Umid Bekmuhammad. Xorazmga talpingan Pushkin. Roman-esse (1)

777
    — Сиз буюк шоирсиз-а! Гоҳида сиз билан дўстлигимизни биладиган Петербургдагилар,ҳарбий вазир Чернишев ҳам, « Хивани забт қилмоқчи бўлган хаёлпараст,шоирлар билан дўстлиги яхшиликка олиб келмайди» деб куюнади,—хохолаб кулди Перовский ва гапида давом этди.—Мен эса хаёлпараст эмаслигимни, Пётр армонини ушалтириш мумкинлигини император аъло ҳазратларига исботлаб бердим. Жаноблари хонликка юриш қилишликка рози.Фақат молия вазири Кошкин хазинада пул йўқ дея нолияпди.Ахир хазинага пулни у ерни босиб олгач, тўлдириш мумкин—ку. Канцлер Несельрод эса Англиянинг Ўрта Осиёда манфаатлари бор ва у «хафа бўлиши мумкин» деяпти...

455

Умид Бекмуҳаммад   1975 йилда Хоразм вилоятининг Гурлан туманида туғилган.1997 йилда Урганч Давлат Университетининг тарих факультетини тугатган.Унинг Ўзбекистон ва хориждаги 55 та газета ва журналларда 600 га яқин мақолалари, “Хоразм тарихидан саҳифалар”,“Навоийнинг армонлари”, “Қатағон қурбонлари-5 китоб”, “Қатағон қурбонлари.Хотира.Хоразм вилояти”, “Гурлан тарихи”, “Амударё”, “Мозийнинг қора кунлари”, “Ҳарбий ҳийлалар”, “Тарихимизнинг теран тадқиқотчилари”, “Хоразмга ошуфта кўнгил”, “Тарихга боғланган тақдирлар” каби 30 та китоби «Пушкиннинг армонлари» роман-эссеси нашр этилган.

222
Умид Бекмуҳаммад
ХОРАЗМГА ТАЛПИНГАН ПУШКИН
Роман-эссе
ғ11

. . .

… Жодугар айтган башорат тўғри чиқишини у ўз дўстининг эртаси куниёқ дуэлда ҳалок бўлганидан сўнг англаб етди.Натижада Александр ёшлигида опаси Ольганинг шунчаки суҳбатлар асносида айтган гапини эслади:
—Ҳаётда тасодифлар йўқ..Биз тасодиф деб биладиган воқеалар ортида эса тақдирнинг огоҳлантириши ётибди.Саша, мен сенга шарқда тарқалган бир кичик ривоятни айтиб берай,—Ольга шундай дея укасининг тийран кўзларига термуларкан , бироз сукутдан сўнг гапини давом этдирди:—Бир камбағал бойиб кетишни жудаям орзу қиларканки, эрта-ю кеч Оллоҳдан шу истаги рўёбга чиқишини тиларкан.Ниҳоят унинг оҳлари Яратганга етиб борибди ва ул зот фаришталарига дебди:
—Бу бандам мудом бойлик сўрайвериб нола қилаверди.Шу бечоранинг йўлига 5-6 олтин танга ташлаб қўйинглар!
Оллоҳ амри вожиб.Фаришталар амрни бажариб, бечора камбағалнинг ҳар кун юрадиган йўлига олтин тангаларни сочиб чиқишибди.Буни қараки, Саша! Ўша бечора ҳар кунги йўлидан юрсада, оёқ остидаги олтинларга эътибор бермай ўтиб кетаверармиш.Демак, хулоса шуки, кимки бойлик истасаю, лоақал ўз оёғи остига қарамаса, бундай тақдир огоҳлантиришини сезмаса кимда айб?
—Албатта ўзида-да-деди Александр.
