикр қилинса, бу сўзларни бемалол ўзбекчага ағдариш мумкин: масалан, синоним – маънодош сўзлар, антоним – зид сўзлар ва ҳоказо. Биринчи навбатда, адабиётшуносликка оид атамаларни кўриб чиқиш керак.

Лекин ота-боболаримиз ишлатмаган, тахник тараққиёт натижасида кейинчалик кириб келган сўзлар – аэропорт, самолёт, вокзал, вагон, паравоз, велосипед, купэ, каби сўзларни шундайлигича қолдирган маъқул.

Кўпчилик “мен ҳозирги ёшларга ҳавас қиламан, бизнинг давримизда бунақа шароитлар қаёқда эди” дейишади. Кечирасиз, қанақа шароит? Лотинчада савод чиқарган ёшларни “тўрт томонинг қибла” деб етим қўзидай бизнинг кириллашган дунёмизга улоқтириб ташланиши – шароитми? Менинг ҳозирги ёшларга ҳавасим эмас, раҳмим келади! “Ёшлар – келажагимиз!” деб оғиз кўпиртирамиз, келажагимиз одамларнинг раҳмини келтирадиган даражада харобми!? Шахсан менга бунақа келажакнинг кераги йўқ! Фарзандларим, невараларимга ҳам бундай кеклажакни раво кўрмайман! Юртимизда биронта газета, биронта журнал лотин алифбосида нашр қилиняптими? (“Гулхан” ва “Ғунча”дан ташқари.) Демак, мамлакатимизда кечаётган ижтимоий-сиёсий жараёнлардан бехабар ёшларнинг яқинда, 2-сентябрь куни, тўртинчи авлоди мактаб остонасига қадам қўяди! Газета ўқимайдиганлар авлоди! Дунё бехабарлар авлоди! Бу шўрликлар тағин кириллни ўрганмоққа мажбур бўлмоқдалар ёки “онанг бозор, отанг бозор” дегандай савдога ўтиб кетиб бола-чақа боқмоқдалар. “Тил ҳақида қонун”да кўрсатилгандек лотин алифбосига ўтиш масаласи аччиқ ичакдай чўзилиб ётибди. Бунга ким айбдор? Ўтган асрнинг 80-йилларини эслайсизми? Ўзбек тилини давлат тили деб эълон қилиш тарафдорлари билан “қўштиллилик”ни ёқлаб чиққанлар уртасида аёвсиз муҳораба кечаётган пайт. Охир-оқибат “қўштиллилик” тарафдорлари шармандаларча мағлуб бўлиб, тарихий адолат қарор топди. “Йиқилган курашга тўймас” деганларидек, қарши томон вақти-вақти билан бош кўтариб турибди. Улар унутгани йўқ. “Хўп, ўзбек тилига давлат тили мақоми ҳам берилди, оқибат нима бўлди? Баттар бўлинглар!” деб устимиздан куляпти. Бу аламзада кучларнинг илдизи ниҳоятда бақувват, давлатнинг ички ва ташқи сиёсатини истаган томонга буриб юборадиган даражада нуфузли ва кучли. Бутун жамият ҳукуматимиз раҳбариятидан кескин чоралар кўришини кутяпти. Бунинг учун раҳбариятимизда кераклича ижтимоий ва сиёсий жасорат топилади, деб умид қиламан. Лотинга ўтиш катта ҳаражатлар билан боғлиқ юмуш, деб бизни қўрқитмоқчи бўладилар. Қанақа ҳаражат? Улар қандай замонда яшаётганини унутган кўринади. Ҳозир илгаридагидай битталаб қўлда қўрғошин ҳарфлар териш шарт эмас, ҳаммаси компьютерлашган. Нашриётга қучоқ-қучоқ қўлёзмалар топширишга ҳам ҳожат йўқ, асарингизнинг ҳажми қанча бўлишидан қатъий назар уйингизда ўтириб, нашриётнинг электрон почтасига жўнатасиз – бўлди. Фақат лотин алифбоси (қайта ишланган муқобили)нинг компьютер учун мослаштирилган программаси керак бўлади холос. Уч ой муҳлат берилиши лозим бўлади. Уч ойдан кейин кирилл алифбоси қонундан ташқари, деб эълон қилинмоғи керак. Барча газета-журнал таҳририяти, нашриётлар, идоралар, ҳукумат ҳужжатлари, хўжалик субъектларида иш юритиш лотин алифбосида бўлишини қатъий белгилаб қўйилиши лозим…

Россияда “рус тилини ҳимоя қилиш” жамияти бор. Ўз-ўзидан нимадан ҳимоя қилиш керак, деган савол туғилади. Ажнабий сўзлардан. Менимча биз “ҳимоя қилиш”га кечикдик, энди “ўзбек тилини қутқариш” жамияти тузиш керак бўлиб қолди. Бечора тилимиз чет эл сўзлари ботқоғида чўкиб бўлди – фақат қулоғи кўриниб турибди холос! Зудлик билан чора кўрилмаса, қулоғи ҳам кўринмай кетади.

