Umid Bekmuhammad. Soqol islohoti.

06

Бухородаги муҳожирликдан қайтиб келиб, қушбеги лавозимини эгаллаган Ражаббой , Умархонга саройда тўнтариш бўлажаги тўғрисида огоҳлантиради. У 25 ёшга кирган ёш хоннинг ишончини қозониб, Идрисқулибек, Мўминбек ва Жумабой қайтоқининг фитна тайёрлаётгани, хонни тахтдан ағдариб, Идрисқулибекни Қўқон ҳукмдори қилмоқчи бўлаётганини айтади. Шундан кейин юқоридаги амалдорлар ғалаёнчи сифатида қатл этилади.

011
Умид Бекмуҳаммад
СОҚОЛ ИСЛОҲОТИ

55  Хоннинг чиқарган ҳар бир фармони халқ ҳаётида ижобий ёхуд салбий бўлсин, ўз таъсир кучига эга эди. Бироқ ҳеч бир фармони олий бу қадар халқ ўртасида шов-шувга сабаб бўлмаган. Эҳтимол,Хива ёки бошқа хонлик тарихида бундай фармон қабул қилинмагандир. Ахир, Саййид Муҳаммад Умархон Қўқон хонлигидаги эркак фуқаролар учун соқол ислоҳоти ўтказиш тўғрисида фармон берган эди-да…

Акаси Олимнинг вафотидан сўнг 1810 йили тахтга чиққан Умархон ҳукмдорлигининг бошиданоқ солиқлар турини камайтириш, ариқлар қаздириб, боғу роғлар яратишга киришиб кетди. У 13 ёшидан Марғилонга ҳокимлик қилиб, Муҳаммад Шариф оталиқ раҳбарлигида ҳам ишларни кенг йўлга қўйиб тажриба орттирганди. Диний ва дунёвий билимларни тўлиқ эгаллагани боис, давлат қудратини атрофидаги амалдорлар орасида низо чиқмаслигида деб биларди.

Бироқ тахт теварагидаги амалдорларга тенг қараб яхши муомилада бўлишига қарамай, фисқу фасод кўпая бошлайди. Айниқса, Бухородаги муҳожирликдан қайтиб келиб, қушбеги лавозимини эгаллаган Ражаббой , Умархонга саройда тўнтариш бўлажаги тўғрисида огоҳлантиради. У 25 ёшга кирган ёш хоннинг ишончини қозониб, Идрисқулибек, Мўминбек ва Жумабой қайтоқининг фитна тайёрлаётгани, хонни тахтдан ағдариб, Идрисқулибекни Қўқон ҳукмдори қилмоқчи бўлаётганини айтади. Шундан кейин юқоридаги амалдорлар ғалаёнчи сифатида қатл этилади.

Шу воқеадан сўнг хонликда Ражаб қушбеги катта таъсирга эга амалдорга айланади. Ҳатто, хон уни катта қўшинга бош қилиб, кўп хонларнинг амалга ошмаган мақсади—Туркистонни ишғол қилишни тобширади. Буни қарангки, Ражаб қушбеги бу ишни ҳам уддалаб, қўшин билан Туркистонни ишғол қилади.

Шу каби Умархон давлати ҳудудини кенгайтириб, эгаллаб олган ерларида кўплаб қаълалар қурдирди. 1813-15 йилларда Сирдарёнинг ўнг қирғоғида Оқмасжид, 1814 йили Қоратоғнинг шимолий томонида Чўлоққўрғон,Олойда Қизилқўрғон, 1821 йилда Талас дарёси бўйида Авлиёота,Улуғқўрғон,Даровутқўрғон қаълаларига асос солди. Вақт ўтиб, Умархоннинг Қўқон хонлигида бунёд қилган қаълалари сони 30дан ошиб кетади.

У хонликда амалга ошираётган бунёдкорлик ишларига халал бермаслик, одатий тажовузларнинг олдини олиш учун Бухоро амири билан жанг қилади. Натижада Умархоннинг қўли баланд келиб, ҳарбий нуфузи ортганини кўрган амир анча пайтгача Қўқонга бостириб келмайди.

Шундан кейинги барқарорлик давридан сўнг Умархон хонликда янги бунёдкорлик ишларини бошлаб юборади. Айниқса, 1816 йилда қурилиб бошланган Жомъе масжиди ва мадрасаси унга шуҳрат келтирди. Масжидга кетадиган маблағ унга ажратилган вақф ердан олинган даромад ҳисобига бошланган эди. Биноларга пойдевор қўйишда жамоатга жар солинади:
— Кимки, балоғат давридан тарки мустаҳиб содир қилмоғон бўлса, илк тошни ўртага чиқиб қўйсин.
Қарангки, бирор-бир киши журъат қилиб, мен билиб гуноҳ қилмаганман, барча амалларни тўлиқ адо этаётирман дея олмай, сукут сақлади. Фақат Умархонга:
— Алҳамдулиллоҳ, тарки мустаҳиб қилмоғон банда мен экандурман,—деб , масжиду мадрасага илк тошни қўйган экан.

