Tohir Malikning BBC O’zbek xizmati maqolasiga munosabati.

556

Би-би-си Ўзбек Хизмати вебсаҳифасида чоп этилган «Китоби энг кўп босилаётган адиб» мақоласида ўзбек адабиётининг энг забардаст ёзувчиларидан бири Тоҳир Малик ижоди ҳақида сўз борганди.
Ушбу мақолага адиб ўз муносабатини билдириб мактуб ёзган. Тоҳир Малик Би-би-си мақоласига муносабатида адабиёт билан боғлиқ қатор баҳсталаб мавзуларга диққат қаратади.
Айни мана шу ҳолат боис қуйида ёзувчининг ўзи йўллаган жавоб мактубини ҳеч бир ислоҳсиз тўла чоп этишга қарор қилдик.

778

ЁЗУВЧИ ТОҲИР МАЛИКНИНГ БИ-БИ-СИ МАҚОЛАСИГА МУНОСАБАТИ

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Ё раббимиз Аллоҳ, бизларга холис дўстларнинг эътиборини насиб қилаётганинг учун чексиз шукрлар қиламиз.

Ассалому алайкум, азиз биродаримиз! “Китоби энг кўп босилаётган адиб” деб каминани мақтов билан сийлабсиз, Сизни Аллоҳ сийласин. Каминани эса мақтовдан суюлиб кетиш хасталигидан асрасин.

Аввалги мактубингиздаги “яна ўзингизнинг бевосита ижод ҳақидаги ўйларингиз ва ижодингиз ҳақида адабиётшунослар, ижодкор дўстлар, оддий китобхонлар фикрларини юборсангиз мамнун бўлардим”, деган илтимосингизни жавобсиз қолдирган эдим. Аслида мақтовларингиз билан кифоялансам ҳам бўларди. Лекин мақоладаги бир гап мени озгина ажаблантирди ва айрим масалалар ҳақида сўз айтишга ундади. Мен олдиндан огоҳлантирай, лозим бўлса, ёзишмаларимизни ўқиғувчилардан узр ҳам сўрай. Баён қиладурғон фикрларим бир “ёш ҳаваскор, аммо келажаги порлоқ чол”нинг ҳасратлари эмас, иззатлаб нидолари ҳам эмас. Умид улки, бир эзма чолнинг ёшлар эътиборини ҳаётдаги айрим масалаларга қаратишга уриниши деб қабул қилинар. (Мен интернет тартиб-қоидаларини яхши билмайман. Агар мазкур мактуб сизга маъқул келса ва бошқалар учун фойдаси тегадиган фикрлар бўлса, мақолани эълон қилган жойингизга беринг. Фойдадан ҳоли бўлса, четга суриб қўяверинг.)

Мақолангизда Масъул Мақсудов деган китобхон укамизнинг фикрларини келтирибсиз. Мен бу укамизнинг “Умуман олганда эса, мен “Шайтанат”ни юқори савияда ёзилган асар дея олмайман… асарнинг 4-китобигача ўқиганман”, деган гапларидан ранжимайман. Тағин ҳам уч китобни тоқат билан ўқибдилар, барака топсинлар. Бу уч китобни ўқиш учун сарфлаган бебаҳо вақтлари учун рози бўлсинлар. Кишига асар ёқмаса, уч саҳифадан кейин ёки уч бобдан сўнг суриб қўя қолганини эшитувдим. Масъулжон бирон маънили гап чиқиб қолармикин, деган илинжда уч китобни ўқиган чиқарлар…

