Shukur Xolmirzayev. O’zbek xarakteri & Olim Toshboyev. Hikoya haqida

Ashampoo_Snap_2017.03.08_15h41m04s_002_.png24 март — Устоз адиб Шукур Холмирзаев таваллуд топган кун

   Шу ерга келиб жойлашгандан бери ҳалиги аёл билан эрининг яшаш шароити, ётиш-туришини ҳам кўриб турардим: аёл тонг отмасдан уйғонарди: сигир соғади, эрини кузатади, кейин ўрмак тўқийди… Кун кўтарилаверганда, ариқнинг у бетидаги пахтазорга тушади: кечгача бир қопни тикка қилиб қўяди. Кечаси ҳам алламаҳалгача уларнинг кулбасидаги ёлғиз деразадан ариқ бўйига нур тушиб турарди.

Шукур Холмирзаев
ЎЗБЕК ХАРАКТЕРИ

091

Мен бир воқеани айтиб берай.

008Иккинчи курсда пахтага бордик. Ўша Бўка районига. Четдаги бир колхозига. Мана шу ўзимизнинг Сурхон воҳасига ўхшаб кетадиган жойлар экан: ҳар қадамда қиёқлар ўсган. Боғ-боғ ёш қамишнинг таги билан ўтқазиб қўйгандай. Ери жиққа ажриқзор. Мол ўтлайдиган, болалар чиллак ўйнайдиган ер-да!
Қадрдон, мен унинг ўзимга, мана шу кўнгил қурғурга ёққан жойини айтдим: бунақа жойлар ёқади-да!

Хуллас, ана шу ажриқзордан сал ўтгандан кейин қишлоқча бошланади. Йигирма-ўттиз хонадон турса керак. Томлари бари — лойсувоқ, деворлари гувала. Биз борганда жами томларга пичан уюлган, ёмғир ёғиб ўтган пайт эди, пичанлар сап-сариқ. Баъзисининг устида ёш болакайлар ўтирарди.
Бизни кўриб қийқириб юборишди. Бечоралар… Тошлоқ кўчада машинамиз тўхтади. Ўқитувчилар ўзаро келишдилар. Бизни шу ердан буриб, пастликка эндириб кетишди.

Битта бригадирнинг битмай қолган пешайвонли иморатига жойлашадиган бўлдик. Буям шунчаки сомон сувоқ қилинган. Дераза-ромлари йўқ. Ер зах. Одатдаги… бараклардан фарқсиз эди. Фарғоналик, тошкентлик болалар орасида мендан ёши улуғлари кўп эди: бирлари армияни битириб келган, бирлари техникумни… Биз энди, ўзингиз қатори ўнни битирибоқ, университетга кира қолган эдик. Шуни айтиш керакки, савод масаласида ҳам улардан кам эмас, баъзан баландлик ҳам қилиб қолардик: ҳарқалай ўнни битириб, тўғри университетга кирган боламиз. Билимлар ҳали свежий… Бундан ташқари, ўзингизга маълум, камина кутубхонанинг, айниқса, фундаментал кутубхонанинг фаол ўқувчиларидан.

Лекин уятчанлигимиз ҳам бор. Барибир уларга — водийлик, тошкентлик болаларга нисбатан қишлоқимиз-да, тўғриси. Балки «уддалик» бобида ҳам анча жўн эдик.

Йўқ? Э! Сизни ўша уйга жойлаб қўйса, нима қилардингиз? Колхоз идорасидаги буғалтирнинг хонасидан печни қўпориб келармидингиз? Келолармидингиз? Йўқ. Дераза ўрнига нима тутар эдингиз? Тўл… Уни қаердан топардингиз? Ана шундай… Мен энди «удда» деяпман, гап шундаки, ўша пайтда улар менга ҳатто олғир бўлиб кўринганди… Ҳа-да, уй исиб қолгандан кейин албатта ёқади!

Ўрмон деган бир курскомимиз бор эди. Новча, ориқ йигит. Уч йил университетга киролмаган. Сибирга помидор, пиёз обориб сотган. Поезддаги саргузаштларини эшитсангиз, ҳее… Пишиқ. болалар-да! Комсоргимиз ҳам Азимжон деган йигит эди. Нуқул Ремарк билан Хемингуэйни ўқиб: «Бизнинг ёзувчиларимиз ёлғончи», деб юрарди. Мен? Албатта унга қарши турардим!..

Шундай қилиб, жойлашиб олдик. Ерга похол тўшадик, устига чодир ёйдик. Кейин, кўрпа-тўшакни ёздик. Чойнак, челак ҳам топиб келишди.

Кеч бўлиб қолган эди. Биласиз, дастлабки кеча ухлаш қийин. Латифа айтишарди болалар: «Сиз кўрган ўша афанди, сиз билган ўша афанди…»

Болалар дарҳол тўрни, ён томонларни эгаллаб олишгани учун менга эшик оғзидаги жой теккан эди, билмадим, кечаси эшик очилиб кетганми, саҳар турсам, бурун битиб қолган.

Ҳавода зилдек оғир, қорамтир булутлар айланар, лекин этакдаги пахтазор яққол кўзга ташланар эди. Иккинчи теримдан чиққан. Кўп ғўзалар барг тўкиб, сарғайиб қолган.

Айвон устунига суяниб, томоша қила бошладим: пахтазор четида тутлар. Ўша тутлар… У ер-бу ерда чуғурчуқлар галаси учади. Тутзорнинг нариги томонида бўзранг бир узун иморат кўринарди. Унинг олдида бакни қайнатишяпти шекилли, бак карнайидан қизил аланга чиқиб қоларди.

Кейин, шундоқ пастликдаги — пахтазорни биздан ажратиб турган ариқ бўйидаги ёлғиз кулбага кўзим тушди. Унинг ҳам томига пичан босилган. Пичан устида чумчуқлар ғужғон: чириқ-чириқ… Ариқ бўйида эса бир қорақалпоқ курсдошим, ҳа, ўша — Сапарбой майкачан бўлиб чопиб юрибди.

Бет-қўлни ювгани пастга эндим.
— Ечин. Югур. Физкультура қил! — деди Сапар.

— Э, пискультурам чиқиб турибди, — дедим. Шунда қарасам, ҳалиги кулба… одам яшайдиган уйча экан. Мен, билмадим, уни бостирма деб ўйлабмидим, ҳайрон қолдим. Кичкина деразаси бор.

Уйчанинг олдида эса, биласизми нима, ўрмак… ўрмак тикилган. Бир аёл катта тароқ билан гурсиллатиб уриб, калавани қатимлар орасидан у ёқ-бу ёққа отиб, шолча тўқияпти. Секин унга яқин бордим: бу манзара ҳам бизнинг кўнгилга яқин-да, қадрдон!

Аёл шарпамни сезиб, бошидаги гарди рўмолини пешонасига туширди.
— Салом алайкум, ҳорманг, опа? — дедим.

— Келинг, ука, — деди у. — Хуш кепсизлар… Яхши жойлашиб олдингларми?
— Ҳа, раҳмат. Жуда-а яхши жойлашдик… Шу уйда яшайсизларми ?

— Ҳа, — деди у. — Хўжайин молга кетган. «Молга кетган!»
— Мол ҳам боқасизларми? — дедим.
— Ҳа, колхоз бир отар бериб қўйган.

«Бир отар!» О, Тошкентда бу сўзларни эшитмайсиз-да, мехрибоним. Ана шундай қилиб, буларга бирдан кўнглим илиди.

— Эчкими, қўйми? — дедим.
— Аралаш.

Қарасам, уйчанинг нари томонида узун қўра бор. Тевараги шох-шабба билан ўралган. Секин ўтдим. Қий ҳиди… Ҳа-ҳа-ҳа! Қўранинг энгарагидан қарадим: етмиш-саксон майда мол сиғаркан… Мен нимагадир, бу ерларда ҳам одамлар фақат пахтани билади деб ўйлардим. Энди денг, мол туфайли пахтаям кўзимга юз чандон яхши кўриниб кетди.

Бунинг устига, ҳаво юмшоқ. Ғўзалар ювилган, намхуш. Барглари, поялари сариқ. Ариқчада тиниқ зилол сув оқяпти… О! Ўша пайтлар Бўкадаям сувлар тоза бўлгич эди. Химикатлар ҳам кам сепиларди, назаримда. Лекин мен бу томонларига эътибор қилмаганман… Чунки ўзимиз тарафдаям химикат, сув нотоза, ул-бул деган гаплар кам бўларди.

Хуллас, мен Сурхоннинг бир бурчагига келиб қолган эдим.

Шу пайт уйдан — ётоғимиздан болалар ҳам бирин-кетин кўзларини уқалаб, ҳар ёққа қараб тушиб кела бошлади. Баъзиси Сапарга қўшилиб чопишга тушди. Баъзилари пахтазорга оралаб кетишди. Ўрмон ака ўрмак тўқиётган аёлнинг қошига келди.

— Қалайсиз, опа? Ҳорманг!
— Бор бўлинг, ука… Келиб зап иш қилдиларинг-да…

— Ҳа, энди, сизларга ёрдам бермасак бўладими? Кўк чой борми? Қуруғидан.

— Бор, бор. — Аёл этагини апил-тапил тушириб, тароқни ташлаб, кулбага кириб кетди. Оёғида эски кирза этик, узун сочлари учида сочбоғ. Ранги ўнгиб кетган кўйлаги ғижим. Сал ўтмай бир банка билан бир парча газета кўтариб чиқди. Газетани Ўрмонга бериб, устига банкани энгаштирди. Бир ҳовучлар чой тўкилди. Ўрмон:
— Бўлар, раҳмат, — деди.

— Керак бўлса…
— Керак бўлса, яна сўраймиз…

— Бемалол, оғажон. Ҳе, пахта, пахта… Мана, сизлар ҳам ўқишларни қолдириб, ота-оналарингни ташлаб келдинглар. Барака топинглар. Раҳмат…

— Энди, териш керак-да! — деди Ўрмон ака… — Ҳа, пахтанинг килограми неча тийиндан?
— Шу, ўн тийинми, беш тийинми, мен кўпам фарқига бормайман.

— Э! Ундай бўлмаса керак! — деди Ўрмон ака. Кейин кулди. — Язнамиз (почча) билсалар керак?
— Ҳа. У киши биладилар.

— Яхши… Сизлар ҳам бирон ёқдан келганмисизлар дейман?
— Йў-ўқ, биз шу ернинг одами.
— Бундан бошқа участкаларинг ҳам бордир-да?

— Йўқ, оғажон. Бори шу… Буям яхши. Ўзимиз уч жон. Жиянингиз отаси билан кетган… Чўпон бўламан дейди. Ҳализамон кеп қолади. Чойни қаерда ичасизлар?

— Чойни? Ҳм, бугунча энди ётоқда. Кейин яна ўйлаб кўрамиз.

Мен Ўрмон акани ҳозир қитмир, суқатой қилиб таърифлаётганга ўхшайман. Йўқ, бир ҳисобда у ўзича ҳақ эди: бизниям ўйларди, ҳарқалай.

Шундан кейин теримга жўнадик.

Кун чиқиб, уям сарғайиб нур сочяпти. Биз этакларни бўйинга илиб, худди ошҳалолга бораётган подачидай кетяпмиз. Э, дўстим, менга мана шундай кун зарда бериб чиқаётганда намхуш сўқмоқлардан юриш ҳам ёқади-да!

Тепангда чуғурчиқлар ўйнайди. Оёғингга ҳўл япроқлар ўралашади. Унда-бунда хирмон жойлардан буғ кўтарилади. Кўрганмисиз? Ғўзанинг қавачоғи ёнишга маҳтал бўлади. Узоқ вақт уюлиб ётса, тутун ҳам чиқиб кетади.

Ўша куни тердик. Уят ўлимдан қаттиқ… Эл қатори тердим. Лекин бурун очилмади.

Қайтаётганимизда ҳалиги кулба биқинида қозон қайнаётган экан. Энди Азимжон ака қозонга яқин бориб, ҳидлаб кўрди-да:
— Ош, — деди бизга қараб.

— Ҳу, — деди Ўрмон ака, — қозони кичик экан-да.
— Юринг, юринг.
— Шошманг. Ҳо, хўжайин!

Уйчадан каловланиб, қотма, қора чопонининг тирсаклари йиртилиб пахтаси оққан, соқоли ўсиқ, чувак юзли йигит чиқди. Худди ўнгирини босиб оладигандек сурилиб-шошилиб келиб, биз билан бир-бир кўришди.

— Хуш кепсизлар, хуш кўрдик! Қани, уйга марҳамат!

— Олдин ювиниб олайлик-чи, — деди Ўрмон ака. — Айтмоқчи, бир укамизнинг томоғи шамоллаб қопти. Бурнинг ҳам битган-а? — деб сўради мендан. — Шу, шу… Дори-пори топиладими? Медпунктларинг марказда экан, бу ер — Камчатка.

— Э, топилади-да. Дори топилади! — Йигит этигини қўлантаёқ кийиб чиққан экан, оёғидан тушиб қоладигандек талпанглаб уйга кирди.
Кейин бир боғ итузум олиб чиқди.

— Шу бўлади, томоққа боғласалар, — деди.
— Бўлади, бўлади! — дедим. — Озгинаси бўлади.
— Э, озгинани нима қиласан? — деди Ўрмон ака. — Ҳали яна керак бўлади.

Итузумни олиб ётоққа келдим. Унга тикиламан: таниш-да бу ўсимлик ҳам! Қадрдон, биздаям бир момо бўлгич эди. Бобомиз босмачиларнинг отларига хашак бергани учун «халқ душмани» деб отилиб кетган, ундан қолган ўн бир курсоқни боқаман деб умрини тоқ ўтказган кампир эди. Уларниям бирин-кетин яратганига топшириб, бизнинг маймоқ ота билан қолган…

Ўша кампир даволарди шунақа итузумлар билан… томоқларимизни. Тилдан терсак чиқса, оқ гулбутани қуритиб-эзиб, кукунини сепарди. Ҳеч нарса кўрмагандек бўлиб кетардик.

Омборимизда мана шундай итузум боғларидан ёғоч қозиқларга осиб қўярдилар.

Биз ҳам девордаги бир михга осиб қўйдик. Кейин мевасидан бир ҳовуч олиб, бўз этакнинг четидан бир парчани йиртиб, мевани эзиб-эзиб томоққа кўтардик.
Эртаси кўзимиз чарақлаб очилиб, теримга чиқиб кетдик.

Бизга чой қайнатиладиган бак ортидаги кулбаларнинг орқасида ҳудудсиз далалар бор, биз ўшаёкда пахта терардик. Ҳар жой-ҳар жойда митти-митти шийпончалар қўнқайиб турарди. Ери зах, деворлари қабариб кетган, атрофида тупроқ ўйнаб ётар, унда сичқон-каламушларнинг излари кўп эди.
Биз гоҳо ўшандай кулбачаларга кириб дам олардик.

Мен, мен ўзим ўшанақа жойларда изғишни яхши кўрардим. Шундай шийпончаларнинг яқинидан албатта бирон ариқ ўтган бўлар, унинг қирғоқларидан қамишлар ғовлаб кўтарилган, қамишлар ичида турфа тиканлар қизил, сариқ бўлиб гуллаган, ўшаларнинг ҳам ёлғиз томошачиси биз эдик.

Баъзан эгатлар ичида тарвуз, қовун палаклари чиқиб қоларди. Албатта, битта-иккита буришган, тиришган туйнак бўларди. Аммо уни ёриб есангиз, мазаси… тилни ёради. Э, азизим, менга — бир фақир студентга шундай туюлган-да! Бўлмаса ичи тушган, айний бошлаган тарракнинг нимаси ширин? Балли, одам деган мундай инжиқ бўлмайди: борига қаноат қилиш керак…

Теримда эса, ҳамма вақт қорнингиз тўйган қўзининг қорнидай бўлмаслиги ўзингизга маълум… Бир туюр гўшту макарон солиниб қайнатилган шўлан-шўрва мана шундай… жонингизга тегиб кетади: раҳмат.

Ҳозир пахтани ёмонлаш, унинг меҳнатини оламдаги энг оғир меҳнат деб аташ модада. Бир ҳисобда, ҳақиқатдан ҳам, шундай. Бироқ, терим пайтидаги романтика!

Тонгларни эсланг! Тупроғи нам тортган сўқмоқларни. Йироқда арава йўлдан кўтарилган чангни уфкдан энди бош кўтараётган қуёш ёғдуларига йўғрилиб, заррин бир тўзонга айланиб туришларини эсланг! Бунинг устига, ўша пайтда: «Энг улуғ ишни мен қиляпман! Ўзбекнинг миллий ифтихори учун курашяпман!» деб ўйлаб турсангиз. Битта ўртоғингиз ўйинқароқлик қилиб, камроқ пахта терса, кўзингизга ёв бўлиб кўринса…

Битта гўзал, нозик қиз ипакдек бармоқлари чаноқларга тилиниб, қони чиқиб, дока билан боғлаб олиб, энди зўрға тераётганини кўрсангиз: «Э, шаҳарлик ойимқиз! Сояпар-да, сояпар!» деб ичдан ҳақорат қилар эдингиз!

Ҳа-да, аввало, ўзим ҳақимда гапиряпман! Ё ҳикоямни тугатиб қўя қолайми? Майли…

Расво бўлиб, шалаббо бўлиб ётоққа етиб келдим. Эртаси саҳарлаб туриш керак, теримга чиқиш керак. Ёмғир, қор — пахтанинг олдида капейка!
Кийим-бошни ювиб, печга тутиб сал-пал қуритдим. Кейин бир доно ўртоқнинг маслаҳати билан: «Тўшакда қуриб қолади», деб кийиб ётдик. Эртаси расвогарчилик.

— Жуда нозик экансиз-да, шоир, — деди Ўрмон ака.

Нозик, хаёлпараст одамларни «шоир» деб аташ ўшанда расм бўла бошлаган эди. Қандайдир редакция ходимидан чиққан дейишади бу гапни… Бизнинг тарих-археология группамиздаги студентлар орасидаям редакциялар билан яқин йигитлар бор эди. Камина ҳам редакциялар билан боғлиқ гапларга қизиқардим.

Мен кеча «анави қизлар» ётоғидан келаётганимда лойга беланганимни айта бошлагандим, Азимжон ака дакки берди:

— Айрилганни айиқ ер, бўлинганни — бўри! Сиз кетворибсиз! Биз роса изладик.
— Э, у жой ўзи…

Сапарбой — ҳалиги қорақалпоқ йигит менга яқин эди. Ким билади, Сурхондаги айрим элатларни ўзларига яқин олишадими, деб ўйлардим. Энди албатта бу нарсани яхши биламиз… Ўшанда шунчаки дўст, ҳамфикр эдик. Шу йигит:
— Қол, сен учун икки фартук пахта териб бераман, — деди.

Икки фартук пахта — бу оламжаҳон меҳнат! Бу — камида икки-уч минг марта эгилиб-кўтарилиш дегани. Яна қанча машаққати бор… Кўнглим бузилиб, унга нима миннатдорчилик билдиришни билмай қолдим. Бошим айланар, ичим ўз-ўзидан ёниб кетаётгандек эди. Азимжон ака ҳам пешонамга қўл қўйиб:

— Қолинг. Мумкин эмас. Жон ҳам керак, — деди.
Қаранг, одамлар қандай реалист.

Қолдим. Болалар кетишди. Уйда ётиб қолган бемор учун ҳам шарт шу эди: у ёқ-бу ёқни супуриб-сидириб қўйиши керак. Биратўла қутулай деб уйни супурдим. Айвонларниям тозаладим. Ахлатни иморат орқасига ўтказиб тўкиб қайтаётган эдим, бир манзарани кўриб қолдим.

Жўхорипоя четида, ёввойи супурги панасида битта ўн-ўн бир ёшлардаги болакай қўлчаларини тиззасига тираб нари томонга қараяпти. У ёқда бўлса, пахса деворга тақаб тўкилган сомон остида бир сариқ ит ётибди.

Мен ҳам қизиқиб, боланинг ёнига бордим. Шунда ит ғингшиб, сапчиб турди-да, девордан ошиб ўтди. Салдан сўнг муштдек кучукваччани тишлаб, буёққа сакраб ўтди. Ерга қўйиб ялади. Яна ётди.
— Қизиқ-а? — дедим.

Болакай чўчиб тушди. Афт-башараси кир, телпагининг қулоғи пешонасига тушган эди.

— Ҳа, — деди у ташвиш билан. — Бу ер кўча, опкетишади болалар… Мен боласини ҳовлига ўтказиб қўяман, бу уясига олиб ўтади. У ёқ яхши-ку?

Мен хўрсиндим.
— Минг қилсаям ўзининг уйи-да… Сен кимнинг ўғлисан?

Одамзод қизиқ-да, а? Унинг кимга ўғил бўлишини менга нима аҳамияти бор денг?

— Ботир чўпонни, — деди.
— Ҳа-а, ордени борми?

— Йўқ. — У ғамгин тортиб қолди. — Эшимбойнинг ордени бор. Лекин қўйи кам…

Ана, ёш болалар ҳам ўша махинацияларни биларди.

— Ҳечқиси йўқ, — дедим. — Сени отанг ҳам олади. Ботирбой зўр чўпон! А, уйларинг шу девор орқасидагими?
— Е-э! — деди у устимдан кулгандай. — Ана-ку! Сизга отам итузум берганда, мен деразадан қараб туриб эдим… Яна керакми? Кўзингиз ёшланиб кетяпти!

— Йўқ. Итузум бор, — дедим. — Ака-укаларинг ҳам борми?
— Укам ўлди. Доя кампир чала туғилган, деди. Ўлди. Кўмиб келдик. Кичкина эди.
— Аттанг, — дедим.

Шу ерга келиб жойлашгандан бери ҳалиги аёл билан эрининг яшаш шароити, ётиш-туришини ҳам кўриб турардим: аёл тонг отмасдан уйғонарди: сигир соғади, эрини кузатади, кейин ўрмак тўқийди… Кун кўтарилаверганда, ариқнинг у бетидаги пахтазорга тушади: кечгача бир қопни тикка қилиб қўяди. Кечаси ҳам алламаҳалгача уларнинг кулбасидаги ёлғиз деразадан ариқ бўйига нур тушиб турарди.