Яна бир масала – оммавий саводсизлик. Мен тахминан 10000 та одамни танисам, шундан нари борса, 20 та одамни саводли деб биламан. (Ўзимни ҳам бу рўйхатдан ташқарида деб ҳисоблайман.) Булар кимлар? Бутун умр газета-журнал таҳририятларида, нашриётларда қоғознинг чангини ютиб ишлаганлар. (Ваҳоб Рўзматов, Маҳмуд Саадий каби.) Қассоб, механизатор, сотувчи, уй бекасининг саводи ҳақида гапирмаяпман, зиёли –ижодкорлар: олимлар, ёзувчи-шоирлар, мамлакатимиз илғор ойдинлари ҳақида сўз боряпти. Исталган касбдаги исталган одамга матн бериб кўринг – ўқиёлмайди. Ёзишни-ку, қўяверинг. Президентимиз Шавкат Мирзиёев: “Коллежни битириб чиққан болалар ишга кириш учун ариза ёзишолмайди” деганларида нақадар ҳақ эдилар. Барча рус мактабларида ўзбек тили дарси ўтилади. Лекин биронта рус ўқувчиси ўзбекча билмайди (агар унинг миллати ўзбек бўлмаса). Демак, тилни китобдан ўрганиб бўлмас экан. Демак, дарсликнинг ўзи чатоқ. Бунинг сабабини қидираман. Хаёл узоқ-узоқ йиллар олдинга етаклайди… Октябрь тўнтариши… Саводсизликни тугатиш йилари… Коллективлаштириш… Челябинскнинг бир олис қишлоғида дарс қандай ўтилса, Чинознинг олис бир қишлоғида ҳам шу тарзда, шу услубда ўтилади: ўқитувчи синфга киради, саломлашади, йўқлама қилади, бир-иккита боладан ўтган дарсни сўрайди-да, янги дарс ўтади. Араб мактабларида қанақа, япон, корейс, немис мактабларида қандай дарс ўтилади – ҳеч ким қизиқмайди ҳам.

Мен “Шифо-инфо” номли тиббий газетасига раҳбарлик қиламан. Университетнинг филология ёки журналистика бўлимини битирган йигит-қизлар бизга иш қидириб келишади. Диктант ёздириб кўраман. Матнни шундай тузаманки, орасида “президент” деган сўз албатта бўлади. Ишонасизми, талабгорларнинг 96 фоизи шу сўзни хато ёзади! Ёрдамчиларимга: “Президент” сўзини бехато ёзганини ишга қабул қилаверинглар, қолгани бундан ҳам баттар!” дейман. Уят эмасми? Дарс бераётган домлаларига уят! Улар учун ҳам сиз уялиб кетасиз. Амалиёт ўтагани келган қизчамиз “албатта” сўзини икки томондан вергуль билан ажратяпти. Сабабини сўрасам, “билмадим, бизга шундай ўргатишган” дейди. Анча йилдан сўнг амалиёт ўтагани бошқа қиз келди. Буниси ҳам ўша илм даргоҳидан экан. У ҳам “албатта”ни икки томондан вергуль билан “кишанлаб” ташлаяпти! Демак, ўша олийгоҳда ўқув тизими бузуқ. Биродарлар, мендай саводсиз, оми одамга “албатта” ни нима учун икки томонидан вергуль билан ажратилишини тушунтириб беринглар! Ахир гапнинг маъносига қараб вергуль қўйиладиган жойи бўлади, қўйилмайдиган жойи бўлади-ку!

Бизга муаллимларимиз: “Тиниш белгиларини увол қилма, кўр бўласан” деб миямизга қуйишган. Айрим ҳурматли газета-журналларимизда ҳам бунга риоя қилишмайди. Масалан, “Эргаш нима бўлса бўлар”, деб ўйлади. Бу мисолда тиниш белгилари нотўғри ишлатилган. Кўчирма гап қўштирмоққа олинса, “деб”дан олдин вергуль қўйилмайди. Қўштирноққа олинган бўлмаса ишлатилади. Тўғри ёзилиши қуйидагича бўлади: “Эргаш нима бўлса бўлар” деб ўйлади. Ҳам вергуль, ҳам қўштирноқ ишлатилса, бизнинг муаллим айтганидек, кўр бўп қолиш мумкин.

Илгари ёзувчиларнинг саводли машинисткалари бўлган. Улар асарларини айтиб туриб (диктовка қилиб) ёздирган. Кўпчилик ёзувчилар бу ишга аёлини жалб қилган. Улар матнни бехато кўчиришган. Талай ёзувчиларни ёзувчи қилган аслида ўша машинисткалар. Кекса авлод ёзувчиларини тушунса бўлади – араб ёзувида савод чиқаришган, кейин лотинга ўтилган ва, ниҳоят, кириллда талаб қилинган. Оқибатда савод ҳам “ўзимиз қатори” бўп қолган.

Хулоса қиламиз. Лотинга ўтиш масаласини зудлик билан ҳал қилиш керак. Чунки лотинда ўқиганларнинг яна бир авлоди мактаб эшигидан мўралаб турибди.

Биз мактабда ўқиган замонларда “ҳуснихат” деган дарс ўтилар эди. Махсус дафтарлар бўларди, катакларни тўлдириб-тўлдириб ёзиларди. Умуман, дафтарлар уч тоифа бўлар эди: катак дафтар (арифметика учун), ёзув дафтар (она тили учун), ҳуснихат дафтари (чиройли ёзиш учун). Шу дарсни мактабга қайтариш керак. Чунки дастхати чиройли ўқувчи кам хато қилади. Бу фанни наинки мактабга, балки олий ўқув юртларига, аспирантура ва докторантураларда ўқитилишини таъминлаш лозим. (Айниқса, тиббиёт билим юртлари ва институтлари учун фойдадан ҳоли бўлмасди.)

Саводни кўпчилик менсимайди. Ваҳоланки, инсон фаолиятидаги барча сиёсий-ижтимоий ҳодисалар саводга боғлиқ. Ҳатто мамлакатлар ўртасидаги урушлар ҳам. Лотин алифбосига қаршиларнинг озгина саводи бўлганида эди, дунёдаги деярли барча тиллар (араб, хитой, япон тилларидан ташқари) лотин алифбосига асосланганини, келажакнинг техник асоси бўлган компьютер тили, тиббиёт тили, биология, анатомия тили эканлигига ақли етган бўлар эди.