—Ҳа, шундай укагинам Сашенка!Ана шунинг учун ҳам мен доимо сенга тақдиримизни ўзимиз яратамиз деб айтаман-ку.Ўша бечоранинг ноласини Оллоҳ эшитиб унга ёрдам қўлини чўзди, аммо у фақир, саховат қўлидаги олтинларни ололгани йўқ.Яъни, инсон бошига келаётган турли муаммолар, мусибатлар, йўл қўйган хатолар бандаларнинг бахтсизлиги оқибатида эмас.Аксинча одамзотнинг камчилиги бўлган хулқ атворидаги қусурлар туфайли рўй беради.Инсон қийинчиликларнигина енгиб феълидаги қусурлардан қутула бораверади.Аниқроғи, биз хатоликка йўл қўйганимиздагина, гуноҳ қилганимиздагина муаммолар тўри пайдо бўлаверади.Муаммо туфайли хатоларимиз-у, гуноҳларимизни англайверамиз.Тўғриси, англайолсагина инсон камол топади ва шаклланиб бораверади.Агарки, кимнингдир оиласига бирон бир фалокат келаётган бўлса, тақдир шундан огоҳ қилади.Бу одатда инсоннинг тушида ёки қайсидир воқеа-ҳодиса орқали аён бўлади.Бунинг учун синчков бўлиш, ҳаётдаги воқеаларни кузатиб унда тасодифлар йўқлигига амин бўлиш мумкин.
Александр, энди мен сенга узоқдаги шарқ ривоятини эмас, ўзинг ҳам танийдиган Москвалик дугонам Катянинг ҳаётидан бир фожиани ҳикоя қиламан.
—Мешчанскаяни айтяпсизми? Ҳув лицейда доим бирга юрадиган сепкилли қиз-ми?—сўради ниманидир эслаб Саша.
—Ҳа, ўша, эшитгандирсан унинг ёлғизгина қизалоғи сувга чўкиб ўлди-ку.Бу эса бирданига бўлмади.Ўша қизалоқ 3 ёшлигида кир ювадиган тоғорадаги иссиқ сувга тушиб кетиб анча жойи куйганди.Ўшанда Катя уйига тасодифан келган меҳмон билан бўлиб, тоғора ёнига бориб қолган қизига эътибор бермаган. 4 ёшга етар етмас эса қудуққа тушиб кетишига салгина қолади.Ундаям Катя қудуқдан сув олмоқчи бўлиб турганида қўшниси билан гаплашиб қизига эътиборсиз қараган.Қарагин-а, ҳаммаси сув билан боғлиқ.Бундай олиб қараганда оддий воқеадек, лекин у такрор содир бўлаяпди! Демак, бир воқеа икки марта такрорландими, бунда бир қонуният, бир сир бор.Учинчи бор бўлса қишлоққа борганларида 5 ёшга эндигина тўлган қизалоқ бувисининг уйи ёнидаги анҳорга тушиб чўкиб кетади.Бу эса фожиа.Агар Катя олдинги икки ҳолатга эътибор берганида эди, қизалоғим улғайиб қолди дея уни бувисининг уйида назоратсиз қолдирмасди.Хуллас, Сашенка тақдир огоҳлантиришларига эътибор бериб юриш керак.
Александр опасининг насиҳатомуз бу гапларидан сергакланиб атрофига бир қараб қўйди.Шунда негадир кўз олдига оқ от ва оқ-сариқдан келган баланд бўйли кимса кўриниб кетгандек бўлди.
—Нима бало ўйланиб қолдинг,—Ольга укасининг хаёлини шу гаплари билан бўлмаганида, ким билади, Саша яна қанча вақт атрофга синчков кўзлари ила боқиб ўтирарди.
—Негадир, оқ от кўзимга кўрингандек бўлди—деди Саша опасига ҳайратланиб.
-От?..От кўзингга кўрингани яхши, қолаверса унинг оқ рангдалиги ижобий ҳолат. Балки у сенинг илҳом парингдир, яна ким билади, ҳар ҳолда оқ рангга ва отларга эътиборлироқ бўлиб юр,—насиҳат қилди Ольга.
Александр негадир шошгани сабаб, фақат кўзига кўринган оқ отнигина опасига айтди.Аммо оқ-сариқдан келадиган кимсани айтмади.Нега? Буни ўзи ҳам билмайди.Эҳтимол айтгиси келмагандир? Балки опасининг яна вақтини олиб ўтиришни истамагандир? Хуллас у лицейга шошди.