Ўрмон ака билан Азимжон ака, тағин уч-тўрт болалар уларнинг чойини ичиб чиққан, бир-икки марта овқатларигаям шерик бўлганди.
Шу нарсаларни ўйлаб: «Иши оғир, бола ташлагандир-да», деб ўйладим.

Биласизми, эй қадрдон, кўзимиз очиқ бўлгани билан ожиз эканмиз-да: сиз ҳам шундай ғариб кулбаларда яшаётган деҳқонни, пахтакорни кўргансиз. Албатта… Лекин буни тан олмас эдик-а? Қандай аблаҳ эканмиз!

Тавба, буни тан олишдан уялар эдик. Бировлардан ҳам яширар эдик.
Шошманг-шошманг, бу ерда гап бор: бу нарса — фақат қўрқувдан деб ўйлайсизми?
Гумоним бор. Бечора ўзбекни биласиз-ку: ўзи емасдан меҳмонга тутади…

Камбағаллигини яширади. Қизиқ-а? Ҳолбуки камбағал одам ўз ҳолатига кўниккан бўлади. Яширмайди. Бизникилар негадир… Худди жуда бой эди-ю, бирдан камбағал бўлиб қолгандай: шунинг учун ўкинч билан буни яширишга интилаётгандай туюлади менга… Балки бошқа — бизнинг ақлимиз етмайдиган сабаблар бордир?

Боланинг исми Абдуқодир экан.

Бирга-бирга айвонга келдик.

— Итга тегма, — дедим. — Сенга ўзингнинг уйинг яхши, унга ўзиники яхши.
— Бу ердан ёмон болалар ўғирлаб кетади. Сотади, — деди Абдуқодир.
— Кимга сотади?

— Сотади-да… Битта гектарчи карис олтита кучукни сотиб олиб кетганди.
— Ўқийсанми?
— Бешинчида… Тушдан кейин мактабга борамиз. Ҳей кейинроқ кўрак чувиймиз.
— Ўқиш нима бўлади?

— Тўхтайди! — деб кулди у. — Келаси йилдан пахтага чиқамиз!.. Мен ҳозир ҳам пахта тераман. Опамга теришаман… Китоб? Ўқийман. «Робинзон Крузо» бор. Битта фельшер ташлаб кетган. Ўтган йили… Укамни кўргани келганди… Мен йиғладим. Кейин шу китобни берди. Яхши китоб!

Азизим, мен ҳам худди шу болакайнинг ёшида ўқиган эдим ўша китобни. Сиз ҳам…
Биографиямиз қанчалар яқин-а?

Ҳикоямни чўзиб юборяпманми? Шошиб қаерга борасиз, қадрдон? Гоҳо мириқиб гаплашиб, ўйлашиб олиш ҳам керак-ку? Ўша дамларни қайтадан яшаб, а?
У хотиралар одамнинг юрагини тозалайди. Шундоқ ҳам фисқу-фужурга, кераксиз кони зиён ўйларга тўлиб кетган бу кўкрак… Сигаретдан чекинг.

Шундай қилиб, Абдуқодир билан жўра бўлиб қолдик.

Тутзор ортидаги баракда қизларимиз ҳам турарди. Улардан ҳам иккитаси касал бўлган экан, доктор келди. Мениям кўриб, аналгин-паналгин деганларидан бериб кетди.

Уч кун қаттиқ ётдим.

Тўртинчи кун эди, шекилли, айвонга чиқаётсам, Ботир чўпон битта тарвузни қўлтиқлаб пастга тушиб кетди. Шу куни тушдан кейин, ҳаво очилиб, кун яна қизиди.

Кечга томон яна уйни супуриб бўлиб, айвонда устун тагида чўнқайиб ўтиргандим. Абдуқодир ярим палла тарвузни кўтариб, пишнаб чиқиб кела бошлади.

Ўзи битта тарвуз олиб тушишган эди…

— Сизга. Енг, — деди. — Отам бердилар. Опам, есин дедилар… Кейин кечқурун уйга кирар экансиз.
— Емайман. Раҳмат. Қорним тўқ, — дедим.

— Йўқ. Ейсиз! — деди у мен билан уришадигандай. — Сиз касал. Бу тарвуз яхши экан.
— Емайман.

Абдуқодир турди-турди-да, тарвузни шартта ерга қўйиб, чопиб тушиб кетди.

Болалар теримдан қайтгач, ҳақиқатдан ҳам Ботир чўпон чиқиб келиб, бизларни уйига айтди:
— Келинглар, укалар. Бир ошам ош қилган эдик. Сизларга раҳмат. Бу ерда ота-оналаринг йўқ…

— Э, уйингизга сиғмаймиз-ку? — деди Ўрмон ака.
— Кўнгил кенг бўлса, бемалол сиғишамиз, — деди чўпон. — Тушинглар.

— Биз ахир йигирма киши!
— Бўлмасам, йигитлар, ўнтамиз бугун меҳмон бўламиз. Ўнтамиз кейин! — деди Ўрмон ака.

Мени қўймай олиб бордилар.

Тўрт киши зўрға сиғадиган хона эди. Бурчакда ғиштин печ. Оқланган. Лекин чойнинг доғи, ёғ тўкилган. Ерга икки қават палос солинган. Тўрда бир тахмон юк. Энсиз-энсиз кўрпачалар солинган. Тиқилишиб ўрнашдик.

Ботир чўпон илжайиб, қувониб дастурхон ёзди. Қўш-қўш ёпган нон қўйди. Бир тақсимча оқ қандни сочиб ташлади. Кейин икки ҳовуч жийда билан майиз ҳам сочди. Кейин каттакон хум чойнакка кўк чой дамлади.

Икки товоқ палов ҳаш-паш дегунча йўқ бўлди. Кейин босиб-босиб чой ича бошлашди.

Мен… қандай ўтирганимни билмас эдим. Касалликдан тузалмаганим, инжиқлик ҳам сабабдир… Лекин бир бурда нон ейишга истиҳола қилардим.
Бу оила — камбағал оила эди.

— Ҳа, пахталар ҳам оёқлаб қолди… Қани, бу яшаш қалай энди? — деди Ўрмон ака. — Йиғаяпсизлар дейман-а? Ҳа-ҳа-ҳа! Ўзбекнинг одати шу-да: боламга бўлсин, дейди…

— Ҳа, энди бизнинг оталар ҳам қилган-да, — деди Ботир чўпон. — Опангизга уйлантириб қўйишди. Элни олдидан ўтдик. Тўй дегандай, харажати бор-да…
— Лекин бизни алдашяпти, чўпон ака! Кунлик меҳ-натимиз овқатимизни қопламайди. Бир килога ўн тийин тўлайди. Ҳозир ўн кило териш ўлимдан қийин.

— Ҳа, энди чидаймиз-да, оғажон. Ўзимизни пахта, ўзимизни ҳукумат.
— Ҳей, тушунмай қоламан-да, бу ишларни!

Аёл мени кузатиб турган экан.

— Шу укамиз ҳеч нарса татимади-да, — деб қолди. — Ё бизни писанд қилмаяптиларми?
— Э, нимага… — Оловим чиқиб кетди. — Ўзим шу…

— Ҳе, иштаҳаси йўқдир-да, — деди Ўрмонжон ака. — Бўлмаса овқатдан ҳам тортинадими одам!
— Ҳа, иштаҳам йўқроқ… — дедим.

Тезроқ чиқиб кетгим келарди. Ўрмон аканинг гаплари, сўроқлари жонимга теккан эди… Нима? Э, қадрдон, мени наҳот тушунмайди деб ўйлайсиз? Ҳа-ҳа! Ўрмонжон акаям ўзича ҳақ эди… Масаланинг бошқа томони ҳам бор: биз ўзимиз ҳам қорнимиз тўйиб яшамасдик. Биттаси ярим кило қанд обкелган бўлса, бошқа биттаси ўғирларди, бировнинг косасидаги гўштни биров… Айтишга тил бормайди. Тутаб кетасан, киши.

Нима қилишим керак бўлмаса? Хадеб қўл узатавераими? Қўйинг бу гапларни.

Оға! Ўша шароитда сиз ҳам мендан ўзгача тутмасдингиз ўзингизни!

Шу-шу, буларнинг уйига қайта кирмадим. Чўпон гапиради, хотини айтади, ўғли чақиради. «Хўп» дейман. Пайсалга соламан.

Уларнинг кулбасига кун ора кириб чиқадиган, дастурхонини қуритадиган болалар кўзимга ёмон кўриниб қолди. Аста-секин улар билан ҳам ҳамдардликни уза бошладим.

Шунда, сиз тасаввур ҳам қилолмайдиган бир воқеа содир бўлди.

Сурункасига ёмғир қуя бошлади. Икки кун овқатсиз қолдик. Шундоқ ҳам кўп болалар қарздор бўлишган эди.

Аста-секин элчиларимиз қишлоқ кўчаларида изғийдиган одат чиқаришди: кечаси бир маҳалда ўнталаб, ўн бешталаб қовун-тарвуз кўтариб келишади.
Эртаси штабда жанжал: кимдир ҳовлисига ўғри тушганини айтиб шикоят қилиб келган…

Ана, ўғриликкаям ўргана бошладик.

Аммо энг катта ўғирлик… Кечаси довул бўлди. Бир пайт эшик қаттиқ очилиб, шалаббо бўлган Ботир чўпон кўринди.

— Моллар чиқиб қочди! Ёрдам беринглар!
Қўй-эчкиларни нима ҳуркитган — билмай қолдим.

Бошқалар қатори чиқиб, излаб кетдик. Қишлоқ кўчаларда денг, ит кўп. Балки бўри оралагандир? Ёмғир бўлса челаклаб қуяяпти… Э, кўп изладик. Дабдаламиз чиқиб, қўй-эчкиларнинг бир бўлагини пахтазордан, беш-олтитасини кўчадан, айрим хонадонлардан топиб келдик.

Чўпон эшик оғзида фонар ёқиб, кўзлари жавдираб турибди. Нуқул раҳмат дейди. Аёл алқайди. Ўғилчаси хурсанд… Лекин битта қўзи топилмаган эди.
— Уни ўзим топаман. Сизлар дам олинглар энди… Топсам, ўзимнинг икки қўйимдан биттасини сўйиб, қовуриб бераман сизларга, — деди Ботир чўпон.
— Шундай қилинг-е, бир гўштга тўяйлик, ака! — деди Ўрмон ака.

Биз ётоққа қайтдик. Энди… яна бурним битди десам, сизниям ғашингиз келади.
Майли, бундай дейин: шу кеча беш-олтита йигит ҳам қаттиқ шамоллаган экан.

Соат иккимиди-учмиди, нафасим қайтиб, уйғониб кетдим. Эшик қия очиқ, ғувиллаб шамол кираётган экан. Тагидан тортдим, яна очилди. Тоб ташлаганми, нима бало. Ирғиб туриб тутқичдан ушлаганимни биламан, биров эшикни нарёққа тортди. Мен буёққа. Қўрқдим. Кейин ланг очиб юборгандим, Азимжон ака турган экан.
— Э-э! Баққа ке. Устингга бир нарса ил, — деди у киши.

Чопонни елкага ташлаб чиқсам, устун ёнида Ўрмон ака, Мирзағолиб деган полвон йигит ҳам туришибди.

Мирзағолибнинг ҳам ёши мендан улуғ, «Раис» деган лақаби бор, ўзи эҳтиёткор, «қирқоёқ киради» деб, кечаси қулоғига пахта тиқиб ётади.

Азимжон ака эшикни зичлади-да:
— Юр. Гап бор. Бўлган иш бўлди… Сен шўрлик ҳам бир маза қил, — деди.
— Лекин гулдургуп, — деди Ўрмонжон ака.

Уларга эргашиб, йўлга чиқдим. Ўрмонжон ака олдинга тушди. Ёмғир тинган, аммо совуқ кунлардан дарак берадиган шамол эсар, у уст кийимларимиз ўнгирларини очар, бағримизга ўзини урар эди. Энди итларнинг товуши ҳам ўчган.

Биз йўл ёқасидан орқага — қишлоққа бизни олиб келган «томон»га кетардик.
Анча йўл юриб қўйдик. Димоғим ҳам очилди анча. Бир-икки марта:
— Қаёққа боряпмиз ўзи? — деб сўрадим.

Улар айтишмади. Кейин бўлса… Хурсанд бўлиб кетдим… ҳа, зимзиё тунда қандайдир сирли иш билан қаёққадир илдамлаб кетишнинг ҳам завқи бор-да!
Ҳе, қишлоқ орқада қолиб кетди… Бошда айтганим — қиёқлар боғ-боғ қилиб ерга ўтқазиб қўйилгандай ажриқзорга етиб келдик. Бу томонда бир-иккита ит учради, қочиб кетишди.

Биз Ўрмонжон аканинг орқасидан боряпмиз. Айрим жойлардаги қамишлар ёндирилган экан: намиққан кулнинг ҳиди анқийди. Намчил ер ғиж-ғиж этади.
Алқисса, қамишлар одам бўйи ўсган, жангалга ўхшаш ерга бориб қолдик. Шунда бир қўзичоқнинг ожиз маъраганини эшитдим. Аммо ҳали гап нимадалигини, бу сафардан мурод нелигини билмасдим. Оқибат, қамишларга ораладик ва Ўрмонжон ака қўл фонарини ёқди. Зумдан кейин биз тўртовлон оёқлари куликлаб боғлаб, ётқизиб қўйилган қорагина, жиққа ҳўл бўлган, кўзлари йилтираб зўрға овоз чиқараётган қўзичоқ тепасида турардик.

— Хайрият, — деди Ўрмонжон ака. — Мен дайди итлардан қўрққан эдим… Эргашвой, чорвани биласан, ит ҳам қўзичоқларни ейиши мумкин-а?
— Шундай воқеалар бўлади, — дедим. — Лекин, бу кимнинг қўзиси?
— Бизники… Бизники энди. Мирзағолиб, бошланг энди! Мана, менинг пичоғим ўткир. Лекин суякка урманг.

Жуда жўн эканман дейман-да!
— Вей, шуни сўясизларми? — депман.
— Бор. Ҳей у ердан йўлга қараб тур!
— Йўқ, ахир бу кимники? Балки колхозники, балки… Э? Ботир аканинг йўқолган қўзиси эмасми?

— Оббо, сенга нима деяпман! — дея Ўрмонжон ака елкамдан ушлаб орқага бурди. — Бор-да энди! Колхознинг ёнини оладиганни кўрдик! Колхоз… Падарига лаънат! Бизни очдан ўлдиради! Ботир ҳам бир қўзидан айрилса, очдан ўладиган кимса эмас!
— Ахир, инсофларинг…

Шу гап билан бу йигитлар тарбияланиб қолармиди? Йўқ! Мен ўшанда фақат нафратланар, ночорликдан фиғон чекар эдим.
Тўғри, қишлоқ томонга бир-икки қадам босдим. Лекин чамаси, курсдошлар орасида ёлғизланиб қолиш, минг бир таъналарни эшитишдан ҳам қўркдим, шекилли.

Бундан ташқари, англаб олмаган эсам-да, бу йигитлар тўқликка шўхлик қилмаётганларини ҳам тушуниб турардимки, гарчи бу ҳол уларни оқлашга тирноқча асос бўлмаса ҳам, кўнглимга тасалли, ўз-ўзини алдаш дейсизми — шуларнинг бири эди.

Хуллас, мен ўша қўзининг гўштидан бир бўлак емаган эсам-да, барибир ўғирликка шерик бўлган эдим.
Ўрмонжон акаям, Азимжон акаям бир ҳафталаргача мендан хавфсираб ола қараб юришди.

Мен улар билан гаплашмай қўйгандим, холос.
Нима дедингиз?

Ҳа, ўша ерда сўйишди, Мирзағолиб сўйди. Ҳаш-паш дегунча терисини пшлиб, калла-почасини отворишди. Кейин бир тўп қамишни ёндириб, қўрига жигарини пишириб ейишди.

Емадим дедим-ку. Ўзимни иштаҳаси йўққа урдим-да… Жуда бўлмагандан кейин: «Ҳаммаларингдан жирканаман!» деб четга чиқдим. Кейин кутдим.
Бе-е, чўпонга бориб сиз ҳам айтмасдингиз. Кейин кетдим. Ётоққа кириб ётдим…

Нуқул йиғлагим келади, уккағар. Ботир акага, аёлига ачинардим. Кейин, йигитларимизгаям ачиндим… Ҳа! Улар қачон кириб ётишганини билмайман. Бироқ уч-тўрт кун гўшт қовуриб ейишди. Йўқ… Қизлар ётоғида ейишди. Энди, улар ҳам жаннатда эмас эдилар-да, қадрдон.

Сиз ёзувчилар, инжиқ одамсизлар. Яхши одам деганда, албатта сутдек оқ, мусичадек беозор одамни тушунасизлар. Ҳолбуки, унақалар ҳаётда йўқ: ундайлар, менимча, ғоя… холос. Ҳа-ҳа-ҳа. Сизнинг гапингиз ҳам «Коммунистик жамият одамининг ахлоқ кодекси»га ўхшаб кетади.
Кодекс чиқдими, демак, бас, одамлар унга амал қилади: рисоладагидек бўлади, деб ҳисоблашади баъзилар. Булар — чипуха гаплар.
Кунлар ўтди.
Қор учқунлай бошлади… Бизнинг, ўзингиз билган тоғларда бундай пайтлар изғишларимиз, сайру саёҳатлар — энди эртак эди. Биз совукда торс-торс ёрилган кўсакларнинг пахтасини сувга ивитиб олгандек суғуриб олардик.

Ҳа, икки киши арқон билан ғўзаларнинг бир четдан суриб, қорини туширарди. Кейин диқиллаб эгатга кирардик. «Оқ олтин»ни терардик. Бу қурмағур «оқ олтин» этакка тушгач, тугилиб, муштдек бўлиб қоларди. Жиққа ҳўл-да.

А? Қандай қилиб қуритиб топширишларини билмайман. Лекин бир-икки хонада уюлиб, сасиб ётганини кўрганман.
Кейин кўсак териш бошланди.

Энди, бизнинг қадрдонлар — Ўрмонжон ака, Азимжон ака, Мирзағолиб, тағин уларнинг сафдошлари — бари сал совуқ ўтди дегунча, ё вақтида бак қайнамаса, Ботир чўпоннинг кулбасига кириб тиқилиб олишарди.
Чўпон билан хотини эса… хурсанд!

Биз энди яккамохов бўлиб қолгандик. Йўқ, сира кирмадим. Қандай қилиб кираман!
Бу ёғига қулоқ солинг.

Қайтадиган бўлдик. Ўзингиз биласиз, бундай кунни ҳеч бир ўқитувчи, бригадир айтмайди… Негалигини ҳамон тушунмайман. Балки теримдан совуб қолади, деб ўйлашадими.

Лекин, кулгили жойи шундаки, болалар барибир билишади. Ботир чўпон ҳам билган экан. Эрта жўнайдиган кунимиз ўзлари хотинлари билан келиб қолдилар. Ётоққа… Мен қандайдир хавотирга тушган бўлсам керак, ҳар ҳолда.
— Ассалом алайкум, келинглар, меҳмонлар! — деб юборди Ўрмон ака.

Азимжон акаям болаларга тўшакча солишни буюрди. Ботир чўпон қуллуқ қилиб, худди кириб ўтирмаса— биз у дунё-бу дунё юз кўрмас бўладигандек, таъзимлар билан яна уйига айтди:

— Шу, лабз экан, укалар… Тилга олиб қўйиб эдик. Битта қон чиқарамиз деб… Шунга қадам ранжида қилсангизлар. Мана, опаларинг ҳам илтимос қиляпти, — деди.

Мен тамом бўлдим.
— Э, қандоқ бўларкан… — деди Ўрмонжон ака. — Қўзингиз топилса, бошқа гап эди…

— Ҳа, ўша кеча биз ҳам яхши изламаган кўринамиз, — деди Азимжон ака ҳам. — Андак хижолатдамиз.

— Э, оғаларим-ей, — деб кулди чўпон. — Биз хижолатда эдик. Ишонасизларми, биз?.. Энди, гапни кўп чувалтирмайлик, укалар. Қўзи топилди ҳисоб. А, хотин? Ҳе, Шодитўқайдан топдик. Ул-булни… Ўзимиз тусмоллаган эдик дайди итларга ем бўлган-ов, деб… Энди бизни хурсанд қиламиз десанглар, кетар жафосига бир меҳмонимиз бўласизлар…

Кейин, ўзлари ҳам энди теримга чиқмасликларини, фақат ғўзапоя юлишлари ва уйда ўтириб, кўсак чувишларини айтди.
— Қишлоғимизда иккита грек бор, — деди хотини кейин. — Бир челак ҳалигидай сувдан ҳам олдик.

Ҳайронмисиз, қадрдон? Мен ҳам ҳайронман! Албатта.

Шу кечаси бир маҳалгача кулбада ўйин-кулги қилиб ўтиришдилар. Ташқарида ҳам давом этди. Мен ўзимни ухлаганга солиб ётар эдим. Йигитлар келиб, чироқни ёқишгач, мен тўғримда тўнғиллай-тўнғиллай, ўтиришди.

Кўпчилигининг кайфи бор эди. Кайфдаги одамнинг гапига ишониш қийин-у, лекин… ҳа-ҳа, ўша, худди ўйлаган гапингиз бўлди: пушаймонлик… Э, бири қўйиб, бири олади, бири қўйиб, бири…

Чамаси, ҳаммасининг оғзи теккан экан ўша гўштга.
Азимжон аканинг бир нидоси ёдимда қолди:

— Биз аблаҳмиз! — деди инграб. — Кўра-била туриб аблаҳлик қиламиз. Биз қанақасига ўзбекмиз-а? Ана уларни ўзбек деса бўлади. Нима дединг, Ўрмонжон?

— Биз анча бузилганмиз, — деб пўнғиллади Ўрмон ака. — Лекин ҳаётнинг ўзиям мажбур қилади-да, кишини.
— Уларни мажбур қилмаяпти-ку?

— Нимага?
— Шу, энди… Балки пул йиғиб берармиз-а?
— Бўлса!