Мен саводни ички кийимга ўхшатаман. Ичкийимни ҳеч ким кўрмайди, лекин усиз сира иложи йўқ. Биз усткийимни кўз-кўз қиламиз, мақтанамиз, лекин зинҳор ичкийимбилан эмас. Саводли бўлсангиз исталган даврада ўзингизни эркин тутиб ўтирасиз. Физиклар давраси бўладими, археологлар давраси бўладими, тортиниб-қимтиниб ўтирмайсиз. Эҳтимол сиз Ломоносовнинг моддаларнинг сақланиш қонунини билмассиз, лекин тире билан дефиснинг фарқига борасиз! Бошқалар дефис нима, тире нима – билмайди ҳам! Сиз биласиз! Эҳтимол, сиз ампер билан вольтнинг фарқига бормассиз, лекин сиз қавс билан қўштирноқнинг фарқига жуда яхши борасиз-да! Бошқалар фарқига бормайди!

Саводли одам кўп китоб ўқийди. Мошина совға қилишмаса ҳам ўқийверади. Кўп китоб ўқиган кишини биз “ўқимишли одам” деймиз. Ўқимишли одам маданиятли бўлади. Маданиятли одам қонунларни бузмайди – ўз-ўзидан жиноятчилик камаяди. Ўқимишли одам масъулиятли бўлади. Демак, ишчи ишига ўз вақтида боради, катта-кичик ўқув юртларида дарслар ўз вақтида бошланади, телеканаллар кўрсатувни дастурда кўрсатилган вақтда бошлашади, деҳқон, чорвадорлар ишига масъулият билан ёндошса, қарабсизки, юртимизда тўкин-сочинлик ва фаровонлик бўлиб, ҳаётимиз тубдан ўзгариб кетади.

Бунинг учун атиги мен ўртага ташлаган таклифларга бефарқ бўлмаслик талаб этилади.

Сўнгги иқтибос  адибнинг «Зудлик билан лотин алифбосига ўтиш керак!» мақоласидан олинди 

Ilgari gonorar (qalam haqi) ko’pligidan odamlarning hasadini qo’zg’amaslik uchun jim yurardim, hozir gonorar kamligidan odamlarning rahmini keltirmaslik uchun jim yuribman…

SHAROF BOSHBEOV HANGOMALARI
VA MAQOLALARIDAN IQTIBOSLAR
067

044Sharof Boshbekov Samarqand viloyati Bulung’ur tumanidagi Go’bir qishlog’ida 1951-yil 4-yanvarda tug’ildi. 1974 yili O’zbekiston San’at institutining musiqali aktyorlik bo’limini tugatdi. Toshkentdagi Muqimiy nomidagi musiqali drama va  komediya teatrida, Gulistondagi viloyat teatrda aktyor sifatida faoliyat ko’rsatdi. O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasida (1983–1985) O’zbekiston Milliy akademik teatrida (1986–1987) adabiy xodim bo’ldi. Uning «Taqdir eshigi», «Eski shahar  gavroshlari», «Temir xotin» kabi asarlari mamlakat va chet ellardagi teatrlar repertuarlaridan munosib o’rin egallagan. Xususan, «Temir xotin» komediyasi sobiq ittifoq respublikalarining teatrlarida sahnalashtirilgan.
Sharof Boshbekov ijodi O’zbekiston davlat mukofoti va «O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan madaniyat xodimi» unvoniga sazovor bo’lgan.

Topishmoq

Otamning maktab vinyetkasida bittagina ayol muallim bor ekan, qolgani erkak. Mening 8-sinfda tushgan vinyetkamda 12 ta muallimdan 5 tasi ayol, 7 tasi erkak. Qizimning vinyetkasida uchtagina erkak, qolgani ayol muallimlar. Nevaramning  vinyetkasida hammasi ayol, bironta erkak zoti yo’q. Bu nimadan dalolat?

Bozorda

Bir kuni kichkina qizchamni yetaklab bozorga tushdim. Uzum olmoqchi bo’ldik. Bir badjahl, qo’rs odam uzum sotyapti. Qovog’i menikidan ham battar osilib ketgan. Yaqinlashib narxini so’radim.
— Ko’rmayapsizmi, yozib qo’yibmiz-ku! – deb jerkib berdi u.
— Ha endi, bu bozor – xaridor degani savdolashadi, tortishadi.
— Siz bilan tortishib o’tirishga vaqtim yo’q! Olsangiz oling, bo’lmasa tovarni to’smang!
Baribir savdolasha boshladik. Men u dedim, u bu dedi, xullas, o’n so’mlik uzumni sakkiz yarim so’mga kelishdik. Qarab turibman, haligi amaki torozining pallasini taraqlatib jahl bilan uzum tortyapti. Bir payt qizchamga ko’zi tushib, butunlay boshqa ohangda so’radi:
— Ie, bu yaxshi qizaloq ekan-ku! Isming nima? Ma, manovi senga… – deb salkam yarim kilo keladigan uzum boshini qizimga uzatdi. Hayron bo’laman, men bilan shuncha tortishgani nima-yu, shuncha uzumni tekinga berib yuborgani nima? Berishga berdi-yu, lekin ogohlantirib qo’yishniyam unutmadi: – Buni o’zing yegin, xo’pmi? Dadangga berma, shundoq ham u meni qaroqchiday qaqshatib ketyapti!..
Qarasam, boshqa sotuvchilar ham unga jilmayib qarab turishibdi. Ular bu odamning sirti qo’pol, lekin ichki dunyosi nechog’lik yorug’ligini bilishar, u savdo qilayotganida doim kuzatib turishar ekan. Uyga qaytayotib e’tibor qilsam, o’zim ham jilmayib ketayotgan ekanman…

