Turkiy bo’ston. Nishotiy. Qushlar munozarasi.

08

Бизгача етиб келган қўлёзмаларнинг бирида асар номи форсча «Мунозараи мурғон» деб аталса, иккинчисида «Қушларнинг бир-бирига баҳс қилғонлари» деб аталади. Шоир асарида ўша даврдаги қатор социал гуруҳларнинг турли иллатлари — худбинлик, мақтанчоқлик, жаҳолат ва ҳоказоларни қаттиқ танқид қилади. Бу асар «Ҳусну Дил» достонидан олдин ёзилган бўлса ажаб эмас. «Қушлар мунозараси»нинг аниқланиши адабиётимиз тарихини янада бойитади.

011

НИШОТИЙ

Ўзбек адабиёти тарихидаги талантли шоирлардан бири хоразмлик Муҳаммадниёз Нишотий XVIII асрда яшаган. Унинг бизга шеърий девони билан «Ҳусну Дил» достони етиб келган. Яқинда унинг «Қушлар мунозараси» деган асари ҳам борлиги маълум бўлди. Бу асарнинг бир қўлёзма нусхаси Узбекистон Фанлар академиясининғ Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтининг қўлёзмалар фондида 1198 инвентар номерли баёзда, иккинчи қўлёзма нусхаси Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби, марҳум Порсо Шамсиевнинг шахсий кутубхонасида сақланиб қолган. Бу икки қўлёзма ҳам тахминан XIX асрда Хоразмда кўчирилган. Бу қўлёзмаларнинг бирида асар номи форсча «Мунозараи мурғон» деб аталса, иккинчисида «Қушларнинг бир-бирига баҳс қилғонлари» деб аталади. Икки қўлёзма ҳам мукаммал эмас. Асар текстини нашрга тайёрлашда улар бир-бирини тўлдирди. 1198 инвентардаги қўлёзмада иккинчи қўлёзмадаги муқаддима йўқ.

Шоир асарида ўша даврдаги қатор социал гуруҳларнинг турли иллатлари — худбинлик, мақтанчоқлик, жаҳолат ва ҳоказоларни қаттиқ танқид қилади. Бу асар «Ҳусну Дил» достонидан олдин ёзилган бўлса ажаб эмас. «Қушлар мунозараси»нинг аниқланиши адабиётимиз тарихини янада бойитади.

011

ҚУШЛАР МУНОЗАРАСИ

Дўстлар, табъим имтиҳон қилайин,
Қушларнинг баҳсини баён қилайин.

Қиш чиқиб, ҳут этти чун таҳвил,
Бўлди Лаклак тамом қушға далил.

Қатъ этиб йўлни шаҳри Қеш келди,
Севунуб халқ деди: «Хуш келди!»

Қилибон ғусл ила таҳоратни,
Тавф қилди юруб мазоратни.

Дидбон бўлубон минора чиқиб,
Ўз боши узра шодиёна қоқиб.

Деди: «Инак етишти фасли баҳор,
Муътадилдур ҳавойи лайлу наҳор».

Тикди чодар шукуфа бўстонда,
Битди юз навъ гул гулистонда.

Бўлди тонгнинг ели Масиҳ нафас,
Уйқудин очди кўзларин наркас.

Чунки Лаклак бу навъ қилди нидо,
Тушти юз гуфтугўй қушлар аро.

Ул кун эрдим фақир гулшанда,
Кўзларим эрди сарву савсанда.

Бир йиғоч тубида туруб эрдим,
Гўшае олиб, ўлтуруб эрдим.

Баҳс этар эрдилар Аккаю Зоғ,
Зоғ дедики:— Сен киму бу боғ?!

Ман чекарман маломатин боғнинг,
Боғ ичинда тамоми мева санинг.

Доғули беҳаёйи лўлисан,
Туту зардолунинг чуғулисан.