Кейин яна мен ҳақимда гапиришди. Биттаси, овозидан билолмадим, тик турганча:
— Шу Эргашвойнинг ичига тепсанг-да — деди. — Кўзимга итдан баттар кўриняпти… Энди, бир умр кулиб юради биздан, ярамас. Ёввойи…
— Парво қилма, — деди Ўрмонжон ака. — Бунақалар ҳаётда бўлади…

Мен бу ҳикояни ўзимни мақташ учун айтмаяпман. У ёғини сўрасангиз, ҳозир улардан ҳам бешбаттар бўлганман: ҳаққимни едирмайман. Ҳар қанақа авторитетни одам демайман… Шу-шу. Ҳозир ҳаммамизнинг кўзимиз очилиб қолган…

Ҳа, эртаси… лайлак қор ёғиб турарди. Худди тоғларда ёғадигандек!

Кўчада автобуслар тизилиб кетган. Йигитларнинг боши осмонда. Ниҳоят, университет аудиторияларига қайтишади!

Айвонда тургандим. Халтам ёнимда. Шу Ботир чўпон билан хотинига бир яхши гап, миннатдорчилик билдиргим келарди. Мен уларни жуда яхши кўриб қолгандим-да!
Ҳа, келиб қолишди.

— Хуш кўрдик! Сизларга минг-минг раҳмат, Ўрмонжон! — деди Ботир чўпон. — Азимжон, сизгаям…

Ҳаммаларингизга. Қаранглар, бир майизни қирқ бўлиб егандай яшадинглар… Сизларнинг қадрингизга етолмадик биз.

У киши ҳамма билан қўл бериб хайрлашди-да, менга қолганда, бурилиб кетди. Шунда аёли ҳам хўшлаша бошлади. Қадоқ қўлларининг учини бериб хўшлаша-хўшлаша менга етганда, уям бурилиб кетди.

Мен титраб-қақшаб уларнинг олдига бордим.

— Ботир ака, опа… мен сизларни жуда яхши кўраман, — дедим. — Хафа бўлмангизлар.
— Йўқ, сиз бизни яхши кўрмайсиз, — деди хотини. — Бошдан ёмон кўриб эдингиз.
— Рост, ука. Писанд қилмадингиз бизни, — деди шунда чўпон ҳам. — Анави йигитлар бошқача…

— Ахир мен сизларни жуда-жуда ҳурмат қиламан.
— Бекор гап, — деди аёл.
— Ҳа, — деди эри.

Абдуқодир менга ётсираб қараб турарди.
— Шунақа.
Хўш, бу ерда нимани кўрдинг, нима хулосага келдинг, деб сўрарсиз?

Мен бу ерда… оддий-жайдари, содда ўзбекнинг кенглиги, тўпорилигини кўрдим.
Ишонасизми, автобусга ўтирганимдан кейин совуқ ойнадан лайлакқорга қараб йиғлар эдим: ана шу ўзбекларнинг бағри кенглиги учун, не-не қийинчиликларга, фақирликка қарамай, феъли тор бўлмаган, ажиб-афсонавий меҳмондўстлиги инстинкт каби мавжуд қолгани учун… ичимда, ич-ичимдан қувониб йиғлардим.

Узр, суҳбатимиз «ўзбек характери» ҳақида эди. Сизлар айтган зўр-зўр ҳикоялардаям ҳақиқат бор. Аммо менинг бу жўнгина, оддийгина ҳикоям — кўнглимдан ўтган нарса эди, азизим. Шунинг учун бунинг менга таъсири мутлақо бўлакча.


1988

Олим ТОШБОЕВ
ЎЗБЕК ХАРАКТЕРИ
ёхуд руҳоний ва нафсоний мунозара ичида яшаётган инсон образи

091

0-SH-Xol.jpgЎзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг 1987-1988 йилларда “Шарқ юлдузи” ва “Ёшлик” журналларида эълон қилинган туркум ҳикоялари ўша даврда ўзига хос адабий портлаш бўлди. Бу туркумга мавзу, тасвир, услуб нуқтаи назаридан адиб ижодида алоҳида ўрин тутган “Яшил “Нива”, “Устоз”, “Хумор”, “Ҳайкал”, “Йиғи”, “Хоразм, жонгинам…”, “Ўзбек характери”, “Ҳукумат” каби ҳикоялар кирган. Ҳикояларда зўравонликка асосланган тузум фуқаролар бошига қандай кулфатлар келтиргани, фожиалар гирдобида қолган инсонларнинг мураккаб ҳаёти ёрқин образларда, “коса тагида нимкоса” тарзида тагдор қилиб тасвирланган. Жамият ва инсон, деган кўҳна, айни пайтда, янги мавзуда, содда, гўзал асарлар яратиш маҳоратига Худо берган истеъдодни юксак инсоний фазилатлар билан уйғунлаштира олган адибларгина муяссар бўлади.

Қуйида Шукур Холмирзаевнинг “Ўзбек характери” ҳикоясини мутолаа қилганда пайдо бўлган фикрлар, образлар қатидаги пинҳон ғоялар ҳақида баъзи мулоҳазаларимизни баён этамиз. Аввало, ҳикоянинг номланиши хусусида тўхталсак. Рус ёзувчиси Алексей Толстой “Рус характери” номли ҳикоясида лейтенант Егор Дремов матонати орқали рус характерини очиб берган. Шукур Холмирзаевнинг “Ўзбек характери” ҳикоясида эса ранг-баранг образлар воситасида ўзбек характери гавдалантирилган. Бу ўринда шуни айтиб ўтиш лозимки, Шукур ака Толстойни ўқиб янги асар режасини ўйлаган бўлиши мумкин, аммо тақлид қилмагани аниқ. Сабаби, икки ҳикоя – икки олам. Лекин негадир баъзи давраларда Шукур аканинг ҳикояси “Рус характери”ни эслатади, деган баҳсли фикрлар юради. “Маданият ва маърифат” телеканалининг “Унутилмас сиймолар” кўрсатувида профессор Қозоқбой Йўлдошев ҳикояда ўзбекнинг турли-туман қиёфалари тасвирлангани боис уни “Ўзбеклар” деб номлашни адибга билдирганини ва бу таклиф Шукур акага ҳам маъқул келиб, ҳикоя мактаб дарсликларига шу ном билан киритилганини айтиб ўтади. Бизнингча, ҳикоянинг бу тарзда номланиши тўғри бўлмаган. Хўш, нимаси хато, дерсиз. Биринчидан, ҳикоянинг “Ўзбеклар” дейилиши асар номи ва мавзусининг кўпқирралигини, бўёқдорлигини камайтириб кўрсатишдан ташқари, кўпроқ салбий маъно англатади. Иккинчидан, адиб сарлавҳада бирон бир ижтимоий қатлам ёки гуруҳнинг иллат – қусурларига ишора қилаётгани йўқ. Учинчидан, “Ўзбеклар” деган сарлавҳа ҳикоянинг хотимасига, якуний хулосасига ҳам тўғри келмайди. Ҳикояда гарчи турфа хил характерлар, турли образлар дунёси очиб берилган бўлса-да, бутун бир халқнинг ҳар қандай тузум ва даврларда ҳам ўзгармасдан қолган қатъий руҳияти, мутлақо ўзига хослиги жуда чуқур, самимий тадқиқ этилгани билан қадрли. Мазкур ҳикоя адиб “Сайланма”сининг иккинчи жилдида дастлаб эълон қилинганидек “Ўзбек характери” номи билан берилган. Ушбу жилд нашрга тайёрланганида ёзувчи ҳаёт бўлганлиги инобатга олинса, ҳурматли профессорнинг таклифи “Сайланма”ни тайёрлаш жараёнида инкор этилганини кўриш мумкин.

Характер сўзи “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да шундай таърифланган: “характер – фарқланувчи хусусият, белги. 1. Одам, нарса ва ҳодисаларнинг ўзига хос кўриниши, хусусияти; бошқалардан ажралиб, фарқ қилиб турадиган томони. 2. Одамнинг хатти-ҳаракати ва атроф-муҳитга муносабатида намоён бўладиган ўзига хос хусусияти, ички маънавий барқарорлиги”.

Таърифнинг иккинчи бандидаги охирги учта сўзга эътибор беринг. Демак, ёзувчининг бош мақсади ўзбек халқининг ички дунёсини, бир сўз билан айтганда, маънавиятини кўрсатиш бўлган. Ахир, миллат юксак маънавияти билан миллат-да! Инсон зотининг азиз ва мукаррамлиги ҳам маънавияти туфайли эмасми? Ҳикояда халқимизнинг кечаги куни, аниқроғи, социализм давридаги йўқотишлари акс этган. Олти миллионлик маррага етиш учун, Буюк Юртбошимиз таъбири билан айтганда, уйининг остонасигача пахта экилган замонларни жафокаш халқимиз эсидан чиқаргани йўқ. Ўша пайтларда уфққа туташиб кетган пахтазорни кўрмаган, пахта термаган ўзбек боласи кам топиларди. Чунки:

Миллион йиллик сўз эрур
Пахта бизнинг луғатда.
Жўякларда бошланган
Оналар тўлғоқ дарди.

Устоз Абдулла Ориф айтганидек, бутун-бутун авлодлар пахтазорларда туғилиб вояга етган. Гўдакларнинг кўз очиб кўргани она сиймоси эмас, лўппи-лўппи очилган пахтазор бўлган. Собиқ иттифоқ даврида пахта ва пахтакор халқ ҳақида битилган фахрия асарлар бир жойга йиғилса, пахта хирмонидан улканроқ жойни эгаллайди. Ва аксинча, шўролар тузуми чирий бошлаган даврда пахтани қоралаб, меҳнатини лаънатлаб ёзилган асарлар тойланиб вагонларга жойланса, бир неча эшелонга сиғмаслиги шубҳасиз. Бу қандай ўсимликки, бирда оқланиб, бирда қораланса? Улар қандай ижодкорки, тонгда фахрия битиб, пешиндан сўнг лаънат ўқиса?

Ҳурматли ёзувчимиз Шукур Холмирзаевнинг “Ўзбек характери” ҳикояси ҳам бевосита пахта билан боғлиқ. Эътибор беринг, асар пахтани ёмонлаш, унинг меҳнатини оламдаги энг оғир меҳнат деб аташ модага айланган бир даврда ёзилган. Аммо ўша даврдаги урфдан фарқли ўлароқ, ёзувчи пахтани ва унинг меҳнатини қораламади. Уни лаънатлагани ҳам йўқ. Кўнглининг туб-тубида ётган туғёнларни, айтиш мумкин бўлса, шахснинг ўзи яшаб турган муҳитга нисбатан муносабатини билдириш йўлида пахтадан бир восита, ҳа-ҳа, восита сифатида фойдаланди: ўзи мансуб халқнинг муайян бир даврдаги оғриқларини, ижтимоий адолатсизлик ва ҳақсизликларни пахта баҳона акс эттирди. Чунки жафокаш ўзбек халқининг турмуши, ҳаёт тарзи иззатталаб, инжиқ ўсимлик билан кечди – гоҳ пахта ғолиб, гоҳ деҳқон! Ҳикояда тасвирланмиш қаҳрамонларни шартли равишда икки гуруҳга бўлиб олсак: биринчиси, Ботир чўпон, унинг аёли, бешинчи синфда ўқийдиган ўғли Абдуқодир; иккинчи гуруҳ, Эргашвой, Ўрмон, Азимжон, Сапарбой, Мирзағолиб.

Асар талабаларнинг Бўка туманига пахта теримига бориш воқеаси билан бошланади. Талабалар жойлашган қишлоқча йигирма-ўттиз хонадондан иборат. “Томлари бари – лойсувоқ, деворлари гувала”. Ҳашарчилар битта бригадирнинг битмай қолган пешайвонли иморатига жойлашади. “Буям шунчаки сомон сувоқ қилинган. Дераза-ромлари йўқ. Ер зах. Одатдаги… бараклардан фарқсиз эди.” Бу тасвирлар, эҳтимол, сиз учун ҳам таниш манзарадир. Ҳикояни ўқиб, ҳув олисда эгат оралаб юрган ёшлигингиз ёдингизга келгандир? “Тонгларни эсланг! Тупроғи нам тортган сўқмоқларни. Йироқда арава йўлдан кўтарилган чангни уфқдан энди бош кўтараётган қуёш ёғдуларига йўғрилиб, заррин бир тўзонга айланиб туришларини эсланг!” Эсладингиз-а? Чунки сиз ҳам ўша пайтларда Эргашвой каби романтик бўлгансиз. Ҳикоя қаҳрамони Эргашвой беғубор, уятчан, аммо ориятли йигит. Ҳикоядаги ҳар бир образ ўз ички оламига кўра асарнинг умумий руҳий манзарасини таъминлаган. Ҳикоя “ошқозони” кўтармайдиган масаллиқнинг ўзи йўқ: бари ҳаётий, самимий. Ўрмон – курском. “Уч йил университетга киролмаган. Сибирга помидор, пиёз обориб сотган”. Азимжон – комсорг. “нуқул Ремарк билан Хемингуэйни ўқиб: “Бизнинг ёзувчиларимиз ёлғончи”, деб юради. Улар ўз ҳаётларига кўра яшайди, ўйлайди, интилади. Лекин ҳар бири – бир олам. Ҳаммасининг ўз ҳақиқати бор. Адиб улар қалбига боқади, қаҳрамонлар оғзига гап солмайди, эмин-эркин ҳаракат қилишига қўйиб беради. Уларнинг чорасизликдан чора топиши, дардманларга ҳамдардлиги, нафси йўлида ўзгалар молига кўз олайтириши ва ҳоказолар том маънода одамизодга хосдир. Эргашвойга қулоқ тутамиз: “Ерга похол тўшадик, устига чодир ёйдик. Кейин кўрпа-тўшакни ёздик. Чойнак, челак ҳам топиб келишди”. Шундай қилиб ҳашарчилар жойлашди: янги муҳитга мослашиш осон эмас. Бунинг устига ёш-ёш йигит-қизлар. Эргашвой ҳам эрталаб атрофни томоша қилади: “пахтазор четида тутлар”. Шунда унинг кўзи пахтазорни улардан ажратиб турган ариқ бўйидаги ёлғиз кулбага тушади. Кичкина деразали уйчани Эргашвой бостирма деб ўйлайди ва қизиқсиниб, кулба ёнига боради: “Уйчанинг олдида эса, биласизми нима, ўрмак… ўрмак тикилган. Бир аёл катта тароқ билан гурсиллатиб уриб, калавани қатимлар орасидан у ёқ-бу ёққа отиб, шолча тўқияпти”. Ўрмаги билан андармон бўлган аёл кимдир келганини сезди ва “бошидаги гарди рўмолини пешонасига туширди”.

Аёл бошидаги гарди рўмол, асосан, қишлоқда яшовчи хотин-халажнинг бош кийими. Ўша даврда муайян ижтимоий қатламга мансуб аёллар арзон рўмол – гарди ўраган. Аёл номаҳрамнинг қадамини сезибоқ “бошидаги гарди рўмолни пешонасига туширди”. Ёзувчи мана шу жумла билан қишлоқ аёлининг ҳаёсини, гўзал одобини кўрсатиб бермоқда. Дарҳақиқат, ибо, ҳаё ўзбек хотин-қизларининг безаги, бебаҳо бойлиги ва шундай бўлиб қолади.

Ҳикояни ўқишда давом этамиз. Адиб ўрмак тўқиётган аёлнинг портретини қуйидагича чизади: “Оёғида эски кирза этик, узун сочлари учида сочбоғ. Ранги ўнгиб кетган кўйлаги ғижим”. Нақадар аниқ ва шафқатсиз тасвир: советлар замонининг бундай афтодаҳол аёлларини кўп кўргансиз. Аёллигини унутиб қўйган, пахта деб, охир-оқибат ғўзапояга айланган, бир сўз билан айтганда, ўттизга кирмай ўтин бўлган муштипарларни яхши биласиз. Чунки сиз ҳам “шундай ғариб кулбаларда яшаётган деҳқонни, пахтакорни кўргансиз, албатта… Лекин буни тан олмас эдик-а? Қандай аблаҳ эканмиз? Инсоният қулдорликка асосланган тузумларни, давлатларни кўп кўрган ва кўрмоқда. Қулдорлик жамиятида одам сотилган, сотиб олинган. Хўжаси томонидан исталганча таҳқирланган, камситилган, ҳайвон ўрнида кўрилган ва ҳатто эрмак учун қатл ҳам қилинган. Чунки қулдор чексиз ҳуқуқларга эга бўлган. Тўғри, совет даврида қул ва қулдор тушунчасига барҳам берилган, аммо, асосан, қишлоқ хўжалигида банд этилган халқимиз жуда ҳам оғир шароитларда тил-забони йўқ мардикор сифатида ишлагани ҳақиқат. 80-йилларнинг биринчи ярмида республиканинг ўша пайтдаги ношуд, ватанфуруш раҳбарларининг собиқ марказга “Ўзбекистонга виждон керак. Бизга виждон экспорт қилинглар”, деган уятсизларча мурожаатидан сўнг бошланиб кетган сиёсий жараёнлар, моҳиятига кўра, ўзбек халқини ғорат этишга қаратилгани, уйдирма ва ҳақоратлар ўн минглаб ўзбек оилаларини бахтсиз ва пароканда қилгани тарихдан маълум. Марказдан ташланган “десантчилар”, уларнинг тегирмонига сув қуйиб турган сотқинлар “Ўзбек иши”, “Пахта иши”, деган туҳмат билан меҳнаткаш, содда халқни ўғри-муттаҳамга чиқардилар. Оппоқ пахтадан улкан хирмонлар уйган жафокаш халқнинг юзи қора бўлди. Пахта яккаҳокимлиги даврида бу экин халқни эзиш қуролига айланди. Ҳикоядаги бир эпизодга эътибор қилайлик. Талаба йигит – Ўрмон Ботир чўпоннинг аёли билан гаплашади. Буларни, худди ўзлари каби ҳашарчи, деб ўйлади. Ҳолбуки, бу оила, омонатгина капада муқим яшайди. Лекин аёл ўз ҳаётидан мамнун. Турмушидан нолимайди. Отасига эргашиб юрган ўғлининг чўпон бўлишини ҳам табиий қабул қилади. Чунки ўша замонда “чўпоннинг боласи чўпон, деҳқоннинг боласи деҳқон”, деган қараш одамлар онгига сингиб қолган эди. Очиғини айтганда, ўша пайтларда ўзбек деҳқонининг қўли ҳам, тили ҳам бойланган, на ери, на мулки бор – фақат меҳнат қилиш ҳуқуқига эга эди, холос. Инсон азиз саналмаган, ҳурмати ўрнига қўйилмаган жамият ҳалокатга юз тутмаслиги мумкинми?

Миллатларга, халқларга тенглик шиори билан оламга жар солган советлар мамлакатида пахтакор халқ киноларда тасвирланганидек, кўча-кўйда чаккасига чаноқ қистириб, кўринганга тиржайиб юрмаган. Нима, йил бўйи заҳмат чекиб етиштирган пахтасини сувтекинга бергани учун ирғишласинми?

Ҳикояда оила бошлиғи Ботир чўпон қуйидагича тасвирланади: “Уйчадан каловланиб, қотма, қора чопонининг тирсаклари йиртилиб пахтаси оққан, соқоли ўсиқ, чувак юзли йигит чиқди”. Ё тавба, чўпон ва унинг заифасини мана шундай абгор, афтодаҳол тасвирлаш шартми? “Оқ олтинни олтин қўллар яратар” шиори билан яшаётган халқ наҳотки шу даражада юпун ва ночор бўлган? Ёзувчи бўрттираяпти-ёв!? Бу ахир ўзбек совет оиласининг тўкин ҳаётини атай бузиб кўрсатиш-ку? Биз бу саволларга ҳикояни ўқиш жараёнида жавоб оламиз. Ботир чўпоннинг яшаб турган уйи бир аҳволда, декчада уч кишилик ош пишмоқда. Даладан қайтаётган йигитлар ошнинг ҳидини олади. Чўпон қайнаётган қозончага кўзи тушган йигитларни меҳмондорчиликка таклиф қилади. Томоғи шамоллаб қолган Эргашвой учун кулбасидан бир боғ итузум олиб чиқади. Ҳикоянинг бошланишида Ботир чўпон билан аёлига қандай ичингиз ачиган бўлса, мутолаани тугатгач, уларга шундай меҳрингиз тушади: кўнглингиз ийиб, минг йиллик қадрдондек соғинасиз. Танимаган-билмаган талабаларга шунча меҳрибонлик, дилдорлик кўрсатаётган бу инсонларга тан берасиз. Ҳикоянинг финалида қалби бор одамнинг кўнгли бўшайди – Эргашвойга қўшилиб йиғлайсиз: руҳингиз енгил тортади…

Эргашвойнинг бегидир кўнгли, болаларча беғуборлигига ҳавасингиз келса, “Энг улуғ ишни мен қиляпман! Ўзбекнинг миллий ифтихори учун курашаяпман!” деган фикрлари эса қандайдир эриш туюлади. Чунки бугунги кун одами учун маданийлашган бир ўсимлик ифтихор эмас-да! Афсуски, шўролар даврида пахта халқимизнинг чинакам ифтихорига айланган, кўнгилда заррача иштибоҳ йўқ – ҳамма эргашвой эди!

Эргашвой расво бўлиб, шалаббо бўлиб ётоққа келади. Эртаси эрталаб туролмайди, иссиғи чиққан. Уйда қолади. Ётоқхонани тозалаб, у ёқ-бу ёқни супуриб-сидиради. Ёзувчи, бу ўринда, Эргашвойни ўз “мақсади” йўлида атайлаб ётоқда қолдиради. Мақсад, Ботир чўпоннинг ўғли Абдуқодир образини ёрқинроқ кўрсатиш, фариштадай бегуноҳ боланинг қалб оғриқларини-да эшитиш. Абдуқодир бешинчи синф ўқувчиси. Уям – пахтакор. Пахта теради, кўрак чувийди: мактаб ёпилган. Абдуқодир – дала учун туғилган янги авлод. У тенгқурлари сингари пахта фронтига жалб қилинган. Улар учун дала – мактаб, пахта – мураббий! Эргашвой Абдуқодир билан жўра бўлиб, уларнинг ҳаётини яқиндан ўрганади. Ёш Абдуқодир бола ақли билан отаси ҳарчанд мол боқмасин ордени йўқлигини, қўйи кам бўлса ҳам Эшимбойларнинг ордени борлигини билади. Унинг Эргашвой билан суҳбатда айтган мана бу гаплари жуда ҳам таъсирли: “–Укам ўлди. Доя кампир чала туғилган, деди. Ўлди. Кўмиб келдик. Кичкина эди”.