2010

Unvon

Bir kuni ustoz Said Ahmadning Do’rmondagi hovlisida o’tirgan edik, bir kishi kelib, ustozni vodiyga uchrashuvga taklif qilib qoldi. Ertaga mashinada kelib olib ketishga va’da berdi.
— E-e, menda viloyatma-viloyat yurishga kuch qopti deysanmi, – dedi ustoz horg’inlik bilan. – Mana, Sharofni opketaqolinglar, yosh, dramaturgiya bobida mendanam mashhur, “Temir xotin” desang lyuboy qishloqdagi lyuboy it ham taniydi!
— Qo’ysangiz-chi, Said Ahmad aka – deb ojizgina e’tiroz bildirdim. – Men bormayman.
— Iya, nega? – ajablandi ustoz
Birovlarga aytib bo’lmaydigan gaplarni ham ustozda yashirib o’tirmasdim:
— Qaerga uchrashuvga borsam xijolatvozlik bo’lyapti. Odatda avval hokimiyatga boriladi. So’ng hokim o’rinbosari yoki viloyat madaniyat boshqarmasidan kimdir yetovida yo’lga chiqamiz. Uchrashuvda o’sha vakil xalqqa boshqa sheriklarimni tanishtira  turib, menga kelganda “O’zbekiston xalq yozuvchisi Sharof Boshbekov” deydi. “Kechirasiz, menda unaqa unvon yo’q” deb ayta-ayta charchadim.
Ustoz birpas sukutga cho’kdi-da, boshini ko’tardi.
— Bekor qilibsan, – dedi ustoz o’ta jiddiylik bilan. Ularni kamdan-kam hollarda bunaqa jiddiy ko’rganman. – Birinchidan, xalq oldida o’sha rahbarning obro’sini to’kyapsan. “Kimning qanaqa unvoni borligini bilmasa bunday lavozimda ishlab  nima qiladi?” degan o’yga boradi-da har qanday odam. Ikkinchidan, bizga bu unvonni Oliy sovet bergan, senga undan ham yuqori – Xalq beryapti! Biz biror narsani sal noto’g’riroq gapirib yoki yozib qo’ysak, bergan unvonini qaytarib olib qo’yishi  mumkin. Sendan hech kim tortib ololmaydi. Hatto prezident ham!
Ustozning uyidan xuddi chindan ham unvon olganday sevinib chiqib ketdim…

Hali erta…

Shahar kengashida xizmat qiladigan, aslida o’zi ham u-bu narsa yozib yuradigan bir ijodkor ustoz Said Ahmadga maqtanib qolibdi:
— Hozir ko’cha, hiyobon, maktablarning o’rischa nomlarini o’zgartirib, o’zimizning marhum shoir, yozuvchi, olimlarning nomini qo’yyapmiz. Bir chekkadan hammasini shunaqa qilib tashlayapmiz!
Said Ahmad aka uning gapini bo’ldilar:
— Ja unaqa qivormanglar, hali o’ladiganlar bor…

Latifa aks-sadosi

Said Ahmad domlaga!
«O’zbekiston adabiyoti va san’ati» haftanomasining shu yil 28 avgust sonida bosilgan Sharof Boshbekovning qatralarini o’qidik. Unda «Hozir ko’cha-hiyobonlarning o’rischa nomlarini o’zgartirib, o’zimizning o’tib ketgan olim, yozuvchilarimizning  nomini qo’yyapmiz» degan tashkilotchiga:
— Ja unaqa qivormanglar, hali o’ladiganlar bor… — deb javob qilibsiz.
Rosa mirqib kulishdik.
Domla! Yezyovon rayonining faxriy fuqarosisiz, elimizning ardoqli yozuvchisisiz. Sizga uzoq umr tilab, rayonimizdagi «Pobeda» nomli 14-maktabga sizning nomingizni berdik.
Haydarali Yo’ldoshev,
Yozyovon rayon HDP sarkotibi

“Adabiyot va san’at” gazetasi
1992 yil 23-oktyabr soni.

Surat

Bir kuni Shukurillo domla ustoz Said Ahmad akaga nolib qolibdi:
— “Ogonyok” jurnali suratimni so’rabdi. Muqovaga bosarmish. Suratlarimni bir-bir qarasam, juda xunukman-yey…
— Unda mening suratimni bervor, o’rislar bilib o’tiribdimi! – debdi Said Ahmad aka xuddi o’zi chiroyliday.

Bir qadam oldinga, ikki qadam orqaga…

Qizimning qaynonasi rus tili o’qituvchisi bo’lgani sababmi, ikkita bolasini rus maktabiga o’qishga berdi. Uchinchi farzandini ham rus maktabiga bermoqchi bo’lganida men qattiq qarshilik qildim. Keyin o’ylab ko’rsam qizimning dalillari jo’yali.
«Bolamni o’zbek maktabida o’qitib, o’z qo’lim bilan chalasavod qilaymi? Bu lattachaynar tilchilaringizga qolsa, kirill yana yetmish besh yil yashaydi!»
Qizimning aytishicha, 35 ta bola o’qiydigan sinfda bittagina rus bola bor ekan. qolgani o’zbeklar! Yolg’on bo’lmasin. ikkitasi qozoq bolamish. Bu nimadan dalolat? Demak, xalqning lotin alifbosiga o’tish haqidagi va’dalarga ishonchi yo’qoldi.
Qo’rqib ketyapman…

«Qo’rqoqlik – buyuk kuch!»