Акка дедики:— Эй қаро юзлук,
Шўр тумшуқлиқу ачиқ сўзлук.

Сандайин зоғдин фароғатман,
Боғ бошига аҳли хидматман.

Бир макондин бу боғ мулкига
Киргали йўл йўқ шағол, тулкига.

Ул сабабдин мани чуғул дерсен,
Беҳуда муҳмалеким ойтурсен.

Сен киму бу боғ ичинда сайр этмак?!
Бор бузуқлиқни сақла чун чўғзак.

Қумри келди булар қошиға равон,
Қолди бу иккисига ул ҳайрон,

Деди:— Невчун урушасиз, қуллар?
Қушлар ичра баҳоси бир пуллар!

Сонмангиз ўзунгизни одам сиз,
Барча қушлар аросида камсиз.

Боғу масжидларинг муқрисиман,
Ҳазрати зулжалол қумрисиман.

Тенгри солди азалда ўз шавқин,
Ҳамчу бўйнимға бандалик тавқин.

Сўфидек бўйнума ридо солдим,
Боғу масжид ичинда жой олдим,

Боғу бўстон ичинда бир хушхон,
Бўлмағай ман каби фасиҳ забон.

Фохтак эшитиб бу лофларни,
Мунча беҳуда у газофларни,

Дедиким:— Эй ғалатнамо Қумри,
Юзунга келмади ҳаё, Қумри.

Ўзунгни тони, ҳаддин ошмоғил,
Ҳадингни бил, дағи талошмоғил.

Сандин ортуқдурур пару болим,
Сарву шамшод — бори поймолим.

Айласам чун дуо мани мискин,
Қўл чиқориб чинор дер омин.

Бу дуо бирла боғ барподур,
Рашки фирдавсу ҳулди аълодур.

Шохи сарв узра гар десам ку-ку,
Ойтурам «Ло илоҳа иллоҳу».

Тенгри қилди мани азалда азиз,
Ҳеч қаюнгиз манга етушмассиз.

Булбул ул дамда қон ютуб гулсиз,
Зор йиғлаб, бўлуб таҳаммулсиз.

Деди:— Кўп лоф урма беҳуда,
Айта кўрма димоғинг олуда.

Ман боринда санга не сон бўлғай,
Ушбу иш барчаға аён бўлғай.

Субҳидамларки, бошласам нола,
Солурам шавқ аҳлини бир ҳола.

Кеча-кундуз ҳаққа сано дерман,
Ўзими бандаи худо дерман.

Бошлағач бу нидо мани ғамнок,
Эшитиб гул қилур яқосин чок.

Булбул эрди бу сўздаким ногоҳ,
Бўлди Тўти бу қиссадин огоҳ.

Хилъатин сабз этиб зумурраддин,
Тавқ эди бўйнида забаржаддин.

Хизр янглиғ етишди манзилга.
Деди:— Кўп сўзлама, анодилга.

Бўлма мағрур гулга, эй Булбул,
Бўстон ичра неча кундур гул?!

Лолаву гулда бўлмағай бунёд,
Берур они хазон ели барбод.

Муттасил Ҳинддур манга манзил,
Хизрдек кийганим эрур ёшил.

Ичганимдур мудом оби ҳаёт,
Еганимдур мудом қанду набот.

Эл ичида ғизом шаҳду шакар,
Қайси бир қушда бор мунча ҳунар?!

Эрдн бу сўзда Тўтню Булбул,
Ки етишди арога Қирговул,

Деди:— Эй Тўтп, худилмо бўлма,
Аккадек шўху беҳаё бўлма.

Одам эрсанг, ўзуига бер инсоф,
Еганим қанддур деб урмяғил лоф.

Мунча дединг бу қанд ила асале,
Нафсидин демади набию вали.

Юзуминг қизилин кўруб ибрат,
Балки ёзди муни яди қудрат.

Қани бир қушки, бўлғай ул манча,
Урсоқ онинг била неча панжа.