Бола фожиани тушунади. У йўқотиш нималигини, ўлим мудҳиш ҳодиса эканлигини кичкина ақли билан идрок қилади. У болалик билан эрта хайрлашган авлод вакили.

Эргашвой қишлоққа келганидан бери Ботир чўпон оиласини, уларнинг ҳаётини кузатади. Ёлғиз дераза, ёлғиз капа. Ботир чўпондан бошқа оила бу ерда кўринмайди. Англаган бўлсангиз, яна бир оиланинг пайдо бўлиши, уларнинг қўни-қўшничилиги асар руҳиятига унчалик мос тушмас, бор-йўғи тафсилотлар кўпайиб, охир-оқибатда ўқувчини чалғитар эди. Адиб усталик билан бу оилани ёлғиз танлаган. Агар бу ҳолатни рамзга йўядиган бўлсак, ўзбек халқи ҳам кенг даладаги ёлғиз кулба каби катта совет оиласида мана шундай ёлғизлатиб қўйилган. Унинг моддий-маиший ҳаёти, маънавий-руҳий эҳтиёжлари билан ҳеч ким ҳисоблашмаган. Шу маънода, бу аёл дунёга келиб нима кўрди? Меҳнат, заҳмат ва яна фарзанд доғи! У дард-у дунёсини меҳнат билан овутади. Алами ичида қолган аёл, аммо жуда ҳам иродали. Унинг ҳукуматга меҳри эри ва фарзанди меҳридан ортиқ бўлса ортиқки, асло кам эмас. У кулбасини, чорвасини, пахта даласини фарзандидай яхши кўради, ташлаб кетмайди, сабр қилади. Унинг сабр косаси бамисоли сарҳовуз! Ҳеч қачон тўлмайди… “Иши оғир, бола ташлагандир-да, деб ўйладим”, дейди Эргашвой.

Шўролар даврида республикада оналар ва болалар ўлими жуда юқори кўрсаткичларга эга бўлган. Оғир турмушнинг бутун заҳмати ожизалар зиммасига тушган. Қишлоқ хўжалигида турли кимёвий моддалар ишлатилиши оқибатида юқумли касалликлар авж олган: атроф-муҳит – табиат ва экология бузилган.
Ботир чўпон бир тарвузнинг ярим палласини касал Эргашвой учун илинади. Кечқурун эса талабаларни ошхўрликка чақиради. Йигирма чоғли эканлигини Ўрмон ака тушунтирса ҳам Ботир чўпон “кўнгил кенг бўлса бемалол сиғишамиз”, деб жавоб беради. Хуллас, ҳашарчилар ўнта-ўнта бўлиб боришади. Буёғини ҳикоядан ўқиймиз: “Тўрт киши зўрға сиғадиган хона эди. Бурчакда ғиштин печ. Оқланган. Лекин чойнинг доғи, ёғ тўкилган. Ерга икки қават палос солинган. Тўрда бир тахмон юк. Энсиз-энсиз кўрпачалар солинган. Тиқилишиб ўрнашдик. Сермеҳмон чўпон илжайиб, қувониб дастурхон ёзди. Қўш-қўш ёпган нон қўйди. Бир тақсимча оқ қандни сочиб ташлади. Кейин икки ҳовуч жийда билан майиз ҳам сочди. Кейин каттакон хум чойнакка кўк чой дамлади.Икки товоқ палов ҳаш-паш дегунча йўқ бўлди. Кейин босиб-босиб чой ича бошлашди”.

Мана сизга қишлоқда мол боқиб тирикчилик ўтказадиган чўпоннинг уйи. Оиланинг бор жиҳозу шароити – шу! Совет замонининг бирон-бир афзаллиги,­ қулайлиги йўқ бу ерда. Шўролар унутган, тараққиётдан четда қолиб кетган, фақат отамерос таёғига суянган чўпон оиласи. Эргашвой меҳмондорчиликка дўстлари қистови билан борган. Эҳтимол шу боисдир: “Касалликдан тузалмаганим, инжиқлик ҳам сабабдир… Лекин бир бурда нон ейишга истиҳола қилардим. Бу оила – камбағал оила эди”, дейди.

Бу ўринда йигит кечинмаларига, онг ости сезимларига баҳо бераётганда унинг ёши, мавқеи, ҳаёт тажрибаси ва, албатта, дунёқарашини инобатга олиш керак. Ҳурматли носиримиз асар қаҳрамонини муқаддимадаёқ бу ҳаётнинг буд-нобудликларига, қинғирлигу кирликларига аралашмаган тоза қалб соҳиби деб тақдим этади. Ўн саккиз яшар йигитнинг покиза эътиқоди, ҳалол-ҳаромни ажратиши, бир сўз билан айтганда, камбағалпарварлиги юқорида кўрилган парчада яққол намоён бўлди. Унинг кўнглида камбағалнинг нарсаси ўзига буюрсин. Бировлар эмас, ўзи есин, деган ўй бор: ўзини ноқулай сезиши, айбдордай тутиши шундан. Эргашвой образи мана шу жойдан катта кўлам касб этади ва баландлаб ўсади. У энди қатъиятли, иродаси бақувват, иймон-эътиқодли ўзбек йигити сифатида гавдаланади.

“Аёл мени кузатиб турган экан.
– Шу укамиз ҳеч нарса татимади-да, – деб қолди. – Ё бизни писанд қилмаяптиларми?
– Э, нимага…– Оловим чиқиб кетди. – Ўзим шу…”.

Ҳикоядаги бу саҳна-эпизод ўзига хос тугун. Аёл билан Эргашвойнинг биринчи тўқнашув-зиддияти. Хонадон бекаси талаба йигитдан чин хафа: ўзларини камситилган сезади. Ҳа, меҳмон тановул қилмагани учун! Меҳмоннинг уйдан қуруқ оғиз чиқиши уят. Тўғри-да, талабалар ота-оналари бағридан узоқда: емак-ичмагининг тайини йўқ. Ботир чўпон оиласи билан ҳашарчиларни синаштадай қабул қилади, уларнинг иссиқ-совуғидан хабар олиб туришни ўзларининг бурчи деб билади. Гўё ҳашарчилар уларнинг шахсий томорқасида ишлаяпти…Талабалар ҳам синамолдай тап тортмасдан кириб келаверади. Уй эгалари эса сидқидилдан хурсанд. Эргашвойгина бу камбағал оиланинг кунда-шунда меҳмони бўлишни ўзига эп кўрмайди. “Шу-шу, буларнинг уйига қайта кирмадим. Чўпон гапиради, хотини айтади, ўғли чақиради. “Хўп” дейман. Пайсалга соламан. Уларнинг кулбасига кунора кириб чиқадиган, дастурхонини қуритадиган болалар кўзимга ёмон кўриниб қолди. Аста-секин улар билан ҳам ҳамдардликни уза бошладим”, дейди.

Табиийки, ўқувчида бир талай саволлар туғилади. Эргашвой нима учун бу кулбадан оёғини тортди? Дўстларини-да ёмон кўриб қолиш сабаби нимада? Оиланинг камбағаллигими?

Мана шу ўринда уч хил характер намоён бўлаяпти. Чўпон – ҳотамтой! Унинг қўли, кўнгли, дастурхони очиқ. Ҳикояда бу жиҳатлар Ботир чўпон образида жуда ҳам табиий, ишонарли чиққан. “Ўхшатмасдан учратмас” деганларидек, чўпоннинг аёли ҳам фазилат бобида эридан қолишмайди. Эргашвой – оркаш, ғурури баланд, андишали йигит. Яна бир тоифа борки, бу – ўғри тузум томонидан таланган камбағаллар молига кўз олайтирган қароқчилар. Улар ҳам ўзбек, аммо эни бошқа уларнинг. Эргашвой чўпоннинг камбағаллигидан жирканаётгани, қочаётгани йўқ. Азбаройи раҳми келганлигидан, уларни аяганидан шундай қилмоқда. Ботир чўпон оиласи қўл учида кун кўраётган қишлоқ оилаларининг ёрқин мисоли. Мустабид тузумда халқ беҳад эзилган, пахтадан топадиган даромадига оиласини боқолмас эди. Аммо бу муаммони айтиш ҳам имконсиз: жамиятдаги умумий кайфият, одамлар юрагидаги ҳадик бунга йўл бермаган. Қўрқувга қурилган салтанатда умид ўлади. Бундай давлатнинг фуқароларида истиқбол қайғуси эмас, фақат қорин қайғуси бўлади. Миллатнинг қон-қонига сингиб кетган қўрқув тафаккурни чеклайди, инсон онги ривожланмасдан қолади.

“Ўзбек характери”да тасвирланмиш оила ўзини камбағал санамайди. Бундай ўй улар учун бегона. Эргашвой эса бу ҳолатни тушунмайди. Тушунмагани учун ҳам: “Камбағаллигини яширади. Қизиқ-а? Ҳолбуки, камбағал одам ўз ҳолатига кўниккан бўлади. Яширмайди. Бизникилар негадир… Худди жуда бой эди-ю, бирдан камбағал бўлиб қолгандай: шунинг учун ўкинч билан буни яширишга интилаётгандай туюлади менга…” деб ўйлайди. Эргашвойнинг ўйлари, ҳайронлиги бежиз эмас. Элимизда “Уят – ўлимдан қаттиқ”, деган мақол бор. Ўзбек азалдан ор-номусни ҳар нарсадан баланд тутган халқ: “Қўл синса ҳам енг ичида”, дейди. “Оғзинг қонга тўлган бўлса ҳам душман олдида тупурма”, деб айтади.

Эргашвойга қулоқ тутамиз: “Сурункасига ёмғир қуя бошлади. Икки кун овқатсиз қолдик. Шундоқ ҳам кўп болалар қарздор бўлишган эди”. Бундай вазиятлар пахта терганларнинг бошидан кўп ўтган. Айрим талабалар ўртоғининг косасидаги гўштни ёки олиб келган ярим кило қандини ўғирлаган бўлса, ке­йинчалик қишлоқ оралаб ўғирлик қила бошлайди: “Кечаси бир маҳалда ўнталаб, ўн бешталаб қовун-тарвуз кўтариб келишади. Эртаси штабда жанжал: кимдир ҳовлисига ўғри тушганини айтиб шикоят қилиб келган… Аммо энг катта ўғирлик…”

Хуллас, бир кечаси довул бўлади. Ботир аканинг бир отар қўй-эчкиси қўрадан чиқиб қочади. Ёмғирда шалаббо бўлган чўпон ҳашарчилардан молларни излаб топишда ёрдам сўрайди. Албатта, талабалар қадрдон акаларининг илтимосига кўра қўй-эчкиларни излашга тушади: “бир бўлагини пахтазордан, беш-олтитасини кўчадан, айрим хонадонлардан топиб” келишади. Лекин битта қўзи топилмайди.

Талабалар ётоққа қайтиб келишади. Тун ярмидан оққанда Азимжон ака Эргашвойни чақиради. Устун ёнида турган Ўрмон билан Мирзағолиб деган полвон йигит гап бор, дея йўл бошлашади. Эргашвойнинг “қаёққа бораяпмиз?” деган саволига ҳеч бири жавоб бермайди ва у ҳам “зим-зиё тунда қандайдир сирли иш билан илдамлаб кетишнинг ҳам завқи бор”, дея эргашиб кетаверади. Қишлоқ ортда қолади ва улар “қамишлар одам бўйи ўсган, жангалга ўхшаш ерга” бориб қолади. “Шунда бир қўзичоқнинг ожиз марагани” эшитилади. Эргашвой воқеани тушуниб-тушунмай Ўрмон акасидан “ахир бу кимники? Балки колхозники, балки… Э? Ботир аканинг йўқолган қўзиси эмасми?” дея сўрайди. Шунда Ўрмон: “Колхоз… Падарига лаънат! Бизни очдан ўлдиради! Ботир ҳам бир қўзидан айрилса, очдан ўладиган кимса эмас!” деб Эргашвойни жеркиб ташлайди. “Ахир, инсофларинг…” дейишдан бошқа чораси қолмаган Эргашвой “фақат нафратланар, ночорликдан фиғон чекар эди…”

У бу ердан кетмоқчи бўлиб “қишлоқ томонга бир-икки қадам” босади, аммо “курс­дошлар орасида ёлғизланиб қолиш, минг бир таъналарни эшитишдан” қўрқади. Мирзағолиб қўзини сўяди. Терисини шилиб, калла-почасини отиб юборишади. Бир тўп қамиш ёндириб, қўрига жигарини пишириб ейишади. Шундай қилиб, йигитлар уч-тўрт кун қизлар ётоғида гўшт қовуриб ейди. Эргашвой ўша қўзининг гўштидан бир бўлак ҳам емаган эса-да, ўзини ўғирликка шерик деб билади.

Ўғри ҳашарчиларнинг парвойи палак: “Ўрмонжон ака, Азимжон ака, Мирзағолиб, тағин уларнинг сафдошлари – бари сал совуқ ўтди дегунча, ё вақтида бак қайнамаса, Ботир чўпоннинг кулбасига кириб тиқилиб олишарди.

Чўпон билан хотини эса… хурсанд!”

Талабаларнинг қайтишидан бир кун олдин Ботир чўпон хотини билан ҳашарчилар ётоқхонасига келади: “Ботир чўпон қуллуқ қилиб, худди кириб ўтирмаса – биз у дунё-бу дунё юз кўрмас бўладигандек, таъзимлар билан яна уйига айтди”.

Ўғри талабалар Ботир чўпоннинг кулбасида бир маҳалгача ўйин-кулги қилиб ўтиришади. Эргашвой ётоқда ўзини ухлаганга солиб ётади. “Йигитлар келиб, чироқни ёқишгач, мен тўғримда тўнғиллай-тўнғиллай, ўтиришди. Азимжон аканинг бир нидоси ёдимда қолди:

– Биз аблаҳмиз! – деди инграб. – Кўра-била туриб аблаҳлик қиламиз. Биз қанақасига ўзбекмиз-а? Ана уларни ўзбек деса бўлади. Нима дединг, Ўрмонжон?
– Биз анча бузилганмиз, – деб пўнғиллади Ўрмон ака. – Лекин ҳаётнинг ўзиям мажбур қилади-да, кишини.

Уларни мажбур қилмаяпти-ку?
Нимага?
– Шу, энди… Балки пул йиғиб берармиз-а?

Кейин яна мен ҳақимда гапиришди. Биттаси, овозидан билолмадим, тик турганча:

– Шу Эргашвойнинг ичига тепсанг-да! – деди. – Кўзимга итдан баттар кўриняпти… Энди, бир умр кулиб юради биздан, ярамас. Ёввойи…
– Парво қилма, – деди Ўрмонжон ака. – Бунақалар ҳаётда бўлади…”

Асардаги мана шу саҳнани ҳикоянинг авжи нуқтаси дейиш мумкин. Йигитлар қандай ҳолат ва сабаб бўлишидан қатъи назар, Ботир чўпон ва унинг оиласи ишончига хиёнат қилди. Халқона айтганда, тузини еб тузлиғига тупурди. Лекин уларни уят ҳисси, виждон азоби, энг муҳими, Эргашвойнинг борлиги, қўшилмасдан чеккагир бўлиши қийнайди. Кўрганингиздек, хиёнаткорлар қорни тўқ, ширакайф ҳолатда ўзларини яниб, қилмишларидан уялиб, айбига иқрор бўлади. Мана шу иқрор бўлиш манзарасини тор маънода уят, кенг маънода трагик ҳолат, деб айтиш мумкин. Одамзоднинг ижтимоий махлуқлиги ғолиб келган кундан бошлаб унинг маънавий – руҳий дунёси таназзулга юз тутади. Шу маънода, “Ўзбек характери”да тасвирланмиш қўли эгри ҳашарчилар осмондан тушгани йўқ. Улар бизнинг миллатдош – ўзбегимнинг бир шажараси. Турфа характер, турли қиёфа, ранг-баранг дунёқараш. Ҳолбуки, ўзбек! Миллий табиа­тимиздаги қусур ва иллатлар ёрқин тасвирланган ушбу ҳикоя, шак-шубҳасиз, миллий адабиётимиз ютуғидир. Гапнинг мавриди келганда бир мулоҳаза: миллат, халқ характери, ташқи ва ички қиёфаси асрлар маҳсули эканлиги антропология, этнология, этнография ва ҳоказо фанлар мутахассислари томонидан кенг ўрганилган. Минг йиллар давомида қўшилиб кетган қонлар – этник хилма-хиллик, маданият­лар беиз кетмаган, хом-пишиқ аралаш мева берган. Шундай экан, халқимизга хос фазилат ва иллатлар илдизи ҳам тарихимиз каби қадимийдир. Нафақат бугунги Ўзбекистон, балки бутун минтақа ва унга яқин ҳудудларда яшаб ўтган халқлар, сулолалар, империя ва давлатлар, ҳукмрон динлар таъсирини инкор қилиб бўлмайди.

Эргашвой биз билган, кўрган ва кўниккан муҳит учун ҳам, Ботир ака ва унинг аёли, ҳамсабоқ дўстлари учун ҳам БЕГОНА. У бир қарашда ювош, гўл, одамовидай таассурот қолдиради, аммо сийрати… Эргашвой туйғу одами. Унинг ҳислари тоза. Нафсга, нафсоний дунёга муҳаббат қўймаган…

Бир қарашда абжир, тегирмондан бутун чиқадиган дўстлари такаббурлик билан Ботир ака ва аёлининг меҳру муҳаббатини қозонади. Сабаби, чўпон оиласи сунъийликни, сохтакорликни билмайди.

Эр-хотин содда феъли туфайли, ўзлари каби беғараз Эргашвойни тушунмайди. Нафақат тушунмайди, балки унинг БЕГОНА эканлигини очиқ-ойдин таъна ҳам қилади: “Мен титраб-қақшаб уларнинг олдига бордим.

– Ботир ака, опа… мен сизларни жуда яхши кўраман, – дедим. – Хафа бўлмангизлар.
– Йўқ, сиз бизни яхши кўрмайсиз, – деди хотини.

– Бошдан ёмон кўриб эдингиз.

– Рост, ука. Писанд қилмадингиз бизни, – деди шунда чўпон ҳам. – Анави йигитлар бошқача…

– Ахир мен сизларни жуда-жуда ҳурмат қиламан.
– Бекор гап, – деди аёл.
– Ҳа, – деди эри.

Абдуқодир менга ётсираб қараб турарди.
– Шунақа”.

“Ўзбек характери”, бу – руҳоний ва нафсоний мунозара ичида яшаётган инсон характери! Халқининг қусурларини-да мардона тан олиб тасвирлаган адиб чин миллатпарвар адибдир. Яратганнинг хоҳиш-иродаси билан нозил қилинган динлар ва муқаддас китоблардаги даъватларни тўла англамаган, қалби муҳрланган одам болалари то ҳануз нафс домида эканини дунёда содир бўлаётган қонли можаролар кўрсатиб турибди-ку?! Ҳикоядаги Ботир чўпон сингари инсонларнинг қалби гўзал. У нафсига қул эмас. Чўпоннинг олижаноблиги, инсонийлиги ўзини билган ҳар бир миллат учун ҳурмат ва эҳтиромга сазовор фазилат. Буни фақат ўзбекка хос, деб талқин қилиш ҳам унчалик тўғри бўлмас. Айтиш мумкинки, бу образлар туб моҳияти билан ёзувчи Шукур Холмирзаевнинг айнан ўзи. Ҳикоядаги қаҳрамонларнинг покдомонлиги, мардлиги ва бағрикенглиги, қаноати ва шукронасидан билса бўладики, устоз Шукур Холмирзаев, худди қаҳрамонлари каби мардона яшаб ўтди. Хулоса ўрнида бир фикр: дунёга очиқ кўз билан боқайлик. Токайгача жаҳон адабиёти деганда қандайдир бегона, сирли, олисдаги кимнидир тушунамиз. Ахир, одамни одамдай тасвирлаган, ахлоқий-руҳий етукликка ундаган бадиий баркамол асар дунё адабиётига дахлдор-ку?!

Саҳифани безашда рассом Йигитали Турсунназаров асарларидан фойдаландик.

Jigitali-Tursunnazarov.-Triptih.-Hlopkorob-v-85-m-godu.-1984-2009.jpgShukur Xolmirzayev
O’ZBEK XARAKTERI

091

Men bir voqeani aytib beray.

008Ikkinchi kursda paxtaga bordik. O‘sha Bo‘ka rayoniga. Chetdagi bir kolxoziga. Mana shu o‘zimizning Surxon vohasiga o‘xshab ketadigan joylar ekan: har qadamda qiyoqlar o‘sgan. Bog‘-bog‘ yosh qamishning tagi bilan o‘tqazib qo‘yganday. Yeri jiqqa ajriqzor. Mol o‘tlaydigan, bolalar chillak o‘ynaydigan yer-da!
Qadrdon, men uning o‘zimga, mana shu ko‘ngil qurg‘urga yoqqan joyini aytdim: bunaqa joylar yoqadi-da!

Xullas, ana shu ajriqzordan sal o‘tgandan keyin qishloqcha boshlanadi. Yigirma-o‘ttiz xonadon tursa kerak. Tomlari bari — loysuvoq, devorlari guvala. Biz borganda jami tomlarga pichan uyulgan, yomg‘ir yog‘ib o‘tgan payt edi, pichanlar sap-sariq. Ba’zisining ustida yosh bolakaylar o‘tirardi.
Bizni ko‘rib qiyqirib yuborishdi. Bechoralar… Toshloq ko‘chada mashinamiz to‘xtadi. O‘qituvchilar o‘zaro kelishdilar. Bizni shu yerdan burib, pastlikka endirib ketishdi.