Uning qahramonlari jilmayib turib, o’z fojiasi haqida so’zlaydi:
«Men boshqalarning fikriga shunchaki qarshi chiqmas ekanman, men o’sha masalaga boshqa rakursdan qarab, oyning bizga ko’rinmaydigan tomonini suratga olar ekanman…»

«Savodsizlik o’rtamiyonalikka olib keladi. O’rtamiyona muallim, o’rtamiyona muhandis, o’rtamiyona arxitektor, o’rtamiyona boshliq, o’rtamiyona do’xtir. Xullas, hamma yoq — o’rtamiyona! O’rtamiyonalardan tashkil topgan jamiyat qanday bo’ladi?..»

Taniqli dramaturg Sharof Boshbekov bilan suhbatdan.
«Oila davrasida» gazetasi, 2018 yil 9 avgust

* * *

Ilgari gonorar (qalam haqi) ko’pligidan odamlarning hasadini qo’zg’amaslik uchun jim yurardim, hozir gonorar kamligidan odamlarning rahmini keltirmaslik uchun jim yuribman.

* * *

Sovetlarga oid barcha narsani yo’q qilish istagi ko’zimizni ko’r, qulog’imizni kar qilib qo’ydi, oqibatda “tosdagi suvni chaqaloq-paqalog’i bilan to’kib yuboradigan” bo’p qoldik. “O’rtoq” degan so’zning nimasi yomon? Ishlatmay qo’ydik. O’rniga –  “xonimlar va janoblar!” Shu so’zlarni eshitsam, negadir, g’ashim keladi va “zaharligim” tutib ketadi:

— Janob, chorig’ingizni o’sha yerda qoldirib kiring!

— Xonim, marhamat qilib, tovoningizdagi qadoqni ivitib, tozalab kelsangiz!

* * *

So’zlarni huda-behuda, bilib-bilmay, tushunib-tushunmay “o’zbekchalashtirishga” men ham qarshiman. O’zbekning mashhur hajvchi yozuvchisi Ne’mat Aminov “rayon”ni “nohiya”ga almashtirilgan zamonlarda bir hikoya yozgan edilar. Notiq minbarda nutq  so’zlayapti.

— Bizning nohiyamizda… Ivan Petrovich, kechirasiz-da endi, bizning nohiyamizda o’tgan yili hosil mo’l bo’ldi…

Nutq davomida “nohiya” so’zidan keyin har safar Ivan Petrovichdan uzr so’rab qo’yadi. Ana shunaqa hajviyalarga «masalliq» bo’ladigan «tarjimalar»dan xudoning o’zi asrasin.

* * *

“Madaniyat va ma’rifat” telekanalida berib borilayotgan “Ona tili saboqlari” nomli ko’rsatuvini tomosha qilar ekanman, tilimizni begona so’zlardan tozalash haqidagi gaplar xom xayol ekaniga yana bir bor amin bo’ldim. Sovet tuzumining  shaltog’idan hali-beri qutilolmaymiz, degan qat’iy qarorga keldim. Til bo’yicha o’sha davrdagi “umurtqasiz” olimlarimiz o’zbek tiliga oid atamalarni rus tilida qanday bo’lsa shundayligicha qabul qilishgan. O’zbek tiliga tarjima qilish haqida  o’ylab ham o’tirishmagan. To’g’ri, ayrim ijodkorlar bu atamalarni baholi-qudrat o’zbek tiliga o’girishga uringanlar. Lekin adabiyot nazariyasida qat’iy qoida bo’lib qolavergan. Abzats, allegoriya, antonim, sinonim, metafora, obraz, kul`minatsiya,  syujet, xarakter, fabula, termin, sitata, konflikt, akt, janr, dramaturgiya, poema, epos, fol`klor, fe’leton, pamflet, jurnalist va yana yetti uxlab tushimga ham kirmagan atamalar. Men yodimga tushganini yozdim xolos. E’tibor qiling, bu  bevosita ona tilimizga oid so’zlar. Biz ko’cha-ko’ydagi chet elcha yozuvlardan noliymiz, avvalo o’zimizning “tomorqamizda” tartib o’rnatsak yaxshi bo’lardi.

* * *

Bemor bo’lishning bir yaxshi tomoni bor – o’ylashga, mushohada qilishga vaqtingiz bemalol bo’lar ekan. Ma’lumki, odamzod tana va ruh (jon)dan iborat bo’ladi. Olimlar o’lim to’shagida yotgan turli yoshdagi 6 ming odamni tekshirib ko’rib shunday  xulosaga kelgan: bemorning joni uzilgan payti murda 0,04 gr. yengillashgan. Demak, ruh (jon)ning og’irligi 0,04 gramm kelarkan. Shunisi qiziqki, yangi tug’ilgan chaqaloq o’ladimi, 90 yoshli chol o’ladimi, og’irligi bir xil – 0,04 gr. Demak, ruh  qarimaydigan, tanaga bo’ysinmaydigan, alohida yaralgan substantsiya ekan. O’ylab ko’rsam, butun jamiyat ana shu substantsiya uchun emas, tanamiz uchun ishlar ekan. Og’ir va yengil sanoat, transport, qurilish, oziq-ovqat sanoati, bichish-tikish,
sartaroshxona va go’zallik salonlari, restoranlar, poliklinikyu kasalxonalar tanamizga xizmat qilar ekan. Bularning hech biri ruhimizga kerak emas! Qimmatbaho xorij mashinalarini minamiz, 80-90 kilo keladigan go’shtimizni u yoqdan-bu yoqqa  olib borish uchun kerak, ruhimizga keragi yo’q – u uchib yuradi. Sovuq yeganimiz uchun kiyinamiz, ruh esa sovuq ham yemaydi, issib ham ketmaydi. Tanamiz uchun qor-yomg’irdan to’sadigan bir boshpana kerak, ruh uchun mutlaqo keragi yo’q. Ruhga tilla  taqinchoqlar ham kerak emas. Hatto armiya ham tanamizga xizmat qiladi – u yer-bu yerimizga o’q tegishidan, tanamiz portlab ketishidan asraydi.
Xo’sh, ruhimizga nima xizmat qiladi? Ruhning “ozuqa”si nima? Qo’sha-qo’sha naqshinkor imoratlar, yaltir-yultir kiyim-kechak, duru gavhar kerak bo’lmasa, unda ruh uchun nima kerak?
Ruhimiz u qadar injiq emas. Uning “noni” – Allohning kalomi-yu, adabiyot va san’at.
Shu payt xayol surishning beliga tepib, hamshira kelib qoldi:
— Kapilnisa olami-iz!..
Ignadan ilma-teshik bo’lib ketgan bilagimga igna tiqib chiqib ketdi.
Bular tag’in tanamni davolashyapti…