Аммо мана орадан йиллар ўтиб, дўстининг дуэлда вафот этганини эшитгач опасининг айтганларини эслаб ўтирибди.Дўстининг бугун дафн маросимини ўтказиб, эртароқ уйига келмаса бўлмайди.Негаки, у эртадан сафарга чиқади.Тўғри, у ҳаётида турли жойларга сафарга чиқавериб йўл тайёргарлигига унчалик эътиборсиз қарайдиган бўлган.Аммо бу галгиси бошқачароқда.Негаки, у Одесса, Кишинёв ёки Кавказга эмас, Оренбургга томон отланяпди.У ерга бориш учун эса Петербургдан Москвага, у ердан Нижний Новгород,Қозон орқали Симбирскга ва у ўлкадан Оренбургга, ўша ердан бўлса Уральскга бориши керак.Қанчалик узоқ масофа.Ўрта Осиё билан чегаралар.Шарқ. остонаси. Мўъжизакор ўлкага бир қадам қолгулик империянинг энг чекка нуқталари.Айни салқин куз фаслида саёҳат насиб етибдики, бориб келиш керак.Ахир Оренбургда уни довруқли генерал Перовский,машҳур олим Даль кутаяпди.

. . .

Александр Сергеевичга подшо саройи архивидан фойдаланиш жараёнида мафтункор ўлка—Хоразм ҳайратланарли бўлиб туюлди.Негаки, Александр Сергеевич Пушкин (1799 йил 6 июн-1837 йил 29 январь) азалдан Шарққа, хусусан, юртдоши Бекович Черкасский калласидан жудо бўлган Хива хонлигига, у ердаги вазият, одамлар ҳаётига қизиқарди.
Подшо саройига яқин аслзодалар оиласида вояга етган Александрни, айниқса Буюк Пётрнинг араби, дея шуҳрат қозонган бобоси Иброҳим Ҳаннибал яшаган давр, Русия шавкатини дунёга таратган император Пётр 1 тутган сиёсат ҳайратга соларди.
Чунончи, Пётр 1нинг Шарққа нисбатан қўллаган сиёсати, қандай сабабларга кўра Бекович Черкасскийни 1717 йилда Хоразмга йўллаганига ойдинлик киритишни истарди.
Чунки, бу воқеалар бўлиб ўтганига бир асрдан ошганига қарамай, император аъёнлари тилидан ҳануз Бекович фожиаси, Хоразм,Шерғозихон сўзлари тушмасди.
Шундай вазиятда Пушкин бувиси Мария Алексеевнадан, шу сингари Қрим, Одесса, Кавказ, Екатеринослав,Кишиневга борганида Раевский,Инзов,Воронцов каби машҳур генераллардан Бекович ҳалокати, Хоразм босқинининг нега фожиа билан тугаганини сўраб суриштирарди.
1833 йил сентябрь.Пушкиннинг Оренбургдаги казаклар, қолаверса Даль ёнига талпинишигаям айнан Пугачёв исёни билан бирга Хоразм мавзуси сабаб бўлганди….

. . .

Пушкин Оренбургга боришидан олдин қадимий Москва йўли орқали Нижний Новгород губерниясида бўлиб, губернатор Бутурлиннинг меҳмон бўлганди.Александр Сергеевич хотини Натальяга 2 сентябрь куни ёзган хатида, губернатор ва унинг рафиқаси жуда яхши кутиб олгани тўғрисида тўхталиб ўтганди.
Маълумки,Оренбург империянинг Осиё билан чегарадош чекка ўлкаси бўлганлигидан, отларни кечувда алмаштириш лозим бўлиб, узоқ масофа сайёҳни чарчатиб қўйиши аниқ эди.Қолаверса,губернатор Бутурлин Пушкинлар авлоди учун узоқ қариндош ҳам бўлишган.Бу тўғрида шоирнинг “Меним аждодим” номли шеъри ҳам мавжуд.
