Umid Bekmuhammad. Xiva xonligida ruslar

047

   Ваколатига Хива хонини назорат қилиш топширилган Амударё бўлими бошлиғи қилиб тайинланган ҳарбийларнинг аксарияти полкованик унвонига эга бўлган: Иванов, Глушановский, А.Самсонов, Дрягин, Ликошин, Колосовский. Ушбу полковниклар ўзларини,ҳатто,Хива хонидан ҳам устун, мутлоқ ҳоким санар, у билан менсимай муомилада бўлишарди. Айниқса, 1913-1916 йилларда Амударё бўлими бошлиғи бўлган полковник Колосовский империя марказидаги бошбошдоқлик, 1-жаҳон уруши сарсонгарчилигидагн фойдаланиб, бойиш исканжасига тушди. У ҳатто, Хива хонидан ҳам пора оларди.

001
Умид Бекмуҳаммад
ХИВА ХОНЛИГИДА РУСЛАР
013

“МАЙ ИЧГАН КИШИНИНГ ОҒЗИДАН ҚУЛОҒИГАЧА КЕСИЛСИН!”
016

065Капитан Муравьёвни бу жаноб бағоят ажаблантириб қўйди.негаки, у бошқа ҳукмдорлардан фарқли ўлароқ, табобат ҳамда мунажжимлик билан машғул бўлар, шунингдек, шахмат ўйинида доимо қўли баланд келарди.Араб ва форс тилларини билган тақводор ҳукмдорни шу боис халқ “охун хон” деб, сарой муаррихлари анъанага биноан Муҳаммад Раҳимхони Аввал, Муравьёв сингари элчи ва расмий доиралар эса Хива хони Муҳаммад Раҳимхон Биринчи деб атарди…

У тахтга ўтирган 1806 йилда ичкилик ичишни таъқиқлаб, ичган ва банг чеккан киши, ким бўлишидан қаътий назар, оғзидан қулоғигача кесилиши ҳақида фармон чиқариб, ижросини шахсан ўзи назорат қиларди. Хон май ичиш,кўкнори чекиш наслни бузаётганини англаб, бу балои офатнинг олдини олишга интилди.

Очиқ чеҳрали, кўзлари кичик, сарғиш соқолли хон жуда кам ухлар, қаерга борса, табаррук қадамжоларни зиёрат қилиб, кейин асосий мақсадга кўчарди.Муҳаммад Раҳимхон ўзига мурожаат қилган кишининг мансабию, амалига, қайси сулоладалигига, олийнасаб эканлигига эмас, ишига қараб баҳо берарди.У хонлик тарихида биринчи бор ўзи бошчилигидаги икки кишидан иборат олий кенгашга асос солди.

Кенгаш ҳар жума куни хон саройининг кўриниш хонасига чақирилиб, унда ўтган ҳафта давомида хонлик ҳудудида рўй берган воқеа-ҳодисалар муҳокама қилиниб, ташқи ва ички сиёсат борасида кенгашиб олинарди.Кенгашдан сўнг “охун хон” хоразмнинг тафаккурли олиму фузалолари, шоиру донишмандлари билан шариат ва илму адаб бўйича суҳбатлар ўтказар эди.

Муҳаммад Раҳимхоннинг тарих олдида қилган унутилмас ишларидан бири 1816 йилда дунёдаги энг ажиб тахт ясаганидир.Ушбу тахт ёғочдан ишланган бўлиб, ситри юпқа кумуш билан қопланган ва унга исломий нақшлар ила жило берилган эди.Кейинчалик 1873 йилдаги Русия босқини даврида тахт Хивадан олиб кетилиб, Москвадаги қурол-аслаҳа палатасига қўйилгач, тахтни илмий жиҳатдан тадқиқ қилган рус олими В.Стасов унга шундай баҳо берганди. “ Тахтнинг ҳамма жойи Ўрта Осиёдаги гул ва ўсимликларни ўзида намоён этувчи жуда чиройли нақшлар билан безатилган.Бу тахт Хива усталарининг маҳорат чўққиси, яъни металлга гул солиш санъатининг бетакрор маҳсулидир.Тахтнинг орқа суянчиғи тепасига нақш ишланган бўлиб, унга араб алифбосида настаълиқ хатида ёзув битилган.Тахтдаги учбурчак нақшнинг рамзий маъноси дунёнинг абадийлиги, уч барги эса эзгу ғоя, эзгу фикр, эзгу ишни билдиради.Қолаверса, жамиятнинг асоси бўлган уч табақа-олимлар, деҳқонлар ва навкарларни англатган….”

Кавказдаги рус армияси генерали А.Ермолов топшириғига кўра, майор Пономарёв ва капитан Муравьёвлар “охун хон” даврида хоразмда бўлишган эди.Ўша сафардан сўнг Муравьёв “1819-20 йилларда Туркманистон ва Хивага сайёҳат” номли китоб ёзиб, 1822 йилда асарни Москвада нашр қилдиради.Асарда у шундай ёзган эди.

“ 1819 йилнинг 20 ноябрида бизни Хива хони Муҳаммад Раҳимхон қабул қилди.Эртасига расмий қабул маросими ўтказилди.Эллик ёшлардаги хон ташқи қиёфасидан одамни ўзига жалб этадиган, очиқ чеҳрали, кўзлари кичик, узун бўйли, кучли, соғлом киши эди.У ўта ақлли, лекин қаттиқўл, шубҳаланувчан, саводли эди.Она тилидан ташқари, араб ва форс тилларида бемалол ёзар, гапира оларди. Хон мунажжимлик ва табобат илмидан яхши хабардор бўлиб, у ўз саройида мунажжимларни сақлар, улар бўлажак воқеаларни бехато айтиб бера оларди.Табобат бошқа фанларга нисбатан анча ривожланган, лекин касалларни даволашда ғайритабиий хусусиятлардан кўп фойдаланиларди.Масалан, иссиқликни муз билан, совуқликни иссиқлик билан, заифликни қиздириш йўли билан даволашарди.Табиблик наслдан наслга ўтиб, шифобахш ўсимликларни махфий сақлашарди.Чунки уларнинг кўплаб дардларга даво бўлишини яхши билардилар.Улар айниқса, шифобахш гиёҳлар билан турли яраларни даволашга устаси фаранг. Шу билан бир қаторда хиваликлар Осиёнинг бошқа давлатлари, Оврўпа шифокорларининг илм ва тажрибаларига ишонишади.Касалликларни даволашда ҳали ҳам сеҳргарликка умид боғлашади. Чунки табобат бу ерда ўрта асрлар даражасида сақланиб қолган.Барча Осиё халқлари каби улар ҳам Луқмони ҳакимдек улуғ табиб ўтганини билишади, унинг тажрибаларига амал қилишади.Шарқ табиблари одам танаси тўртта суюқликдан ташкил топган, ҳаёт ва соғломлик шу суюқликларнинг муносабатига боғлиқ, деб тушунадилар.Қон олишга, айниқса, бошдан қон олишга катта аҳамият берилади. Хивалик ўзбеклар жуда соғлом, кучли меҳмондўст. Уларнинг яхши кўрган таоми-палов. Буғдой нони ва маставани хуш кўрадилар. Туя ва от гўштини истеъмол қилишмайди.Шакар ва бошқа ширинликларни жуда ёқтиришади. Хива хонининг ўзи ҳам табиблик қилар, аҳоли соғлиғини назорат қилиш, беморларни даволаш учун саройда кўплаб табибларни сақларди”.

Капитан Муравьёвни ҳайратлантирган хоразмликлар ва уларнинг барваста ҳукмдори Муҳаммад Раҳимхоннинг эли соғлиғини ўйлаганича бор эди.Зеро, соғлом кишилардан таркиб топган халқгина қудратли бўлишини у биларди.Шу боисми, унинг қўшини Бухоро ва Эрон навкарлари билан бўлган жангларда ҳамиша ғалаба қозонган.

Хон ҳазратларининг айнан ичкилик ва банг чекиш соғлиқ кушандаси эканлигини, наслни бузишини англаб, таъқиқлаганиям айнан шундан.Соғлом бўлган барваста хонни ҳатто, энг кучли от ҳам кўп вақт кўтариб юра олмаган.

Хива хонлари тарихида ана шундай машҳур хон 20 йил давомида халққа ҳукмдорлик қилиб, 1825 йили вафот этди.

ПЁТР БИРИНЧИНИНГ ПОРТ ШАҲРИ

016

Шарқда, айниқса хонлик даврида шаҳарлар номи маълум бир уруғ номи билан аталар, ёки қачонлардан бери номланиб келинаётган топоним ҳам афсона ва ривоятлар билан боғлиқ бўлиб, кўпинча шахс номи билан юритилмасди. Аммо Хива хонлигидаги бир шаҳар-Амударё бўйидаги европача ҳудуд номи эса 1873 йилда Россиянинг иккита императори номига қўйилганди.Хўш, нега?

Пётр Биринчининг 1717 йилдаги армони бошқа бир император Александр 2 даврида-1873 йили ушалди.Хива хонлиги Чор Россиясининг мустамлакасига айланди.12 августдаги Гандимиён шартномасига кўра, Амударёнинг ўнг қирғоғидаги ерлар Россия ихтиёрига ўтди…

Шаҳзода Лейхтенбергнинг таклифига кўра, императорлар Пётр ва Александ шарафига Амударё Матниёз девонбегига қарашли 3227 таноб ер майдонидаги янги шаҳар барпо этишга киришилди. Петро-Александровск деб номланган шаҳар қозиғини Туркистон генерал губернатори Фон Кауфман қоқди.Табиийки, бу шаҳар Амударё бўйларидаги илк Оврўпа порт шаҳри эди.Хоразмнинг ўша вақтдаги зиёлилари бу ерни “Пётрнинг порт шаҳри” деб атай бошлагач, бу атама маҳаллий орасида оммалаша бошлади.

016
Рассом Н. Н. Каразиннинг фотолар асосида чизган Петроалександровск шаҳарчаси ва қалъаси кшринишлари

Шу тарзда улар ер ости омборлари, қурол-аслаҳа хоналари, шифохона, мактаб, босмахона, почта-телеграф, зобитлар уйи, пиво ва ёғ заводини қуриб битказдилар.Айниқса, маҳаллий халқ “Аллейка” деб атайдиган маданият ва истироҳат боғи шаҳарга Европа тусини берар, икки қаватли Русия консулхонаси ҳашамдорлиги билан порт шаҳарга кўрк бағишлаб турарди.
Бора-бора шаҳарга руслар, казаклар кўчиб келтирила бошлангач, порт шаҳар иккига-европаликлар яшайдиган янги шаҳар ва маҳаллий аҳоли истиқомат қиладиган кўҳна қаъладан иборат бўлиб қолди.

1874 йил бошида Петро-Александровскда 498 урал казаклари яшаган бўлса, йил охирида яна 2070 казак кўчириб келтирилди.Табиийки, дарё бўйида жойлашган ушбу шаҳарга юклар энди кемалар орқали ташиладиган бўлди.Гарчи 1873 йил Хива юришларида қатнашиш учун “перовский” ҳамда “Самарқанд” номли икки кема ( 268 киши 3 баржа билан) дарё орқали келган бўлса-да, уни хоразмлик қаҳрамонлар 8 та жойда 12 метр қалинликдаги ёғоч тўсиқлар билан юргизмай қўйганди.Шу туфайли кемалар урушда қатнаша олмади.

1874 йилда эса порт шаҳар-Петро-Александровскка полковник Столетов бошқарган “Петровский” теплоходи Янги сув, Девқара кўли орқали дарё билан етиб келди.Кўп ўтмай, Орол денгизи ва Амударёдаги кемалар махсус юк ташувчи флотилияга бирлашди.Дастлабки йилларда “Пётр 1”, “ Царица”, “Вера”, “Самарқанд”, “Меркурий” номли саноқли кемалар бўлган бўлса, 20 аср бошларида қуйи Амударё этакларида сузувчи кема ва қайиқлар сони 1.500 тага етди.Шунингдек, “Пётрнинг порт шаҳри”да кема ва қайиқларни таъмирлайдиган матрослар устахонаси ва казаклардан иборат бурлоқлар посёлкаси ҳам барпо бўлади.