Мен бир гапни турли давраларда кўп такрорлайман: русларнинг “дид бўйича дўст йўқдир”, деган мақоли бор. Шунга кўра, лағмонни ёқтирадиган одамга паловни мақташингиз ортиқча. “Қора кўзим”ни йиғлаб эшитадиган одам “Қоши қора санамгина”га тоқат қила олмайди. “Бу менинг машинам, ўтиринг мадам” деган ашулани ёқтирувчи санъат мухлиси “Ушшоқ”ни эшитса, юраги сиқилади. Энди лағмонхўр одам паловни емай туриб, ош дамлаган ошпазни ёмонлаб ўтирса, қандай бўларкин? Бадиий адабиёт ҳам шундай. Кафкани қўлдан қўймай ўқийдиган китобхон “Кеча ва кундуз”ни менсимаслиги мумкин. Бунинг учун Кафка ҳам, Чўлпон ҳам айбли эмас. Энг бўш ёзилган асарнинг ҳам ўз ўқувчиси бўлади. Шунинг баробаринда, энг яхши асарнинг ҳам холис ёки нохолис танқидчиси бўлади. “Ўтган кунлар”га паст назар билан қарайдиганлар ёки “Ёзувчи “Меҳробдан чаён” деб нотўғри сарлавҳа қўйган”, дейдиганларни ҳам кўрганмиз, эшитганмиз.

Демоқчиманки, ҳар бир асарга билдирилган фикр – шахсий дунёқараш, бу дунёқараш эса зеҳн қувватига боғлиқ. Одам бир нарсани ўз қаричи билан ўлчайди. Маънавий маънода, ақл қаричи ҳам мавжуд, десак хато бўлмас. Шундай экан, баён қилинувчи танқидлар, фикрлар олишуви киши кўнглини вайрон эта олувчи фожиа эмас. “Шайтанат”нинг иккинчи китоби нашр қилинган йили менга қадрдон бўлган ёзувчи укамиз “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида “Шайтанат”ни савияси паст ўқувчи ўқийди”, деб ёзган эди. Бу фикрдан ранжиган бир гуруҳ ёшлар газетага раддия ёзишганда, бош муҳаррир Аҳмаджон Мелибоев бу мақолани бермабдилар. Ёшлар менга арз билан келиб: “муҳаррирга айтинг, бизнинг фикримизни ҳам берсин”, деб талаб қилишди. Газетачилик маданиятига кўра, бирон танқидий фикр берилар экан, шу саҳифанинг ўзида ё кейинроқ зид фикр ҳам берилса дуруст бўлади. Ҳамонки, муҳаррир буни лозим топмабдими, олишишдан наф йўқ, қолаверса, мен ўзимни ҳимоя қилишимга зарурат ҳам йўқ эди. Мен “қўяверинглар, мевали дарахтга тош отилади”, дейиш билан чекландим. Аслида мен у ижодкор укамдан ранжисам ҳам бўларди, негаки, у аввало паст савияда деб, мени-ёзувчини эмас, ўқувчини ҳақоратлади. Иккинчидан, асарнинг савияси пастлигини исбот қила олувчи бирон далилни келтирмади. Келтиролмасди ҳам, ахир асарни ўқимай туриб танқид қилган одам, даъвосига қаердан асос топсин?

Масъулжон укамизда бундай қусур йўқ, учта китобни ўқибдилар. Аммо бу укамизнинг “Бу тўғрида муаллиф билан ҳам кўп суҳбатларда бўлганман, фикрлашганман” деганлари каминани ғоят ажаблантирди. Бир неча кун ўйладим, “Масъул Мақсудов” деган одам билан кўп суҳбат қурганимни эслолмадим. Уни қаерда ва қачон кўрган эканман, бу ҳам ёдимда йўқ. Эҳтимол укамиз мен билан хаёлан ёки тушларида суҳбат қургандирлар. Агар шундай бўлса, даъвоимиз йўқдур.

Бу мактубни ёзишга даъват этган ҳолат ҳам айнан шу бўлди. “Шайтанат” ҳақида мақтовларни кўп эшитдим. Жиноят оламида юриб, бу китоб билан танишгач, тўғри йўлга ўтганларни ҳам эшитдим, айримлари билан суҳбат ҳам қурдим. Китоб бир одамга наф берса ҳам шукр қиламан.

Танқид кам бўлди. Асосли танқид деярли бўлмади. Биринчи китоб чиққанда раҳматли Шукур Холмирзаев “Асарни нега “бисмиллоҳ” билан бошлайди”, деб танқид қилган эканлар, буни ўзимга ҳам айтганлар. Диссертациялар ёзилди, ёқланди, дипломлар ёзилди, ёқланди. Лекин жиддий танқид эшитмадим, бунга ажабландим ҳам. Чунки: ё асар чиндан ҳам камчиликлардан холи (бундай бўлиши мумкин эмас) ёки танқид қилишга ҳам арзимайди (шунисидан Худо асрасин!).