Михаил Петрович Бутурлин 1786 йил 13 майда туғилган бўлиб, у 1812 йилги французлар босқинида ,Витебск ва Смоленск жангларида мардлик кўрсатган,Бородино урушида эса елкасидан яраланган жангчи ватанпарвар эди.У жанглардаги мардлиги учун “Муқаддас Валентин”, ордени билан тақдирланди. Катта адъютант унвонини қўлга киритди.Кейинчалик Бутурлин Тарутин атрофида,Малоярославл,Вязьмой,Дрезден ва Лейпциг ёнидаги жанглардаям қатнашиб, ғолибона шиддат билан Парижга кириб борди.1829 йилнинг 23 октябрида генерал-майор унвонига эга бўлди.Орадан бир йил ўтиб эса Бутурлин Москванинг Мещанский қисмида вақтинча бошқарувчи, 1832 йилдан бўлса Нижний Новгорд губернатори қилиб тайинланди.Ана шундай жанговар генерал ва тажрибали шахс ҳузурига келганида,шоир яхшигина тараддуд билан кутиб олинди.Чунки, декабристлар исёнидан сўнг сенат тарафдан император Николай 1нинг сирли кишилари декабристлар тўғрисида маълумот тўплаш учун юборилгани ҳақида шов-шувлар юрарди.Бутурлиннинг бу борада шубҳаланишига сабаб, бир пайтлари у генерал С.Г.Волконскийнинг адъютанти бўлиб ишлаган,Волконский эса декабристлар қўзғолонининг иштирокчиларидан эди.
Гарчи Бутурлин императорнинг энг ишончли одамларидан саналсада, ўша давр қоидасига кўра ҳамма ишончли кишилар иш тарзи, маълумотлариям қайтадан текшириб кўриларди.Бундан сал олдин Бутурлиннинг ўзиям декабристлар масаласини текшириб бир неча губернияларни айланиб чиққан, бу борада билганларини шахсан Николай 1га тақдим қилганди.Айнан Пушкиндек довруқли шахснинг Оренбургдек чекка ўлкага бориши, бу сайёҳатнинг эса бир неча губерниялар орқали ўтиши,Бутурлинда “шоир ҳам императорнинг сирли давлат айғоқчиси” деган шубҳани уйғотди.Император меним маълумотларимни қайтадан Пушкин орқали текширтираяпди каби гумонларга борди.
Шу боис ёзувчи В.А.Соллогуб ўз хотираларида Оренбург губернатори Перовский Нижний Новгород губернатори Бутурлиндан махфий мактуб олганлигини, унда Бутурлин ўз ҳамкасбига Пушкинни “сирли ревизор, ундан эҳтиёт бўлиш лозимлигини, Пугачёв тарихи,Ўрта Осиё мавзуси шунчаки ниқоблигини ёзиб,асли у биз губернаторларни текшириб келган” дея огоҳлантирганди.
Табиийки, Перовскийни огоҳлантирган Бутурлиннинг ўзи, Пушкиндан гарчи қариндош бўлсада хавфсираган, муомиланиям шунга қараб қилганди.
Кейинчалик Пушкин, ўзини “ревизор” деб билишганини Устюжне-Желеопольскда ва Оренбургда сезганини дўсти Гоголга сўзлаб берганди.Ана шу тариқа Пушкин ва Гоголь “Ревизор” пьесасини, ундаги образларни ўйлаб топишди…
1833 йил 3 сентябрь. “Ўша куни Бутурлинларникида нотаниш бир киши тушлик қилди.Афсуски, бизни таништиришмади.Мен ўша кишини кимгадир ўхшатар, аммо унинг кимлигини билмасдим.Бироқ меҳмоннинг қиёфасини эслаб қолдим: кўринишидан унинг ёши ўттизлар атрофида эди.Юзи чиройсиз, катта, пешонаси очиқ, узун бурун, катта лаблар..қоракўзлари эса ёрқин чарақлаб турибди.Бу кўзларни тасвирлаш қийин: қандайдир оловли, лекин эркаловчи, ёқимли.Мен ҳеч қачон бундай донишона чеҳрани кўрмаганман.Кулганида оппоқ тишлари ярқирарди.У нақадар ақл ва жилвакор ҳаётийлик билан сўзларди.Қандайдир қувноқ, илтифотли инсон ўйлайманки ҳаммага ёқиши мумкин.