Тушгач ўртоға зўру панжа сўзи,
Қаҳ-қаҳ уруб етишти Каклик ўзи.

Кўзлари қип-қизил эрди қондек,
Тоғ ичидин етишди қафлондек,

Деди Қирғовулаким:—Эй нодон,
Барчаға мокиён уруши аён.

Кўч била ўз-ўзипгни ўлтурма,
Гўшае олу эмди лоф урма.

Кўҳу ҳомунда айларам қаҳ-қаҳ,
Лаъл конига онда топдим раҳ.

Еганимдур ҳамиша донаи лаъл,
Тумшуқимда,эрур нишонаи лаъл.

Каклик ул лаҳза лофи дуру дароз —
Бошлаб эрди, етишти ногаҳ боз.

Қўрқуб ул ерда каклики авбош,
Рози бўлди ёрилса ул дам тош.

Кирса ул тошнинг аросиға,
Қолмаса Қарчиғай балосиға.

Қарчиғай аччиғи била турди,
Барча қушдин юқори ўлтурди,

Деди:— Эй қушлар, ўлтурунг абсамт,
Урмағайман барингизи барҳам.

Гоҳ тоғ устида қилиб жавлон,
Гаҳ кўтариб қўлиға ҳазрати хон.

Солғочин ул ягонаи офоқ,
Олурам Ўрдак ила қашқалдоқ.

Қарчиғай сўзни мухтасар қилди,
Анда қушлар бари ҳазар қилди.

Қилди Товус анда жилва магар,
Кўрсатиб ноз ила ҳазор ҳунар.

Чатр қилди бошиға қуйруқини,
Кўрунгиз эмди тенгри буйруқини!

Чатрининг остида туруб чун ҳур,
Бўлди ўз ҳуснига басе мағрур,

Деди:—Ман-ман барингизга султон,
Манзилимдур диёри Ҳиндустон.

Кўрмак учун паримни савдогар
Шаҳрдин шаҳрларга элтурлар.

Эрди ўрнум биҳишти жовидон,
Озғуриб солди дунёға шайтон.

Даҳрда қолдим ушбу ҳолатға,
Учрадим юз туман маломатға.

Қилмай эрди бу сўзни Товус адо
Ки, етишти бу ҳолат ичра Ҳумо.

Анда қушлар бариси қўпдилар,
Келибон аёқини ўпдилар.

Қўпмади ўрнидан магар Товус,
Анда қилди ҳумо басе номус.

Деди:— Эй беадаб, не хўдур бу?
Яхшидур яхшиларға хўйи наку.

Суратинг хўбу сийратинг ночоқ,
Ўзунгга боқма — бу аёқинга боқ.

Анда иблиса раҳнамун бўлдунг,
Ул сабабдурки сарнигун бўлдунг.

Бор санда ҳануз истиғно,
Тенгри амрин кетурмадинг баржо.

Ҳар кишипинг бошиға ман соя —
Солғачин ул топар улу поя.

Оти халқ ичра подшоҳ бўлур,
Подшоҳи жаҳонпаноҳ бўлур.

Юрурам нафсдин амон бирла,
Сабр этиб қуруқ устухон бирла.

Ўзима луқмани ҳалол этдим,
Нафси золимға гўшмол этдим.

Даҳр аро будур кору борим,
Ҳеч жоиварға етмас озорим.

Бўлди Товуски снда шарманда,
Деди:— Сенсен амиру ман банда.

Ўрнидин кўптию деди:—Тақсир!—
Бўлди анда ҳумой узрпазир.

Ёд қилди хато табоҳидин,
Оша кечди анинг гуноҳидин.

Эрди гуфту шунид қушлар аро,
Тортди бир оҳ Булбули хоно:

— Қайдасен, Ҳудхуди фасиҳ забон,
Токи қилсанг бу мушкили осон!