Гарчи Пётр 1нинг орзуси император Александр 2 босқинчилиги сабабли амалга ошган, ҳар икккалалари шарафига Амударё бўйида порт шаҳри вужудга келган бўлсада, мустамлакачилик учун қадим Жайҳуннинг ўзи ўч олди.Одатий сокин оқиб келган Амударё (Жайҳун) айнан ана шу порт-шаҳар қурилган йилдан бошлаб тез-тез тоша бошлади.Яъни 1881, 1890, 1892, 1904, 1907, 1909 йилларда дарё тошқини сабабли Пётрнинг порт шаҳрига катта зарар етди.Орадан кўп ўтмай, ҳар иккала босқинчи император номи мозий қаъридан жой олиб, порт-шаҳар азалий одатга кўра Тўрткўл, деб атала бошланди.

КНЯЗГА ЕР СОТГАН ҲОКИМЛАР

016

“Эр киши ер сотмайди, ер сотган эр бўлмайди”. Ойбек домла қаламига мансуб “Қутлуғ қон” романида Мирзакаримбой Йўлчига шундай дея насиҳат қилган эди.Буни қарангки, кўҳна тарихда иложсизликдан нафақат фақирлар, балки бадавлат ҳокиму хонлар ҳам ер сотишга мажбур бўлган экан…

Бағоят хушманзара жой ҳукмдор дидига мос келиб, унда шу ерда сарой ёки дала ҳовли солиш истаги туғилди, дейлик.Қаъла девори барпо этилаётганда девор тикланаётган ерда бирор эски иморат учраса нима бўлган? Масжид ёки минора қуриш учун лойиқ, деб топилган маскан кимгадир тегишли бўлиб, аъло ҳазратлари фақат шу жойга Аллоҳнинг уйини ҳамда азон айтиш учун минора тиклашни лозим кўрса-чи?

Бундай пайтда хон мулк эгаси билан келишган ҳолда ерни сотиб олган ҳолатлар тарихда кўп маротаба содир бўлган.Аммо ер эгаси хоннинг пули кўп деб, оғзига келган нархни айтиб, савдолашмасди.У ҳукмдордан қўрққанидан эмас, ердан қанча ҳосил олаётганидан келиб чиқиб, баҳони айтган.Табиийки, лафзга ишонган ҳукмдор айтилган пулни бериб, ўша ерда ўз истагига кўра, минора, масжид, сарой, қаъла барпо этаверган.

1873 йилдан Хива хонлиги Россиянинг мустамлакасига айлангани боис, ҳатто, хонлар ҳам чор амалдорлари олдида итоаткор бўлиб қолган эди.Хонликда етиштирлган хом-ашё тўғри Россияга ташиб кетиларди. Амударё бўлими бошлиғининг 1907 йилги ахборотида қайд этилишича, 1906-1907 хўжалик йилида Хива хонлигидан 106 минг пуд мол териси, 17 минг пуд жун ва 130 минг пуд беда уруғи Россияга олиб кетилган.

Мустамлакачилар шу билан қаноатланиб қолмай, хонлик ҳудудидаги турли ерларни ҳам сотиб олишга киришади.Хусусан, 1913 йилнинг апррелида Янги Урганч почта-телеграф идораси бошлиғи П.Подобед тўлиқ мулк эгаси бўлиш ҳуқуқи билан Янги Урганч беклигидан 45 таноб ер майдонини сотиб олди.Шунингдек, инженер-технолог Рудинский 1913 йилнинг октябрида ўз номига мулк қилиб ўтказиш учун Кўҳна Урганч билан Оқтепа оралиғидаги Гандимкалла овулидан 10-15 десятина (бир гектарга яқин ер ўлчови) ер майдонини харид қилади.

Ер сотиб олиб бойиш ва бу ерларда пахта етиштириб сотишни кўзлаган, нафси ҳакалак отганлардан яна бири княз К.Андроников эди.У Кўҳна Урганч ҳокими Нурмуҳаммаддевон, Қўнғирот ҳокими Қутлуғмуродбой, Урганч ҳокими Оллаберганбек,Илонли ҳокими Бободевон билан музокаралар олиб бориб, кўплаб ер майдонларини сотиб олди.Табиийки, ҳокимлар ва ҳатто,Исфандиёрхон ҳам Чор Россияси мустамлакаси бўлгани боис, княз ва бошқа дворянларнинг талабини бажаришга мажбур эди. Шу сабабли, ҳокимлар ва Исфандиёрхон ватани, қолаверса, хонлик фойдасига бироз “шумлик” ишлатди. Яъни, улар хонликдаги ҳар бир экин экиладиган ер ўз эгасига тегишлилиги, бу ерларни сотса, халқ ғалаён бошлашини айтди. Халқ исён бошлагудек бўлса, мустамлакачилик барҳам топиши мумкинлигидан қўрққан, аммо ер сотиб олиб бойиш орзусидан қайтмаган князу дворянлар Исфандёрхоннинг талабига рози бўлишди.Хон князга фақат ўзлаштирилмаган ерларнигина сотиб олиш мумкинлигини айтганди.Бошқа чора йўқлигидан, ҳокимлар кўрсатиб берган жойлардаги ерларни княз ва дворянлар сотиб ола бошлади.

Шу тахлит 1913 йилнинг 17 июнида княз Андроников Хўжайли шаҳридан қуйироқда меросхўрларига мулк қилиб қолдириш ҳуқуқи билан 25 минг таноб ер майдонини эгаллади.Шунингдек, княз ўз ёнига шериклар топиб, ўша йили декабрда ҳарбий муҳандис А.Путилов, полковник Ермолаев ва Рус-Осиё банкининг Янги Урганчдаги бўлими бошқарувчиси И.Фрюлинглар билан Лавзан канали бўйидан 20 минг десятина ер майдонини мерос қолдириш ҳуқуқи билан 650 минг сўмга сотиб олдилар.

Ер олишда княз Андрониковнинг нафси шу даражада ҳакалак отган эдики, Туркистон генерал-губернаторининг 1914 йил 13 мартдаги ахборотида қайд қилинишича, у Лавзан бўйидан яна 20 минг десятина ва Кўҳна Урганч беклигидан 300 минг таноб ер майдонини,Хива темир йўл қурилишини лойиҳалаштирувчи корхоналарнинг Кўҳна Урганч билан Оқтепа оралиғидаги ерлардан 500 минг таноб ер майдонини ҳоким Нурмуҳаммадевон орқали хондан сотиб олганлиги қайд қилинди.

Княз шу ерлар билангина қаноатланиб қолмай, йил охирига бориб, яна ер сотиб олган.Амударё бўлими бошлиғининг Сирдарё вилоят ҳарбий губернатоига 1914 йил 12 декабрда ёзган хатида княз Андрониковнинг хондан ҳоким орқали яна 23 минг десятина ер сотиб олгани ёзилган.

Княз Андрониковнинг ерга тўймаслигини кўрган яна бир княз П.голицин ҳам 1914 йилда 40 минг таноб ерни 99 йил муддатга ижарага сотиб олди.Шунингдек, Петрос Бахтамянц ва Арсен Алвонянц каби Россия фуқаролари бўлган дворянлар ҳам Қипчоқ беклигининг Илонқир деган жойидан 1 минг 54 таноб ер майдонини ижарага олдилар.

Табиийки, княз Андроников ва бошқаларнинг сотиб олган ерлари ўзлаштирилмаган бўлиб, унга биринчи навбатда сув олиб бориш зарур эди.Шу ниятда княз муҳандис Гржегеогржевский ва Мастицкийларга Хўжайли,Кўҳна Урганч ва Оқтепа ҳудудларидан сотиб олган ерларига сув чиқариш йўлларини излашни топширади.Негаки,ер сотган ҳокимлар ва Исфандиёрхон ишлатган шумликка кўра, княз ва бошқаларга сув чиқиши қийин бўлган ерлар сотилган эди.Шу туфайли княз яна чиқим қилиб, ерларга нефть ёрдамида ишлайдиган сув насослари ўрнатиирришга мажбур бўлди.

Гарчи княз Андроников ва бошқалар сотиб олган ерларига 1915 йилдан ишлов беришга ҳаракат қилса-да,Жунаидхон бошлиқ исёнкорларнинг шу йил охирида мустамлакачиларга қарши кўтарган ғалаёни боис, нафси ҳакалак отиб олган ерларини ташлаб, жон қайғусида типирчилаб,Россияга қочишга мажбур бўлдилар.Бойиш орзусида ҳокимлардан ер сотиб олган князларнинг кўзига сарфлаган пулларим, қурдирган насослари эмас, жонлари қадрли бўлиб кўринган эди.

ХIХ АСРДАГИ «РОССИЙСКИЙ» МАҲСУЛОТЛАР

016

Чоризм томонидан 1873 йилда Хива хонлигининг забт этилиши, хонликни вассал давлатга айлантирди.Шу билан бирга энг кўп савдо алоқалари ўрнатиладиган давлат ҳам Россия бўлиб қолди.Натижада,Хоразмда аввалдан рус буюмларига эҳтиёж катта бўлгани учун, бу ерларга нафақат рус савдогарлари тез-тез келадиган, айни пайтда Хоразмликлар ҳам Оренбург орқали Россияга борадиган бўлиб қолишди.

Ҳали, 1873 йилги босқиндан 10 йил олдин—1863 йили Хивага келган венгер сайёҳи Вамбери «Ўрта Осиёга саёҳат» китобида «Хива хонлигида Россиядан келтирилган бирон бир нарса бўлмаган хонадон йўқ » дея ёзганди.

Х1Х аср охирида эса хонлик иқтисодиёти шу тариқа Россиядан олиб келинадиган маҳсулотлар билан ривож топиб, бозорлар савдогарларнинг савдо-пул муносабатларида асосий восита макони эди.

Айниқса, Қўнғирот,Кўҳна Урганч,Чимбой ва Хўжайли сингари бекликларда ҳар куни бозор уюштириш ҳуқуқи хон томонидан берилган бўлиб, пойтахт Хивада эса ҳафтада икки кун—душанба ва жума кунлари бозор бўларди.

Ана шу бозорларни маҳсулотлар билан тўлдиришда эса Хоразмлик савдогарлар тиним билишмаган.Улар энди олдингидек Оренбургга эмас,Россиянинг ички шаҳарларига ҳам бевосита ўзлари маҳсулотлар олиб боришган.

Масалан, 1880 йилнинг ўзида Хоразмлик савдогарлардан етти нафари 9900 пуд пахта, 1210 пуд чорвачилик маҳсулотлари ва 240 пуд ҳунармандлар ясаган турли буюмларни олиб бориб сотишганлар.

Айниқса,Хоразмлик савдогарлардан Хивалик оға-ини Худойбергановларнинг ташқи савдо айланма пуллари 270 минг,Полвонқориники эса 90 минг, Мадримовники 54 минг рубльни ташкил қиларди.Шунингдек, Янги Урганчлик Полвон сағирчининг савдодаги айланма пули миқдори 400 минг,Ваисбобоники 200 минг, Ҳажи мисгарники 200 минг, Бобоовулники эса 100 минг, Муҳаммад Шарифники бўлса 70 минг,Бобожон чўлоқ лақабли савдогарники 70 минг, Эшонқоранинг савдодаги айланма пули эса 50 минг рублни ташкил этарди.Ўша вақтда бу пул миқдори катта ҳисобланган.

Айнан рус тилини билганидан Москва,Нижный Новгород сингари шаҳарлардан бориб маҳсулот келтирадиган Ваис баққол, оға-ини Худойбергановлар, Полвонқора ҳамда Гавдонбойларнинг эса хонликда обрўси ғоят катта бўлган.Ушбу савдогарлар Россиядан мовут, қимматбаҳо чопонлар учун парчалар ҳамда читларни келтиришган. Хивалик Полвонқора деган савдогарнинг бир ўзи эса ҳар йили 15 минг рубллик парчани Россиядан олиб келарди.
1880-85 йилларга келганда бевосита Россияга савдо қилиб борган савдогарлар сони тобора ошиб борди ва 1890 йилда улар сони 30 тани ташкил этган.Салимжонов, Одамов,Мустафоев ва Ибрагимов сингари Янги Урганч ва Хивалик айрим савдогарлар, ҳаттоки Россия фуқаролигига ҳам ўтишган, улар Нижный Новгород,Москва шаҳарларидан уй сотиб олиб, маҳсулотларни карвонбошилар орқали юбортириб, тижоратни ўша ёқда турганича бошқариб ҳам туришган.

