Toshtemir Turdiyev. Men anglagan dunyo & Denov: E’tirof va ehtirom

Ashampoo_Snap_2016.12.09_23h22m59s_001_.png 75 ёшини тўй қилаётган Тоштемир Турдиевни чин дилдан қутлаймиз 

   Бир танишим мутолаага бўлган инсон эҳтиёжи сусайиб бораётганидан куйиниб гапириб қолди: “Эсингдами, авваллари давраларда ўқиган китобларимиз ҳақида сўзлашардик. Ҳозир эса кимнинг қандай машина минганию қандай телефон олгани тўғрисида соатлаб муҳокама қилишади. Маънавият ўрнини моддият эгаллаётганига ачиниб кетаман. Давраларнинг файзи қочган, одамларнинг юзидан нури кетгандай туюлади, назаримда. Катталарнинг фикрлаши шу бўлса, кичикларидан нима кутасан. Қаерга қараб кетяпмиз”.

МЕН АНГЛАГАН ДУНЁ
Тоштемир ТУРДИЕВ
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими
09

  Ashampoo_Snap_2015.07.13_19h43m29s_001_.png  Тоштемир Турдиев Денов туманининг Тўхтамиш кишлоғида туғилган.  Филология фанлари номзоди, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими. Халқ оғзаки ижоди, Сурхондарё ва Денов тарихига оид  кўплаб илмий тадқиқот китобларининг муаллифи. Яқинд йилда машҳур Хўшбоқ бахши Мардонақул ўғлидан “Алпомиш” достонини ёзиб олиб, “Ёзувчи” нашриётида ўн минг нусхада чоп этди (Тоштемир Турдиев  ҳақида мана бу саҳифада ўқинг).

09

Мен билган олам. Осмони мусаффо, тупроғида гулу лолалар ўсадиган диёр, гарчи текис йўлга ўхшамаса-да, гўзал адирга қиёс ҳаётдан сўзлагувчи китобларда, деб билганман. Мен дунёни мана шундай таниганман. Китоб, китоб ва яна китоб. Мутолаа, мутолаа ва яна мутолаа. Кутубхонадан олинган китобни ўқишга навбатда турардик. Навбатимиз етиб келадиган фурсат баъзан бизга ғоят узоқдай туюларди. “Битта китобни ўқишни одам шу-у-нча чўзадими?” деб унинг вақтинчалик эгасидан аччиқланардик. Агар ўқиб чиққан тенгдошимиз китобдаги воқеалар ҳақида сўзлагудай бўлса, дарҳол тўхтатардик. “Ўзим ўқиб билиб оламан, гапириб берма!” дердик. Мутолаага ана шундай ташна эдик. “Алпомиш”, “Гўрўғли”, “Равшанхон” каби халқ достонларини эшитиб, ўшаларнинг пок руҳида улғайдик. Алпомишга ҳозир ҳам кўз югуртирсам, олислардан дўмбиранинг овозини эшитаман. Бахшининг хониши томиримдаги қонимни жўштириб юборади. Чингиз Айтматовнинг асарларини ўқиганимда чанқовузнинг товуши гўё юрагимга қуйилаётганга ўхшайди. “Ўткан кунлар”да эса дуторнинг сокин куйи вужудимга изтиробнинг оҳангини олиб киради. “Кеча ва кундуз” мутолаасидан сўнг кўкрагимни тўлдириб ҳурлик ҳавосидан нафас оламан. Мен тирикман! Тириклигимни китоблар эслатиб туради. Унинг маънавият озуқаси эканлигини вужуд-вужудим билан ҳис қиламан. Китоб ўқиганим сари ўзимни англаб бораман. Дунёда мутолаадай завқли маш-ғулот йўқлигига минглаб мисол келтириш мумкин.