Аччиғидин Ҳумойи фаррух фол
Деди:— Оллимда Ҳудҳуда не мажол?

Ҳадди йўқтурки мунда дам урғай,
Поядин юқори қадам урғай.

Дема Ҳудҳудки, ҳаддин ўзи билур,
Келгачин аёқимға сажда қилур.

Тутдим оники беку меҳтардур,
Шоҳ ила посбон баробардур.

Мунфаил бўлди булбули мискин,
Қилди Ҳумой сўзи опи ғамгин.

Яна дедики:— Қайдасан, раҳбар,
Токи қилсанг бу можароға. назар!

Барчаға сару пешвосан сан,
Муршиди қутбу муқтадосан сан.

Кўнгли тасбеҳ ила топиб таскин,
Эрди Ҳудҳуд уйида чилланишин;

Ки қулоқиға етди Булбул уни,
Деди:— Бўлди магар баҳор куни!

Чунки Ҳудҳудга етти бу пайғом,
Қолмади анда сабр ила ором.

«Ҳу» деди, чиқди чилладин филҳол,
Гашт этиб боғ сори урди бол.

Кўрди бир мажмаики, жамъи туюр,
Этибон бир-бирига юз шару шўр.

Келди Ҳудҳуд тақи бу ҳолатда,
Андалиб эрди юз маломатда.

Олди Ҳудҳуд била бу каллаи даст,
Севунуб дсди онда Булбули маст:

— Яхши келдинг, фариштахў, Ҳудҳуд,
Барча қушларға обрў Ҳудҳуд.

Ҳақ йўлида юруб талаб бирла,
Келдию турди юз адаб бирла,

Деди:— Не баҳсдур, муни билсам,
Роҳи тадбирини онинг қилсам.

Оччнғдин Ҳумо деди:— Так тур,
Ҳаддинга яраша бугун лоф ур.

Сонмаким бўлубон сапга тобеъ,
Айлагайбиз бу умрпи зсеъ.

Тортди Ҳудҳуд бир оҳ ул дамда,
Бўлмағай андоқ оҳ оламда,

Дедикнм:— Эй Ҳумо, дсма зинҳор,
Моуманликни севмагай жаббор.

Эрди шайтон муқарраби даргоҳ,
Бўлди манманликда ул гумроҳ.

Ул Сулаймонки дунёни тутди,
Рифъати етти чархдин ўтди.

Эрди тенгриға ул набшо расул,
Қилур эрди сўзим ҳамиша қабул.

Эшитинг, сизга бор бир тамсил,
Келтурай сизга бир назиру далил:

Бир куни тушти кўкдин борон,
Кўрсаким ер, муҳит бепоён.

Мунда туштию мунфаил бўлди,
Тушканига басе хижил бўлди.

Деди:— Ман мунда кимки жо қилсам,
Баҳр ила баҳс, можаро қилсам.

Кўргач ўзини кам ўшул ёмғур,
Садаф ичига туштию бўлди дур.

Ҳудҳуд ул дам сўз«н адо қилди.
Барча қушлар апга дуо қилди.

Ул замонда ҳумоу ғайри ҳумо
Қўптию қилди барча саъят анго.

Кирдигоро, раҳиму раҳмонсан,
Билгучи борча рози пинҳон сан.

Гар Нишотий эрур паришоне,
Бошидин аёқиға исёне.

Лутф этиб сен кечур гуноҳин анинг,
Боқмағил номаи сиёҳин анинг.

Ўтди умри тамом ғафлат ила,
Юруди субҳу шом ғафлат ила.

Жону дил бирла қилмадим тоат,
Бўлмадим бегуноҳ бир соат.

Сидқ ила қилмадим ибодатни,
Рўзи қилғин манга саодатни.

Манба: Асрлар садоси.Мумтоз ўзбек адабиётидан намуналар, 1982.

(Tashriflar: umumiy 403, bugungi 1)

Izoh qoldiring