Россияга бориш учун Х1Х асрда Хоразмлик савдогарлар Хива—Кўҳна Урганч-Сариқамиш—Илонли-Қўнғирот ва у ердан қорақалпоқ чўллари ҳамда қозоқ даштлари бўйлаб Оренбурггача бир ярим ой от , туяларда йўл юришган. Н.Муравьёвнинг «Хива хонлигига ва Туркманияга саёхат» асарида ёзилишича, «Хива хонлиги ушбу йўллардаги 15 жойда 500 навкарни карвонларни қўриқлаш учун ажратарди.»

Бундан ташқари Кавказга бориш, денгизга чиқадиган Хива-Қўнғирот-Ўликқўлтиқ-Манғишлоқ деган 450 км.лик, Хива-Тошҳовуз-Ашхабод бўйлаб 447 км.лик ва Хива-Кўҳна Урганч-Красноводск бўйича эса 600 км.лик савдо йўллари бўлиб, карвондаги савдогарлар ўзлари истаган, кўниккан ва йўлдаги аҳоли жойларидаям савдо қилиб борадиган манзиллар бор эди.

Х1Х аср охири ва ХХ аср бошларига келиб Хоразмнинг савдосида карвон йўлларидан кўра,Амударё орқали сафарга чиқиш анча арзонга тушар, натижада бу борада сув йўллари ривожлантирилган.

Бу пайтда айниқса бевосита Россиядан келган ва шу ерда ўз фирма, акционерлик жамиятларини очаётган савдогар ҳамда фабрикантлар кўпая бошлашди.Бу борада Рязанов, Ляшин, Ананов, Котин, Третьяков, Малютин сингари миллионер рус савдогарлари Хива хонлигида ўз фирмаларини ташкил этганлар.Бунга асос сифатида 1874 йилда Москва савдогарларининг «Савдо-саноат» ширкати катта рол ўйнаганди.

Улар томонидан хонликда асосан пахта тозалаш заводлари, балиқчилик ва беда тозалаш саноатлари барпо этила бошланганди.

ХХ аср бошларига келганда Россиянинг Иванова фабрикасидан читлар, Баранов фабрикасидан рўмоллар, Кудрин фабрикасининг бўлса оқ читлари, Москвалик ака-ука А. ва З.Сапожниковлар фирмасининг ипак товарлари, «Зингер ва К» фирмасининг тикув машиналари Хоразмда энг харидоргир маҳсулотлар эди.

Шу каби темир идишлар, нефть ва нефть маҳсулотлари, милтиқ ва ўқ-дорилар, аёллар тақинчоқлари, темир кравотлар, граммафонлар, Есентуки ва Нарзон сувлари, тиббиёт дори-дармонлари ҳам аҳоли томонидан Россиядан келтирилган маҳсулотлар сифатида ғоят қадрланарди.

Хоразмдан бўлса Россияга пахта, беда уруғи, қоракўл тери, ипак, кўрпалар, пахта ҳамда ипакдан бўлган чопонлар, қовун, мева қоқлари экспорт қилинган.

Хонликдан Россияга сотиладиган асосий товар пахта хом ашёси бўлиб, уни сотиш йилдан йилга ўсиб борган.»Агар 1887-1896 йилларда ҳар йили 178 минг пуд пахта чиқарилган бўлса, 1906-1916 йилларда ўртача 767 минг пуд пахта сотилганди.1890 йилларда хонликдан Россияга ўрта ҳисобда 278166 пуд ҳар хил моллар олиб кетилган бўлса, Россиядан Хива хонлигига 23800 пуд турли маҳсулотлар келтирилганди»(Ўзбекистон тарихи, 1956, 323 бет).

Бора-бора Россия капиталининг хонликда кўпая боришидан сўнг Хоразмда нафақат савдо фирмалари, тижорат банклари, агентликлари, савдо омборхоналари ҳам барпо этила бошланди.Каттагина савдо пул айланмасига эга бўлган «Циндал», «Познанский», «Катта Ярославл мануфактураси», «Ака-ука Нобеллар», «Москва савдо-саноат жамияти», «Кавказ ва Меркурий», «Надежда», «Восточное общество», «Российское транспортное общество» каби акционерлик жамиятлари ўз филиаллари ва ваколатхоналарини Янги Урганч шаҳрида очади.Айнан Хивада эмас,Янги Урганчда ваколатхоналарнинг очилганига сабаб, бу шаҳар дарё ёқасида бўлиб, қолаверса Хивага қараганда руслар асос солган Петро-Александровскнинг яқинлигида эди.Шунингдек, бу ерда руслар кўпчиликни ташкил қилиб, европача кўча, меҳмонхоналар, уйлар ҳам пайдо бўла бошлаганди.

Юқоридаги фирма ва жамиятлар, хонлик савдогарлари билан рус судхўрлари ўртасида даллолик вазифасини бажаришар эдилар.Бундай савдо-судхўрлик операцияларида пахта олиб сотувчи пахта заводи эгалари, тарозибонлар бойиб боришардилар.Ана шундай савдо судхўрлик ишларининг вакиллари сифатида Авазбобо Ёқубов, Полвонниёз сигирчи,Матвафо Юсуповлар ўша вақтда донг қозонишганди.

Шу билан бирга савдо пул товар муносабатлари билан баробар кредит банк тизими ҳам ривожлана бошлаганди.Хусусан,Россиялик Козяков эндигина катта тижоратга қўл ураётган Мутразо Хўжабеков,Нурмуҳаммад Бобоев,Ваисбой Ёқубов,Муҳаммадёқуб Юсупов, Искандар Эрниёзов, Нурмуҳаммад Эрназаров каби савдогарларга 1560 рубль миқдорида 1900 йилда кредит бериб турган.

Бундан ташқари,хонликда ХХ аср бошларида банклар ҳам вужудга кела бошлаганди.Чунончи, 1909 йилда Янги Урганчда рус хитой банки бўлими, 1910 йили рус хитой банки ва шимолий банк ҳамкорлигида «Рус Осиё банки», 1915 йилда Сибирь ва Москва савдо банкларининг агентликлари Хоразмда фаолиятини бошлаганди.

Ушбу банклар пахта хом ашёси ва бошқа хом ашё маҳсулотлари етиштировчиларга олдиндан пул тўлаб қўйишарди.

1905 йилдан эса Хоразмда ким ошди савдолари ҳам ўтказилган.Бунда хонқалик савдогар Болтабой Жонибековнинг ўз вақтида қарзини тўлай олмагани учун уйи ва ери аукционга қўйиб сотиб юборилган.Шу каби » синган» яна Хонқа беклигидан Юсуфбой Ҳайитбоев ҳамда Тошҳовузлик П.Кармоновлар қарзга ботганликларидан молу мулкини сотишга мажбур бўлишганди.

Хуллас, Х1Х аср охири ва ХХ аср бошларидаги савдогарлар ҳаётида Россия билан савдо алоқалари кучайиши билан бирга, ўз вақтида пахта етиштиришга қарз олиб, пахтаси бўлмаганлигидан » синган» савдогарлар ҳам афсуски бор эди.

1914 йилда бошланган 1 жаҳон уруши ва унда Россиянинг иштироки, Хоразм билан бўлган савдо алоқаларига ҳам салбий таъсир кўрсатди.Хусусан, 1911 йилга нисбатан 1915 йилда дон маҳсулотлари олиб келиш 54 фоизга, кийимлик материаллари 34 фоизга, пахта иплари 48, идиш товоқлар 60, совун 22 фоизга қисқариб, нархларнинг ошишига ҳам олиб келди.
1917 йил октябрдаги давлат тўнтаришидан сўнг эса, Хоразмнинг яқин савдо воситачиси бўлмиш Россия билан алоқалари узилиб қолди.Чунки, Россияда ҳокимият тепасига большевиклар келишган, Хоразмда эса ҳамон хонлик тузуми мавжуд эди.

ПОРА ОЛГАН ПОЛКОВНИК

016

022“Ҳаммаси бўлиб, полковник Колосовскийга 187000 сўм бердим”, дея изоҳ берди махфий хизмат бошлиғига Исфандиёр.У полковникка бўйсунадиган оддий зобит, ё фуқаро эмас, балки Хива хони—давлат раҳбари эди. Қолаверса, император Николай 11 унга генерал-лейтенант унвонини берганди. Хўш, генерал бўлган шахс қандай сабабларга кўра оддий бир полковникка пора берган ?…

1873 йил Чор Россияси Хива хонлигини забт этгач, Гандимиён шартномасига кўра, Амударёнинг ўнг соҳилидаги ерлар рус подшоси ихтиёрига ўтди. Туркистон генерал- губернатори фон Кауфман қаъла учун жой танлаб, шаҳзода Лейхтенбергнинг таклифига кўра, янги шаҳарга Петро-Александровск, деб ном берди. Тезда бу шаҳарда ҳарбий гарнизон, шифохона, мактаб, пиво ва ёғ заводи, босмахона барпо этилди. Петро- Александровскда “ ҳар қандай хавф-хатарнинг олдини олиш учун 1,2, 4 ва 8 казак полклари, ўқчи дивизия, тоғ артилеррия дивизиони соқчилик қилар, замбараклар Хива хонлигига қаратиб қўйилганди” ( “Туркестанский сборник”, 75 том, 49 –бет).

Чор Россиясининг Амударё бўлими бошлиғи императорнинг энг ишончли амалдори ҳисобланиб, унинг зиммасига Хива хонлигини мунтазам кузатиб туриш топширилган эди. Шу боис фон Кауфман бўлим бошлиғига ёзган махфий мактубида, “Хива хонлигида бўлаётган воқеалардан кўз-қулоқ бўлиб туриш, Амударё музлаган пайтда Ғазовот, Замахшар орқали ўтиб ёвумудларга зарба бериш лозим” лигини уқтирганди.( ЎЗМАРДАВАРХИВ, 11 фонд, 3 тасвир, 264 дело, 3 бет).

Ваколатига Хива хонини назорат қилиш топширилган Амударё бўлими бошлиғи қилиб тайинланган ҳарбийларнинг аксарияти полкованик унвонига эга бўлган: Иванов, Глушановский, А.Самсонов, Дрягин, Ликошин, Колосовский. Ушбу полковниклар ўзларини,ҳатто,Хива хонидан ҳам устун, мутлоқ ҳоким санар, у билан менсимай муомилада бўлишарди. Айниқса, 1913-1916 йилларда Амударё бўлими бошлиғи бўлган полковник Колосовский империя марказидаги бошбошдоқлик, 1-жаҳон уруши сарсонгарчилигидагн фойдаланиб, бойиш исканжасига тушди. У ҳатто, Хива хонидан ҳам пора оларди.

1916 йилнинг 16 октябрида бевосита Петербургга бўйсунувчи рус махфий сиёсий полицияси—Туркистон район муҳофаза бўлими( ТРМБ) бошлиғи, полковник Волков, Хива хони Исфандиёрхонни қабул қилади. Зеро, бу пайтга келиб, хонликни назорат қилиб турадиган Амударё бўлими бошлиғи, полковник Колосовскийнинг порахўрлиги императорнинг ҳам қулоғига бориб етган эди. У 1916 йил март-июл ойларида мардикор олиш баҳонасида, Тўрткўл волости бошқарувчиси Қозоқбой Абубакировдан 20 минг рубл, Шўрахондаги Шибикли жамияти катхудоси Давлатмурод маткариммовдан 351 тилла пора олиб, эвазига йигитларни мардикорликдан олиб қолганди. Бу эса оқ подшога қарши халқ қўзғолонининг келиб чиқишига сабаб бўлди. Натижада махфий полиция порахўр полковникнинг қинғирликларини ўрганиб чиқди.