Меҳмон кетгач:
-Севиклингга тўйиб қараб олдингми?-мендан сўради Анна Петровна Бутурлина.
-Қайси севиклимга ?-ажабланиб сўрайолдим бояги нотаниш кишининг ёқимтой чеҳрасини кўзда тутсамда.
— Ўзингнинг Онегинингга!-изоҳ берди Бутурлина хоним.
-Наҳотки ўша Пуш…-мен охиригача айта олмадим.Бутурлина хоним эса кулиб юборди.”
Лидия Петровна Николскаянинг кундалигида битилганидек, Пушкин Бутурлинларнинг хонадонида ўзини Россиянинг машҳур шоири сифатида эмас, оддий кишидек тутган.Дастурхон атрофида эса губернатор Бутурлинларнинг олийнасаб меҳмонлари иштирок қилишганди.
Булар генерал П.Б.Григорьев, архитектор И.Е.Ефимов,истеъфодаги амалдор А.Д.Улыбашевлар эди.Улар тушликдан сўнг меҳмонхонага чиқиб яна бир соатча суҳбатлашдилар.Шундан сўнг мезбонлар Пушкинни Қозон йўли орқали Оренбургга кузатиб қўйишди…Бепоён Русь даласи…Оренбургнинг бепоён сарҳадлари…

. . . .

…Оренбургнинг бепоён сарҳадлари…Негадир аравакаш билан ҳар доимгидек қисқа савол-жавобларини ҳисобга олмаганда сукунат уни нуқул хаёл суришга ундарди.Кенг даштлар.Кузнинг салқин ҳавоси.Ёмғир ёғаяпти.Ёмғирнинг шитир-шитири, аравага келиб тушгандаги майин жарангини айтмаса атрофда сокинлик.Сокинликда эса теваракка боқиб хаёл сурганга нима етсин.Хаёл эса худди дашт каби кенгликлардай ҳар томонга олиб кетади.Гарчи кечагина хотинига хат ёзиб юборган бўлса-да бугун ҳам сукунат асносида уни эслади.Сарвиқомат Наталья…Наталья Николаевна Гончарова-Пушкина.Александрнинг гўзал севгилиси..
Уларнинг тўйи бўлганига икки йил бўлган эсада Александр ва Наталья учун ҳамон асал ойи давом этаётгандек.Балки Александрнинг Натальяни қаттиқ севганидандир.Ҳар ҳолда у хотинини бирон кун кўрмаса тураолмасди..Бу галгидек узоқ сафарларга чиқган пайтларида эса кўрган-кечирганларини битиб мактуб устига мактуб йўлларди.Балки бу рашк туйғусидир.Ҳар ҳолда Наталья хоним рашк қилишга арзигудек гўзалликка эга эди .
Пушкин жавзо буржи остида туғилгани боисми, баъзан асабий, ҳовлиқма, терс феълига эга эди.Бироқ у ўз шеърлари, ақлу-заковати билан давраларга жўшқинлик бағишлар, ўзгача шавқ, қувноқлик ила ҳар қандай кишидаям қизиқиш уйғотарди.
У гарчи ўрта бўй-167 см бўлсада, жисмоний жиҳатдан бақувват бўлиб, унинг соғломлигининг сабаби, кўпинча яёв юриш ва чавандозлигида бўлган.Александр Сергеевич шунингдек тўппончадан ўқ узишга ҳам қизиқар, моҳир мерган эди.Пушкин нафақат ўз ҳақ-ҳуқуқини қалам билан ёзганларида, балки қурол ила ҳам ҳар қандай вазиятда ҳимоя қилишга доимо тайёр бўлиб юрар, бу бора-бора унинг феъл-атворигаям айланганди.
Ана шундай довруқли шоир ва жасорат соҳиби ҳаётида 1831 йил муҳим бир ўзгариш бўлди. Яъни, Александр Сергеевич Пушкин Москвалик соҳибжамол Наталья Гончаровага уйланди.