Мени бошқа нарса ранжитади: у ер бу ерда бу асар ҳақида танқидий руҳда гапирадиган одамлар шу асарларни ўқимаганлар. Етмишинчи йилларда бир ёзувчи дўстимиз Асқад Мухторнинг “Чинор” романини ёмонлаб кетди. Асарни мен ўқиган эдим. Унинг ёмонлашлари ғалат туюлди. Баҳслашмоқчи бўлсам, баҳсдан ўзини олиб қочди, шунда “романни охиригача ўқидингизми?” деб сўрасам, дангалига “йўқ”, деди. Маълум бўлишича, роман журналда эълон қилинганда биринчи жумласини ўқибоқ ёқтирмай қолган экан. Бунга нима дейсиз? Афсусли жойи шундаки, ҳозир ҳам шунақа билимдонлар бор. Бир асарга баҳо бериш учун биргина жумла ўқиш кифоя уларга. Ҳатто ўқимасликлари ҳам мумкин. Кимдандир эшитган гаплари билан ҳукм чиқариб юбораверадилар.

Қайсидир йили тўрт-беш ёзувчи бир вилоятга бордик. Кундузги тадбирдан кейин зиёфат бошланди. Бундай зиёфатларга тоқатим бўлмагани сабабли қўшни хонага кириб ётдим. Кўзнинг иши осон: одам кўргиси келмаса, юмиб олса бас. Аммо қулоқни беркитиб бўл-майди. Мен чиқиб кетишим билан мен ҳақимдаги гап бошланди. Гап пойлаш одатим йўқ. Лекин эшитишга мажбурман. Даврадаги ёзувчи акаларимиздан бири: “Тоҳирнинг “Шайтанат”и яхши чиқди, шуни Навоий мукофотига қўйсак ҳам бўлади”, дедилар. Шунда дўстларимиздан бири: “Йўқ, жуда-а ошириб юбордингиз, Навоий мукофотига арзимайди”, деди. Шунда акамиз дедиларки: “Дуруст, Навоий мукофотига арзимаса, кейинги йили Қодирий мукофотига тавсия этиш керак, бу мукофотга арзир, а?” Дўстимиз “Бу мукофотга ҳам тортмайди-ку, лекин Тоҳир ака яхши одам, қўйса бўлади”, деб марҳамат қилдилар. Шунда акамиз яна сўрадиларки: “Менга қаранг шоир, асарни ўқиганмисиз?” Дўстимиз ростгўй эдилар, “Йўқ” деб жавоб бердилар.

Шунга ўхшаган гаплардан хабарим бор-у, Масъул Мақсудовнинг фикрларидан бехабарга ўхшаб турибман.

Худонинг марҳаматини қарангки, мукофотлар йўқ бўлди. Китобларни ўқимай туриб ҳукм чиқарувчи қадрдонларимизни ҳижолатпазликдан қутқарди. Агар Аллоҳ таборак ва таоло қилган ҳизматларим учун фақат биттагина холис фикрловчи китобхоннинг меҳрини менга насиб этган бўлса, бахтлиман. Биттагина китобхоннинг холис дуосини олиш саодатига етишган бўлсам ва бу дуо менга Қиёматда асқотса, Аллоҳга шукрлар қиламан. Очиғини айтсам, кўп мақтов эшитишдан қўрқаман. Бу дунёдаги мақтовлар Қиёматда асқотадиган мақтовлар ўрнига бўлиб қолмасайди, деб қўрқаман. Ҳар бир банда каби Қиёматдаги мукофотдан умидворман.