Колосовскийга пора берганлар қаторида Хива хониям изоҳ ёзиб бериш учун чақирилди.У махфий полиция бошлиғига бу тўғрида қуйидагича изоҳ беради: “ Полковник Колосовскийга берган пулларим вақтини аниқ ёзмаганман, лекин дафтарчамдаги ёзувларда акс этганларини оғзаки баён этгаман.1915 йил бошида полковник Колосовскийга Матвафо орқали 5000 рубл бердим.Ўша орқали унга яна 5000 рубл жўнатдим.1915 йилнинг иккинчи ярмида Матвафо ишдан бўшатилганидан сўнг Колосовскийга Абдуллахон орқали 5000 рубл бериб юбордим.10 кундан кейин эса Матвафони биринчи вазир сифатида қайта мансабга тайинлаганимдан сўнг Колосовский яна шахсан ўзимдан 10000 рубл олди. Матвафо полковникнинг мендан тулпор олиш истаги борлигини хабар қилди, шунда Матвафо барча отларимни унга кўрсатишни буюрди. У ўзига икки отни олди. 1916 йилнинг қишида мен рус армияси зобитлари ва аскарларига пўстинлар совға қилганимда, Матвафодан Колосовскийга нимани тортиқ қилиш лозимлиги ҳақида сўраганимда, у полковник нарсадан кўра пулни афзал кўришини айтди. 1915 йилнинг ноябрида полковник хотини билан олдимга келганида, ҳар бирига пўстин учун 2000 рублдан, ҳаммаси бўлиб 4000 рубл тутқаздим.

Матвафонинг маслаҳатига кўра, Колосовскийнинг хотини учун Москвадан бриллиант исирғалар буюртирдим ва шахсан унга топширдим. Исирғалар 4000 рублга тушди.Полковникнинг хотини ўша 1915 йили кетадиган бўлганида унга йўл харажати , деб 1000 рубл тутқаздим. Матвафо Колосовский менинг олдимга келиб-кетиб юрганидан хафа эканлигини билиб, 1915 йил охирида унга 5000рубл юбордим. 5-6 кундан сўнг Колосовскийга шахсан 5000 рубл бердим. 10 кундан кейин яна 5000 рубл тутқаздим.Бир неча кундан сўнг Матвафодан Колосовский яна мендан умидворлигини эшитиб, 5000 рубл бердим.Бир неча кундан кейин Матвафо менга полковник Колосовский оз пулга қаноат ҳосил қилмаганини айтгач, полковник Колосовскийга шахсан 20000 рубл тутқаздим.

Шу йил бошида ёвмудлар Хива қаъласи остонасида жанг қилаётганида Колосовскийнинг илтимосига кўра, шахсан унга 5000 рубл топширдим. Генерал Галкин туркманларни тинчлантириб,Хивадан жўнаб кетгач, полковник Колосовский Матвафонинг укаси Абдураҳмон орқали менга ўзининг бу ерда бўлишидан фойда кўриш ниятини айтганидан сўнг мен унга Абдураҳмон Баққолов орқали 30000 рубл юбордим. Кисловодскийга кетишимдан олдин икки кун илгари полковникка икки бойлам пул: бирида 25000 рубл, иккинчисида 50000 рубл—ҳаммаси бўлиб, 75000 рублни Абдураҳмон Баққолов орқали жўнатдим. 1916 йилнинг ёзида Кавказга кетишимдан бир кун аввал полковник Колосовский олдимга хотини ва қизи билан хайрлашувга келганида унинг қизига 3000 рубл совға қилдим. Ҳаммаси бўлиб Полковник Колосовскийга 187000 рубл бердим”.

Берган пулларини яширмай батафсил айтган Исфандиёрнинг изоҳини Мамедов таржима қилади. Ушбу ҳужжатга махфий полиция бошлиғи, полковник Волков ҳамда таржимон Мамедов имзо чеккан.

Эътиборлиси шундаки, ўша 1916 йилда 5 ийинга товуқ, 15-20 рублга эшак, 30 рублга сигир, 60-70 рублга от берган пайтда Исфандиёрнинг полковник Колосовскийга берган 187000 рубли нақадар катта пул эканлигини ўзингиз тасаввур қилаверинг.
Порахўрлик ботқоғига ботган полковник Колосовский империя махфий полицияси текширувидан сўнг ишдан олинади ва Россиянинг ички губернияларига хизматга юборилади.Бу орада 1917 йилдаги долғали давр бошланиб,эр-хотин Колосовскийлар Русияда ҳалок бўлишди. Улар йиққан молу-мулк ҳам талон тарож бўлиб кетди. Полковник Колосовский тарихда фақат порахўр, деган ном билан қолди , холос.

Исфандиёрхон бундан ташқари Россиянинг яна кўплаб амалдорларига ҳам пора бериб турган.Масалан, у 1911 йилда 40 нафар амалдорлари билан Петроградгадга борганида олтин, кумушдан қилинган ашёлар, туркман гиламлари ва зотли отларни олиб кетиб, уларни император Николай 11 га совға қилган.” Ушбу сафарига хон Хивада 3 ой тайёргарлик кўриб, Хоразм усталарига Тозабоғда сафар учун совғалар тайёрлатади. Улар кумушдан ишланиб, тилладан жило бериб безатилган хум, қумғон, самовар, кўзалар; 18 дона тилладан жило бериб безатилган қилич; 18 дона тиллодан жило бериб безатилган пичоқ, дастаги қимматбаҳо тошлар билан безатилган 9 дона тож; 18 та ёвмут зотли отлари; 18 та кумушдан жило берилган ёки кумушдан қилинган отнинг эгар-жабдуқлари; 40 та катта ҳажмдаги ёвмут гиламлари; булардан ташқари Император министрларига, Туркистон генерал губернаторига ва Николайнинг ўғлига алоҳида махсус совғалар тақдим қилган.”( ЎзМардавархив, 125 –И-фонд, 1-рўйхат, 609-иш, 78-79-варақлар).
Шунингдек,Исфандиёрхон ўша сафарида Николайнинг ўзига 100 минг рубль ва ўғлига 200 минг рубл тақдим қилади.

Бундай турли йўсиндаги асли пора бўлган совға ва хайрия аталмиш туҳфалар кўп йиллар давом этган. Масалан, “Исфандиёрхоннинг 1910 йил августидан 1916 йил октябрига қадар Тошкентдаги благовотритилний жамияти, Туркистон телеграф жамияти, Тошкент кадет корпуси каби ҳар хил жамиятларга ва Туркистон генерал губернатори, ҳарбий министр номларига телеграф орқали юборган пуллари 220 минг 450 рублни ташкил қилган.”( ЎЗмардавархив, 461-и-фонд, 2-рўйхат, 1899 а-иш, 367-варақ).

Хива хонининг бундай туҳфалари йилдан йилга ортиб, ундан таъма қиладиганлар орасида амалдорларнинг нафақат ўзлари, балки хотинлари ҳам бор эди. Жумладан, “Россия-Осиё банкининг Янги Урганчдаги бўлимига вазири Исломхўжа орқали 1911 йил декабрида Петроградга-генерал Цейло номига 2 минг рубл, 1914 йил апрелида ўз номидан Петрограддаги ҳарбий министр Сухомлиновнинг хотини (Сухомлинова) га 40 минг рубл, шу йил ноябрида Колосовский орқали генерал Галкинга 3 минг 200 рубл ўтказган”((юқоридаги архив, ўша иш, 382 варақ).

Умуан олганда Исфандиёрнинг берадиган пораларига ўрганиб қолган генерал губернаторлар ундан “1911-1916 йилларда (бу вақт ичида уч-тўрт киши Туркистон генерал-губернатори бўлган) 257 минг рублдан ортиқ пулини олишган”. ( ўша архив, 88-91, 7, 332 –варақлар).
Булар фақат баъзи архив маълумотларида қайд қилиниб қолган ҳужжатларда акс этган пулларгина холос.Исфандиёр эса бундан бошқа яна кўплаб олтин, кумуш ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган турли буюм ва ашёлар, зотли отларниям туҳфа қилиб турган.Шунингдек, нафақат амалдорлар, балки олийнасаб рус князлари ҳам хондан совға олишган. Масалан, “хонлик еридан катта ер майдонларини сотиб олган князь Андрониковга ,1913 йилда Исфандиёр ҳадя қилган совғалар ичида кумушдан ясалиб, тилладан ва брилиантдан безак берилган кўплаб ашёлар, қилич ва ханжарлар, 20 та туркман гилами бўлган.”( ўша архив, 17 рўйхат, 957-иш, 1-варақ).

Ана шу фактлардан келиб чиқиб савол туғиладики, Хива хони, генерал Исфандиёр нега Хоразмдек бир давлат ҳукмдори бўла туриб пора берган?

Маълумки, 1873 йилдаги чор империяси истилосидан сўнг, Хива хонлиги мустамлакага айланганди.1910 йилда тахтга чиққан Исфандиёр эса бевосита император фармони билан тасдиқланган бўлсада, Петро-Александровскдаги Амударё бўлими ва хон саройидаги амалдорлар хоннинг феъли ожизлиги, кўнгилчанлигидан фойдаланиб, шоир бўлган Исфандиёрни қўғирчоқ хон даражасига олиб боришди.Улар турли фитналар қўзғаб ўзлари бойиш исканжасига тушган, бу йўлда улар олдига тўғаноқ бўладиган, масалан, бош вазир Исломхўжадек ислоҳатчиларни турли йўллар билан ўлдириб юбориш даражасига борардилар.Исфандиёр эса табиатан ишратпараст бўлганлиги учун, тахтда ўтириб, аксарият вақтини машиатпарастлик билан ўтказар, унинг айниқса,Исломхўжанинг 1913 йилдаги ўлимидан сўнг тахтда ўтириб ишратни ўйлашдан бошқа мақсади бўлмай қолганди.Шундай вазиятда, унинг тахтига исёнкор ёвмудлар, жадид ислоҳатчилар таҳдид солаётган ҳолат эди.Шу боис, у тахтдан ажралмасликни ўйлар, тахтдан тушса омон қолмаслиги аниқ эди.Ана шу туфайлиям у амударё бўлими бошлиғига,Туркистон генерал губернаторларига,империя ҳарбий министрига, ҳаттоки Николайнинг ўзигаям совға шаклидаги поралар бериб, шулар билангина тахтда жон сақлаб ўтирарди.

Исфандиёрнинг ожизлиги ва ишратпарастлигини билиб олган Амударё бўлими бошлиқлари ва Хоразмга келган турли амалдорлар шу сабабдан хондан таъма билан пулларини талаб туришарди. Масалан, “ генерал Галкин Хивадан хонга қарши қўзғолон кўтарган исёнчиларни Тошкентдан келиб жазолагач, кетиш олдидан Хива хонидан 30 минг рубл пул олган. “ ( Ўзмардавархив, 461-И-фонд, 1-рўйхат, 1899 а иш, 88-91-варақлар).
Бундан ташқари, хон Колосовскийга наслдор отлардан иккитасини 1916 йилда совға қилади. Генерал Цейлга эса 1912 йилда тилла гардишли қилич, пичоқ, тилла портсигар, генерал Галкинга ҳам қимматбаҳо тошлар билан гардишланган қилич, тилла гардишли пичоқ ва тилла портсигар совға қилади .

Хонликнинг энг очофат, ишратбоз ва империя амалдорлари билан “ ош-қатиқ” бўлган,ўртада олди-берди қилган, ўзи эса шунинг орқасидан ғоят кўп даромад орттирган Матвафо Баққолов, “полковник Колосовскийнинг хонликка келганидаёқ ўзининг шахсий фойдасини кўзлаганини” айтиб ўтган.( юқоридаги архив,ўша иш, 72-89 варақлар).
Буларнинг бари, хоннинг амалдорлар ва императорга тинимсиз пора беравериши эса халқдан йиғиб олинадиган солиқ ҳисобига эди.Яъни у халқ ризқи эвазига ўз жонини сақлаб тахтда ўтирган.Бироқ… бироқ бу узоққа бормади. 1916 йилда очофат бош вазири Матвафо Баққолов, 1918 йил кузида эса Хива хони Исфандиёр исёнкор ёвмудлар томонидан бўғизлаб ўлдирилди…

011

001
Umid Bekmuhammad
XIVA XONLIGIDA RUSLAR
013

“MAY ICHGAN KISHINING OG’ZIDAN QULOG’IGACHA KESILSIN!”
016

065Kapitan Murav`yovni bu janob bag’oyat ajablantirib qo’ydi.negaki, u boshqa hukmdorlardan farqli o’laroq, tabobat hamda munajjimlik bilan mashg’ul bo’lar, shuningdek, shaxmat o’yinida doimo qo’li baland kelardi.Arab va fors tillarini bilgan taqvodor hukmdorni shu bois xalq “oxun xon” deb, saroy muarrixlari an’anaga binoan Muhammad Rahimxoni Avval, Murav`yov singari elchi va rasmiy doiralar esa Xiva xoni Muhammad Rahimxon Birinchi deb atardi…

U taxtga o’tirgan 1806 yilda ichkilik ichishni ta’qiqlab, ichgan va bang chekkan kishi, kim bo’lishidan qa’tiy nazar, og’zidan qulog’igacha kesilishi haqida farmon chiqarib, ijrosini shaxsan o’zi nazorat qilardi. Xon may ichish,ko’knori chekish naslni buzayotganini anglab, bu baloi ofatning oldini olishga intildi.