* * *

Menga yolg’on gapirsalar xafa bo’lmayman. Ammo “bu hech nimani bilmaydi, ahmoq odam” deb o’ylasalar qattiq ranjiyman. Shundoq o’ylamasa, yolg’on gapirmas edi. Ana shunisi alam qiladi.
Menga yolg’on gapirsalar xafa bo’lmayman.

* * *

Yozuvchi uchun hech kim bilmaydigan, mutlaqo yangi gap aytishdan ko’ra, hamma biladigan, lekin hech kim ayta olmaydigan gap aytishi muhimroqdir.

* * *

Birodarlar!
Mendek savodsiz bir odamga “Uyushmagan yoshlar” nima deganini tushuntirib bersangizlar. O’rischasiga “besprizorniy molodyoj`» deb tushunaylikmi?

* * *

Vatanparvarlik Ona tiliga munosabatdan boshlanadi. Ko’chadagi ajnabiy yozuvlar, imloviy xatolar keyingi masala. Avvalo, “o’z tomorqamiz”dagi ahvolni tartibga solib olishimiz kerak. Adabiyotshunoslikka oid atamalar, masalan morfologiya,  sintaksis, syujet, drama, ocherk, kompozitsiya, antonim, sinonim va boshqalar rus tilida qanday bo’lsa, o’zbek tiliga ham shunday ko’chirilgan. O’sha paytdagi “umurtqasiz” olim-tilshunoslarimiz bu atamalarning o’zbekcha muqobili haqida o’ylab ham  o’tirmaganlar. Vaholanki, yaxshilab fikr qilinsa, bu so’zlarni bemalol o’zbekchaga ag’darish mumkin: masalan, sinonim – ma’nodosh so’zlar, antonim – zid so’zlar va hokazo. Birinchi navbatda, adabiyotshunoslikka oid atamalarni ko’rib chiqish kerak.

Lekin ota-bobolarimiz ishlatmagan, taxnik taraqqiyot natijasida keyinchalik kirib kelgan so’zlar – aeroport, samolyot, vokzal, vagon, paravoz, velosiped, kupe, kabi so’zlarni shundayligicha qoldirgan ma’qul.

Ko’pchilik “men hozirgi yoshlarga havas qilaman, bizning davrimizda bunaqa sharoitlar qayoqda edi” deyishadi. Kechirasiz, qanaqa sharoit? Lotinchada savod chiqargan yoshlarni “to’rt tomoning qibla” deb yetim qo’ziday bizning kirillashgan dunyomizga  uloqtirib tashlanishi – sharoitmi? Mening hozirgi yoshlarga havasim emas, rahmim keladi! “Yoshlar – kelajagimiz!” deb og’iz ko’pirtiramiz, kelajagimiz odamlarning rahmini keltiradigan darajada xarobmi!? Shaxsan menga bunaqa kelajakning  keragi yo’q! Farzandlarim, nevaralarimga ham bunday keklajakni ravo ko’rmayman! Yurtimizda bironta gazeta, bironta jurnal lotin alifbosida nashr qilinyaptimi? (“Gulxan” va “G’uncha”dan tashqari.) Demak, mamlakatimizda kechayotgan ijtimoiy- siyosiy jarayonlardan bexabar yoshlarning yaqinda, 2-sentyabr` kuni, to’rtinchi avlodi maktab ostonasiga qadam qo’yadi! Gazeta o’qimaydiganlar avlodi! Dunyo bexabarlar avlodi! Bu sho’rliklar tag’in kirillni o’rganmoqqa majbur bo’lmoqdalar yoki “onang  bozor, otang bozor” deganday savdoga o’tib ketib bola-chaqa boqmoqdalar. “Til haqida qonun”da ko’rsatilgandek lotin alifbosiga o’tish masalasi achchiq ichakday cho’zilib yotibdi. Bunga kim aybdor? O’tgan asrning 80-yillarini eslaysizmi? O’zbek  tilini davlat tili deb e’lon qilish tarafdorlari bilan “qo’shtillilik”ni yoqlab chiqqanlar urtasida ayovsiz muhoraba kechayotgan payt. Oxir-oqibat “qo’shtillilik” tarafdorlari sharmandalarcha mag’lub bo’lib, tarixiy adolat qaror topdi.
“Yiqilgan kurashga to’ymas” deganlaridek, qarshi tomon vaqti-vaqti bilan bosh ko’tarib turibdi. Ular unutgani yo’q. “Xo’p, o’zbek tiliga davlat tili maqomi ham berildi, oqibat nima bo’ldi? Battar bo’linglar!” deb ustimizdan kulyapti. Bu alamzada  kuchlarning ildizi nihoyatda baquvvat, davlatning ichki va tashqi siyosatini istagan tomonga burib yuboradigan darajada nufuzli va kuchli. Butun jamiyat hukumatimiz rahbariyatidan keskin choralar ko’rishini kutyapti. Buning uchun rahbariyatimizda  keraklicha ijtimoiy va siyosiy jasorat topiladi, deb umid qilaman. Lotinga o’tish katta harajatlar bilan bog’liq yumush, deb bizni qo’rqitmoqchi bo’ladilar. Qanaqa harajat? Ular qanday zamonda yashayotganini unutgan ko’rinadi. Hozir  ilgaridagiday bittalab qo’lda qo’rg’oshin harflar terish shart emas, hammasi komp`yuterlashgan. Nashriyotga quchoq-quchoq qo’lyozmalar topshirishga ham hojat yo’q, asaringizning hajmi qancha bo’lishidan qat’iy nazar uyingizda o’tirib, nashriyotning  elektron pochtasiga jo’natasiz – bo’ldi. Faqat lotin alifbosi (qayta ishlangan muqobili)ning komp`yuter uchun moslashtirilgan programmasi kerak bo’ladi xolos. Uch oy muhlat berilishi lozim bo’ladi. Uch oydan keyin kirill alifbosi qonundan  tashqari, deb e’lon qilinmog’i kerak. Barcha gazeta-jurnal tahririyati, nashriyotlar, idoralar, hukumat hujjatlari, xo’jalik sub’ektlarida ish yuritish lotin alifbosida bo’lishini qat’iy belgilab qo’yilishi lozim…