Пушкин Наталья Николаевнадек сарвиқомат гўзални учратганида 29 ёшда бўлиб, бунгача у кўплаб жонон қизлар билан суҳбатдош ва сирдош бўлган, аммо Натальядек навниҳол 16 яшар гўзални ҳаёти давомида учратмаганди.Уларнинг танишиб, севишганига кўпчилик ҳавас, айримлар ҳасад қилишар, тушунган инсонлар эса уларга бахт тилашарди. Ҳатто князь П.А.Вяземский ҳам Пушкинга бу борада , “ Сен замонамизнинг биринчи даражали романтик шоирисанки, шу боис ҳам давримизнинг биринчи даражали романтик гўзалига уйланмоғинг шарт” дея хат тилаб уларга омад ёр бўлишини тилаганди.
Хуллас, тўй бўладиган кун белгиланди. Аммо ҳар иккаласиям ўз даврининг одамлар эътиборини тортган кишилари бўлгани учун, миш-мишлар тарқалди: Нима эмиш тўй бўлмасмиш.Петербургда тарқалган шундай миш-мишлар кўпчиликни ўйлантириб қўйди.Аммо тўй бўлди. 1831 йил 18 феврал куни шоир Пушкиннинг довруқли тўйи бўлиб ўтди.Негадир тўйдаги айрим воқеалар шоирнинг кўнглини чўктириб юборди ва қалбида нохушлик пайдо бўлди.Чунки черковда Пушкин қўлидаги шам ногоҳоний елвизак-шамол туфайли ўчиб қолди.Бир неча дақиқадан сўнг Пушкин хочни тагликка ўрнатаётганида у қўлидан тушиб кетди.Бу ҳолни дўстлари Пушкиннинг гўзал жононга уйланаётгани сабаб ҳаяжонланишига, айримлар эса шоир феълидаги ҳовлиқмалигига йўйишди.Ғашликдан ранги докадек оқарган, қўллари асабийлашганидан қалтираётган шоир эса яна кутилмаганда никоҳ узугини ҳам тушириб юборди.Унинг куёв жўрасига Пушкинннинг асабийлиги таъсир қилдими, хуллас у ҳам янглишганидан, гулчамбарни бошқа бировга тақиб юборди.Буларнинг бари ҳар нарсани ўзига оладиган шоир учун кифоя эди. Ўшанда тўй баҳона замондошлари Пушкиннинг бўйдоқлик давридаги шўхликларини, айримлар эса Гончарова хонимнинг ғоятда гўзаллигини айтиб, келажаклари ҳақида фол очишарди.Шамнинг ўчиб қолиши, хочнинг қўлидан тушиб кетиши, никоҳ узугининг тушиб кетиши, гулчамбарнинг ногоҳоний бошқа бировга тақилиши эса Пушкинга бу ҳолат тасодиф эмаслигини англатгандек бўлди.Айниқса тўй куни шамнинг ўчиши…Шунда у опаси Ольганинг гапларини эслади:
—Ҳаётда тасодифлар йўқ.!Ҳар қандай воқеа ҳодисалар тақдир огоҳлантиришидан дарак!
Аммо у кўнглида ғашлик пайдо бўлгани билан рўй берган воқеаларни таҳлил этгулик ҳолатда эмасди.Чунки, ёнида сарвиқомат дилбари Наталья хоним бор эдики, ҳар қандай нохушликни унутиб юборса бўлади.Висол оқшомидан кейин бўлса кундузги нохушликлар Александрнинг ёдидан кўтарилиб кетди…
Никоҳ тўйидан кейин Пушкиннинг гўзал хотини билан Петербургда тургиси келмас, иложини топиб Москвага кетгиси келарди.Гарчи хотини Пушкинга ғоятда содиқ бўлиб, унинг ижоди ва шахсиятини қадрласада, очиқкўнгил ва хушомадларни ёқтириши боис, олийнасаб инсонлар орасидаги базм ва зиёфатларда, тўкин сочинликда юришни ёқтирарди.Буни билган кўпчилик кишилар Пушкин ва рафиқасини тез-тез уйларига таклиф этиб туришарди. Бундай пайтларда танца тушилар, сарвиқомат Наталья эса давранинг гулига айланарди.Пушкин бўлса уни рашк қилар, баъзан эса кимдир унга хушомад қилгудек бўлса, у ким бўлмасин нафсониятига текканлиги учун асабийлашиб уришар, ҳатто даврани ташлаб кетарди.