Bitta brigadirning bitmay qolgan peshayvonli imoratiga joylashadigan bo‘ldik. Buyam shunchaki somon suvoq qilingan. Deraza-romlari yo‘q. Yer zax. Odatdagi… baraklardan farqsiz edi. Farg‘onalik, toshkentlik bolalar orasida mendan yoshi ulug‘lari ko‘p edi: birlari armiyani bitirib kelgan, birlari texnikumni… Biz endi, o‘zingiz qatori o‘nni bitiriboq, universitetga kira qolgan edik. Shuni aytish kerakki, savod masalasida ham ulardan kam emas, ba’zan balandlik ham qilib qolardik: harqalay o‘nni bitirib, to‘g‘ri universitetga kirgan bolamiz. Bilimlar hali svejiy… Bundan tashqari, o‘zingizga ma’lum, kamina kutubxonaning, ayniqsa, fundamental kutubxonaning faol o‘quvchilaridan.

Lekin uyatchanligimiz ham bor. Baribir ularga — vodiylik, toshkentlik bolalarga nisbatan qishloqimiz-da, to‘g‘risi. Balki «uddalik» bobida ham ancha jo‘n edik.

Yo‘q? E! Sizni o‘sha uyga joylab qo‘ysa, nima qilardingiz? Kolxoz idorasidagi bug‘altirning xonasidan pechni qo‘porib kelarmidingiz? Kelolarmidingiz? Yo‘q. Deraza o‘rniga nima tutar edingiz? To‘l… Uni qayerdan topardingiz? Ana shunday… Men endi «udda» deyapman, gap shundaki, o‘sha paytda ular menga hatto olg‘ir bo‘lib ko‘ringandi… Ha-da, uy isib qolgandan keyin albatta yoqadi!

O‘rmon degan bir kurskomimiz bor edi. Novcha, oriq yigit. Uch yil universitetga kirolmagan. Sibirga pomidor, piyoz oborib sotgan. Poyezddagi sarguzashtlarini eshitsangiz, heye… Pishiq. bolalar-da! Komsorgimiz ham Azimjon degan yigit edi. Nuqul Remark bilan Xemingueyni o‘qib: «Bizning yozuvchilarimiz yolg‘onchi», deb yurardi. Men? Albatta unga qarshi turardim!..

Shunday qilib, joylashib oldik. Yerga poxol to‘shadik, ustiga chodir yoydik. Keyin, ko‘rpa-to‘shakni yozdik. Choynak, chelak ham topib kelishdi.

Kech bo‘lib qolgan edi. Bilasiz, dastlabki kecha uxlash qiyin. Latifa aytishardi bolalar: «Siz ko‘rgan o‘sha afandi, siz bilgan o‘sha afandi…»

Bolalar darhol to‘rni, yon tomonlarni egallab olishgani uchun menga eshik og‘zidagi joy tekkan edi, bilmadim, kechasi eshik ochilib ketganmi, sahar tursam, burun bitib qolgan.

Havoda zildek og‘ir, qoramtir bulutlar aylanar, lekin etakdagi paxtazor yaqqol ko‘zga tashlanar edi. Ikkinchi terimdan chiqqan. Ko‘p g‘o‘zalar barg to‘kib, sarg‘ayib qolgan.

Ayvon ustuniga suyanib, tomosha qila boshladim: paxtazor chetida tutlar. O‘sha tutlar… U yer-bu yerda chug‘urchuqlar galasi uchadi. Tutzorning narigi tomonida bo‘zrang bir uzun imorat ko‘rinardi. Uning oldida bakni qaynatishyapti shekilli, bak karnayidan qizil alanga chiqib qolardi.

Keyin, shundoq pastlikdagi — paxtazorni bizdan ajratib turgan ariq bo‘yidagi yolg‘iz kulbaga ko‘zim tushdi. Uning ham tomiga pichan bosilgan. Pichan ustida chumchuqlar g‘ujg‘on: chiriq-chiriq… Ariq bo‘yida esa bir qoraqalpoq kursdoshim, ha, o‘sha — Saparboy maykachan bo‘lib chopib yuribdi.

Bet-qo‘lni yuvgani pastga endim.
— Yechin. Yugur. Fizkultura qil! — dedi Sapar.

— E, piskulturam chiqib turibdi, — dedim. Shunda qarasam, haligi kulba… odam yashaydigan uycha ekan. Men, bilmadim, uni bostirma deb o‘ylabmidim, hayron qoldim. Kichkina derazasi bor.

Uychaning oldida esa, bilasizmi nima, o‘rmak… o‘rmak tikilgan. Bir ayol katta taroq bilan gursillatib urib, kalavani qatimlar orasidan u yoq-bu yoqqa otib, sholcha to‘qiyapti. Sekin unga yaqin bordim: bu manzara ham bizning ko‘ngilga yaqin-da, qadrdon!

Ayol sharpamni sezib, boshidagi gardi ro‘molini peshonasiga tushirdi.
— Salom alaykum, hormang, opa? — dedim.

— Keling, uka, — dedi u. — Xush kepsizlar… Yaxshi joylashib oldinglarmi?
— Ha, rahmat. Juda-a yaxshi joylashdik… Shu uyda yashaysizlarmi ?

— Ha, — dedi u. — Xo‘jayin molga ketgan. «Molga ketgan!»
— Mol ham boqasizlarmi? — dedim.
— Ha, kolxoz bir otar berib qo‘ygan.

«Bir otar!» O, Toshkentda bu so‘zlarni eshitmaysiz-da, mexribonim. Ana shunday qilib, bularga birdan ko‘nglim ilidi.

— Echkimi, qo‘ymi? — dedim.
— Aralash.

Qarasam, uychaning nari tomonida uzun qo‘ra bor. Tevaragi shox-shabba bilan o‘ralgan. Sekin o‘tdim. Qiy hidi… Ha-ha-ha! Qo‘raning engaragidan qaradim: yetmish-sakson mayda mol sig‘arkan… Men nimagadir, bu yerlarda ham odamlar faqat paxtani biladi deb o‘ylardim. Endi deng, mol tufayli paxtayam ko‘zimga yuz chandon yaxshi ko‘rinib ketdi.

Buning ustiga, havo yumshoq. G‘o‘zalar yuvilgan, namxush. Barglari, poyalari sariq. Ariqchada tiniq zilol suv oqyapti… O! O‘sha paytlar Bo‘kadayam suvlar toza bo‘lgich edi. Ximikatlar ham kam sepilardi, nazarimda. Lekin men bu tomonlariga e’tibor qilmaganman… Chunki o‘zimiz tarafdayam ximikat, suv notoza, ul-bul degan gaplar kam bo‘lardi.

Xullas, men Surxonning bir burchagiga kelib qolgan edim.

Shu payt uydan — yotog‘imizdan bolalar ham birin-ketin ko‘zlarini uqalab, har yoqqa qarab tushib kela boshladi. Ba’zisi Saparga qo‘shilib chopishga tushdi. Ba’zilari paxtazorga oralab ketishdi. O‘rmon aka o‘rmak to‘qiyotgan ayolning qoshiga keldi.

— Qalaysiz, opa? Hormang!
— Bor bo‘ling, uka… Kelib zap ish qildilaring-da…

— Ha, endi, sizlarga yordam bermasak bo‘ladimi? Ko‘k choy bormi? Qurug‘idan.

— Bor, bor. — Ayol etagini apil-tapil tushirib, taroqni tashlab, kulbaga kirib ketdi. Oyog‘ida eski kirza etik, uzun sochlari uchida sochbog‘. Rangi o‘ngib ketgan ko‘ylagi g‘ijim. Sal o‘tmay bir banka bilan bir parcha gazeta ko‘tarib chiqdi. Gazetani O‘rmonga berib, ustiga bankani engashtirdi. Bir hovuchlar choy to‘kildi. O‘rmon:
— Bo‘lar, rahmat, — dedi.

— Kerak bo‘lsa…
— Kerak bo‘lsa, yana so‘raymiz…

— Bemalol, og‘ajon. He, paxta, paxta… Mana, sizlar ham o‘qishlarni qoldirib, ota-onalaringni tashlab keldinglar. Baraka topinglar. Rahmat…

— Endi, terish kerak-da! — dedi O‘rmon aka… — Ha, paxtaning kilogrami necha tiyindan?
— Shu, o‘n tiyinmi, besh tiyinmi, men ko‘pam farqiga bormayman.

— E! Unday bo‘lmasa kerak! — dedi O‘rmon aka. Keyin kuldi. — Yaznamiz (pochcha) bilsalar kerak?
— Ha. U kishi biladilar.

— Yaxshi… Sizlar ham biron yoqdan kelganmisizlar deyman?
— Yo‘-o‘q, biz shu yerning odami.
— Bundan boshqa uchastkalaring ham bordir-da?

— Yo‘q, og‘ajon. Bori shu… Buyam yaxshi. O‘zimiz uch jon. Jiyaningiz otasi bilan ketgan… Cho‘pon bo‘laman deydi. Halizamon kep qoladi. Choyni qayerda ichasizlar?

— Choyni? Hm, buguncha endi yotoqda. Keyin yana o‘ylab ko‘ramiz.

Men O‘rmon akani hozir qitmir, suqatoy qilib ta’riflayotganga o‘xshayman. Yo‘q, bir hisobda u o‘zicha haq edi: bizniyam o‘ylardi, harqalay.

Shundan keyin terimga jo‘nadik.

Kun chiqib, uyam sarg‘ayib nur sochyapti. Biz etaklarni bo‘yinga ilib, xuddi oshhalolga borayotgan podachiday ketyapmiz. E, do‘stim, menga mana shunday kun zarda berib chiqayotganda namxush so‘qmoqlardan yurish ham yoqadi-da!

Tepangda chug‘urchiqlar o‘ynaydi. Oyog‘ingga ho‘l yaproqlar o‘ralashadi. Unda-bunda xirmon joylardan bug‘ ko‘tariladi. Ko‘rganmisiz? G‘o‘zaning qavachog‘i yonishga mahtal bo‘ladi. Uzoq vaqt uyulib yotsa, tutun ham chiqib ketadi.

O‘sha kuni terdik. Uyat o‘limdan qattiq… El qatori terdim. Lekin burun ochilmadi.

Qaytayotganimizda haligi kulba biqinida qozon qaynayotgan ekan. Endi Azimjon aka qozonga yaqin borib, hidlab ko‘rdi-da:
— Osh, — dedi bizga qarab.

— Hu, — dedi O‘rmon aka, — qozoni kichik ekan-da.
— Yuring, yuring.
— Shoshmang. Ho, xo‘jayin!

Uychadan kalovlanib, qotma, qora choponining tirsaklari yirtilib paxtasi oqqan, soqoli o‘siq, chuvak yuzli yigit chiqdi. Xuddi o‘ngirini bosib oladigandek surilib-shoshilib kelib, biz bilan bir-bir ko‘rishdi.

— Xush kepsizlar, xush ko‘rdik! Qani, uyga marhamat!

— Oldin yuvinib olaylik-chi, — dedi O‘rmon aka. — Aytmoqchi, bir ukamizning tomog‘i shamollab qopti. Burning ham bitgan-a? — deb so‘radi mendan. — Shu, shu… Dori-pori topiladimi? Medpunktlaring markazda ekan, bu yer — Kamchatka.

— E, topiladi-da. Dori topiladi! — Yigit etigini qo‘lantayoq kiyib chiqqan ekan, oyog‘idan tushib qoladigandek talpanglab uyga kirdi.
Keyin bir bog‘ ituzum olib chiqdi.

— Shu bo‘ladi, tomoqqa bog‘lasalar, — dedi.
— Bo‘ladi, bo‘ladi! — dedim. — Ozginasi bo‘ladi.
— E, ozginani nima qilasan? — dedi O‘rmon aka. — Hali yana kerak bo‘ladi.

Ituzumni olib yotoqqa keldim. Unga tikilaman: tanish-da bu o‘simlik ham! Qadrdon, bizdayam bir momo bo‘lgich edi. Bobomiz bosmachilarning otlariga xashak bergani uchun «xalq dushmani» deb otilib ketgan, undan qolgan o‘n bir kursoqni boqaman deb umrini toq o‘tkazgan kampir edi. Ularniyam birin-ketin yaratganiga topshirib, bizning maymoq ota bilan qolgan…

O‘sha kampir davolardi shunaqa ituzumlar bilan… tomoqlarimizni. Tildan tersak chiqsa, oq gulbutani quritib-ezib, kukunini separdi. Hech narsa ko‘rmagandek bo‘lib ketardik.

Omborimizda mana shunday ituzum bog‘laridan yog‘och qoziqlarga osib qo‘yardilar.

Biz ham devordagi bir mixga osib qo‘ydik. Keyin mevasidan bir hovuch olib, bo‘z etakning chetidan bir parchani yirtib, mevani ezib-ezib tomoqqa ko‘tardik.
Ertasi ko‘zimiz charaqlab ochilib, terimga chiqib ketdik.

Bizga choy qaynatiladigan bak ortidagi kulbalarning orqasida hududsiz dalalar bor, biz o‘shayokda paxta terardik. Har joy-har joyda mitti-mitti shiyponchalar qo‘nqayib turardi. Yeri zax, devorlari qabarib ketgan, atrofida tuproq o‘ynab yotar, unda sichqon-kalamushlarning izlari ko‘p edi.
Biz goho o‘shanday kulbachalarga kirib dam olardik.

Men, men o‘zim o‘shanaqa joylarda izg‘ishni yaxshi ko‘rardim. Shunday shiyponchalarning yaqinidan albatta biron ariq o‘tgan bo‘lar, uning qirg‘oqlaridan qamishlar g‘ovlab ko‘tarilgan, qamishlar ichida turfa tikanlar qizil, sariq bo‘lib gullagan, o‘shalarning ham yolg‘iz tomoshachisi biz edik.

Ba’zan egatlar ichida tarvuz, qovun palaklari chiqib qolardi. Albatta, bitta-ikkita burishgan, tirishgan tuynak bo‘lardi. Ammo uni yorib yesangiz, mazasi… tilni yoradi. E, azizim, menga — bir faqir studentga shunday tuyulgan-da! Bo‘lmasa ichi tushgan, ayniy boshlagan tarrakning nimasi shirin? Balli, odam degan munday injiq bo‘lmaydi: boriga qanoat qilish kerak…

Terimda esa, hamma vaqt qorningiz to‘ygan qo‘zining qorniday bo‘lmasligi o‘zingizga ma’lum… Bir tuyur go‘shtu makaron solinib qaynatilgan sho‘lan-sho‘rva mana shunday… joningizga tegib ketadi: rahmat.

Hozir paxtani yomonlash, uning mehnatini olamdagi eng og‘ir mehnat deb atash modada. Bir hisobda, haqiqatdan ham, shunday. Biroq, terim paytidagi romantika!

Tonglarni eslang! Tuprog‘i nam tortgan so‘qmoqlarni. Yiroqda arava yo‘ldan ko‘tarilgan changni ufkdan endi bosh ko‘tarayotgan quyosh yog‘dulariga yo‘g‘rilib, zarrin bir to‘zonga aylanib turishlarini eslang! Buning ustiga, o‘sha paytda: «Eng ulug‘ ishni men qilyapman! O‘zbekning milliy iftixori uchun kurashyapman!» deb o‘ylab tursangiz. Bitta o‘rtog‘ingiz o‘yinqaroqlik qilib, kamroq paxta tersa, ko‘zingizga yov bo‘lib ko‘rinsa…

Bitta go‘zal, nozik qiz ipakdek barmoqlari chanoqlarga tilinib, qoni chiqib, doka bilan bog‘lab olib, endi zo‘rg‘a terayotganini ko‘rsangiz: «E, shaharlik oyimqiz! Soyapar-da, soyapar!» deb ichdan haqorat qilar edingiz!

Ha-da, avvalo, o‘zim haqimda gapiryapman! Yo hikoyamni tugatib qo‘ya qolaymi? Mayli…

Rasvo bo‘lib, shalabbo bo‘lib yotoqqa yetib keldim. Ertasi saharlab turish kerak, terimga chiqish kerak. Yomg‘ir, qor — paxtaning oldida kapeyka!
Kiyim-boshni yuvib, pechga tutib sal-pal quritdim. Keyin bir dono o‘rtoqning maslahati bilan: «To‘shakda qurib qoladi», deb kiyib yotdik. Ertasi rasvogarchilik.

— Juda nozik ekansiz-da, shoir, — dedi O‘rmon aka.

Nozik, xayolparast odamlarni «shoir» deb atash o‘shanda rasm bo‘la boshlagan edi. Qandaydir redaksiya xodimidan chiqqan deyishadi bu gapni… Bizning tarix-arxeologiya gruppamizdagi studentlar orasidayam redaksiyalar bilan yaqin yigitlar bor edi. Kamina ham redaksiyalar bilan bog‘liq gaplarga qiziqardim.

Men kecha «anavi qizlar» yotog‘idan kelayotganimda loyga belanganimni ayta boshlagandim, Azimjon aka dakki berdi:

— Ayrilganni ayiq yer, bo‘linganni — bo‘ri! Siz ketvoribsiz! Biz rosa izladik.
— E, u joy o‘zi…

Saparboy — haligi qoraqalpoq yigit menga yaqin edi. Kim biladi, Surxondagi ayrim elatlarni o‘zlariga yaqin olishadimi, deb o‘ylardim. Endi albatta bu narsani yaxshi bilamiz… O‘shanda shunchaki do‘st, hamfikr edik. Shu yigit:
— Qol, sen uchun ikki fartuk paxta terib beraman, — dedi.

Ikki fartuk paxta — bu olamjahon mehnat! Bu — kamida ikki-uch ming marta egilib-ko‘tarilish degani. Yana qancha mashaqqati bor… Ko‘nglim buzilib, unga nima minnatdorchilik bildirishni bilmay qoldim. Boshim aylanar, ichim o‘z-o‘zidan yonib ketayotgandek edi. Azimjon aka ham peshonamga qo‘l qo‘yib:

— Qoling. Mumkin emas. Jon ham kerak, — dedi.
Qarang, odamlar qanday realist.

Qoldim. Bolalar ketishdi. Uyda yotib qolgan bemor uchun ham shart shu edi: u yoq-bu yoqni supurib-sidirib qo‘yishi kerak. Birato‘la qutulay deb uyni supurdim. Ayvonlarniyam tozaladim. Axlatni imorat orqasiga o‘tkazib to‘kib qaytayotgan edim, bir manzarani ko‘rib qoldim.

Jo‘xoripoya chetida, yovvoyi supurgi panasida bitta o‘n-o‘n bir yoshlardagi bolakay qo‘lchalarini tizzasiga tirab nari tomonga qarayapti. U yoqda bo‘lsa, paxsa devorga taqab to‘kilgan somon ostida bir sariq it yotibdi.

Men ham qiziqib, bolaning yoniga bordim. Shunda it g‘ingshib, sapchib turdi-da, devordan oshib o‘tdi. Saldan so‘ng mushtdek kuchukvachchani tishlab, buyoqqa sakrab o‘tdi. Yerga qo‘yib yaladi. Yana yotdi.
— Qiziq-a? — dedim.

Bolakay cho‘chib tushdi. Aft-basharasi kir, telpagining qulog‘i peshonasiga tushgan edi.

— Ha, — dedi u tashvish bilan. — Bu yer ko‘cha, opketishadi bolalar… Men bolasini hovliga o‘tkazib qo‘yaman, bu uyasiga olib o‘tadi. U yoq yaxshi-ku?

Men xo‘rsindim.
— Ming qilsayam o‘zining uyi-da… Sen kimning o‘g‘lisan?

Odamzod qiziq-da, a? Uning kimga o‘g‘il bo‘lishini menga nima ahamiyati bor deng?

— Botir cho‘ponni, — dedi.
— Ha-a, ordeni bormi?

— Yo‘q. — U g‘amgin tortib qoldi. — Eshimboyning ordeni bor. Lekin qo‘yi kam…

Ana, yosh bolalar ham o‘sha maxinatsiyalarni bilardi.

— Hechqisi yo‘q, — dedim. — Seni otang ham oladi. Botirboy zo‘r cho‘pon! A, uylaring shu devor orqasidagimi?
— Ye-e! — dedi u ustimdan kulganday. — Ana-ku! Sizga otam ituzum berganda, men derazadan qarab turib edim… Yana kerakmi? Ko‘zingiz yoshlanib ketyapti!

— Yo‘q. Ituzum bor, — dedim. — Aka-ukalaring ham bormi?
— Ukam o‘ldi. Doya kampir chala tug‘ilgan, dedi. O‘ldi. Ko‘mib keldik. Kichkina edi.
— Attang, — dedim.

Shu yerga kelib joylashgandan beri haligi ayol bilan erining yashash sharoiti, yotish-turishini ham ko‘rib turardim: ayol tong otmasdan uyg‘onardi: sigir sog‘adi, erini kuzatadi, keyin o‘rmak to‘qiydi… Kun ko‘tarilaverganda, ariqning u betidagi paxtazorga tushadi: kechgacha bir qopni tikka qilib qo‘yadi. Kechasi ham allamahalgacha ularning kulbasidagi yolg‘iz derazadan ariq bo‘yiga nur tushib turardi.

O‘rmon aka bilan Azimjon aka, tag‘in uch-to‘rt bolalar ularning choyini ichib chiqqan, bir-ikki marta ovqatlarigayam sherik bo‘lgandi.
Shu narsalarni o‘ylab: «Ishi og‘ir, bola tashlagandir-da», deb o‘yladim.

Bilasizmi, ey qadrdon, ko‘zimiz ochiq bo‘lgani bilan ojiz ekanmiz-da: siz ham shunday g‘arib kulbalarda yashayotgan dehqonni, paxtakorni ko‘rgansiz. Albatta… Lekin buni tan olmas edik-a? Qanday ablah ekanmiz!

Tavba, buni tan olishdan uyalar edik. Birovlardan ham yashirar edik.
Shoshmang-shoshmang, bu yerda gap bor: bu narsa — faqat qo‘rquvdan deb o‘ylaysizmi?
Gumonim bor. Bechora o‘zbekni bilasiz-ku: o‘zi yemasdan mehmonga tutadi…

Kambag‘alligini yashiradi. Qiziq-a? Holbuki kambag‘al odam o‘z holatiga ko‘nikkan bo‘ladi. Yashirmaydi. Biznikilar negadir… Xuddi juda boy edi-yu, birdan kambag‘al bo‘lib qolganday: shuning uchun o‘kinch bilan buni yashirishga intilayotganday tuyuladi menga… Balki boshqa — bizning aqlimiz yetmaydigan sabablar bordir?

Bolaning ismi Abduqodir ekan.

Birga-birga ayvonga keldik.