“Амирал муслимин”, “ Жаннатмакон” унвонларига эга Умархон диний илмни тўлиқ эгаллаган, маърифату маънавиятли ҳукмдор, қолаверса, “амирий” тахаллуси билан шеърлар битгувчи шоир ҳам бўлган.

Айниқса, 19 ёшида Андижон ҳокими Раҳмонқулибий Оталиқнинг Моҳларойим исмли қизига уйланиши Умархоннинг ҳаётида катта воқеа бўлганди. Моҳларойим тарихда Нодира тахаллуси билан ашъорлар битган шоираи даврондир. Рафиқалари, қолаверса, ўзларининг ҳам шоирлиги боис, хонлик даврида Қўқонда мушоиралар тез-тез бўлиб, деса бўлади. Энг ҳайратланарлиси, Умархоннинг давлат раҳбари сифатида “соқол ислоҳоти” ўтказиш ҳақидаги фармони халқ ичида тез шов-шувга сабаб бўлди. Маълумки, соқол қўйиш эркак киши учун суннатлиги ҳаммага аён эди. Бироқ соқолни маълум бир тартига келтириш тўғрисида давлат миқёсида фармон чиқарилмаганди. Умархон фиқҳ китобларни ўқиб, уламолар билан маслаҳатлашиб, “соқолни текислаб, унга оро бермоқ лозим” , деган хулосага келади.Шундан сўнг соқол қандай шаклда бўлмоғи лозимлиги ўрганилиб, хон фармонига кўра, ҳар бир вилоят учун соқол шакли белгиланади. Натижада Ўратепа ва хўжандликлар учун “Ойболта”, Андижон учун “Қўшбодом”, Тошкент вилояти учун “Туморча”, қўқонликлар учун “Қўқон мақоми” номли соқол шакли белгиланиб, ислоҳот ўтказилади.

Умархон шу тарзда давлатда қурилишу маърифат, ҳарбий соҳаларда ва соқол шакли борасида ислоҳот ўтказилиб, шуҳрат қозонди.

Ҳукмдорлигининг 12 йилида Бозорқули меҳтар деган амалдори уни зиёфатга чорлайди. Меҳтар Исфара гузари ва Беквачча маҳалласи оралиғида бир бино қуриб, жой тўйига келаётган Умархон учун аркдан то уйигача кўчаларга кимхоб атласдан пояндоз солган эди. Ўн икки кунга чўзилган дабдабали зиёфатда Умархон хасталаниб, саройга келтирилгач, 1822 йили 37 ёшида Қўқон хонлиги тарихидаги машҳур хон вафот этди.

011
Umid Bekmuhammad
SOQOL ISLOHOTI

55 Xonning chiqargan har bir farmoni xalq hayotida ijobiy yoxud salbiy bo’lsin, o’z ta’sir kuchiga ega edi. Biroq hech bir farmoni oliy bu qadar xalq o’rtasida shov-shuvga sabab bo’lmagan. Ehtimol,Xiva yoki boshqa xonlik tarixida bunday farmon qabul qilinmagandir. Axir, Sayyid Muhammad Umarxon Qo’qon xonligidagi erkak fuqarolar uchun soqol islohoti o’tkazish to’g’risida farmon bergan edi-da…

Akasi Olimning vafotidan so’ng 1810 yili taxtga chiqqan Umarxon hukmdorligining boshidanoq soliqlar turini kamaytirish, ariqlar qazdirib, bog’u rog’lar yaratishga kirishib ketdi. U 13 yoshidan Marg’ilonga hokimlik qilib, Muhammad Sharif otaliq rahbarligida ham ishlarni keng yo’lga qo’yib tajriba orttirgandi. Diniy va dunyoviy bilimlarni to’liq egallagani bois, davlat qudratini atrofidagi amaldorlar orasida nizo chiqmasligida deb bilardi.

Biroq taxt tevaragidagi amaldorlarga teng qarab yaxshi muomilada bo’lishiga qaramay, fisqu fasod ko’paya boshlaydi. Ayniqsa, Buxorodagi muhojirlikdan qaytib kelib, qushbegi lavozimini egallagan Rajabboy , Umarxonga saroyda to’ntarish bo’lajagi to’g’risida ogohlantiradi. U 25 yoshga kirgan yosh xonning ishonchini qozonib, Idrisqulibek, Mo’minbek va Jumaboy qaytoqining fitna tayyorlayotgani, xonni taxtdan ag’darib, Idrisqulibekni Qo’qon hukmdori qilmoqchi bo’layotganini aytadi. Shundan keyin yuqoridagi amaldorlar g’alayonchi sifatida qatl etiladi.