“Гадонинг душмани гадо бўлади”, деганларидек, баъзи муҳтарам ёзувчиларимиз, айрим азиз ҳамкасбларимиз ғийбат, иғво ҳатто фитналардан нафрат қилмайдиган бўлиб қолганлар. Ичқоралик, ҳасад хасталигидан биринчи галда ўзлари жабр чексаларда, шифоланиш ҳаракатини қилмайдилар. Раҳматли Рауф Парфи “ёзувчилар уюшмаси” дейиш ўрнига “Ёзувчилар ўйишмаси” дердилар. Катталар-ку, шу хасталик билан ўтяптилар, Аллоҳ ёшларимизни асрасин!  Бир-бирларига бўлган меҳр-оқибатларини янада зиёда қилиб берсин. Яқинда муҳтарам шоир акаларимиздан бири таъсирли воқеани айтиб бердилар. Касалхонага устозларини йўқлаб борсалар, яна бир устоз ҳам ўша ерда эканлар. Ҳа, икковлари ҳам эътиборли устозлардан эди. Аммо икковларининг қанотида икки гуруҳ паноҳ топган ва бу гуруҳлар зимдан бир-бирини эговлаш билан банд эди. Устозлар ҳам уларнинг изидагилар ҳам бир-бирлари билан ўпишиб кўришардилар, аммо қўлларидаги ханжар яланғочланган ҳолда турарди. Буни ҳамма биларди, лекин билмаганга оларди. Ёзувчилар уюшмасидаги турли мажлислар болаларнинг беркинмачоқ ўйинига ўхшаб кетарди. Хуллас, ўлим тўшагидаги икки устоз умрлари кераксиз олишувлар билан ўтганини тан олиб, афсусланишибди. Худонинг қудратини қарангки, “Дунёда фақат мен борман” деган икки устозни бир ҳолатда, бир пайтда, бир жойда учраштириб, афсус кемасида олиб кетди. Шу ҳолатни уларнинг шогирдлари ҳис қилдиларми экан? Масала айнан шунда!!

Китобхонлар эҳтимол билишмас, қарийб йигирма йилдан бери Ёзувчилар уюшмасига деярли келмайман. Ўзаро тарафкашликлар, ҳасадгўйликлар, ғийбатлар билан ўралашиб қолмай, вақтимни ижодга бағишлашни афзал биламан. Ардоқли ҳамкасбларим бу гапимдан ранжимасинлар. Мен кўпчилик шундай, демоқчи эмасман. Лекин бир челак зилол сувга бир томчи сиёҳ тушса нима бўлади. Мен тилга олган маънавий хасталиклар ҳар бир одам учун зарарли. Лекин, дейлик, кимёгарлар орасида фитна ё иғво бўлса, уларни кечириш мумкиндир. Лекин ёзучиларни ҳеч-ҳеч кечириб бўлмас. Чунки ёзувчининг зиммасида тарбиячилик вазифаси ҳам бор. Ичи қора тарбиячи кимни қандай тарбия этади?

Бир дўстимизнинг гаплари баҳонасида ғойибона суҳбатлашдик. Агар фикрларимизда маъно бўлиб, ёшларимиз бирон наф олсалар яхши. Бўлмаса, интернет ўқиғувчиларининг қимматли вақтларини олганимиз учун узр сўраймиз, Аллоҳнинг олдида тавба қиламиз. Чунки ўзгаларнинг вақтини исроф қилиш ҳам гуноҳ экани каминага маълум.

Ассаламу алайкум, ва роҳматулиллаҳи ва баракатуҳ. Аллоҳ барчаларингизнинг хонадонингизга қут ва баракот бериб, турли офатлардан Ўзи асрасин. Омийн!
Дуогўйингиз Тоҳир Абдумалик ўғли, деб билурсизлар.

2013 йилнинг 6 март куни. Ҳижрий 1434 йилнинг рабиус соний ойи, 23 куни, чоршанба.

Манбаъ: BBC Uzbek

(Tashriflar: umumiy 198, bugungi 1)

2 izoh

  1. Assalamu alaykum.

    Men asar muallifini yaxshi inson va yaxshi musulmon deb gumon qilaman va bu uchun yaxshi ko’raman, Alloh imonlarida mustahkam qilsin.