Ochiq chehrali, ko’zlari kichik, sarg’ish soqolli xon juda kam uxlar, qaerga borsa, tabarruk qadamjolarni ziyorat qilib, keyin asosiy maqsadga ko’chardi.Muhammad Rahimxon o’ziga murojaat qilgan kishining mansabiyu, amaliga, qaysi suloladaligiga, oliynasab ekanligiga emas, ishiga qarab baho berardi.U xonlik tarixida birinchi bor o’zi boshchiligidagi ikki kishidan iborat oliy kengashga asos soldi.

Kengash har juma kuni xon saroyining ko’rinish xonasiga chaqirilib, unda o’tgan hafta davomida xonlik hududida ro’y bergan voqea-hodisalar muhokama qilinib, tashqi va ichki siyosat borasida kengashib olinardi.Kengashdan so’ng “oxun xon” xorazmning tafakkurli olimu fuzalolari, shoiru donishmandlari bilan shariat va ilmu adab bo’yicha suhbatlar o’tkazar edi.

Muhammad Rahimxonning tarix oldida qilgan unutilmas ishlaridan biri 1816 yilda dunyodagi eng ajib taxt yasaganidir.Ushbu taxt yog’ochdan ishlangan bo’lib, sitri yupqa kumush bilan qoplangan va unga islomiy naqshlar ila jilo berilgan edi.Keyinchalik 1873 yildagi Rusiya bosqini davrida taxt Xivadan olib ketilib, Moskvadagi qurol-aslaha palatasiga qo’yilgach, taxtni ilmiy jihatdan tadqiq qilgan rus olimi V.Stasov unga shunday baho bergandi. “ Taxtning hamma joyi O’rta Osiyodagi gul va o’simliklarni o’zida namoyon etuvchi juda chiroyli naqshlar bilan bezatilgan.Bu taxt Xiva ustalarining mahorat cho’qqisi, ya’ni metallga gul solish san’atining betakror mahsulidir.Taxtning orqa suyanchig’i tepasiga naqsh ishlangan bo’lib, unga arab alifbosida nasta’liq xatida yozuv bitilgan.Taxtdagi uchburchak naqshning ramziy ma’nosi dunyoning abadiyligi, uch bargi esa ezgu g’oya, ezgu fikr, ezgu ishni bildiradi.Qolaversa, jamiyatning asosi bo’lgan uch tabaqa-olimlar, dehqonlar va navkarlarni anglatgan….”

Kavkazdagi rus armiyasi generali A.yermolov topshirig’iga ko’ra, mayor Ponomaryov va kapitan Murav`yovlar “oxun xon” davrida xorazmda bo’lishgan edi.O’sha safardan so’ng Murav`yov “1819-20 yillarda Turkmaniston va Xivaga sayyohat” nomli kitob yozib, 1822 yilda asarni Moskvada nashr qildiradi.Asarda u shunday yozgan edi.

“ 1819 yilning 20 noyabrida bizni Xiva xoni Muhammad Rahimxon qabul qildi.Ertasiga rasmiy qabul marosimi o’tkazildi.Ellik yoshlardagi xon tashqi qiyofasidan odamni o’ziga jalb etadigan, ochiq chehrali, ko’zlari kichik, uzun bo’yli, kuchli, sog’lom kishi edi.U o’ta aqlli, lekin qattiqo’l, shubhalanuvchan, savodli edi.Ona tilidan tashqari, arab va fors tillarida bemalol yozar, gapira olardi. Xon munajjimlik va tabobat ilmidan yaxshi xabardor bo’lib, u o’z saroyida munajjimlarni saqlar, ular bo’lajak voqealarni bexato aytib bera olardi.Tabobat boshqa fanlarga nisbatan ancha rivojlangan, lekin kasallarni davolashda g’ayritabiiy xususiyatlardan ko’p foydalanilardi.Masalan, issiqlikni muz bilan, sovuqlikni issiqlik bilan, zaiflikni qizdirish yo’li bilan davolashardi.Tabiblik nasldan naslga o’tib, shifobaxsh o’simliklarni maxfiy saqlashardi.Chunki ularning ko’plab dardlarga davo bo’lishini yaxshi bilardilar.Ular ayniqsa, shifobaxsh giyohlar bilan turli yaralarni davolashga ustasi farang. Shu bilan bir qatorda xivaliklar Osiyoning boshqa davlatlari, Ovro’pa shifokorlarining ilm va tajribalariga ishonishadi.Kasalliklarni davolashda hali ham sehrgarlikka umid bog’lashadi. Chunki tabobat bu yerda o’rta asrlar darajasida saqlanib qolgan.Barcha Osiyo xalqlari kabi ular ham Luqmoni hakimdek ulug’ tabib o’tganini bilishadi, uning tajribalariga amal qilishadi.Sharq tabiblari odam tanasi to’rtta suyuqlikdan tashkil topgan, hayot va sog’lomlik shu suyuqliklarning munosabatiga bog’liq, deb tushunadilar.Qon
olishga, ayniqsa, boshdan qon olishga katta ahamiyat beriladi. Xivalik o’zbeklar juda sog’lom, kuchli mehmondo’st. Ularning yaxshi ko’rgan taomi-palov. Bug’doy noni va mastavani xush ko’radilar. Tuya va ot go’shtini iste’mol qilishmaydi.Shakar va boshqa shirinliklarni juda yoqtirishadi. Xiva xonining o’zi ham tabiblik qilar, aholi sog’lig’ini nazorat qilish, bemorlarni davolash uchun saroyda ko’plab tabiblarni saqlardi”.

Kapitan Murav`yovni hayratlantirgan xorazmliklar va ularning barvasta hukmdori Muhammad Rahimxonning eli sog’lig’ini o’ylaganicha bor edi.Zero, sog’lom kishilardan tarkib topgan xalqgina qudratli bo’lishini u bilardi.Shu boismi, uning qo’shini Buxoro va Eron navkarlari bilan bo’lgan janglarda hamisha g’alaba qozongan.

Xon hazratlarining aynan ichkilik va bang chekish sog’liq kushandasi ekanligini, naslni buzishini anglab, ta’qiqlaganiyam aynan shundan.Sog’lom bo’lgan barvasta xonni hatto, eng kuchli ot ham ko’p vaqt ko’tarib yura olmagan.

Xiva xonlari tarixida ana shunday mashhur xon 20 yil davomida xalqqa hukmdorlik qilib, 1825 yili vafot etdi.

PYOTR BIRINCHINING PORT SHAHRI

016

Sharqda, ayniqsa xonlik davrida shaharlar nomi ma’lum bir urug’ nomi bilan atalar, yoki qachonlardan beri nomlanib kelinayotgan toponim ham afsona va rivoyatlar bilan bog’liq bo’lib, ko’pincha shaxs nomi bilan yuritilmasdi. Ammo Xiva xonligidagi bir shahar-Amudaryo bo’yidagi yevropacha hudud nomi esa 1873 yilda Rossiyaning ikkita imperatori nomiga qo’yilgandi.Xo’sh, nega?

Pyotr Birinchining 1717 yildagi armoni boshqa bir imperator Aleksandr 2 davrida-1873 yili ushaldi.Xiva xonligi Chor Rossiyasining mustamlakasiga aylandi.12 avgustdagi Gandimiyon shartnomasiga ko’ra, Amudaryoning o’ng qirg’og’idagi yerlar Rossiya ixtiyoriga o’tdi…

Shahzoda Leyxtenbergning taklifiga ko’ra, imperatorlar Pyotr va Aleksand sharafiga Amudaryo Matniyoz devonbegiga qarashli 3227 tanob yer maydonidagi yangi shahar barpo etishga kirishildi. Petro-Aleksandrovsk deb nomlangan shahar qozig’ini Turkiston general gubernatori Fon Kaufman qoqdi.Tabiiyki, bu shahar Amudaryo bo’ylaridagi ilk Ovro’pa port shahri edi.Xorazmning o’sha vaqtdagi ziyolilari bu yerni “Pyotrning port shahri” deb atay boshlagach, bu atama mahalliy orasida ommalasha boshladi.

016
Xiva xoni Muhammad Rahimxon va general fon Kaufman suhbati  (The Illustrated London News, 3 янв. 1874)

Shu tarzda ular yer osti omborlari, qurol-aslaha xonalari, shifoxona, maktab, bosmaxona, pochta-telegraf, zobitlar uyi, pivo va yog’ zavodini qurib bitkazdilar.Ayniqsa, mahalliy xalq “Alleyka” deb ataydigan madaniyat va istirohat bog’i shaharga Yevropa tusini berar, ikki qavatli Rusiya konsulxonasi hashamdorligi bilan port shaharga ko’rk bag’ishlab turardi.
Bora-bora shaharga ruslar, kazaklar ko’chib keltirila boshlangach, port shahar ikkiga-yevropaliklar yashaydigan yangi shahar va mahalliy aholi istiqomat qiladigan ko’hna qa’ladan iborat bo’lib qoldi.

1874 yil boshida Petro-Aleksandrovskda 498 ural kazaklari yashagan bo’lsa, yil oxirida yana 2070 kazak ko’chirib keltirildi.Tabiiyki, daryo bo’yida joylashgan ushbu shaharga yuklar endi kemalar orqali tashiladigan bo’ldi.Garchi 1873 yil Xiva yurishlarida qatnashish uchun “perovskiy” hamda “Samarqand” nomli ikki kema ( 268 kishi 3 barja bilan) daryo orqali kelgan bo’lsa-da, uni xorazmlik qahramonlar 8 ta joyda 12 metr qalinlikdagi yog’och to’siqlar bilan yurgizmay qo’ygandi.Shu tufayli kemalar urushda qatnasha olmadi.

1874 yilda esa port shahar-Petro-Aleksandrovskka polkovnik Stoletov boshqargan “Petrovskiy” teploxodi Yangi suv, Devqara ko’li orqali daryo bilan yetib keldi.Ko’p o’tmay, Orol dengizi va Amudaryodagi kemalar maxsus yuk tashuvchi flotiliyaga birlashdi.Dastlabki yillarda “Pyotr 1”, “ Saritsa”, “Vera”, “Samarqand”, “Merkuriy” nomli sanoqli kemalar bo’lgan bo’lsa, 20 asr boshlarida quyi Amudaryo etaklarida suzuvchi kema va qayiqlar soni 1.500 taga yetdi.Shuningdek, “Pyotrning port shahri”da kema va qayiqlarni ta’mirlaydigan matroslar ustaxonasi va kazaklardan iborat burloqlar posyolkasi ham barpo bo’ladi.

Garchi Pyotr 1ning orzusi imperator Aleksandr 2 bosqinchiligi sababli amalga oshgan, har ikkkalalari sharafiga Amudaryo bo’yida port shahri vujudga kelgan bo’lsada, mustamlakachilik uchun qadim Jayhunning o’zi o’ch oldi.Odatiy sokin oqib kelgan Amudaryo (Jayhun) aynan ana shu port-shahar qurilgan yildan boshlab tez-tez tosha boshladi.Ya’ni 1881, 1890, 1892, 1904, 1907, 1909 yillarda daryo toshqini sababli Pyotrning port shahriga katta zarar yetdi.Oradan ko’p o’tmay, har ikkala bosqinchi imperator nomi moziy qa’ridan joy olib, port-shahar azaliy odatga ko’ra To’rtko’l, deb atala boshlandi.