Бир танишим мутолаага бўлган инсон эҳтиёжи сусайиб бораётганидан куйиниб гапириб қолди: “Эсингдами, авваллари давраларда ўқиган китобларимиз ҳақида сўзлашардик. Ҳозир эса кимнинг қандай машина минганию қандай телефон олгани тўғрисида соатлаб муҳокама қилишади. Маънавият ўрнини моддият эгаллаётганига ачиниб кетаман. Давраларнинг файзи қочган, одамларнинг юзидан нури кетгандай туюлади, назаримда. Катталарнинг фикрлаши шу бўлса, кичикларидан нима кутасан. Қаерга қараб кетяпмиз”.

Хизмат тақозоси туфайли кўп жойларда ёшлар билан суҳбатда бўламан. Уларнинг китобга муносабатидан кўнглим тўлмайди. Танишимнинг куюнишида жон бор, деб ўйлайман. Бизнинг даврларда деҳқон ҳам, қоровул ҳам китоб ўқирди-ку! Бугунгилар эса телефонни тутишни билади. Болалигимизда кутубхоначилар ёки китоб дўкони сотувчилари (у вақтларда китоб дўконлари кам бўларди) ёшимизга мос келадиган китобларни ўзи тавсия этарди. Ҳозир мен ўша китобларни ўқишни маслаҳат берган опаларимга нисбатан ич-ичимдан мамнуният ҳис этаман. Хайрият, Худо бизни ўшандай маърифатли опаларга дуч қилган экан, дейман.
Яқинда китоб дўконига кирдим. Ўзимга керакли китобни излаб турувдим. Бир талаба йигит дўконга шамол мисоли учиб кирди.
— Мен китоб ўқимоқчиман!
— деди у дабдурустдан.
Бу гапдан мен сергак тортдим. Китобни шу тариқа талаб қилиб ўқийдиган китобхон бор экан, маънавиятнинг ҳеч қачон ўлмаслигига ишониш мумкин.
— Ҳали бадиий асар ўқимаганман, опажон. Бугундан китоб ўқишга жиддий киришмоқчиман. Ҳозир ёшлар кўп мутолаа қилаётган энг яхши асарни беринг! — деди.
— Бор! Ҳозир ёшлар севиб ўқийдиган бир ёзувчининг асарини бераман. Мана сизга “Бевош қизнинг қилмишлари”, — деди.
Китобни қучоқлаб олган йигит қандай шиддат билан кирган бўлса, дўкондан ўшандай шиддат билан учиб чиқиб кетди. Мен дўкон сотувчиси тавсия этган китобга қарадим. “Бир йилда ўн учта китоб чиқарганман”, деб мақтанган муаллифнинг асари экан. Зиё истаб китоб дўконига кирган болага ачиндим. Беихтиёр сотувчининг олдига яқинлашдим.
— Ҳозир нима қилиб қўйганингизни биласизми? — деб сўрадим.
— Нима қилдим? — деди у ҳайратланиб.
— Болага сифатсиз маҳсулот бериб юбордингиз-ку. ўояси нимага хизмат қилишини муаллифнинг ўзи ҳам билмайдиган асарнинг кимга кераги бор? Бу боланинг ҳафсаласини пир қилиб қўйишингиз мумкин-ку ахир! — дедим.
— Ҳамма асарларни бирма-бир варақлаб ўтиришга вақтим йўқ. Қизиқ бўлса керакки, ҳозир шу китобни ҳамма сўраяпти.
Мен эса жавонларга кўз югуртирдим: Шукур Холмирзаевнинг “Ўн саккизга кирмаган ким бор”, Назар Эшон-қулнинг “Мендан “Мен”гача”, Чингиз Айтматовнинг “Қулаётган тоғлар”, Федор Достоевскийнинг “Жиноят ва жазо” сингари адабиётнинг ўлмас асарлари бўзлаб турганга ўхшади. Қалбимни ғалати маҳзунлик эгаллади. Дўкон сотувчисига назар ташладим. Қаршимда чексиз уммон олдида яшаб сузишни ўрганмаган нўноқ, бутун умр ҳаётнинг моҳиятини англамай ўтиб кетадиган ҳиссиз аёлни кўрдим.
Маънавиятсиз қалб гўё томи йўқ уйга ўхшайди. У кундан-кунга нураб бораверади. Мутолаа — бахт, мутолаа — қувонч, мутолаа — эҳтиёж, мутолаа — идрок қуввати.