— Itga tegma, — dedim. — Senga o‘zingning uying yaxshi, unga o‘ziniki yaxshi.
— Bu yerdan yomon bolalar o‘g‘irlab ketadi. Sotadi, — dedi Abduqodir.
— Kimga sotadi?

— Sotadi-da… Bitta gektarchi karis oltita kuchukni sotib olib ketgandi.
— O‘qiysanmi?
— Beshinchida… Tushdan keyin maktabga boramiz. Hey keyinroq ko‘rak chuviymiz.
— O‘qish nima bo‘ladi?

— To‘xtaydi! — deb kuldi u. — Kelasi yildan paxtaga chiqamiz!.. Men hozir ham paxta teraman. Opamga terishaman… Kitob? O‘qiyman. «Robinzon Kruzo» bor. Bitta felsher tashlab ketgan. O‘tgan yili… Ukamni ko‘rgani kelgandi… Men yig‘ladim. Keyin shu kitobni berdi. Yaxshi kitob!

Azizim, men ham xuddi shu bolakayning yoshida o‘qigan edim o‘sha kitobni. Siz ham…
Biografiyamiz qanchalar yaqin-a?

Hikoyamni cho‘zib yuboryapmanmi? Shoshib qayerga borasiz, qadrdon? Goho miriqib gaplashib, o‘ylashib olish ham kerak-ku? O‘sha damlarni qaytadan yashab, a?
U xotiralar odamning yuragini tozalaydi. Shundoq ham fisqu-fujurga, keraksiz koni ziyon o‘ylarga to‘lib ketgan bu ko‘krak… Sigaretdan cheking.

Shunday qilib, Abduqodir bilan jo‘ra bo‘lib qoldik.

Tutzor ortidagi barakda qizlarimiz ham turardi. Ulardan ham ikkitasi kasal bo‘lgan ekan, doktor keldi. Meniyam ko‘rib, analgin-panalgin deganlaridan berib ketdi.

Uch kun qattiq yotdim.

To‘rtinchi kun edi, shekilli, ayvonga chiqayotsam, Botir cho‘pon bitta tarvuzni qo‘ltiqlab pastga tushib ketdi. Shu kuni tushdan keyin, havo ochilib, kun yana qizidi.

Kechga tomon yana uyni supurib bo‘lib, ayvonda ustun tagida cho‘nqayib o‘tirgandim. Abduqodir yarim palla tarvuzni ko‘tarib, pishnab chiqib kela boshladi.

O‘zi bitta tarvuz olib tushishgan edi…

— Sizga. Yeng, — dedi. — Otam berdilar. Opam, yesin dedilar… Keyin kechqurun uyga kirar ekansiz.
— Yemayman. Rahmat. Qornim to‘q, — dedim.

— Yo‘q. Yeysiz! — dedi u men bilan urishadiganday. — Siz kasal. Bu tarvuz yaxshi ekan.
— Yemayman.

Abduqodir turdi-turdi-da, tarvuzni shartta yerga qo‘yib, chopib tushib ketdi.

Bolalar terimdan qaytgach, haqiqatdan ham Botir cho‘pon chiqib kelib, bizlarni uyiga aytdi:
— Kelinglar, ukalar. Bir osham osh qilgan edik. Sizlarga rahmat. Bu yerda ota-onalaring yo‘q…

— E, uyingizga sig‘maymiz-ku? — dedi O‘rmon aka.
— Ko‘ngil keng bo‘lsa, bemalol sig‘ishamiz, — dedi cho‘pon. — Tushinglar.

— Biz axir yigirma kishi!
— Bo‘lmasam, yigitlar, o‘ntamiz bugun mehmon bo‘lamiz. O‘ntamiz keyin! — dedi O‘rmon aka.

Meni qo‘ymay olib bordilar.

To‘rt kishi zo‘rg‘a sig‘adigan xona edi. Burchakda g‘ishtin pech. Oqlangan. Lekin choyning dog‘i, yog‘ to‘kilgan. Yerga ikki qavat palos solingan. To‘rda bir taxmon yuk. Ensiz-ensiz ko‘rpachalar solingan. Tiqilishib o‘rnashdik.

Botir cho‘pon iljayib, quvonib dasturxon yozdi. Qo‘sh-qo‘sh yopgan non qo‘ydi. Bir taqsimcha oq qandni sochib tashladi. Keyin ikki hovuch jiyda bilan mayiz ham sochdi. Keyin kattakon xum choynakka ko‘k choy damladi.

Ikki tovoq palov hash-pash deguncha yo‘q bo‘ldi. Keyin bosib-bosib choy icha boshlashdi.

Men… qanday o‘tirganimni bilmas edim. Kasallikdan tuzalmaganim, injiqlik ham sababdir… Lekin bir burda non yeyishga istihola qilardim.
Bu oila — kambag‘al oila edi.

— Ha, paxtalar ham oyoqlab qoldi… Qani, bu yashash qalay endi? — dedi O‘rmon aka. — Yig‘ayapsizlar deyman-a? Ha-ha-ha! O‘zbekning odati shu-da: bolamga bo‘lsin, deydi…

— Ha, endi bizning otalar ham qilgan-da, — dedi Botir cho‘pon. — Opangizga uylantirib qo‘yishdi. Elni oldidan o‘tdik. To‘y deganday, xarajati bor-da…
— Lekin bizni aldashyapti, cho‘pon aka! Kunlik meh-natimiz ovqatimizni qoplamaydi. Bir kiloga o‘n tiyin to‘laydi. Hozir o‘n kilo terish o‘limdan qiyin.

— Ha, endi chidaymiz-da, og‘ajon. O‘zimizni paxta, o‘zimizni hukumat.
— Hey, tushunmay qolaman-da, bu ishlarni!

Ayol meni kuzatib turgan ekan.

— Shu ukamiz hech narsa tatimadi-da, — deb qoldi. — Yo bizni pisand qilmayaptilarmi?
— E, nimaga… — Olovim chiqib ketdi. — O‘zim shu…

— He, ishtahasi yo‘qdir-da, — dedi O‘rmonjon aka. — Bo‘lmasa ovqatdan ham tortinadimi odam!
— Ha, ishtaham yo‘qroq… — dedim.

Tezroq chiqib ketgim kelardi. O‘rmon akaning gaplari, so‘roqlari jonimga tekkan edi… Nima? E, qadrdon, meni nahot tushunmaydi deb o‘ylaysiz? Ha-ha! O‘rmonjon akayam o‘zicha haq edi… Masalaning boshqa tomoni ham bor: biz o‘zimiz ham qornimiz to‘yib yashamasdik. Bittasi yarim kilo qand obkelgan bo‘lsa, boshqa bittasi o‘g‘irlardi, birovning kosasidagi go‘shtni birov… Aytishga til bormaydi. Tutab ketasan, kishi.

Nima qilishim kerak bo‘lmasa? Xadeb qo‘l uzataveraimi? Qo‘ying bu gaplarni.

Og‘a! O‘sha sharoitda siz ham mendan o‘zgacha tutmasdingiz o‘zingizni!

Shu-shu, bularning uyiga qayta kirmadim. Cho‘pon gapiradi, xotini aytadi, o‘g‘li chaqiradi. «Xo‘p» deyman. Paysalga solaman.

Ularning kulbasiga kun ora kirib chiqadigan, dasturxonini quritadigan bolalar ko‘zimga yomon ko‘rinib qoldi. Asta-sekin ular bilan ham hamdardlikni uza boshladim.

Shunda, siz tasavvur ham qilolmaydigan bir voqea sodir bo‘ldi.

Surunkasiga yomg‘ir quya boshladi. Ikki kun ovqatsiz qoldik. Shundoq ham ko‘p bolalar qarzdor bo‘lishgan edi.

Asta-sekin elchilarimiz qishloq ko‘chalarida izg‘iydigan odat chiqarishdi: kechasi bir mahalda o‘ntalab, o‘n beshtalab qovun-tarvuz ko‘tarib kelishadi.
Ertasi shtabda janjal: kimdir hovlisiga o‘g‘ri tushganini aytib shikoyat qilib kelgan…

Ana, o‘g‘rilikkayam o‘rgana boshladik.

Ammo eng katta o‘g‘irlik… Kechasi dovul bo‘ldi. Bir payt eshik qattiq ochilib, shalabbo bo‘lgan Botir cho‘pon ko‘rindi.

— Mollar chiqib qochdi! Yordam beringlar!
Qo‘y-echkilarni nima hurkitgan — bilmay qoldim.

Boshqalar qatori chiqib, izlab ketdik. Qishloq ko‘chalarda deng, it ko‘p. Balki bo‘ri oralagandir? Yomg‘ir bo‘lsa chelaklab quyayapti… E, ko‘p izladik. Dabdalamiz chiqib, qo‘y-echkilarning bir bo‘lagini paxtazordan, besh-oltitasini ko‘chadan, ayrim xonadonlardan topib keldik.

Cho‘pon eshik og‘zida fonar yoqib, ko‘zlari javdirab turibdi. Nuqul rahmat deydi. Ayol alqaydi. O‘g‘ilchasi xursand… Lekin bitta qo‘zi topilmagan edi.
— Uni o‘zim topaman. Sizlar dam olinglar endi… Topsam, o‘zimning ikki qo‘yimdan bittasini so‘yib, qovurib beraman sizlarga, — dedi Botir cho‘pon.
— Shunday qiling-ye, bir go‘shtga to‘yaylik, aka! — dedi O‘rmon aka.

Biz yotoqqa qaytdik. Endi… yana burnim bitdi desam, sizniyam g‘ashingiz keladi.
Mayli, bunday deyin: shu kecha besh-oltita yigit ham qattiq shamollagan ekan.

Soat ikkimidi-uchmidi, nafasim qaytib, uyg‘onib ketdim. Eshik qiya ochiq, g‘uvillab shamol kirayotgan ekan. Tagidan tortdim, yana ochildi. Tob tashlaganmi, nima balo. Irg‘ib turib tutqichdan ushlaganimni bilaman, birov eshikni naryoqqa tortdi. Men buyoqqa. Qo‘rqdim. Keyin lang ochib yuborgandim, Azimjon aka turgan ekan.
— E-e! Baqqa ke. Ustingga bir narsa il, — dedi u kishi.

Choponni yelkaga tashlab chiqsam, ustun yonida O‘rmon aka, Mirzag‘olib degan polvon yigit ham turishibdi.

Mirzag‘olibning ham yoshi mendan ulug‘, «Rais» degan laqabi bor, o‘zi ehtiyotkor, «qirqoyoq kiradi» deb, kechasi qulog‘iga paxta tiqib yotadi.

Azimjon aka eshikni zichladi-da:
— Yur. Gap bor. Bo‘lgan ish bo‘ldi… Sen sho‘rlik ham bir maza qil, — dedi.
— Lekin guldurgup, — dedi O‘rmonjon aka.

Ularga ergashib, yo‘lga chiqdim. O‘rmonjon aka oldinga tushdi. Yomg‘ir tingan, ammo sovuq kunlardan darak beradigan shamol esar, u ust kiyimlarimiz o‘ngirlarini ochar, bag‘rimizga o‘zini urar edi. Endi itlarning tovushi ham o‘chgan.

Biz yo‘l yoqasidan orqaga — qishloqqa bizni olib kelgan «tomon»ga ketardik.
Ancha yo‘l yurib qo‘ydik. Dimog‘im ham ochildi ancha. Bir-ikki marta:
— Qayoqqa boryapmiz o‘zi? — deb so‘radim.

Ular aytishmadi. Keyin bo‘lsa… Xursand bo‘lib ketdim… ha, zimziyo tunda qandaydir sirli ish bilan qayoqqadir ildamlab ketishning ham zavqi bor-da!
He, qishloq orqada qolib ketdi… Boshda aytganim — qiyoqlar bog‘-bog‘ qilib yerga o‘tqazib qo‘yilganday ajriqzorga yetib keldik. Bu tomonda bir-ikkita it uchradi, qochib ketishdi.

Biz O‘rmonjon akaning orqasidan boryapmiz. Ayrim joylardagi qamishlar yondirilgan ekan: namiqqan kulning hidi anqiydi. Namchil yer g‘ij-g‘ij etadi.
Alqissa, qamishlar odam bo‘yi o‘sgan, jangalga o‘xshash yerga borib qoldik. Shunda bir qo‘zichoqning ojiz ma’raganini eshitdim. Ammo hali gap nimadaligini, bu safardan murod neligini bilmasdim. Oqibat, qamishlarga oraladik va O‘rmonjon aka qo‘l fonarini yoqdi. Zumdan keyin biz to‘rtovlon oyoqlari kuliklab bog‘lab, yotqizib qo‘yilgan qoragina, jiqqa ho‘l bo‘lgan, ko‘zlari yiltirab zo‘rg‘a ovoz chiqarayotgan qo‘zichoq tepasida turardik.

— Xayriyat, — dedi O‘rmonjon aka. — Men daydi itlardan qo‘rqqan edim… Ergashvoy, chorvani bilasan, it ham qo‘zichoqlarni yeyishi mumkin-a?
— Shunday voqealar bo‘ladi, — dedim. — Lekin, bu kimning qo‘zisi?
— Bizniki… Bizniki endi. Mirzag‘olib, boshlang endi! Mana, mening pichog‘im o‘tkir. Lekin suyakka urmang.

Juda jo‘n ekanman deyman-da!
— Vey, shuni so‘yasizlarmi? — depman.
— Bor. Hey u yerdan yo‘lga qarab tur!
— Yo‘q, axir bu kimniki? Balki kolxozniki, balki… E? Botir akaning yo‘qolgan qo‘zisi emasmi?

— Obbo, senga nima deyapman! — deya O‘rmonjon aka yelkamdan ushlab orqaga burdi. — Bor-da endi! Kolxozning yonini oladiganni ko‘rdik! Kolxoz… Padariga la’nat! Bizni ochdan o‘ldiradi! Botir ham bir qo‘zidan ayrilsa, ochdan o‘ladigan kimsa emas!
— Axir, insoflaring…

Shu gap bilan bu yigitlar tarbiyalanib qolarmidi? Yo‘q! Men o‘shanda faqat nafratlanar, nochorlikdan fig‘on chekar edim.
To‘g‘ri, qishloq tomonga bir-ikki qadam bosdim. Lekin chamasi, kursdoshlar orasida yolg‘izlanib qolish, ming bir ta’nalarni eshitishdan ham qo‘rkdim, shekilli.

Bundan tashqari, anglab olmagan esam-da, bu yigitlar to‘qlikka sho‘xlik qilmayotganlarini ham tushunib turardimki, garchi bu hol ularni oqlashga tirnoqcha asos bo‘lmasa ham, ko‘nglimga tasalli, o‘z-o‘zini aldash deysizmi — shularning biri edi.

Xullas, men o‘sha qo‘zining go‘shtidan bir bo‘lak yemagan esam-da, baribir o‘g‘irlikka sherik bo‘lgan edim.
O‘rmonjon akayam, Azimjon akayam bir haftalargacha mendan xavfsirab ola qarab yurishdi.

Men ular bilan gaplashmay qo‘ygandim, xolos.
Nima dedingiz?

Ha, o‘sha yerda so‘yishdi, Mirzag‘olib so‘ydi. Hash-pash deguncha terisini pshlib, kalla-pochasini otvorishdi. Keyin bir to‘p qamishni yondirib, qo‘riga jigarini pishirib yeyishdi.

Yemadim dedim-ku. O‘zimni ishtahasi yo‘qqa urdim-da… Juda bo‘lmagandan keyin: «Hammalaringdan jirkanaman!» deb chetga chiqdim. Keyin kutdim.
Be-ye, cho‘ponga borib siz ham aytmasdingiz. Keyin ketdim. Yotoqqa kirib yotdim…

Nuqul yig‘lagim keladi, ukkag‘ar. Botir akaga, ayoliga achinardim. Keyin, yigitlarimizgayam achindim… Ha! Ular qachon kirib yotishganini bilmayman. Biroq uch-to‘rt kun go‘sht qovurib yeyishdi. Yo‘q… Qizlar yotog‘ida yeyishdi. Endi, ular ham jannatda emas edilar-da, qadrdon.

Siz yozuvchilar, injiq odamsizlar. Yaxshi odam deganda, albatta sutdek oq, musichadek beozor odamni tushunasizlar. Holbuki, unaqalar hayotda yo‘q: undaylar, menimcha, g‘oya… xolos. Ha-ha-ha. Sizning gapingiz ham «Kommunistik jamiyat odamining axloq kodeksi»ga o‘xshab ketadi.
Kodeks chiqdimi, demak, bas, odamlar unga amal qiladi: risoladagidek bo‘ladi, deb hisoblashadi ba’zilar. Bular — chipuxa gaplar.
Kunlar o‘tdi.
Qor uchqunlay boshladi… Bizning, o‘zingiz bilgan tog‘larda bunday paytlar izg‘ishlarimiz, sayru sayohatlar — endi ertak edi. Biz sovukda tors-tors yorilgan ko‘saklarning paxtasini suvga ivitib olgandek sug‘urib olardik.

Ha, ikki kishi arqon bilan g‘o‘zalarning bir chetdan surib, qorini tushirardi. Keyin diqillab egatga kirardik. «Oq oltin»ni terardik. Bu qurmag‘ur «oq oltin» etakka tushgach, tugilib, mushtdek bo‘lib qolardi. Jiqqa ho‘l-da.

A? Qanday qilib quritib topshirishlarini bilmayman. Lekin bir-ikki xonada uyulib, sasib yotganini ko‘rganman.
Keyin ko‘sak terish boshlandi.

Endi, bizning qadrdonlar — O‘rmonjon aka, Azimjon aka, Mirzag‘olib, tag‘in ularning safdoshlari — bari sal sovuq o‘tdi deguncha, yo vaqtida bak qaynamasa, Botir cho‘ponning kulbasiga kirib tiqilib olishardi.
Cho‘pon bilan xotini esa… xursand!

Biz endi yakkamoxov bo‘lib qolgandik. Yo‘q, sira kirmadim. Qanday qilib kiraman!
Bu yog‘iga quloq soling.

Qaytadigan bo‘ldik. O‘zingiz bilasiz, bunday kunni hech bir o‘qituvchi, brigadir aytmaydi… Negaligini hamon tushunmayman. Balki terimdan sovub qoladi, deb o‘ylashadimi.

Lekin, kulgili joyi shundaki, bolalar baribir bilishadi. Botir cho‘pon ham bilgan ekan. Erta jo‘naydigan kunimiz o‘zlari xotinlari bilan kelib qoldilar. Yotoqqa… Men qandaydir xavotirga tushgan bo‘lsam kerak, har holda.
— Assalom alaykum, kelinglar, mehmonlar! — deb yubordi O‘rmon aka.

Azimjon akayam bolalarga to‘shakcha solishni buyurdi. Botir cho‘pon qulluq qilib, xuddi kirib o‘tirmasa— biz u dunyo-bu dunyo yuz ko‘rmas bo‘ladigandek, ta’zimlar bilan yana uyiga aytdi:

— Shu, labz ekan, ukalar… Tilga olib qo‘yib edik. Bitta qon chiqaramiz deb… Shunga qadam ranjida qilsangizlar. Mana, opalaring ham iltimos qilyapti, — dedi.

Men tamom bo‘ldim.
— E, qandoq bo‘larkan… — dedi O‘rmonjon aka. — Qo‘zingiz topilsa, boshqa gap edi…

— Ha, o‘sha kecha biz ham yaxshi izlamagan ko‘rinamiz, — dedi Azimjon aka ham. — Andak xijolatdamiz.

— E, og‘alarim-yey, — deb kuldi cho‘pon. — Biz xijolatda edik. Ishonasizlarmi, biz?.. Endi, gapni ko‘p chuvaltirmaylik, ukalar. Qo‘zi topildi hisob. A, xotin? He, Shodito‘qaydan topdik. Ul-bulni… O‘zimiz tusmollagan edik daydi itlarga yem bo‘lgan-ov, deb… Endi bizni xursand qilamiz desanglar, ketar jafosiga bir mehmonimiz bo‘lasizlar…

Keyin, o‘zlari ham endi terimga chiqmasliklarini, faqat g‘o‘zapoya yulishlari va uyda o‘tirib, ko‘sak chuvishlarini aytdi.
— Qishlog‘imizda ikkita grek bor, — dedi xotini keyin. — Bir chelak haligiday suvdan ham oldik.

Hayronmisiz, qadrdon? Men ham hayronman! Albatta.

Shu kechasi bir mahalgacha kulbada o‘yin-kulgi qilib o‘tirishdilar. Tashqarida ham davom etdi. Men o‘zimni uxlaganga solib yotar edim. Yigitlar kelib, chiroqni yoqishgach, men to‘g‘rimda to‘ng‘illay-to‘ng‘illay, o‘tirishdi.

Ko‘pchiligining kayfi bor edi. Kayfdagi odamning gapiga ishonish qiyin-u, lekin… ha-ha, o‘sha, xuddi o‘ylagan gapingiz bo‘ldi: pushaymonlik… E, biri qo‘yib, biri oladi, biri qo‘yib, biri…

Chamasi, hammasining og‘zi tekkan ekan o‘sha go‘shtga.
Azimjon akaning bir nidosi yodimda qoldi:

— Biz ablahmiz! — dedi ingrab. — Ko‘ra-bila turib ablahlik qilamiz. Biz qanaqasiga o‘zbekmiz-a? Ana ularni o‘zbek desa bo‘ladi. Nima deding, O‘rmonjon?

— Biz ancha buzilganmiz, — deb po‘ng‘illadi O‘rmon aka. — Lekin hayotning o‘ziyam majbur qiladi-da, kishini.
— Ularni majbur qilmayapti-ku?

— Nimaga?
— Shu, endi… Balki pul yig‘ib berarmiz-a?
— Bo‘lsa!

Keyin yana men haqimda gapirishdi. Bittasi, ovozidan bilolmadim, tik turgancha:
— Shu Ergashvoyning ichiga tepsang-da — dedi. — Ko‘zimga itdan battar ko‘rinyapti… Endi, bir umr kulib yuradi bizdan, yaramas. Yovvoyi…
— Parvo qilma, — dedi O‘rmonjon aka. — Bunaqalar hayotda bo‘ladi…

Men bu hikoyani o‘zimni maqtash uchun aytmayapman. U yog‘ini so‘rasangiz, hozir ulardan ham beshbattar bo‘lganman: haqqimni yedirmayman. Har qanaqa avtoritetni odam demayman… Shu-shu. Hozir hammamizning ko‘zimiz ochilib qolgan…

Ha, ertasi… laylak qor yog‘ib turardi. Xuddi tog‘larda yog‘adigandek!