KNYAZGA YER SOTGAN HOKIMLAR

016

“Er kishi yer sotmaydi, yer sotgan er bo’lmaydi”. Oybek domla qalamiga mansub “Qutlug’ qon” romanida
Mirzakarimboy Yo’lchiga shunday deya nasihat qilgan edi.Buni qarangki, ko’hna tarixda ilojsizlikdan nafaqat faqirlar, balki badavlat hokimu xonlar ham yer sotishga majbur bo’lgan ekan…

Bag’oyat xushmanzara joy hukmdor didiga mos kelib, unda shu yerda saroy yoki dala hovli solish istagi tug’ildi, deylik.Qa’la devori barpo etilayotganda devor tiklanayotgan yerda biror eski imorat uchrasa nima bo’lgan? Masjid yoki minora qurish uchun loyiq, deb topilgan maskan kimgadir tegishli bo’lib, a’lo hazratlari faqat shu joyga Allohning uyini hamda azon aytish uchun minora tiklashni lozim ko’rsa-chi?

Bunday paytda xon mulk egasi bilan kelishgan holda yerni sotib olgan holatlar tarixda ko’p marotaba sodir bo’lgan.Ammo yer egasi xonning puli ko’p deb, og’ziga kelgan narxni aytib, savdolashmasdi.U hukmdordan qo’rqqanidan emas, yerdan qancha hosil olayotganidan kelib chiqib, bahoni aytgan.Tabiiyki, lafzga ishongan hukmdor aytilgan pulni berib, o’sha yerda o’z istagiga ko’ra, minora, masjid, saroy, qa’la barpo etavergan.

1873 yildan Xiva xonligi Rossiyaning mustamlakasiga aylangani bois, hatto, xonlar ham chor amaldorlari oldida itoatkor bo’lib qolgan edi.Xonlikda yetishtirlgan xom-ashyo to’g’ri Rossiyaga tashib ketilardi. Amudaryo bo’limi boshlig’ining 1907 yilgi axborotida qayd etilishicha, 1906-1907 xo’jalik yilida Xiva xonligidan 106 ming pud mol terisi, 17 ming pud jun va 130 ming pud beda urug’i Rossiyaga olib ketilgan.

Mustamlakachilar shu bilan qanoatlanib qolmay, xonlik hududidagi turli yerlarni ham sotib olishga kirishadi. Xususan, 1913 yilning aprrelida Yangi Urganch pochta-telegraf idorasi boshlig’i P.Podobed to’liq mulk egasi bo’lish huquqi bilan Yangi Urganch bekligidan 45 tanob yer maydonini sotib oldi.Shuningdek, injener-texnolog Rudinskiy 1913 yilning oktyabrida o’z nomiga mulk qilib o’tkazish uchun Ko’hna Urganch bilan Oqtepa oralig’idagi Gandimkalla ovulidan 10-15 desyatina (bir gektarga yaqin yer o’lchovi) yer maydonini xarid qiladi.

Yer sotib olib boyish va bu yerlarda paxta yetishtirib sotishni ko’zlagan, nafsi hakalak otganlardan yana biri knyaz K.Andronikov edi.U Ko’hna Urganch hokimi Nurmuhammaddevon, Qo’ng’irot hokimi Qutlug’murodboy, Urganch hokimi Ollaberganbek,Ilonli hokimi Bobodevon bilan muzokaralar olib borib, ko’plab yer maydonlarini sotib oldi.Tabiiyki, hokimlar va hatto,Isfandiyorxon ham Chor Rossiyasi mustamlakasi bo’lgani bois, knyaz va boshqa dvoryanlarning talabini bajarishga majbur edi. Shu sababli, hokimlar va Isfandiyorxon vatani, qolaversa, xonlik foydasiga biroz “shumlik” ishlatdi. Ya’ni, ular xonlikdagi har bir ekin ekiladigan yer o’z egasiga tegishliligi, bu yerlarni sotsa, xalq g’alayon boshlashini aytdi. Xalq isyon boshlagudek bo’lsa, mustamlakachilik barham topishi mumkinligidan qo’rqqan, ammo yer sotib olib boyish orzusidan qaytmagan knyazu dvoryanlar Isfandyorxonning talabiga rozi bo’lishdi.Xon knyazga faqat o’zlashtirilmagan yerlarnigina sotib olish mumkinligini aytgandi.Boshqa chora yo’qligidan, hokimlar ko’rsatib bergan joylardagi yerlarni knyaz va dvoryanlar sotib ola boshladi.

Shu taxlit 1913 yilning 17 iyunida knyaz Andronikov Xo’jayli shahridan quyiroqda merosxo’rlariga mulk qilib qoldirish huquqi bilan 25 ming tanob yer maydonini egalladi.Shuningdek, knyaz o’z yoniga sheriklar topib, o’sha yili dekabrda harbiy muhandis A.Putilov, polkovnik Yermolaev va Rus-Osiyo bankining Yangi Urganchdagi bo’limi boshqaruvchisi I.Fryulinglar bilan Lavzan kanali bo’yidan 20 ming desyatina yer maydonini meros qoldirish huquqi bilan 650 ming so’mga sotib oldilar.

Yer olishda knyaz Andronikovning nafsi shu darajada hakalak otgan ediki, Turkiston general-gubernatorining 1914 yil 13 martdagi axborotida qayd qilinishicha, u Lavzan bo’yidan yana 20 ming desyatina va Ko’hna Urganch bekligidan 300 ming tanob yer maydonini,Xiva temir yo’l qurilishini loyihalashtiruvchi korxonalarning Ko’hna Urganch bilan Oqtepa oralig’idagi yerlardan 500 ming tanob yer maydonini hokim Nurmuhammadevon orqali xondan sotib olganligi qayd qilindi.

Knyaz shu yerlar bilangina qanoatlanib qolmay, yil oxiriga borib, yana yer sotib olgan.Amudaryo bo’limi boshlig’ining Sirdaryo viloyat harbiy gubernatoiga 1914 yil 12 dekabrda yozgan xatida knyaz Andronikovning xondan hokim orqali yana 23 ming desyatina yer sotib olgani yozilgan.

Knyaz Andronikovning yerga to’ymasligini ko’rgan yana bir knyaz P.golitsin ham 1914 yilda 40 ming tanob yerni 99 yil muddatga ijaraga sotib oldi.Shuningdek, Petros Baxtamyants va Arsen Alvonyants kabi Rossiya fuqarolari bo’lgan dvoryanlar ham Qipchoq bekligining Ilonqir degan joyidan 1 ming 54 tanob yer maydonini ijaraga oldilar.

Tabiiyki, knyaz Andronikov va boshqalarning sotib olgan yerlari o’zlashtirilmagan bo’lib, unga birinchi navbatda suv olib borish zarur edi.Shu niyatda knyaz muhandis Grjegeogrjevskiy va Mastitskiylarga Xo’jayli,Ko’hna Urganch va Oqtepa hududlaridan sotib olgan yerlariga suv chiqarish yo’llarini izlashni topshiradi.Negaki,yer sotgan hokimlar va Isfandiyorxon ishlatgan shumlikka ko’ra, knyaz va boshqalarga suv chiqishi qiyin bo’lgan yerlar sotilgan edi.Shu tufayli knyaz yana chiqim qilib, yerlarga neft` yordamida ishlaydigan suv nasoslari o’rnatiirrishga majbur bo’ldi.

Garchi knyaz Andronikov va boshqalar sotib olgan yerlariga 1915 yildan ishlov berishga harakat qilsa-da,Junaidxon boshliq isyonkorlarning shu yil oxirida mustamlakachilarga qarshi ko’targan g’alayoni bois, nafsi hakalak otib olgan yerlarini tashlab, jon qayg’usida tipirchilab,Rossiyaga qochishga majbur bo’ldilar.Boyish orzusida hokimlardan yer sotib olgan knyazlarning ko’ziga sarflagan pullarim, qurdirgan nasoslari emas, jonlari qadrli bo’lib ko’ringan edi.

XIX ASRDAGI «ROSSIYSKIY» MAHSULOTLAR

016

Chorizm tomonidan 1873 yilda Xiva xonligining zabt etilishi, xonlikni vassal davlatga aylantirdi.Shu bilan birga eng ko’p savdo aloqalari o’rnatiladigan davlat ham Rossiya bo’lib qoldi.Natijada,Xorazmda avvaldan rus buyumlariga ehtiyoj katta bo’lgani uchun, bu yerlarga nafaqat rus savdogarlari tez-tez keladigan, ayni paytda Xorazmliklar ham Orenburg orqali Rossiyaga boradigan bo’lib qolishdi.

Hali, 1873 yilgi bosqindan 10 yil oldin—1863 yili Xivaga kelgan venger sayyohi Vamberi «O’rta Osiyoga sayohat» kitobida «Xiva xonligida Rossiyadan keltirilgan biron bir narsa bo’lmagan xonadon yo’q » deya yozgandi.

X1X asr oxirida esa xonlik iqtisodiyoti shu tariqa Rossiyadan olib kelinadigan mahsulotlar bilan rivoj topib, bozorlar savdogarlarning savdo-pul munosabatlarida asosiy vosita makoni edi.

Ayniqsa, Qo’ng’irot,Ko’hna Urganch,Chimboy va Xo’jayli singari bekliklarda har kuni bozor uyushtirish huquqi xon tomonidan berilgan bo’lib, poytaxt Xivada esa haftada ikki kun—dushanba va juma kunlari bozor bo’lardi.

Ana shu bozorlarni mahsulotlar bilan to’ldirishda esa Xorazmlik savdogarlar tinim bilishmagan.Ular endi oldingidek Orenburgga emas,Rossiyaning ichki shaharlariga ham bevosita o’zlari mahsulotlar olib borishgan.

Masalan, 1880 yilning o’zida Xorazmlik savdogarlardan yetti nafari 9900 pud paxta, 1210 pud chorvachilik mahsulotlari va 240 pud hunarmandlar yasagan turli buyumlarni olib borib sotishganlar.

Ayniqsa,Xorazmlik savdogarlardan Xivalik og’a-ini Xudoyberganovlarning tashqi savdo aylanma pullari 270 ming,Polvonqoriniki esa 90 ming, Madrimovniki 54 ming rubl`ni tashkil qilardi.Shuningdek, Yangi Urganchlik Polvon sag’irchining savdodagi aylanma puli miqdori 400 ming,Vaisboboniki 200 ming, Haji misgarniki 200 ming, Boboovulniki esa 100 ming, Muhammad Sharifniki bo’lsa 70 ming,Bobojon cho’loq laqabli savdogarniki 70 ming, Eshonqoraning savdodagi aylanma puli esa 50 ming rublni tashkil etardi.O’sha vaqtda bu pul miqdori katta hisoblangan.

Aynan rus tilini bilganidan Moskva,Nijniy Novgorod singari shaharlardan borib mahsulot keltiradigan Vais baqqol, og’a-ini Xudoyberganovlar, Polvonqora hamda Gavdonboylarning esa xonlikda obro’si g’oyat katta bo’lgan.Ushbu savdogarlar Rossiyadan movut, qimmatbaho choponlar uchun parchalar hamda chitlarni keltirishgan. Xivalik Polvonqora degan savdogarning bir o’zi esa har yili 15 ming rubllik parchani Rossiyadan olib kelardi.
1880-85 yillarga kelganda bevosita Rossiyaga savdo qilib borgan savdogarlar soni tobora oshib bordi va 1890 yilda ular soni 30
tani tashkil etgan.Salimjonov, Odamov,Mustafoev va Ibragimov singari Yangi Urganch va Xivalik ayrim savdogarlar, hattoki Rossiya fuqaroligiga ham o’tishgan, ular Nijniy Novgorod,Moskva shaharlaridan uy sotib olib, mahsulotlarni karvonboshilar orqali yubortirib, tijoratni o’sha yoqda turganicha boshqarib ham turishgan.

Rossiyaga borish uchun X1X asrda Xorazmlik savdogarlar Xiva—Ko’hna Urganch-Sariqamish—Ilonli-Qo’ng’irot va u yerdan qoraqalpoq cho’llari hamda qozoq dashtlari bo’ylab Orenburggacha bir yarim oy ot , tuyalarda yo’l yurishgan. N.Murav`yovning «Xiva xonligiga va Turkmaniyaga sayoxat» asarida yozilishicha, «Xiva xonligi ushbu yo’llardagi 15 joyda 500 navkarni karvonlarni qo’riqlash uchun ajratardi.»