    Biroq ularning maktublariga e’tiroz bildirmay bo’lmaydi. Avvalo, ular keltirgan misollar to’g’ri emas. Xususan «Mashinamga o’tiring, madam» bilan ushshoq sa’viyasi o’rtasida farq borligi shubhasiz, binobarin, gap asar sa’viyasida emas, balki o’quvchi didida, deb da’vo qilayotgan kishi uchun ushbu tashbeh noo’rin.
    Qolaversa, agar yuqoridagi mulohazalarga tayanilsa asarning sa’viyasi ikkilamchi bo’lib, asosiy gap o’quvchi didida bo’lib chiqyaptiki, bunga e’tiroz bildirmay bo’lmaydi. Holbuki, asarni uning o’quvchisi emas, balki uning maqsadi va ifoda uslubi hamda badiiyligi sa’viyali yo sa’viyasiz, qadrli va qadrsiz qiladi.

    Butun dunyoda qalam ortidan tirikchilik qiluvchilarga ma’lum haqiqat bor: badiiy asar ko’p sotilishi va o’qilishi uchun asarda shahvat va zo’ravonlik (sex and violence) xususiyatlari bo’lishi kerak. Bu ikki xususiyat qancha ko’p bo’lsa, asar shuncha xaridorbop bo’ladi. «Shaytanat» asari aynan shunday mushtlashuvlar, allaqanday beparda lavhalarga boyligi bilan «zamonaviy kitob bozori»ning «savdo talablari»ga juda mos kelgani hamda xalqimizning kam o’qiydigan qatlami uchun qiziq bo’lgan ur- yiqitdan iborat bo’lgani uchun ham mashhur bo’lganki, bu muallifga ham boshqa mutaxasislarga ham sir emas. Muallif keyinroq boshqa shu mavzudagi asarlar ham yozganini balki o’quvchilar eslarlar.
    Men ushbuni yozishga qaror qilganim sababi, avvalo, bu yoshdagi yozuvchilarimiz o’z xatolarini tan olsalar va yosh yozuvchilarni foydaliroq asarlar yozishga chaqirsalar bu ularning adabiyot oldida ayblarini yuvishlari va qarzlarini o’tashlari bo’lar edi deb o’ylayman. Aks holda, hozir Salomat Vafo va boshqa ko’plab yozuvchilar Tohir Malik boshlab bergan yo’lni xafsala bilan davom ettirmoqdalarki, bu ketishda o’quvchining sa’viyasi tushib, «tishi o’tmaslashib» ketaverishi tabiiy.
    Qolaversa, e’tibor qaratsakki, biror tanqidiy fikr bo’lsa, u hech bo’lmasa O’zbekiston tuzumidan mustaqil ishlovchi ushbu manba kabi manbalarda erkin e’lon qilinsa va biz ham ozroq tanqidni ko’tarishni hamda olqishlashni o’rgansak.
    Bundan tashqari, boshqa yozuvchilarga ham pand — nasihat qilinsaki, jamiyat uchun kerak bo’lgan, son — sanoqsiz ijtimoiy muammolarni ko’tarib chiquvchi kuchli asarlar yaratilsa. Toki yoshlar muammolarimizni ko’radigan ko’zlarga ega bo’lsalar, ularga qarshi kurashish olovi qalblarini ilitsa. Toki fohishalar va jinoyatchilarning fahsh va zo’ravonliklaridan iborat asarlar kitob rastalaridan yo’qotilib, kuchli xarakterlar, dolzarb muammolar va o’tkir so’zlar maydonga chiqsalar. Zero, buyuk shoirimiz ShavkatRahmon aytganlaridek, «o’tkir so’z qolmasa, hech narsa qolmas.»

    Ассаламу алайкум.

    Мен асар муаллифини яхши инсон ва яхши мусулмон деб гумон қиламан ва бу учун яхши кўраман, Аллоҳ имонларида мустаҳкам қилсин.
    Бироқ уларнинг мактубларига эътироз билдирмай бўлмайди. Аввало, улар келтирган мисоллар тўғри эмас. Хусусан «Машинамга ўтиринг, мадам» билан ушшоқ саъвияси ўртасида фарқ борлиги шубҳасиз, бинобарин, гап асар саъвиясида эмас, балки ўқувчи дидида, деб даъво қилаётган киши учун ушбу ташбеҳ ноўрин.
    Қолаверса, агар юқоридаги мулоҳазаларга таянилса асарнинг саъвияси иккиламчи бўлиб, асосий гап ўқувчи дидида бўлиб чиқяптики, бунга эътироз билдирмай бўлмайди. Ҳолбуки, асарни унинг ўқувчиси эмас, балки унинг мақсади ва ифода услуби ҳамда бадиийлиги саъвияли ё саъвиясиз, қадрли ва қадрсиз қилади.