Ko‘chada avtobuslar tizilib ketgan. Yigitlarning boshi osmonda. Nihoyat, universitet auditoriyalariga qaytishadi!

Ayvonda turgandim. Xaltam yonimda. Shu Botir cho‘pon bilan xotiniga bir yaxshi gap, minnatdorchilik bildirgim kelardi. Men ularni juda yaxshi ko‘rib qolgandim-da!
Ha, kelib qolishdi.

— Xush ko‘rdik! Sizlarga ming-ming rahmat, O‘rmonjon! — dedi Botir cho‘pon. — Azimjon, sizgayam…

Hammalaringizga. Qaranglar, bir mayizni qirq bo‘lib yeganday yashadinglar… Sizlarning qadringizga yetolmadik biz.

U kishi hamma bilan qo‘l berib xayrlashdi-da, menga qolganda, burilib ketdi. Shunda ayoli ham xo‘shlasha boshladi. Qadoq qo‘llarining uchini berib xo‘shlasha-xo‘shlasha menga yetganda, uyam burilib ketdi.

Men titrab-qaqshab ularning oldiga bordim.

— Botir aka, opa… men sizlarni juda yaxshi ko‘raman, — dedim. — Xafa bo‘lmangizlar.
— Yo‘q, siz bizni yaxshi ko‘rmaysiz, — dedi xotini. — Boshdan yomon ko‘rib edingiz.
— Rost, uka. Pisand qilmadingiz bizni, — dedi shunda cho‘pon ham. — Anavi yigitlar boshqacha…

— Axir men sizlarni juda-juda hurmat qilaman.
— Bekor gap, — dedi ayol.
— Ha, — dedi eri.

Abduqodir menga yotsirab qarab turardi.
— Shunaqa.
Xo‘sh, bu yerda nimani ko‘rding, nima xulosaga kelding, deb so‘rarsiz?

Men bu yerda… oddiy-jaydari, sodda o‘zbekning kengligi, to‘poriligini ko‘rdim.
Ishonasizmi, avtobusga o‘tirganimdan keyin sovuq oynadan laylakqorga qarab yig‘lar edim: ana shu o‘zbeklarning bag‘ri kengligi uchun, ne-ne qiyinchiliklarga, faqirlikka qaramay, fe’li tor bo‘lmagan, ajib-afsonaviy mehmondo‘stligi instinkt kabi mavjud qolgani uchun… ichimda, ich-ichimdan quvonib yig‘lardim.

Uzr, suhbatimiz «o‘zbek xarakteri» haqida edi. Sizlar aytgan zo‘r-zo‘r hikoyalardayam haqiqat bor. Ammo mening bu jo‘ngina, oddiygina hikoyam — ko‘nglimdan o‘tgan narsa edi, azizim. Shuning uchun buning menga ta’siri mutlaqo bo‘lakcha.


1988

Olim TOSHBOYEV
O‘ZBЕK XARAKTЕRI
yoxud ruhoniy va nafsoniy munozara ichida yashayotgan inson obrazi

091

0 b2.jpgO‘zbekiston xalq yozuvchisi Shukur Xolmirzayevning 1987-1988 yillarda “Sharq yulduzi” va “Yoshlik” jurnallarida e’lon qilingan turkum hikoyalari o‘sha davrda o‘ziga xos adabiy portlash bo‘ldi. Bu turkumga mavzu, tasvir, uslub nuqtai nazaridan adib ijodida alohida o‘rin tutgan “Yashil “Niva”, “Ustoz”, “Xumor”, “Haykal”, “Yig‘i”, “Xorazm, jonginam…”, “O‘zbek xarakteri”, “Hukumat” kabi hikoyalar kirgan. Hikoyalarda zo‘ravonlikka asoslangan tuzum fuqarolar boshiga qanday kulfatlar keltirgani, fojialar girdobida qolgan insonlarning murakkab hayoti yorqin obrazlarda, “kosa tagida nimkosa” tarzida tagdor qilib tasvirlangan. Jamiyat va inson, degan ko‘hna, ayni paytda, yangi mavzuda, sodda, go‘zal asarlar yaratish mahoratiga Xudo bergan iste’dodni yuksak insoniy fazilatlar bilan uyg‘unlashtira olgan adiblargina muyassar bo‘ladi.

Quyida Shukur Xolmirzayevning “O‘zbek xarakteri” hikoyasini mutolaa qilganda paydo bo‘lgan fikrlar, obrazlar qatidagi pinhon g‘oyalar haqida ba’zi mulohazalarimizni bayon etamiz. Avvalo, hikoyaning nomlanishi xususida to‘xtalsak. Rus yozuvchisi Aleksey Tolstoy “Rus xarakteri” nomli hikoyasida leytenant Yegor Dremov matonati orqali rus xarakterini ochib bergan. Shukur Xolmirzayevning “O‘zbek xarakteri” hikoyasida esa rang-barang obrazlar vositasida o‘zbek xarakteri gavdalantirilgan. Bu o‘rinda shuni aytib o‘tish lozimki, Shukur aka Tolstoyni o‘qib yangi asar rejasini o‘ylagan bo‘lishi mumkin, ammo taqlid qilmagani aniq. Sababi, ikki hikoya – ikki olam. Lekin negadir ba’zi davralarda Shukur akaning hikoyasi “Rus xarakteri”ni eslatadi, degan bahsli fikrlar yuradi. “Madaniyat va ma’rifat” telekanalining “Unutilmas siymolar” ko‘rsatuvida professor Qozoqboy Yo‘ldoshev hikoyada o‘zbekning turli-tuman qiyofalari tasvirlangani bois uni “O‘zbeklar” deb nomlashni adibga bildirganini va bu taklif Shukur akaga ham ma’qul kelib, hikoya maktab darsliklariga shu nom bilan kiritilganini aytib o‘tadi. Bizningcha, hikoyaning bu tarzda nomlanishi to‘g‘ri bo‘lmagan. Xo‘sh, nimasi xato, dersiz. Birinchidan, hikoyaning “O‘zbeklar” deyilishi asar nomi va mavzusining ko‘pqirraligini, bo‘yoqdorligini kamaytirib ko‘rsatishdan tashqari, ko‘proq salbiy ma’no anglatadi. Ikkinchidan, adib sarlavhada biron bir ijtimoiy qatlam yoki guruhning illat – qusurlariga ishora qilayotgani yo‘q. Uchinchidan, “O‘zbeklar” degan sarlavha hikoyaning xotimasiga, yakuniy xulosasiga ham to‘g‘ri kelmaydi. Hikoyada garchi turfa xil xarakterlar, turli obrazlar dunyosi ochib berilgan bo‘lsa-da, butun bir xalqning har qanday tuzum va davrlarda ham o‘zgarmasdan qolgan qat’iy ruhiyati, mutlaqo o‘ziga xosligi juda chuqur, samimiy tadqiq etilgani bilan qadrli. Mazkur hikoya adib “Saylanma”sining ikkinchi jildida dastlab e’lon qilinganidek “O‘zbek xarakteri” nomi bilan berilgan. Ushbu jild nashrga tayyorlanganida yozuvchi hayot bo‘lganligi inobatga olinsa, hurmatli professorning taklifi “Saylanma”ni tayyorlash jarayonida inkor etilganini ko‘rish mumkin.

Xarakter so‘zi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da shunday ta’riflangan: “xarakter – farqlanuvchi xususiyat, belgi. 1. Odam, narsa va hodisalarning o‘ziga xos ko‘rinishi, xususiyati; boshqalardan ajralib, farq qilib turadigan tomoni. 2. Odamning xatti-harakati va atrof-muhitga munosabatida namoyon bo‘ladigan o‘ziga xos xususiyati, ichki ma’naviy barqarorligi”.

Ta’rifning ikkinchi bandidagi oxirgi uchta so‘zga e’tibor bering. Demak, yozuvchining bosh maqsadi o‘zbek xalqining ichki dunyosini, bir so‘z bilan aytganda, ma’naviyatini ko‘rsatish bo‘lgan. Axir, millat yuksak ma’naviyati bilan millat-da! Inson zotining aziz va mukarramligi ham ma’naviyati tufayli emasmi? Hikoyada xalqimizning kechagi kuni, aniqrog‘i, sotsializm davridagi yo‘qotishlari aks etgan. Olti millionlik marraga yetish uchun, Buyuk Yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda, uyining ostonasigacha paxta ekilgan zamonlarni jafokash xalqimiz esidan chiqargani yo‘q. O‘sha paytlarda ufqqa tutashib ketgan paxtazorni ko‘rmagan, paxta termagan o‘zbek bolasi kam topilardi. Chunki:

Million yillik so‘z erur
Paxta bizning lug‘atda.
Jo‘yaklarda boshlangan
Onalar to‘lg‘oq dardi.

Ustoz Abdulla Orif aytganidek, butun-butun avlodlar paxtazorlarda tug‘ilib voyaga yetgan. Go‘daklarning ko‘z ochib ko‘rgani ona siymosi emas, lo‘ppi-lo‘ppi ochilgan paxtazor bo‘lgan. Sobiq ittifoq davrida paxta va paxtakor xalq haqida bitilgan faxriya asarlar bir joyga yig‘ilsa, paxta xirmonidan ulkanroq joyni egallaydi. Va aksincha, sho‘rolar tuzumi chiriy boshlagan davrda paxtani qoralab, mehnatini la’natlab yozilgan asarlar toylanib vagonlarga joylansa, bir necha eshelonga sig‘masligi shubhasiz. Bu qanday o‘simlikki, birda oqlanib, birda qoralansa? Ular qanday ijodkorki, tongda faxriya bitib, peshindan so‘ng la’nat o‘qisa?

Hurmatli yozuvchimiz Shukur Xolmirzayevning “O‘zbek xarakteri” hikoyasi ham bevosita paxta bilan bog‘liq. E’tibor bering, asar paxtani yomonlash, uning mehnatini olamdagi eng og‘ir mehnat deb atash modaga aylangan bir davrda yozilgan. Ammo o‘sha davrdagi urfdan farqli o‘laroq, yozuvchi paxtani va uning mehnatini qoralamadi. Uni la’natlagani ham yo‘q. Ko‘nglining tub-tubida yotgan tug‘yonlarni, aytish mumkin bo‘lsa, shaxsning o‘zi yashab turgan muhitga nisbatan munosabatini bildirish yo‘lida paxtadan bir vosita, ha-ha, vosita sifatida foydalandi: o‘zi mansub xalqning muayyan bir davrdagi og‘riqlarini, ijtimoiy adolatsizlik va haqsizliklarni paxta bahona aks ettirdi. Chunki jafokash o‘zbek xalqining turmushi, hayot tarzi izzattalab, injiq o‘simlik bilan kechdi – goh paxta g‘olib, goh dehqon! Hikoyada tasvirlanmish qahramonlarni shartli ravishda ikki guruhga bo‘lib olsak: birinchisi, Botir cho‘pon, uning ayoli, beshinchi sinfda o‘qiydigan o‘g‘li Abduqodir; ikkinchi guruh, Ergashvoy, O‘rmon, Azimjon, Saparboy, Mirzag‘olib.

Asar talabalarning Bo‘ka tumaniga paxta terimiga borish voqeasi bilan boshlanadi. Talabalar joylashgan qishloqcha yigirma-o‘ttiz xonadondan iborat. “Tomlari bari – loysuvoq, devorlari guvala”. Hasharchilar bitta brigadirning bitmay qolgan peshayvonli imoratiga joylashadi. “Buyam shunchaki somon suvoq qilingan. Deraza-romlari yo‘q. Yer zax. Odatdagi… baraklardan farqsiz edi.” Bu tasvirlar, ehtimol, siz uchun ham tanish manzaradir. Hikoyani o‘qib, huv olisda egat oralab yurgan yoshligingiz yodingizga kelgandir? “Tonglarni eslang! Tuprog‘i nam tortgan so‘qmoqlarni. Yiroqda arava yo‘ldan ko‘tarilgan changni ufqdan endi bosh ko‘tarayotgan quyosh yog‘dulariga yo‘g‘rilib, zarrin bir to‘zonga aylanib turishlarini eslang!” Esladingiz-a? Chunki siz ham o‘sha paytlarda Ergashvoy kabi romantik bo‘lgansiz. Hikoya qahramoni Ergashvoy beg‘ubor, uyatchan, ammo oriyatli yigit. Hikoyadagi har bir obraz o‘z ichki olamiga ko‘ra asarning umumiy ruhiy manzarasini ta’minlagan. Hikoya “oshqozoni” ko‘tarmaydigan masalliqning o‘zi yo‘q: bari hayotiy, samimiy. O‘rmon – kurskom. “Uch yil universitetga kirolmagan. Sibirga pomidor, piyoz oborib sotgan”. Azimjon – komsorg. “nuqul Remark bilan Xemingueyni o‘qib: “Bizning yozuvchilarimiz yolg‘onchi”, deb yuradi. Ular o‘z hayotlariga ko‘ra yashaydi, o‘ylaydi, intiladi. Lekin har biri – bir olam. Hammasining o‘z haqiqati bor. Adib ular qalbiga boqadi, qahramonlar og‘ziga gap solmaydi, emin-erkin harakat qilishiga qo‘yib beradi. Ularning chorasizlikdan chora topishi, dardmanlarga hamdardligi, nafsi yo‘lida o‘zgalar moliga ko‘z olaytirishi va hokazolar tom ma’noda odamizodga xosdir. Ergashvoyga quloq tutamiz: “Yerga poxol to‘shadik, ustiga chodir yoydik. Keyin ko‘rpa-to‘shakni yozdik. Choynak, chelak ham topib kelishdi”. Shunday qilib hasharchilar joylashdi: yangi muhitga moslashish oson emas. Buning ustiga yosh-yosh yigit-qizlar. Ergashvoy ham ertalab atrofni tomosha qiladi: “paxtazor chetida tutlar”. Shunda uning ko‘zi paxtazorni ulardan ajratib turgan ariq bo‘yidagi yolg‘iz kulbaga tushadi. Kichkina derazali uychani Ergashvoy bostirma deb o‘ylaydi va qiziqsinib, kulba yoniga boradi: “Uychaning oldida esa, bilasizmi nima, o‘rmak… o‘rmak tikilgan. Bir ayol katta taroq bilan gursillatib urib, kalavani qatimlar orasidan u yoq-bu yoqqa otib, sholcha to‘qiyapti”. O‘rmagi bilan andarmon bo‘lgan ayol kimdir kelganini sezdi va “boshidagi gardi ro‘molini peshonasiga tushirdi”.

Ayol boshidagi gardi ro‘mol, asosan, qishloqda yashovchi xotin-xalajning bosh kiyimi. O‘sha davrda muayyan ijtimoiy qatlamga mansub ayollar arzon ro‘mol – gardi o‘ragan. Ayol nomahramning qadamini seziboq “boshidagi gardi ro‘molni peshonasiga tushirdi”. Yozuvchi mana shu jumla bilan qishloq ayolining hayosini, go‘zal odobini ko‘rsatib bermoqda. Darhaqiqat, ibo, hayo o‘zbek xotin-qizlarining bezagi, bebaho boyligi va shunday bo‘lib qoladi.

Hikoyani o‘qishda davom etamiz. Adib o‘rmak to‘qiyotgan ayolning portretini quyidagicha chizadi: “Oyog‘ida eski kirza etik, uzun sochlari uchida sochbog‘. Rangi o‘ngib ketgan ko‘ylagi g‘ijim”. Naqadar aniq va shafqatsiz tasvir: sovetlar zamonining bunday aftodahol ayollarini ko‘p ko‘rgansiz. Ayolligini unutib qo‘ygan, paxta deb, oxir-oqibat g‘o‘zapoyaga aylangan, bir so‘z bilan aytganda, o‘ttizga kirmay o‘tin bo‘lgan mushtiparlarni yaxshi bilasiz. Chunki siz ham “shunday g‘arib kulbalarda yashayotgan dehqonni, paxtakorni ko‘rgansiz, albatta… Lekin buni tan olmas edik-a? Qanday ablah ekanmiz? Insoniyat quldorlikka asoslangan tuzumlarni, davlatlarni ko‘p ko‘rgan va ko‘rmoqda. Quldorlik jamiyatida odam sotilgan, sotib olingan. Xo‘jasi tomonidan istalgancha tahqirlangan, kamsitilgan, hayvon o‘rnida ko‘rilgan va hatto ermak uchun qatl ham qilingan. Chunki quldor cheksiz huquqlarga ega bo‘lgan. To‘g‘ri, sovet davrida qul va quldor tushunchasiga barham berilgan, ammo, asosan, qishloq xo‘jaligida band etilgan xalqimiz juda ham og‘ir sharoitlarda til-zaboni yo‘q mardikor sifatida ishlagani haqiqat. 80-yillarning birinchi yarmida respublikaning o‘sha paytdagi noshud, vatanfurush rahbarlarining sobiq markazga “O‘zbekistonga vijdon kerak. Bizga vijdon eksport qilinglar”, degan uyatsizlarcha murojaatidan so‘ng boshlanib ketgan siyosiy jarayonlar, mohiyatiga ko‘ra, o‘zbek xalqini g‘orat etishga qaratilgani, uydirma va haqoratlar o‘n minglab o‘zbek oilalarini baxtsiz va parokanda qilgani tarixdan ma’lum. Markazdan tashlangan “desantchilar”, ularning tegirmoniga suv quyib turgan sotqinlar “O‘zbek ishi”, “Paxta ishi”, degan tuhmat bilan mehnatkash, sodda xalqni o‘g‘ri-muttahamga chiqardilar. Oppoq paxtadan ulkan xirmonlar uygan jafokash xalqning yuzi qora bo‘ldi. Paxta yakkahokimligi davrida bu ekin xalqni ezish quroliga aylandi. Hikoyadagi bir epizodga e’tibor qilaylik. Talaba yigit – O‘rmon Botir cho‘ponning ayoli bilan gaplashadi. Bularni, xuddi o‘zlari kabi hasharchi, deb o‘yladi. Holbuki, bu oila, omonatgina kapada muqim yashaydi. Lekin ayol o‘z hayotidan mamnun. Turmushidan nolimaydi. Otasiga ergashib yurgan o‘g‘lining cho‘pon bo‘lishini ham tabiiy qabul qiladi. Chunki o‘sha zamonda “cho‘ponning bolasi cho‘pon, dehqonning bolasi dehqon”, degan qarash odamlar ongiga singib qolgan edi. Ochig‘ini aytganda, o‘sha paytlarda o‘zbek dehqonining qo‘li ham, tili ham boylangan, na yeri, na mulki bor – faqat mehnat qilish huquqiga ega edi, xolos. Inson aziz sanalmagan, hurmati o‘rniga qo‘yilmagan jamiyat halokatga yuz tutmasligi mumkinmi?

Millatlarga, xalqlarga tenglik shiori bilan olamga jar solgan sovetlar mamlakatida paxtakor xalq kinolarda tasvirlanganidek, ko‘cha-ko‘yda chakkasiga chanoq qistirib, ko‘ringanga tirjayib yurmagan. Nima, yil bo‘yi zahmat chekib yetishtirgan paxtasini suvtekinga bergani uchun irg‘ishlasinmi?

Hikoyada oila boshlig‘i Botir cho‘pon quyidagicha tasvirlanadi: “Uychadan kalovlanib, qotma, qora choponining tirsaklari yirtilib paxtasi oqqan, soqoli o‘siq, chuvak yuzli yigit chiqdi”. Yo tavba, cho‘pon va uning zaifasini mana shunday abgor, aftodahol tasvirlash shartmi? “Oq oltinni oltin qo‘llar yaratar” shiori bilan yashayotgan xalq nahotki shu darajada yupun va nochor bo‘lgan? Yozuvchi bo‘rttirayapti-yov!? Bu axir o‘zbek sovet oilasining to‘kin hayotini atay buzib ko‘rsatish-ku? Biz bu savollarga hikoyani o‘qish jarayonida javob olamiz. Botir cho‘ponning yashab turgan uyi bir ahvolda, dekchada uch kishilik osh pishmoqda. Daladan qaytayotgan yigitlar oshning hidini oladi. Cho‘pon qaynayotgan qozonchaga ko‘zi tushgan yigitlarni mehmondorchilikka taklif qiladi. Tomog‘i shamollab qolgan Ergashvoy uchun kulbasidan bir bog‘ ituzum olib chiqadi. Hikoyaning boshlanishida Botir cho‘pon bilan ayoliga qanday ichingiz achigan bo‘lsa, mutolaani tugatgach, ularga shunday mehringiz tushadi: ko‘nglingiz iyib, ming yillik qadrdondek sog‘inasiz. Tanimagan-bilmagan talabalarga shuncha mehribonlik, dildorlik ko‘rsatayotgan bu insonlarga tan berasiz. Hikoyaning finalida qalbi bor odamning ko‘ngli bo‘shaydi – Ergashvoyga qo‘shilib yig‘laysiz: ruhingiz yengil tortadi…

Ergashvoyning begidir ko‘ngli, bolalarcha beg‘uborligiga havasingiz kelsa, “Eng ulug‘ ishni men qilyapman! O‘zbekning milliy iftixori uchun kurashayapman!” degan fikrlari esa qandaydir erish tuyuladi. Chunki bugungi kun odami uchun madaniylashgan bir o‘simlik iftixor emas-da! Afsuski, sho‘rolar davrida paxta xalqimizning chinakam iftixoriga aylangan, ko‘ngilda zarracha ishtiboh yo‘q – hamma ergashvoy edi!