Bundan tashqari Kavkazga borish, dengizga chiqadigan Xiva-Qo’ng’irot-O’likqo’ltiq-Mang’ishloq degan 450 km.lik, Xiva-Toshhovuz-Ashxabod bo’ylab 447 km.lik va Xiva-Ko’hna Urganch-Krasnovodsk bo’yicha esa 600 km.lik savdo yo’llari bo’lib, karvondagi savdogarlar o’zlari istagan, ko’nikkan va yo’ldagi aholi joylaridayam savdo qilib boradigan manzillar bor edi.

X1X asr oxiri va XX asr boshlariga kelib Xorazmning savdosida karvon yo’llaridan ko’ra,Amudaryo orqali safarga chiqish ancha arzonga tushar, natijada bu borada suv yo’llari rivojlantirilgan.

Bu paytda ayniqsa bevosita Rossiyadan kelgan va shu yerda o’z firma, aktsionerlik jamiyatlarini ochayotgan savdogar hamda fabrikantlar ko’paya boshlashdi.Bu borada Ryazanov, Lyashin, Ananov, Kotin, Tret`yakov, Malyutin singari millioner rus savdogarlari Xiva xonligida o’z firmalarini tashkil etganlar.Bunga asos sifatida 1874 yilda Moskva savdogarlarining «Savdo-sanoat» shirkati katta rol o’ynagandi.

Ular tomonidan xonlikda asosan paxta tozalash zavodlari, baliqchilik va beda tozalash sanoatlari barpo etila boshlangandi.

XX asr boshlariga kelganda Rossiyaning Ivanova fabrikasidan chitlar, Baranov fabrikasidan ro’mollar, Kudrin fabrikasining bo’lsa oq chitlari, Moskvalik aka-uka A. va Z.Sapojnikovlar firmasining ipak tovarlari, «Zinger va K» firmasining tikuv mashinalari Xorazmda eng xaridorgir mahsulotlar edi.

Shu kabi temir idishlar, neft` va neft` mahsulotlari, miltiq va o’q-dorilar, ayollar taqinchoqlari, temir kravotlar, grammafonlar, Yesentuki va Narzon suvlari, tibbiyot dori-darmonlari ham aholi tomonidan Rossiyadan keltirilgan mahsulotlar sifatida g’oyat qadrlanardi.

Xorazmdan bo’lsa Rossiyaga paxta, beda urug’i, qorako’l teri, ipak, ko’rpalar, paxta hamda ipakdan bo’lgan choponlar, qovun, meva qoqlari eksport qilingan.

Xonlikdan Rossiyaga sotiladigan asosiy tovar paxta xom ashyosi bo’lib, uni sotish yildan yilga o’sib borgan.»Agar 1887-1896 yillarda har yili 178 ming pud paxta chiqarilgan bo’lsa, 1906-1916 yillarda o’rtacha 767 ming pud paxta sotilgandi.1890 yillarda xonlikdan Rossiyaga o’rta hisobda 278166 pud har xil mollar olib ketilgan bo’lsa, Rossiyadan Xiva xonligiga 23800 pud turli mahsulotlar keltirilgandi»(O’zbekiston tarixi, 1956, 323 bet).

Bora-bora Rossiya kapitalining xonlikda ko’paya borishidan so’ng Xorazmda nafaqat savdo firmalari, tijorat banklari, agentliklari, savdo omborxonalari ham barpo etila boshlandi.Kattagina savdo pul aylanmasiga ega bo’lgan «Sindal», «Poznanskiy», «Katta Yaroslavl manufakturasi», «Aka-uka Nobellar», «Moskva savdo-sanoat jamiyati», «Kavkaz va Merkuriy», «Nadejda», «Vostochnoe obshestvo», «Rossiyskoe transportnoe obshestvo» kabi aktsionerlik jamiyatlari o’z filiallari va vakolatxonalarini Yangi Urganch shahrida ochadi.Aynan Xivada emas,Yangi Urganchda vakolatxonalarning ochilganiga sabab, bu shahar daryo yoqasida bo’lib, qolaversa Xivaga qaraganda ruslar asos solgan Petro-Aleksandrovskning yaqinligida edi.Shuningdek, bu yerda ruslar ko’pchilikni tashkil qilib, yevropacha ko’cha, mehmonxonalar, uylar ham paydo bo’la boshlagandi.

Yuqoridagi firma va jamiyatlar, xonlik savdogarlari bilan rus sudxo’rlari o’rtasida dallolik vazifasini bajarishar edilar.Bunday savdo-sudxo’rlik operatsiyalarida paxta olib sotuvchi paxta zavodi egalari, tarozibonlar boyib borishardilar.Ana shunday savdo sudxo’rlik ishlarining vakillari sifatida Avazbobo Yoqubov, Polvonniyoz sigirchi,Matvafo Yusupovlar o’sha vaqtda dong qozonishgandi.

Shu bilan birga savdo pul tovar munosabatlari bilan barobar kredit bank tizimi ham rivojlana boshlagandi.Xususan,Rossiyalik Kozyakov endigina katta tijoratga qo’l urayotgan Mutrazo Xo’jabekov,Nurmuhammad Boboev,Vaisboy Yoqubov,Muhammadyoqub Yusupov, Iskandar Erniyozov, Nurmuhammad Ernazarov kabi savdogarlarga 1560 rubl` miqdorida 1900 yilda kredit berib turgan.

Bundan tashqari,xonlikda XX asr boshlarida banklar ham vujudga kela boshlagandi.Chunonchi, 1909 yilda Yangi Urganchda rus xitoy banki bo’limi, 1910 yili rus xitoy banki va shimoliy bank hamkorligida «Rus Osiyo banki», 1915 yilda Sibir` va Moskva savdo banklarining agentliklari Xorazmda faoliyatini boshlagandi.

Ushbu banklar paxta xom ashyosi va boshqa xom ashyo mahsulotlari yetishtirovchilarga oldindan pul to’lab qo’yishardi.

1905 yildan esa Xorazmda kim oshdi savdolari ham o’tkazilgan.Bunda xonqalik savdogar Boltaboy Jonibekovning o’z vaqtida qarzini to’lay olmagani uchun uyi va yeri auktsionga qo’yib sotib yuborilgan.Shu kabi » singan» yana Xonqa bekligidan Yusufboy Hayitboev hamda Toshhovuzlik P.Karmonovlar qarzga botganliklaridan molu mulkini sotishga majbur bo’lishgandi.

Xullas, X1X asr oxiri va XX asr boshlaridagi savdogarlar hayotida Rossiya bilan savdo aloqalari kuchayishi bilan birga, o’z vaqtida paxta yetishtirishga qarz olib, paxtasi bo’lmaganligidan » singan» savdogarlar ham afsuski bor edi.

1914 yilda boshlangan 1 jahon urushi va unda Rossiyaning ishtiroki, Xorazm bilan bo’lgan savdo aloqalariga ham salbiy ta’sir ko’rsatdi.Xususan, 1911 yilga nisbatan 1915 yilda don mahsulotlari olib kelish 54 foizga, kiyimlik materiallari 34 foizga, paxta iplari 48, idish tovoqlar 60, sovun 22 foizga qisqarib, narxlarning oshishiga ham olib keldi.
1917 yil oktyabrdagi davlat to’ntarishidan so’ng esa, Xorazmning yaqin savdo vositachisi bo’lmish Rossiya bilan aloqalari uzilib qoldi.Chunki, Rossiyada hokimiyat tepasiga bol`sheviklar kelishgan, Xorazmda esa hamon xonlik tuzumi mavjud edi.

PORA OLGAN POLKOVNIK

032 “Hammasi bo’lib, polkovnik Kolosovskiyga 187000 so’m berdim”, deya izoh berdi maxfiy xizmat boshlig’iga Isfandiyor.U polkovnikka bo’ysunadigan oddiy zobit, yo fuqaro emas, balki Xiva xoni—davlat rahbari edi. Qolaversa, imperator Nikolay 11 unga general-leytenant unvonini bergandi. Xo’sh, general bo’lgan shaxs qanday sabablarga ko’ra oddiy bir polkovnikka pora bergan ?…

1873 yil Chor Rossiyasi Xiva xonligini zabt etgach, Gandimiyon shartnomasiga ko’ra, Amudaryoning o’ng sohilidagi yerlar rus podshosi ixtiyoriga o’tdi. Turkiston general- gubernatori fon Kaufman qa’la uchun joy tanlab, shahzoda Leyxtenbergning taklifiga ko’ra, yangi shaharga Petro-Aleksandrovsk, deb nom berdi. Tezda bu shaharda harbiy garnizon, shifoxona, maktab, pivo va yog’ zavodi, bosmaxona barpo etildi. Petro- Aleksandrovskda “ har qanday xavf-xatarning oldini olish uchun 1,2, 4 va 8 kazak polklari, o’qchi diviziya, tog’ artilerriya divizioni soqchilik qilar, zambaraklar Xiva xonligiga qaratib qo’yilgandi” ( “Turkestanskiy sbornik”, 75 tom, 49 –bet).

Chor Rossiyasining Amudaryo bo’limi boshlig’i imperatorning eng ishonchli amaldori hisoblanib, uning zimmasiga Xiva xonligini muntazam kuzatib turish topshirilgan edi. Shu bois fon Kaufman bo’lim boshlig’iga yozgan maxfiy maktubida, “Xiva xonligida bo’layotgan voqealardan ko’z-quloq bo’lib turish, Amudaryo muzlagan paytda G’azovot, Zamaxshar orqali o’tib yovumudlarga zarba berish lozim” ligini uqtirgandi.(
O’ZMARDAVARXIV, 11 fond, 3 tasvir, 264 delo, 3 bet).

Vakolatiga Xiva xonini nazorat qilish topshirilgan Amudaryo bo’limi boshlig’i qilib tayinlangan harbiylarning aksariyati polkovanik unvoniga ega bo’lgan: Ivanov, Glushanovskiy, A.Samsonov, Dryagin, Likoshin, Kolosovskiy. Ushbu polkovniklar o’zlarini,hatto,Xiva xonidan ham ustun, mutloq hokim sanar, u bilan mensimay muomilada bo’lishardi. Ayniqsa, 1913-1916 yillarda Amudaryo bo’limi boshlig’i bo’lgan polkovnik Kolosovskiy imperiya markazidagi boshboshdoqlik, 1-jahon urushi sarsongarchiligidagn foydalanib, boyish iskanjasiga tushdi. U hatto, Xiva xonidan ham pora olardi.

1916 yilning 16 oktyabrida bevosita Peterburgga bo’ysunuvchi rus maxfiy siyosiy politsiyasi—Turkiston rayon muhofaza bo’limi( TRMB) boshlig’i, polkovnik Volkov, Xiva xoni Isfandiyorxonni qabul qiladi. Zero, bu paytga kelib, xonlikni nazorat qilib turadigan Amudaryo bo’limi boshlig’i, polkovnik Kolosovskiyning poraxo’rligi imperatorning ham qulog’iga borib yetgan edi. U 1916 yil mart-iyul oylarida mardikor olish bahonasida, To’rtko’l volosti boshqaruvchisi Qozoqboy Abubakirovdan 20 ming rubl, Sho’raxondagi Shibikli jamiyati katxudosi Davlatmurod matkarimmovdan 351 tilla pora olib, evaziga yigitlarni mardikorlikdan olib qolgandi. Bu esa oq podshoga qarshi xalq qo’zg’olonining kelib chiqishiga sabab bo’ldi. Natijada maxfiy politsiya poraxo’r polkovnikning qing’irliklarini o’rganib chiqdi.