Rossiyada “rus tilini himoya qilish” jamiyati bor. O’z-o’zidan nimadan himoya qilish kerak, degan savol tug’iladi. Ajnabiy so’zlardan. Menimcha biz “himoya qilish”ga kechikdik, endi “o’zbek tilini qutqarish” jamiyati tuzish kerak bo’lib qoldi. Bechora  tilimiz chet el so’zlari botqog’ida cho’kib bo’ldi – faqat qulog’i ko’rinib turibdi xolos! Zudlik bilan chora ko’rilmasa, qulog’i ham ko’rinmay ketadi.

Yana bir masala – ommaviy savodsizlik. Men taxminan 10000 ta odamni tanisam, shundan nari borsa, 20 ta odamni savodli deb bilaman. (O’zimni ham bu ro’yxatdan tashqarida deb hisoblayman.) Bular kimlar? Butun umr gazeta-jurnal  tahririyatlarida, nashriyotlarda qog’ozning changini yutib ishlaganlar. (Vahob Ro’zmatov, Mahmud Saadiy kabi.) Qassob, mexanizator, sotuvchi, uy bekasining savodi haqida gapirmayapman, ziyoli –ijodkorlar: olimlar, yozuvchi-shoirlar, mamlakatimiz  ilg’or oydinlari haqida so’z boryapti. Istalgan kasbdagi istalgan odamga matn berib ko’ring – o’qiyolmaydi. Yozishni-ku, qo’yavering. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev: “Kollejni bitirib chiqqan bolalar ishga kirish uchun ariza yozisholmaydi”
deganlarida naqadar haq edilar. Barcha rus maktablarida o’zbek tili darsi o’tiladi. Lekin bironta rus o’quvchisi o’zbekcha bilmaydi (agar uning millati o’zbek bo’lmasa). Demak, tilni kitobdan o’rganib bo’lmas ekan. Demak, darslikning o’zi chatoq.
Buning sababini qidiraman. Xayol uzoq-uzoq yillar oldinga yetaklaydi… Oktyabr` to’ntarishi… Savodsizlikni tugatish yilari… Kollektivlashtirish… Chelyabinskning bir olis qishlog’ida dars qanday o’tilsa, Chinozning olis bir qishlog’ida ham shu  tarzda, shu uslubda o’tiladi: o’qituvchi sinfga kiradi, salomlashadi, yo’qlama qiladi, bir-ikkita boladan o’tgan darsni so’raydi-da, yangi dars o’tadi. Arab maktablarida qanaqa, yapon, koreys, nemis maktablarida qanday dars o’tiladi – hech kim  qiziqmaydi ham.

Men “Shifo-info” nomli tibbiy gazetasiga rahbarlik qilaman. Universitetning filologiya yoki jurnalistika bo’limini bitirgan yigit-qizlar bizga ish qidirib kelishadi. Diktant yozdirib ko’raman. Matnni shunday tuzamanki, orasida “prezident”  degan so’z albatta bo’ladi. Ishonasizmi, talabgorlarning 96 foizi shu so’zni xato yozadi! Yordamchilarimga: “Prezident” so’zini bexato yozganini ishga qabul qilaveringlar, qolgani bundan ham battar!” deyman. Uyat emasmi? Dars berayotgan domlalariga  uyat! Ular uchun ham siz uyalib ketasiz. Amaliyot o’tagani kelgan qizchamiz “albatta” so’zini ikki tomondan vergul` bilan ajratyapti. Sababini so’rasam, “bilmadim, bizga shunday o’rgatishgan” deydi. Ancha yildan so’ng amaliyot o’tagani boshqa qiz keldi.
Bunisi ham o’sha ilm dargohidan ekan. U ham “albatta”ni ikki tomondan vergul` bilan “kishanlab” tashlayapti! Demak, o’sha oliygohda o’quv tizimi buzuq. Birodarlar, menday savodsiz, omi odamga “albatta” ni nima uchun ikki tomonidan vergul` bilan  ajratilishini tushuntirib beringlar! Axir gapning ma’nosiga qarab vergul` qo’yiladigan joyi bo’ladi, qo’yilmaydigan joyi bo’ladi-ku!