    Бутун дунёда қалам ортидан тирикчилик қилувчиларга маълум ҳақиқат бор: бадиий асар кўп сотилиши ва ўқилиши учун асарда шаҳват ва зўравонлик (цех анд виоленсе) хусусиятлари бўлиши керак. Бу икки хусусият қанча кўп бўлса, асар шунча харидорбоп бўлади. «Шайтанат» асари айнан шундай муштлашувлар, аллақандай бепарда лавҳаларга бойлиги билан «замонавий китоб бозори»нинг «савдо талаблари»га жуда мос келгани ҳамда халқимизнинг кам ўқийдиган қатлами учун қизиқ бўлган ур-йиқитдан иборат бўлгани учун ҳам машҳур бўлганки, бу муаллифга ҳам бошқа мутахасисларга ҳам сир эмас. Муаллиф кейинроқ бошқа шу мавзудаги асарлар ҳам ёзганини балки ўқувчилар эсларлар.
    Мен ушбуни ёзишга қарор қилганим сабаби, аввало, бу ёшдаги ёзувчиларимиз ўз хатоларини тан олсалар ва ёш ёзувчиларни фойдалироқ асарлар ёзишга чақирсалар бу уларнинг адабиёт олдида айбларини ювишлари ва қарзларини ўташлари бўлар эди деб ўйлайман. Акс ҳолда, ҳозир Саломат Вафо ва бошқа кўплаб ёзувчилар Тоҳир Малик бошлаб берган йўлни хафсала билан давом эттирмоқдаларки, бу кетишда ўқувчининг саъвияси тушиб, «тиши ўтмаслашиб» кетавериши табиий.
    Қолаверса, эътибор қаратсакки, бирор танқидий фикр бўлса, у ҳеч бўлмаса Ўзбекистон тузумидан мустақил ишловчи ушбу манба каби манбаларда эркин эълон қилинса ва биз ҳам озроқ танқидни кўтаришни ҳамда олқишлашни ўргансак.
    Бундан ташқари, бошқа ёзувчиларга ҳам панд — насиҳат қилинсаки, жамият учун керак бўлган, сон — саноқсиз ижтимоий муаммоларни кўтариб чиқувчи кучли асарлар яратилса. Токи ёшлар муаммоларимизни кўрадиган кўзларга эга бўлсалар, уларга қарши курашиш олови қалбларини илитса. Токи фоҳишалар ва жиноятчиларнинг фаҳш ва зўравонликларидан иборат асарлар китоб расталаридан йўқотилиб, кучли характерлар, долзарб муаммолар ва ўткир сўзлар майдонга чиқсалар. Зеро, буюк шоиримиз ШавкатРаҳмон айтганларидек, «ўткир сўз қолмаса, ҳеч нарса қолмас.»

  2. нотугри танкид килдилар танкидчи узлари бир чупчак бусаям езганмилар мен езувчи эмасман хатоси булса узр езувчи тугри езган каниди шунака езувчилар куп булса одамлар китобни кулма кул бир биридан сураб укиса бизни оилада жиноятчилар йук лекин китобни укиб мазза килдик шоир акага минг рахмат угиларимга китоб укишни шоир акам ургатдилар десам хато булмайди шоир ака умриз узок булсин унакаларга парво киманг охиратингизни уйлабсиз канийди озгина одамла сизга ухшаб дуо олса мен уткир хошимов оллох рахмат килсин факат телевизорда курганман лекин хар куни номозимда дуо киламан ман кимман хеч ким лекин дуо киламан канийди маниям манга ухшаб дуо килишса оллох сизга шунака фаросатсизлардан сабир берсин кампютерда бринчи марта езвоман хатоси куп узр

Izoh qoldiring