Kolosovskiyga pora berganlar qatorida Xiva xoniyam izoh yozib berish uchun chaqirildi.U maxfiy politsiya boshlig’iga bu to’g’rida quyidagicha izoh beradi: “ Polkovnik Kolosovskiyga bergan pullarim vaqtini aniq yozmaganman, lekin daftarchamdagi yozuvlarda aks etganlarini og’zaki bayon etgaman.1915 yil boshida polkovnik Kolosovskiyga Matvafo orqali 5000 rubl berdim.O’sha orqali unga yana 5000 rubl jo’natdim.1915 yilning ikkinchi yarmida Matvafo ishdan bo’shatilganidan so’ng Kolosovskiyga Abdullaxon orqali 5000 rubl berib yubordim.10 kundan keyin esa Matvafoni birinchi vazir sifatida qayta mansabga tayinlaganimdan so’ng Kolosovskiy yana shaxsan o’zimdan 10000 rubl oldi. Matvafo polkovnikning mendan tulpor olish istagi borligini xabar qildi, shunda Matvafo barcha otlarimni unga ko’rsatishni buyurdi. U o’ziga ikki otni oldi. 1916 yilning qishida men rus armiyasi zobitlari va askarlariga po’stinlar sovg’a qilganimda, Matvafodan Kolosovskiyga nimani tortiq qilish lozimligi haqida so’raganimda, u polkovnik narsadan ko’ra pulni afzal ko’rishini aytdi. 1915 yilning noyabrida polkovnik xotini bilan oldimga kelganida, har biriga po’stin uchun 2000 rubldan, hammasi bo’lib 4000 rubl tutqazdim.

Matvafoning maslahatiga ko’ra, Kolosovskiyning xotini uchun Moskvadan brilliant isirg’alar buyurtirdim va shaxsan unga topshirdim. Isirg’alar 4000 rublga tushdi.Polkovnikning xotini o’sha 1915 yili ketadigan bo’lganida unga yo’l xarajati , deb 1000 rubl tutqazdim. Matvafo Kolosovskiy mening oldimga kelib-ketib yurganidan xafa ekanligini bilib, 1915 yil oxirida unga 5000rubl yubordim. 5-6 kundan so’ng Kolosovskiyga shaxsan 5000 rubl berdim. 10 kundan keyin yana 5000 rubl tutqazdim.Bir necha kundan so’ng Matvafodan Kolosovskiy yana mendan umidvorligini eshitib, 5000 rubl berdim.Bir necha kundan keyin Matvafo menga polkovnik Kolosovskiy oz pulga qanoat hosil qilmaganini aytgach, polkovnik Kolosovskiyga shaxsan 20000 rubl tutqazdim.

Shu yil boshida yovmudlar Xiva qa’lasi ostonasida jang qilayotganida Kolosovskiyning iltimosiga ko’ra, shaxsan unga 5000 rubl topshirdim. General Galkin turkmanlarni tinchlantirib,Xivadan jo’nab ketgach, polkovnik Kolosovskiy Matvafoning ukasi Abdurahmon orqali menga o’zining bu yerda bo’lishidan foyda ko’rish niyatini aytganidan so’ng men unga Abdurahmon Baqqolov orqali 30000 rubl yubordim. Kislovodskiyga ketishimdan oldin ikki kun ilgari polkovnikka ikki boylam pul: birida 25000 rubl, ikkinchisida 50000 rubl—hammasi bo’lib, 75000 rublni Abdurahmon Baqqolov orqali jo’natdim. 1916 yilning yozida Kavkazga ketishimdan bir kun avval polkovnik Kolosovskiy oldimga xotini va qizi bilan xayrlashuvga kelganida uning qiziga 3000 rubl sovg’a qildim. Hammasi bo’lib Polkovnik Kolosovskiyga 187000 rubl berdim”.

Bergan pullarini yashirmay batafsil aytgan Isfandiyorning izohini Mamedov tarjima qiladi. Ushbu hujjatga maxfiy politsiya boshlig’i, polkovnik Volkov hamda tarjimon Mamedov imzo chekkan.

E’tiborlisi shundaki, o’sha 1916 yilda 5 iyinga tovuq, 15-20 rublga eshak, 30 rublga sigir, 60-70 rublga ot bergan paytda Isfandiyorning polkovnik Kolosovskiyga bergan 187000 rubli naqadar katta pul ekanligini o’zingiz tasavvur qilavering.
Poraxo’rlik botqog’iga botgan polkovnik Kolosovskiy imperiya maxfiy politsiyasi tekshiruvidan so’ng ishdan olinadi va Rossiyaning ichki guberniyalariga xizmatga yuboriladi.Bu orada 1917 yildagi dolg’ali davr boshlanib,er-xotin Kolosovskiylar Rusiyada halok bo’lishdi. Ular yiqqan molu-mulk ham talon taroj bo’lib ketdi. Polkovnik Kolosovskiy tarixda faqat poraxo’r, degan nom bilan qoldi , xolos.

Isfandiyorxon bundan tashqari Rossiyaning yana ko’plab amaldorlariga ham pora berib turgan.Masalan, u 1911 yilda 40 nafar amaldorlari bilan Petrogradgadga borganida oltin, kumushdan qilingan ashyolar, turkman gilamlari va zotli otlarni olib ketib, ularni imperator Nikolay 11 ga sovg’a qilgan.” Ushbu safariga xon Xivada 3 oy tayyorgarlik ko’rib, Xorazm ustalariga Tozabog’da safar uchun sovg’alar tayyorlatadi. Ular kumushdan ishlanib, tilladan jilo berib bezatilgan xum, qumg’on, samovar, ko’zalar; 18 dona tilladan jilo berib bezatilgan qilich; 18 dona tillodan jilo berib bezatilgan pichoq, dastagi qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan 9 dona toj; 18 ta yovmut zotli otlari; 18 ta kumushdan jilo berilgan yoki kumushdan qilingan otning egar-jabduqlari; 40 ta katta hajmdagi yovmut gilamlari; bulardan tashqari Imperator ministrlariga, Turkiston general gubernatoriga va Nikolayning o’g’liga alohida maxsus sovg’alar taqdim qilgan.”( O’zMardavarxiv, 125 –I-fond, 1-ro’yxat, 609-ish, 78-79-varaqlar).
Shuningdek,Isfandiyorxon o’sha safarida Nikolayning o’ziga 100 ming rubl` va o’g’liga 200 ming rubl taqdim qiladi.

Bunday turli yo’sindagi asli pora bo’lgan sovg’a va xayriya atalmish tuhfalar ko’p yillar davom etgan. Masalan, “Isfandiyorxonning 1910 yil avgustidan 1916 yil oktyabriga qadar Toshkentdagi blagovotritilniy jamiyati, Turkiston telegraf jamiyati, Toshkent kadet korpusi kabi har xil jamiyatlarga va Turkiston general gubernatori, harbiy ministr nomlariga telegraf orqali yuborgan pullari 220 ming 450 rublni tashkil qilgan.”( O’Zmardavarxiv, 461-i-fond, 2-ro’yxat, 1899 a-ish, 367-varaq).

Xiva xonining bunday tuhfalari yildan yilga ortib, undan ta’ma qiladiganlar orasida amaldorlarning nafaqat o’zlari, balki xotinlari ham bor edi. Jumladan, “Rossiya-Osiyo bankining Yangi Urganchdagi bo’limiga vaziri Islomxo’ja orqali 1911 yil dekabrida Petrogradga-general Seylo nomiga 2 ming rubl, 1914 yil aprelida o’z nomidan Petrograddagi harbiy ministr Suxomlinovning xotini (Suxomlinova) ga 40 ming rubl, shu yil noyabrida Kolosovskiy orqali general Galkinga 3 ming 200 rubl o’tkazgan”((yuqoridagi arxiv, o’sha ish, 382 varaq).

Umuan olganda Isfandiyorning beradigan poralariga o’rganib qolgan general gubernatorlar undan
“1911-1916 yillarda (bu vaqt ichida uch-to’rt kishi Turkiston general-gubernatori bo’lgan) 257 ming rubldan ortiq pulini olishgan”. ( o’sha arxiv, 88-91, 7, 332 –varaqlar).

Bular faqat ba’zi arxiv ma’lumotlarida qayd qilinib qolgan hujjatlarda aks etgan pullargina xolos.Isfandiyor esa bundan boshqa yana ko’plab oltin, kumush va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan turli buyum va ashyolar, zotli otlarniyam tuhfa qilib turgan.Shuningdek, nafaqat amaldorlar, balki oliynasab rus knyazlari ham xondan sovg’a olishgan. Masalan, “xonlik yeridan katta yer maydonlarini sotib olgan knyaz` Andronikovga ,1913yilda Isfandiyor hadya qilgan sovg’alar ichida kumushdan yasalib, tilladan va briliantdan bezak berilgan ko’plab ashyolar, qilich va xanjarlar, 20 ta turkman gilami bo’lgan.”( o’sha arxiv, 17 ro’yxat, 957-ish, 1-varaq).

Ana shu faktlardan kelib chiqib savol tug’iladiki, Xiva xoni, general Isfandiyor nega Xorazmdek bir
davlat hukmdori bo’la turib pora bergan?

Ma’lumki, 1873 yildagi chor imperiyasi istilosidan so’ng, Xiva xonligi mustamlakaga aylangandi.1910 yilda taxtga chiqqan Isfandiyor esa bevosita imperator farmoni bilan tasdiqlangan bo’lsada, Petro-Aleksandrovskdagi Amudaryo bo’limi va xon saroyidagi amaldorlar xonning fe’li ojizligi, ko’ngilchanligidan foydalanib, shoir bo’lgan Isfandiyorni qo’g’irchoq xon darajasiga olib borishdi.Ular turli fitnalar qo’zg’ab o’zlari boyish iskanjasiga tushgan, bu yo’lda ular oldiga to’g’anoq bo’ladigan, masalan, bosh vazir Islomxo’jadek islohatchilarni turli yo’llar bilan o’ldirib yuborish darajasiga borardilar.Isfandiyor esa tabiatan ishratparast bo’lganligi uchun, taxtda o’tirib, aksariyat vaqtini mashiatparastlik bilan o’tkazar, uning ayniqsa,Islomxo’janing 1913 yildagi o’limidan so’ng taxtda o’tirib ishratni o’ylashdan boshqa maqsadi bo’lmay qolgandi.Shunday vaziyatda, uning taxtiga isyonkor yovmudlar, jadid islohatchilar tahdid solayotgan holat edi.Shu bois, u taxtdan ajralmaslikni o’ylar, taxtdan tushsa omon qolmasligi aniq edi.Ana shu tufayliyam u amudaryo bo’limi boshlig’iga,Turkiston general gubernatorlariga,imperiya harbiy ministriga, hattoki Nikolayning o’zigayam sovg’a shaklidagi poralar berib, shular bilangina taxtda jon saqlab o’tirardi.

Isfandiyorning ojizligi va ishratparastligini bilib olgan Amudaryo bo’limi boshliqlari va Xorazmga kelgan turli amaldorlar shu sababdan xondan ta’ma bilan pullarini talab turishardi. Masalan, “ general Galkin Xivadan xonga qarshi qo’zg’olon ko’targan isyonchilarni Toshkentdan kelib jazolagach, ketish oldidan Xiva xonidan 30 ming rubl pul olgan. “ ( O’zmardavarxiv, 461-I-fond, 1-ro’yxat, 1899 a ish, 88-91-varaqlar).
Bundan tashqari, xon Kolosovskiyga nasldor otlardan ikkitasini 1916 yilda sovg’a qiladi. General Seylga esa 1912 yilda tilla gardishli qilich, pichoq, tilla portsigar, general Galkinga ham qimmatbaho toshlar bilan gardishlangan qilich, tilla gardishli pichoq va tilla portsigar sovg’a qiladi .

Xonlikning eng ochofat, ishratboz va imperiya amaldorlari bilan “ osh-qatiq” bo’lgan,o’rtada oldi-berdi qilgan, o’zi esa shuning orqasidan g’oyat ko’p daromad orttirgan Matvafo Baqqolov, “polkovnik Kolosovskiyning xonlikka kelganidayoq o’zining shaxsiy foydasini ko’zlaganini” aytib o’tgan.( yuqoridagi arxiv,o’sha ish, 72-89 varaqlar).
Bularning bari, xonning amaldorlar va imperatorga tinimsiz pora beraverishi esa xalqdan yig’ib olinadigan soliq hisobiga
edi.Ya’ni u xalq rizqi evaziga o’z jonini saqlab taxtda o’tirgan.Biroq… biroq bu uzoqqa bormadi. 1916 yilda ochofat bosh vaziri Matvafo Baqqolov, 1918 yil kuzida esa Xiva xoni Isfandiyor isyonkor yovmudlar tomonidan bo’g’izlab o’ldirildi…

078

(Tashriflar: umumiy 515, bugungi 1)

Izoh qoldiring