Bizga muallimlarimiz: “Tinish belgilarini uvol qilma, ko’r bo’lasan” deb miyamizga quyishgan. Ayrim hurmatli gazeta-jurnallarimizda ham bunga rioya qilishmaydi. Masalan, “Ergash nima bo’lsa bo’lar”, deb o’yladi. Bu misolda tinish belgilari  noto’g’ri ishlatilgan. Ko’chirma gap qo’shtirmoqqa olinsa, “deb”dan oldin vergul` qo’yilmaydi. Qo’shtirnoqqa olingan bo’lmasa ishlatiladi. To’g’ri yozilishi quyidagicha bo’ladi: “Ergash nima bo’lsa bo’lar” deb o’yladi. Ham vergul`, ham qo’shtirnoq  ishlatilsa, bizning muallim aytganidek, ko’r bo’p qolish mumkin.

Ilgari yozuvchilarning savodli mashinistkalari bo’lgan. Ular asarlarini aytib turib (diktovka qilib) yozdirgan. Ko’pchilik yozuvchilar bu ishga ayolini jalb qilgan. Ular matnni bexato ko’chirishgan. Talay yozuvchilarni yozuvchi qilgan aslida o’sha  mashinistkalar. Keksa avlod yozuvchilarini tushunsa bo’ladi – arab yozuvida savod chiqarishgan, keyin lotinga o’tilgan va, nihoyat, kirillda talab qilingan. Oqibatda savod ham “o’zimiz qatori” bo’p qolgan.

Xulosa qilamiz. Lotinga o’tish masalasini zudlik bilan hal qilish kerak. Chunki lotinda o’qiganlarning yana bir avlodi maktab eshigidan mo’ralab turibdi.

Biz maktabda o’qigan zamonlarda “husnixat” degan dars o’tilar edi. Maxsus daftarlar bo’lardi, kataklarni to’ldirib-to’ldirib yozilardi. Umuman, daftarlar uch toifa bo’lar edi: katak daftar (arifmetika uchun), yozuv daftar (ona tili uchun),  husnixat daftari (chiroyli yozish uchun). Shu darsni maktabga qaytarish kerak. Chunki dastxati chiroyli o’quvchi kam xato qiladi. Bu fanni nainki maktabga, balki oliy o’quv yurtlariga, aspirantura va doktoranturalarda o’qitilishini ta’minlash  lozim. (Ayniqsa, tibbiyot bilim yurtlari va institutlari uchun foydadan holi bo’lmasdi.)

Savodni ko’pchilik mensimaydi. Vaholanki, inson faoliyatidagi barcha siyosiy-ijtimoiy hodisalar savodga bog’liq. Hatto mamlakatlar o’rtasidagi urushlar ham. Lotin alifbosiga qarshilarning ozgina savodi bo’lganida edi, dunyodagi deyarli barcha  tillar (arab, xitoy, yapon tillaridan tashqari) lotin alifbosiga asoslanganini, kelajakning texnik asosi bo’lgan komp`yuter tili, tibbiyot tili, biologiya, anatomiya tili ekanligiga aqli yetgan bo’lar edi.

Men savodni ichki kiyimga o’xshataman. Ichkiyimni hech kim ko’rmaydi, lekin usiz sira iloji yo’q. Biz ustkiyimni ko’z-ko’z qilamiz, maqtanamiz, lekin zinhor ichkiyimbilan emas. Savodli bo’lsangiz istalgan davrada o’zingizni erkin tutib o’tirasiz.
Fiziklar davrasi bo’ladimi, arxeologlar davrasi bo’ladimi, tortinib-qimtinib o’tirmaysiz. Ehtimol siz Lomonosovning moddalarning saqlanish qonunini bilmassiz, lekin tire bilan defisning farqiga borasiz! Boshqalar defis nima, tire nima  – bilmaydi ham! Siz bilasiz! Ehtimol, siz amper bilan vol`tning farqiga bormassiz, lekin siz qavs bilan qo’shtirnoqning farqiga juda yaxshi borasiz-da! Boshqalar farqiga bormaydi!

Savodli odam ko’p kitob o’qiydi. Moshina sovg’a qilishmasa ham o’qiyveradi. Ko’p kitob o’qigan kishini biz “o’qimishli odam” deymiz. O’qimishli odam madaniyatli bo’ladi. Madaniyatli odam qonunlarni buzmaydi – o’z-o’zidan jinoyatchilik kamayadi.
O’qimishli odam mas’uliyatli bo’ladi. Demak, ishchi ishiga o’z vaqtida boradi, katta-kichik o’quv yurtlarida darslar o’z vaqtida boshlanadi, telekanallar ko’rsatuvni dasturda ko’rsatilgan vaqtda boshlashadi, dehqon, chorvadorlar ishiga mas’uliyat bilan  yondoshsa, qarabsizki, yurtimizda to’kin-sochinlik va farovonlik bo’lib, hayotimiz tubdan o’zgarib ketadi.

Buning uchun atigi men o’rtaga tashlagan takliflarga befarq bo’lmaslik talab etiladi.

So’nggi iqtibos adibning «Zudlik bilan lotin alifbosiga o’tish kerak!» maqolasidan olindi

Otamining maktab vinetkasida bittagina ayol muallim bor ekan, qolgani erkak. Mening 8-sinfda tushgan vinetkamda 12 ta muallimdan 5 tasi ayol, 7 tasi erkak. Qizimning vinetkasida uchtagina erkak, qolgani ayol muallimlar. Nevaramning vinetkasida hammasi  ayol, bironta erkak zoti yo’q. Bu nimadan dalolat?..

022

(Tashriflar: umumiy 125, bugungi 1)

Izoh qoldiring