Айниқса,Натальянинг холаси Екатерина Ивановна Загряжскаянинг подшо саройида обрў-эътибори баланд бўлиб, у Пушкиннинг ёш хотинини саройдаги баъзи бал ва карнавалларга бошлаб боргач, Гончарова –Пушкина хоним давранинг файзига айланиб қолди. Унга ҳатто карнавалларда баланд бўйли, чиройли чеҳрали император Николай 1 ҳам хушомад қиладиган бўлди. Императорнинг оппоқ ҳарир либос ичидан ярим очиқ, ойдай елкалари ва мармардай кўкраклари балқиб чиққан аёлиям Натальянинг ҳуснига лол қолди.Наталья ана шундай олийнасаблардан иборат балларда ўзининг мафтункор чеҳраси, нозли ишвалари, дилрабо рақслари билан барчани мафтун қиларди.Шундай зиёфатларда қатнашган бир иштирокчи, ёзувчи А.И. Тургеневга Натальяни таърифлаб, “У шунчалар чарақлаяптики, бошқа ҳеч бир жононнинг чеҳраси унинг олдида кўринмай қолаяпди” дея ёзганди.
Бу пайтларда Пушкинннинг моддий аҳволи ночорроқ бўлиб, уни доимий равишда пулга муҳтожлик қийнаб келарди.Шундай вазиятда унинг аҳволидан хабардор топган император Пушкинга яхшигина маош тайинлаб зарур шарт-шароит яратиб бергандек бўлади.Александрнинг ўзи бу тўғрида, “ император мен билан яхши ва шафқатли муносабатда.У мени хизматга олди, саройга ҳарбийликка ё идорага эмас,менга маош тайинлади, архивга киришимга рухсат берди.Бошқа ҳеч иш қилмай, ўшалар билан шуғуланаман, холос.Император дебдики, ҳамонки уйланган бўлса ва бойлиги етишмаса, унинг яшашига чой-чақа беришим керак-да”.
Подшо саройига бориб архив хизматидан фойдаланаётган камер юнкер либосидаги Пушкинни ўша вақтда иккита муаммо—императорнинг чой-чақасини олиб ижод қилиш ва хотинини бал ҳамда карнавалларга юбормасликнинг иложини топиш қийнарди.Зеро, офатижон Наталья хонимнинг гўзаллигидан лол қолиб, хушомад қиладиганлар кўпайиб қолганди.
Сарвиқомат Натальянинг эса, ҳамиша одамлар эътиборини тортиб бал ва маскарадларда рақс тушгиси келарди.Натальянинг ноз билан қадам ташлашлари, ғамзали нигоҳлари, ишвали сўзлари ҳар қандай кишини ўзига тортиб у билан суҳбатлашишни истаб қоларди.Табиийки, Пушкин бунинг учун уни рашк қилар,узоқроққа кетгудек бўлса, доимий равишда огоҳлантириб шу маънода хатлар битарди:“Ғамзаларингга, ишваларингга ғов солгум йўқ.Аммо сендан суюлмаслигингни, хушхулқ ва босиқ бўлишингни талаб этаман.Башарти, қайтганимда сендан эзгулик, содда-маъсумаликнинг аслзодаларга муносиб феълга ўзгарганини билсам Исо алайҳиссалом ҳаққи, билгилки, талоқ хатинг қўлингда бўлади”.