Ergashvoy rasvo bo‘lib, shalabbo bo‘lib yotoqqa keladi. Ertasi ertalab turolmaydi, issig‘i chiqqan. Uyda qoladi. Yotoqxonani tozalab, u yoq-bu yoqni supurib-sidiradi. Yozuvchi, bu o‘rinda, Ergashvoyni o‘z “maqsadi” yo‘lida ataylab yotoqda qoldiradi. Maqsad, Botir cho‘ponning o‘g‘li Abduqodir obrazini yorqinroq ko‘rsatish, farishtaday begunoh bolaning qalb og‘riqlarini-da eshitish. Abduqodir beshinchi sinf o‘quvchisi. Uyam – paxtakor. Paxta teradi, ko‘rak chuviydi: maktab yopilgan. Abduqodir – dala uchun tug‘ilgan yangi avlod. U tengqurlari singari paxta frontiga jalb qilingan. Ular uchun dala – maktab, paxta – murabbiy! Ergashvoy Abduqodir bilan jo‘ra bo‘lib, ularning hayotini yaqindan o‘rganadi. Yosh Abduqodir bola aqli bilan otasi harchand mol boqmasin ordeni yo‘qligini, qo‘yi kam bo‘lsa ham Eshimboylarning ordeni borligini biladi. Uning Ergashvoy bilan suhbatda aytgan mana bu gaplari juda ham ta’sirli: “–Ukam o‘ldi. Doya kampir chala tug‘ilgan, dedi. O‘ldi. Ko‘mib keldik. Kichkina edi”.

Bola fojiani tushunadi. U yo‘qotish nimaligini, o‘lim mudhish hodisa ekanligini kichkina aqli bilan idrok qiladi. U bolalik bilan erta xayrlashgan avlod vakili.

Ergashvoy qishloqqa kelganidan beri Botir cho‘pon oilasini, ularning hayotini kuzatadi. Yolg‘iz deraza, yolg‘iz kapa. Botir cho‘pondan boshqa oila bu yerda ko‘rinmaydi. Anglagan bo‘lsangiz, yana bir oilaning paydo bo‘lishi, ularning qo‘ni-qo‘shnichiligi asar ruhiyatiga unchalik mos tushmas, bor-yo‘g‘i tafsilotlar ko‘payib, oxir-oqibatda o‘quvchini chalg‘itar edi. Adib ustalik bilan bu oilani yolg‘iz tanlagan. Agar bu holatni ramzga yo‘yadigan bo‘lsak, o‘zbek xalqi ham keng daladagi yolg‘iz kulba kabi katta sovet oilasida mana shunday yolg‘izlatib qo‘yilgan. Uning moddiy-maishiy hayoti, ma’naviy-ruhiy ehtiyojlari bilan hech kim hisoblashmagan. Shu ma’noda, bu ayol dunyoga kelib nima ko‘rdi? Mehnat, zahmat va yana farzand dog‘i! U dard-u dunyosini mehnat bilan ovutadi. Alami ichida qolgan ayol, ammo juda ham irodali. Uning hukumatga mehri eri va farzandi mehridan ortiq bo‘lsa ortiqki, aslo kam emas. U kulbasini, chorvasini, paxta dalasini farzandiday yaxshi ko‘radi, tashlab ketmaydi, sabr qiladi. Uning sabr kosasi bamisoli sarhovuz! Hech qachon to‘lmaydi… “Ishi og‘ir, bola tashlagandir-da, deb o‘yladim”, deydi Ergashvoy.

Sho‘rolar davrida respublikada onalar va bolalar o‘limi juda yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan. Og‘ir turmushning butun zahmati ojizalar zimmasiga tushgan. Qishloq xo‘jaligida turli kimyoviy moddalar ishlatilishi oqibatida yuqumli kasalliklar avj olgan: atrof-muhit – tabiat va ekologiya buzilgan.
Botir cho‘pon bir tarvuzning yarim pallasini kasal Ergashvoy uchun ilinadi. Kechqurun esa talabalarni oshxo‘rlikka chaqiradi. Yigirma chog‘li ekanligini O‘rmon aka tushuntirsa ham Botir cho‘pon “ko‘ngil keng bo‘lsa bemalol sig‘ishamiz”, deb javob beradi. Xullas, hasharchilar o‘nta-o‘nta bo‘lib borishadi. Buyog‘ini hikoyadan o‘qiymiz: “To‘rt kishi zo‘rg‘a sig‘adigan xona edi. Burchakda g‘ishtin pech. Oqlangan. Lekin choyning dog‘i, yog‘ to‘kilgan. Yerga ikki qavat palos solingan. To‘rda bir taxmon yuk. Ensiz-ensiz ko‘rpachalar solingan. Tiqilishib o‘rnashdik. Sermehmon cho‘pon iljayib, quvonib dasturxon yozdi. Qo‘sh-qo‘sh yopgan non qo‘ydi. Bir taqsimcha oq qandni sochib tashladi. Keyin ikki hovuch jiyda bilan mayiz ham sochdi. Keyin kattakon xum choynakka ko‘k choy damladi.Ikki tovoq palov hash-pash deguncha yo‘q bo‘ldi. Keyin bosib-bosib choy icha boshlashdi”.

Mana sizga qishloqda mol boqib tirikchilik o‘tkazadigan cho‘ponning uyi. Oilaning bor jihozu sharoiti – shu! Sovet zamonining biron-bir afzalligi,­ qulayligi yo‘q bu yerda. Sho‘rolar unutgan, taraqqiyotdan chetda qolib ketgan, faqat otameros tayog‘iga suyangan cho‘pon oilasi. Ergashvoy mehmondorchilikka do‘stlari qistovi bilan borgan. Ehtimol shu boisdir: “Kasallikdan tuzalmaganim, injiqlik ham sababdir… Lekin bir burda non yeyishga istihola qilardim. Bu oila – kambag‘al oila edi”, deydi.

Bu o‘rinda yigit kechinmalariga, ong osti sezimlariga baho berayotganda uning yoshi, mavqei, hayot tajribasi va, albatta, dunyoqarashini inobatga olish kerak. Hurmatli nosirimiz asar qahramonini muqaddimadayoq bu hayotning bud-nobudliklariga, qing‘irligu kirliklariga aralashmagan toza qalb sohibi deb taqdim etadi. O‘n sakkiz yashar yigitning pokiza e’tiqodi, halol-haromni ajratishi, bir so‘z bilan aytganda, kambag‘alparvarligi yuqorida ko‘rilgan parchada yaqqol namoyon bo‘ldi. Uning ko‘nglida kambag‘alning narsasi o‘ziga buyursin. Birovlar emas, o‘zi yesin, degan o‘y bor: o‘zini noqulay sezishi, aybdorday tutishi shundan. Ergashvoy obrazi mana shu joydan katta ko‘lam kasb etadi va balandlab o‘sadi. U endi qat’iyatli, irodasi baquvvat, iymon-e’tiqodli o‘zbek yigiti sifatida gavdalanadi.

“Ayol meni kuzatib turgan ekan.
– Shu ukamiz hech narsa tatimadi-da, – deb qoldi. – Yo bizni pisand qilmayaptilarmi?
– E, nimaga…– Olovim chiqib ketdi. – O‘zim shu…”.

Hikoyadagi bu sahna-epizod o‘ziga xos tugun. Ayol bilan Ergashvoyning birinchi to‘qnashuv-ziddiyati. Xonadon bekasi talaba yigitdan chin xafa: o‘zlarini kamsitilgan sezadi. Ha, mehmon tanovul qilmagani uchun! Mehmonning uydan quruq og‘iz chiqishi uyat. To‘g‘ri-da, talabalar ota-onalari bag‘ridan uzoqda: yemak-ichmagining tayini yo‘q. Botir cho‘pon oilasi bilan hasharchilarni sinashtaday qabul qiladi, ularning issiq-sovug‘idan xabar olib turishni o‘zlarining burchi deb biladi. Go‘yo hasharchilar ularning shaxsiy tomorqasida ishlayapti…Talabalar ham sinamolday tap tortmasdan kirib kelaveradi. Uy egalari esa sidqidildan xursand. Ergashvoygina bu kambag‘al oilaning kunda-shunda mehmoni bo‘lishni o‘ziga ep ko‘rmaydi. “Shu-shu, bularning uyiga qayta kirmadim. Cho‘pon gapiradi, xotini aytadi, o‘g‘li chaqiradi. “Xo‘p” deyman. Paysalga solaman. Ularning kulbasiga kunora kirib chiqadigan, dasturxonini quritadigan bolalar ko‘zimga yomon ko‘rinib qoldi. Asta-sekin ular bilan ham hamdardlikni uza boshladim”, deydi.

Tabiiyki, o‘quvchida bir talay savollar tug‘iladi. Ergashvoy nima uchun bu kulbadan oyog‘ini tortdi? Do‘stlarini-da yomon ko‘rib qolish sababi nimada? Oilaning kambag‘alligimi?

Mana shu o‘rinda uch xil xarakter namoyon bo‘layapti. Cho‘pon – hotamtoy! Uning qo‘li, ko‘ngli, dasturxoni ochiq. Hikoyada bu jihatlar Botir cho‘pon obrazida juda ham tabiiy, ishonarli chiqqan. “O‘xshatmasdan uchratmas” deganlaridek, cho‘ponning ayoli ham fazilat bobida eridan qolishmaydi. Ergashvoy – orkash, g‘ururi baland, andishali yigit. Yana bir toifa borki, bu – o‘g‘ri tuzum tomonidan talangan kambag‘allar moliga ko‘z olaytirgan qaroqchilar. Ular ham o‘zbek, ammo eni boshqa ularning. Ergashvoy cho‘ponning kambag‘alligidan jirkanayotgani, qochayotgani yo‘q. Azbaroyi rahmi kelganligidan, ularni ayaganidan shunday qilmoqda. Botir cho‘pon oilasi qo‘l uchida kun ko‘rayotgan qishloq oilalarining yorqin misoli. Mustabid tuzumda xalq behad ezilgan, paxtadan topadigan daromadiga oilasini boqolmas edi. Ammo bu muammoni aytish ham imkonsiz: jamiyatdagi umumiy kayfiyat, odamlar yuragidagi hadik bunga yo‘l bermagan. Qo‘rquvga qurilgan saltanatda umid o‘ladi. Bunday davlatning fuqarolarida istiqbol qayg‘usi emas, faqat qorin qayg‘usi bo‘ladi. Millatning qon-qoniga singib ketgan qo‘rquv tafakkurni cheklaydi, inson ongi rivojlanmasdan qoladi.

“O‘zbek xarakteri”da tasvirlanmish oila o‘zini kambag‘al sanamaydi. Bunday o‘y ular uchun begona. Ergashvoy esa bu holatni tushunmaydi. Tushunmagani uchun ham: “Kambag‘alligini yashiradi. Qiziq-a? Holbuki, kambag‘al odam o‘z holatiga ko‘nikkan bo‘ladi. Yashirmaydi. Biznikilar negadir… Xuddi juda boy edi-yu, birdan kambag‘al bo‘lib qolganday: shuning uchun o‘kinch bilan buni yashirishga intilayotganday tuyuladi menga…” deb o‘ylaydi. Ergashvoyning o‘ylari, hayronligi bejiz emas. Elimizda “Uyat – o‘limdan qattiq”, degan maqol bor. O‘zbek azaldan or-nomusni har narsadan baland tutgan xalq: “Qo‘l sinsa ham yeng ichida”, deydi. “Og‘zing qonga to‘lgan bo‘lsa ham dushman oldida tupurma”, deb aytadi.

Ergashvoyga quloq tutamiz: “Surunkasiga yomg‘ir quya boshladi. Ikki kun ovqatsiz qoldik. Shundoq ham ko‘p bolalar qarzdor bo‘lishgan edi”. Bunday vaziyatlar paxta terganlarning boshidan ko‘p o‘tgan. Ayrim talabalar o‘rtog‘ining kosasidagi go‘shtni yoki olib kelgan yarim kilo qandini o‘g‘irlagan bo‘lsa, ke­yinchalik qishloq oralab o‘g‘irlik qila boshlaydi: “Kechasi bir mahalda o‘ntalab, o‘n beshtalab qovun-tarvuz ko‘tarib kelishadi. Ertasi shtabda janjal: kimdir hovlisiga o‘g‘ri tushganini aytib shikoyat qilib kelgan… Ammo eng katta o‘g‘irlik…”

Xullas, bir kechasi dovul bo‘ladi. Botir akaning bir otar qo‘y-echkisi qo‘radan chiqib qochadi. Yomg‘irda shalabbo bo‘lgan cho‘pon hasharchilardan mollarni izlab topishda yordam so‘raydi. Albatta, talabalar qadrdon akalarining iltimosiga ko‘ra qo‘y-echkilarni izlashga tushadi: “bir bo‘lagini paxtazordan, besh-oltitasini ko‘chadan, ayrim xonadonlardan topib” kelishadi. Lekin bitta qo‘zi topilmaydi.

Talabalar yotoqqa qaytib kelishadi. Tun yarmidan oqqanda Azimjon aka Ergashvoyni chaqiradi. Ustun yonida turgan O‘rmon bilan Mirzag‘olib degan polvon yigit gap bor, deya yo‘l boshlashadi. Ergashvoyning “qayoqqa borayapmiz?” degan savoliga hech biri javob bermaydi va u ham “zim-ziyo tunda qandaydir sirli ish bilan ildamlab ketishning ham zavqi bor”, deya ergashib ketaveradi. Qishloq ortda qoladi va ular “qamishlar odam bo‘yi o‘sgan, jangalga o‘xshash yerga” borib qoladi. “Shunda bir qo‘zichoqning ojiz maragani” eshitiladi. Ergashvoy voqeani tushunib-tushunmay O‘rmon akasidan “axir bu kimniki? Balki kolxozniki, balki… E? Botir akaning yo‘qolgan qo‘zisi emasmi?” deya so‘raydi. Shunda O‘rmon: “Kolxoz… Padariga la’nat! Bizni ochdan o‘ldiradi! Botir ham bir qo‘zidan ayrilsa, ochdan o‘ladigan kimsa emas!” deb Ergashvoyni jerkib tashlaydi. “Axir, insoflaring…” deyishdan boshqa chorasi qolmagan Ergashvoy “faqat nafratlanar, nochorlikdan fig‘on chekar edi…”

U bu yerdan ketmoqchi bo‘lib “qishloq tomonga bir-ikki qadam” bosadi, ammo “kurs­doshlar orasida yolg‘izlanib qolish, ming bir ta’nalarni eshitishdan” qo‘rqadi. Mirzag‘olib qo‘zini so‘yadi. Terisini shilib, kalla-pochasini otib yuborishadi. Bir to‘p qamish yondirib, qo‘riga jigarini pishirib yeyishadi. Shunday qilib, yigitlar uch-to‘rt kun qizlar yotog‘ida go‘sht qovurib yeydi. Ergashvoy o‘sha qo‘zining go‘shtidan bir bo‘lak ham yemagan esa-da, o‘zini o‘g‘irlikka sherik deb biladi.

O‘g‘ri hasharchilarning parvoyi palak: “O‘rmonjon aka, Azimjon aka, Mirzag‘olib, tag‘in ularning safdoshlari – bari sal sovuq o‘tdi deguncha, yo vaqtida bak qaynamasa, Botir cho‘ponning kulbasiga kirib tiqilib olishardi.

Cho‘pon bilan xotini esa… xursand!”

Talabalarning qaytishidan bir kun oldin Botir cho‘pon xotini bilan hasharchilar yotoqxonasiga keladi: “Botir cho‘pon qulluq qilib, xuddi kirib o‘tirmasa – biz u dunyo-bu dunyo yuz ko‘rmas bo‘ladigandek, ta’zimlar bilan yana uyiga aytdi”.

O‘g‘ri talabalar Botir cho‘ponning kulbasida bir mahalgacha o‘yin-kulgi qilib o‘tirishadi. Ergashvoy yotoqda o‘zini uxlaganga solib yotadi. “Yigitlar kelib, chiroqni yoqishgach, men to‘g‘rimda to‘ng‘illay-to‘ng‘illay, o‘tirishdi. Azimjon akaning bir nidosi yodimda qoldi:

– Biz ablahmiz! – dedi ingrab. – Ko‘ra-bila turib ablahlik qilamiz. Biz qanaqasiga o‘zbekmiz-a? Ana ularni o‘zbek desa bo‘ladi. Nima deding, O‘rmonjon?
– Biz ancha buzilganmiz, – deb po‘ng‘illadi O‘rmon aka. – Lekin hayotning o‘ziyam majbur qiladi-da, kishini.

Ularni majbur qilmayapti-ku?
Nimaga?
– Shu, endi… Balki pul yig‘ib berarmiz-a?

Keyin yana men haqimda gapirishdi. Bittasi, ovozidan bilolmadim, tik turgancha:

– Shu Ergashvoyning ichiga tepsang-da! – dedi. – Ko‘zimga itdan battar ko‘rinyapti… Endi, bir umr kulib yuradi bizdan, yaramas. Yovvoyi…
– Parvo qilma, – dedi O‘rmonjon aka. – Bunaqalar hayotda bo‘ladi…”

Asardagi mana shu sahnani hikoyaning avji nuqtasi deyish mumkin. Yigitlar qanday holat va sabab bo‘lishidan qat’i nazar, Botir cho‘pon va uning oilasi ishonchiga xiyonat qildi. Xalqona aytganda, tuzini yeb tuzlig‘iga tupurdi. Lekin ularni uyat hissi, vijdon azobi, eng muhimi, Ergashvoyning borligi, qo‘shilmasdan chekkagir bo‘lishi qiynaydi. Ko‘rganingizdek, xiyonatkorlar qorni to‘q, shirakayf holatda o‘zlarini yanib, qilmishlaridan uyalib, aybiga iqror bo‘ladi. Mana shu iqror bo‘lish manzarasini tor ma’noda uyat, keng ma’noda tragik holat, deb aytish mumkin. Odamzodning ijtimoiy maxluqligi g‘olib kelgan kundan boshlab uning ma’naviy – ruhiy dunyosi tanazzulga yuz tutadi. Shu ma’noda, “O‘zbek xarakteri”da tasvirlanmish qo‘li egri hasharchilar osmondan tushgani yo‘q. Ular bizning millatdosh – o‘zbegimning bir shajarasi. Turfa xarakter, turli qiyofa, rang-barang dunyoqarash. Holbuki, o‘zbek! Milliy tabia­timizdagi qusur va illatlar yorqin tasvirlangan ushbu hikoya, shak-shubhasiz, milliy adabiyotimiz yutug‘idir. Gapning mavridi kelganda bir mulohaza: millat, xalq xarakteri, tashqi va ichki qiyofasi asrlar mahsuli ekanligi antropologiya, etnologiya, etnografiya va hokazo fanlar mutaxassislari tomonidan keng o‘rganilgan. Ming yillar davomida qo‘shilib ketgan qonlar – etnik xilma-xillik, madaniyat­lar beiz ketmagan, xom-pishiq aralash meva bergan. Shunday ekan, xalqimizga xos fazilat va illatlar ildizi ham tariximiz kabi qadimiydir. Nafaqat bugungi O‘zbekiston, balki butun mintaqa va unga yaqin hududlarda yashab o‘tgan xalqlar, sulolalar, imperiya va davlatlar, hukmron dinlar ta’sirini inkor qilib bo‘lmaydi.

Ergashvoy biz bilgan, ko‘rgan va ko‘nikkan muhit uchun ham, Botir aka va uning ayoli, hamsaboq do‘stlari uchun ham BЕGONA. U bir qarashda yuvosh, go‘l, odamoviday taassurot qoldiradi, ammo siyrati… Ergashvoy tuyg‘u odami. Uning hislari toza. Nafsga, nafsoniy dunyoga muhabbat qo‘ymagan…

Bir qarashda abjir, tegirmondan butun chiqadigan do‘stlari takabburlik bilan Botir aka va ayolining mehru muhabbatini qozonadi. Sababi, cho‘pon oilasi sun’iylikni, soxtakorlikni bilmaydi.

Er-xotin sodda fe’li tufayli, o‘zlari kabi beg‘araz Ergashvoyni tushunmaydi. Nafaqat tushunmaydi, balki uning BЕGONA ekanligini ochiq-oydin ta’na ham qiladi: “Men titrab-qaqshab ularning oldiga bordim.

– Botir aka, opa… men sizlarni juda yaxshi ko‘raman, – dedim. – Xafa bo‘lmangizlar.
– Yo‘q, siz bizni yaxshi ko‘rmaysiz, – dedi xotini.

– Boshdan yomon ko‘rib edingiz.

– Rost, uka. Pisand qilmadingiz bizni, – dedi shunda cho‘pon ham. – Anavi yigitlar boshqacha…

– Axir men sizlarni juda-juda hurmat qilaman.
– Bekor gap, – dedi ayol.
– Ha, – dedi eri.

Abduqodir menga yotsirab qarab turardi.
– Shunaqa”.

“O‘zbek xarakteri”, bu – ruhoniy va nafsoniy munozara ichida yashayotgan inson xarakteri! Xalqining qusurlarini-da mardona tan olib tasvirlagan adib chin millatparvar adibdir. Yaratganning xohish-irodasi bilan nozil qilingan dinlar va muqaddas kitoblardagi da’vatlarni to‘la anglamagan, qalbi muhrlangan odam bolalari to hanuz nafs domida ekanini dunyoda sodir bo‘layotgan qonli mojarolar ko‘rsatib turibdi-ku?! Hikoyadagi Botir cho‘pon singari insonlarning qalbi go‘zal. U nafsiga qul emas. Cho‘ponning olijanobligi, insoniyligi o‘zini bilgan har bir millat uchun hurmat va ehtiromga sazovor fazilat. Buni faqat o‘zbekka xos, deb talqin qilish ham unchalik to‘g‘ri bo‘lmas. Aytish mumkinki, bu obrazlar tub mohiyati bilan yozuvchi Shukur Xolmirzayevning aynan o‘zi. Hikoyadagi qahramonlarning pokdomonligi, mardligi va bag‘rikengligi, qanoati va shukronasidan bilsa bo‘ladiki, ustoz Shukur Xolmirzayev, xuddi qahramonlari kabi mardona yashab o‘tdi. Xulosa o‘rnida bir fikr: dunyoga ochiq ko‘z bilan boqaylik. Tokaygacha jahon adabiyoti deganda qandaydir begona, sirli, olisdagi kimnidir tushunamiz. Axir, odamni odamday tasvirlagan, axloqiy-ruhiy yetuklikka undagan badiiy barkamol asar dunyo adabiyotiga daxldor-ku?!

Sahifani bezashda rassom Yigitali Tursunnazarov asarlaridan foydalandik.

Shukur Xolmirzayev. Saylanma. 2-jild. Hikoyalar.pdf by Khurshid Davron on Scribd

044

(Tashriflar: umumiy 142, bugungi 1)

Izoh qoldiring