Манба: «Китоб дунёси» газетаси веб-саҳифаси

08.jpgMЕN ANGLAGAN DUNYO
Toshtemir TURDIYEV
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi
09

Toshtemir Turdiyev Denov tumanining To‘xtamish kishlog‘ida tug‘ilgan. Filologiya fanlari nomzodi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi. Xalq og‘zaki ijodi, Surxondaryo va Denov tarixiga oid ko‘plab ilmiy tadqiqot kitoblarining muallifi. Yaqind yilda mashhur Xo‘shboq baxshi Mardonaqul o‘g‘lidan “Alpomish” dostonini yozib olib, “Yozuvchi” nashriyotida o‘n ming nusxada chop etdi (Toshtemir Turdiyev haqida mana bu sahifada o‘qing).

09

Тоштемир-Турдиев.jpgMen bilgan olam. Osmoni musaffo, tuprog‘ida gulu lolalar o‘sadigan diyor, garchi tekis yo‘lga o‘xshamasa-da, go‘zal adirga qiyos hayotdan so‘zlaguvchi kitoblarda, deb bilganman. Men dunyoni mana shunday taniganman. Kitob, kitob va yana kitob. Mutolaa, mutolaa va yana mutolaa. Kutubxonadan olingan kitobni o‘qishga navbatda turardik. Navbatimiz yetib keladigan fursat ba’zan bizga g‘oyat uzoqday tuyulardi. “Bitta kitobni o‘qishni odam shu-u-ncha cho‘zadimi?” deb uning vaqtinchalik egasidan achchiqlanardik. Agar o‘qib chiqqan tengdoshimiz kitobdagi voqealar haqida so‘zlaguday bo‘lsa, darhol to‘xtatardik. “O‘zim o‘qib bilib olaman, gapirib berma!” derdik. Mutolaaga ana shunday tashna edik. “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Ravshanxon” kabi xalq dostonlarini eshitib, o‘shalarning pok ruhida ulg‘aydik. Alpomishga hozir ham ko‘z yugurtirsam, olislardan do‘mbiraning ovozini eshitaman. Baxshining xonishi tomirimdagi qonimni jo‘shtirib yuboradi. Chingiz Aytmatovning asarlarini o‘qiganimda chanqovuzning tovushi go‘yo yuragimga quyilayotganga o‘xshaydi. “O‘tkan kunlar”da esa dutorning sokin kuyi vujudimga iztirobning ohangini olib kiradi. “Kecha va kunduz” mutolaasidan so‘ng ko‘kragimni to‘ldirib hurlik havosidan nafas olaman. Men tirikman! Tirikligimni kitoblar eslatib turadi. Uning ma’naviyat ozuqasi ekanligini vujud-vujudim bilan his qilaman. Kitob o‘qiganim sari o‘zimni anglab boraman. Dunyoda mutolaaday zavqli mash-g‘ulot yo‘qligiga minglab misol keltirish mumkin.

Bir tanishim mutolaaga bo‘lgan inson ehtiyoji susa-yib borayotganidan kuyinib gapirib qoldi: “Esingdami, avvallari davralarda o‘qigan kitoblarimiz haqida so‘zlashardik. Hozir esa kimning qanday mashina minganiyu qanday telefon olgani to‘g‘risida soatlab muhokama qilishadi. Ma’naviyat o‘rnini moddiyat egallayotganiga achinib ketaman. Davralarning fayzi qochgan, odamlarning yuzidan nuri ketganday tuyuladi, nazarimda. Kattalarning fikrlashi shu bo‘lsa, kichiklaridan nima kutasan. Qayerga qarab ketyapmiz”.