Shu voqeadan so’ng xonlikda Rajab qushbegi katta ta’sirga ega amaldorga aylanadi. Hatto, xon uni katta qo’shinga bosh qilib, ko’p xonlarning amalga oshmagan maqsadi—Turkistonni ishg’ol qilishni tobshiradi. Buni qarangki, Rajab qushbegi bu ishni ham uddalab, qo’shin bilan Turkistonni ishg’ol qiladi.

Shu kabi Umarxon davlati hududini kengaytirib, egallab olgan yerlarida ko’plab qa’lalar qurdirdi. 1813-15 yillarda Sirdaryoning o’ng qirg’og’ida Oqmasjid, 1814 yili Qoratog’ning shimoliy tomonida Cho’loqqo’rg’on,Oloyda Qizilqo’rg’on, 1821 yilda Talas daryosi bo’yida  Avliyoota,Ulug’qo’rg’on,Darovutqo’rg’on qa’lalariga asos soldi. Vaqt o’tib, Umarxonning Qo’qon xonligida bunyod qilgan qa’lalari soni 30dan oshib ketadi.

U xonlikda amalga oshirayotgan bunyodkorlik ishlariga xalal bermaslik, odatiy tajovuzlarning oldini olish uchun Buxoro amiri bilan jang qiladi. Natijada Umarxonning qo’li baland kelib, harbiy nufuzi ortganini ko’rgan amir ancha paytgacha Qo’qonga bostirib kelmaydi.

Shundan keyingi barqarorlik davridan so’ng Umarxon xonlikda yangi bunyodkorlik ishlarini boshlab yuboradi. Ayniqsa, 1816 yilda qurilib boshlangan Jom’e masjidi va madrasasi unga shuhrat keltirdi. Masjidga ketadigan mablag’ unga ajratilgan vaqf yerdan olingan daromad hisobiga boshlangan edi. Binolarga poydevor qo’yishda jamoatga jar solinadi:
— Kimki, balog’at davridan tarki mustahib sodir qilmog’on bo’lsa, ilk toshni o’rtaga chiqib qo’ysin.
Qarangki, biror-bir kishi jur’at qilib, men bilib gunoh qilmaganman, barcha amallarni to’liq ado etayotirman deya olmay, sukut saqladi. Faqat Umarxonga:
— Alhamdulilloh, tarki mustahib qilmog’on banda men ekandurman,—deb , masjidu madrasaga ilk toshni qo’ygan ekan.

“Amiral muslimin”, “ Jannatmakon” unvonlariga ega Umarxon diniy ilmni to’liq egallagan, ma’rifatu ma’naviyatli hukmdor, qolaversa, “amiriy” taxallusi bilan she’rlar bitguvchi shoir ham bo’lgan.

Ayniqsa, 19 yoshida Andijon hokimi Rahmonqulibiy Otaliqning Mohlaroyim ismli qiziga uylanishi Umarxonning hayotida katta voqea bo’lgandi. Mohlaroyim tarixda Nodira taxallusi bilan ash’orlar bitgan shoirai davrondir. Rafiqalari, qolaversa, o’zlarining ham shoirligi bois, xonlik  davrida Qo’qonda mushoiralar tez-tez bo’lib, desa bo’ladi. Eng hayratlanarlisi, Umarxonning davlat rahbari sifatida “soqol islohoti” o’tkazish haqidagi farmoni xalq ichida tez shov-shuvga sabab bo’ldi. Ma’lumki, soqol qo’yish erkak kishi uchun sunnatligi hammaga ayon edi. Biroq soqolni ma’lum bir tartiga keltirish to’g’risida davlat miqyosida farmon chiqarilmagandi. Umarxon fiqh kitoblarni o’qib, ulamolar bilan maslahatlashib, “soqolni tekislab, unga oro bermoq lozim” , degan xulosaga keladi.Shundan so’ng soqol qanday shaklda bo’lmog’i lozimligi o’rganilib, xon farmoniga ko’ra, har bir viloyat uchun soqol shakli belgilanadi. Natijada O’ratepa va xo’jandliklar uchun “Oybolta”, Andijon uchun “Qo’shbodom”, Toshkent viloyati uchun “Tumorcha”, qo’qonliklar uchun “Qo’qon maqomi” nomli soqol shakli belgilanib, islohot o’tkaziladi.

Umarxon shu tarzda davlatda qurilishu ma’rifat, harbiy sohalarda va soqol shakli borasida islohot o’tkazilib, shuhrat qozondi.

Hukmdorligining 12 yilida Bozorquli mehtar degan amaldori uni ziyofatga chorlaydi. Mehtar Isfara guzari va Bekvachcha mahallasi oralig’ida bir bino qurib, joy to’yiga kelayotgan Umarxon uchun arkdan to uyigacha ko’chalarga kimxob atlasdan poyandoz solgan edi. O’n ikki kunga cho’zilgan dabdabali ziyofatda Umarxon xastalanib, saroyga keltirilgach, 1822 yili 37 yoshida Qo’qon xonligi tarixidagi mashhur xon vafot etdi.

043

(Tashriflar: umumiy 363, bugungi 1)

Izoh qoldiring