Xizmat taqozosi tufayli ko‘p joylarda yoshlar bilan suhbatda bo‘laman. Ularning kitobga munosabatidan ko‘nglim to‘lmaydi. Tanishimning kuyunishida jon bor, deb o‘ylayman. Bizning davrlarda dehqon ham, qorovul ham kitob o‘qirdi-ku! Bugungilar esa telefonni tutishni biladi. Bolaligimizda kutubxonachilar yoki kitob do‘koni sotuvchilari (u vaqtlarda kitob do‘konlari kam bo‘lardi) yoshimizga mos keladigan kitoblarni o‘zi tavsiya etardi. Hozir men o‘sha kitoblarni o‘qishni maslahat bergan opalarimga nisbatan ich-ichimdan mamnuniyat his etaman. Xayriyat, Xudo bizni o‘shanday ma’rifatli opalarga duch qilgan ekan, deyman.
Yaqinda kitob do‘koniga kirdim. O‘zimga kerakli kitobni izlab turuvdim. Bir talaba yigit do‘konga shamol misoli uchib kirdi.
— Men kitob o‘qimoqchiman!
— dedi u dabdurustdan.
Bu gapdan men sergak tortdim. Kitobni shu tariqa talab qilib o‘qiydigan kitobxon bor ekan, ma’naviyatning hech qachon o‘lmasligiga ishonish mumkin.
— Hali badiiy asar o‘qimaganman, opajon. Bugundan kitob o‘qishga jiddiy kirishmoqchiman. Hozir yoshlar ko‘p mutolaa qilayotgan eng yaxshi asarni bering! — dedi.
— Bor! Hozir yoshlar sevib o‘qiydigan bir yozuvchining asarini beraman. Mana sizga “Bevosh qizning qilmishlari”, — dedi.
Kitobni quchoqlab olgan yigit qanday shiddat bilan kirgan bo‘lsa, do‘kondan o‘shanday shiddat bilan uchib chiqib ketdi. Men do‘kon sotuvchisi tavsiya etgan kitobga qaradim. “Bir yilda o‘n uchta kitob chiqarganman”, deb maqtangan muallifning asari ekan. Ziyo istab kitob do‘koniga kirgan bolaga achindim. Beixtiyor sotuvchining oldiga yaqinlashdim.
— Hozir nima qilib qo‘yganingizni bilasizmi? — deb so‘radim.
— Nima qildim? — dedi u hayratlanib.
— Bolaga sifatsiz mahsulot berib yubordingiz-ku. o‘oyasi nimaga xizmat qilishini muallifning o‘zi ham bilmaydigan asarning kimga keragi bor? Bu bolaning hafsalasini pir qilib qo‘yishingiz mumkin-ku axir! — dedim.
— Hamma asarlarni birma-bir varaqlab o‘tirishga vaqtim yo‘q. Qiziq bo‘lsa kerakki, hozir shu kitobni hamma so‘rayapti.
Men esa javonlarga ko‘z yugurtirdim: Shukur Xolmirzayevning “O‘n sakkizga kirmagan kim bor”, Nazar Eshon-qulning “Mendan “Men”gacha”, Chingiz Aytmatovning “Qulayotgan tog‘lar”, Fedor Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” singari adabiyotning o‘lmas asarlari bo‘zlab turganga o‘xshadi. Qalbimni g‘alati mahzunlik egalladi. Do‘kon sotuvchisiga nazar tashladim. Qarshimda cheksiz ummon oldida yashab suzishni o‘rganmagan no‘noq, butun umr hayotning mohiyatini anglamay o‘tib ketadigan hissiz ayolni ko‘rdim.
Ma’naviyatsiz qalb go‘yo tomi yo‘q uyga o‘xshaydi. U kundan-kunga nurab boraveradi. Mutolaa — baxt, mutolaa — quvonch, mutolaa — ehtiyoj, mutolaa — idrok quvvati.

Manba: “Kitob dunyosi” gazetasi veb-sahifasi

Denov — E’tirof va ehtirom (Toshtemir Turdiyev haqidagi maqolalar) by Khurshid Davron on Scribd

004

(Tashriflar: umumiy 103, bugungi 1)

Izoh qoldiring