Ёш, ҳали ёшликнинг завқу шавқларига тўйиб улгурмаган Наталья хоним эса эрининг бундай таҳдидларига қарамасдан балларга боришда давом этарди.Баъзида эса эрини хиёнат, аёллар ва қизларга хушомадгўйликда айблаб, Шишкова, Смирнова, Карамзина, Вульф, Керн сингари Москва ва Петербургнинг кўплаб нозанин хонимларидан қизғонган бўларди.Айниқса, сўнгги вақтларда Наталья, Пушкинннинг Смирнова ҳамда Свитстунова каби гўзал хонимчалари билан “юрган” лигини “эслатиб” қўядиган бўлди.”Ўтган кунлари”ни эслаш ва шу баҳона шоирга айб қўйишга уриниш бўлса, Пушкинга ёқмас, бу эса оилавий зиддиятларни келтириб чиқармоқда эди.
Бу орада Пушкинларнинг хонадонига Натальянинг иккита опаси ҳам кўчиб келади.Екатерина (1809-1843) ва Александра (1811-1891) лар бу пайтда 23-25 ёшга кирган бўлсаларда, турмушга чиқишмаган эдилар.Қорасоч, жануб жононларига ўхшаб кетадиган Екатеринани “Коко”, бироз бадбушроқ Алесандрани эса “Азинька” дея аташарди оила даврасида.
Табийки, опалари ва холаси Екатерина Ивановна билан олийнасаб кишиларнинг зиёфатларига бориб ўрганган Натальянинг гўзаллигидан баҳра олиш умидида унга гап отадиган эркаклар топилиб турарди. Булар орасида граф В.А. Соллогуб ( 1813-1882) ҳам бўлиб, у дўстларига Пушкинннинг хотини ҳақида шундай хат ҳам битганди: “Умрим давомида кўп чиройли аёлларни кўрдим, бироқ улар орасида Пушкина хонимдан жозибалилари ҳам бор. Аммо бунақа ҳусн ва қомат уйғунлигидаги бусбутун ва мумтоз асарга айланган гўзални ҳеч қачон учратганим йўқ. Сарвиқомат, новдадай хипчабел, елка ва кўкси тақинчоқдай.Оқбадан, кўзлари, тишлари, қулоқлари…Мен илк кўрганимдаёқ ақлимдан ажралганман…”.
Пушкин графнинг ёзган бу хатидан хабар топгач,асабийлашганидан нафсониятига текканлиги учун Соллогубни дуэлга ҳам чақирганди. Аммо Петербургнинг обрўли зотлари аралашгач дуэль бекор қилинди.
« Наталья..Ҳозир уйдамикин, мактубим унга етиб бордимикин?»
—Александр Сергеевич! Оренбург шаҳрига келиб қолдик.
Извошчининг сўзлари кутилмаганда Пушкиннинг хаёлини бўлди ва у шавкатли Русиянинг забардаст бўлиб кўриниб турган Оренбург шаҳрига тикилди. Оренбург…

. . .

…Оренбург..Чор империясининг Ўрта Осиёга элтувчи карвон йўллари бўйида жойлашган шаҳар Орь дарёси қуйилиш жойида бунёд этилганди.Шунингдек, Оренбургни Урал дарёси ва унинг ирмоқлари кесиб ўтарди.Маълумки, Урал атамасини туркий халқлар Ёйиқ дея номлаганлар ва бу топоним нафақат дарёни, балки шу атрофдаги бепоён ҳудудларни ҳам англатган.
Пётрнинг Ўрта Осиёга нисбатан тутган сиёсатини давом этдирган чор ҳукумати Обь дарёсининг Уралга қуйилиш жойида, яъни Ор мавзесида Оренбург шаҳрини барпо этишга қаратилган чора-тадбирларни сенат оберсекретари И.К.Кириллов( 1689-1737) га топширади.”Жаноб Кириллов шу масала бўйича лойиҳа ишлаб чиқиб Ўрта Осиёдаги хонликлар ва қозоқ жузларига эътиборни қаратади.Чунки, Оренбург орқали нафақат Ўрта Осиё хонликлари, балки Ҳиндистон ва Афғонистон билан савдо алоқаларини ўрнатишда хонлик савдогарларининг диққатини Россияга қаратиш назарда тутилганди. Лойиҳада кейинчалик хонликларни чор ҳукуматига бўйсундириш, бундан келиб чиқиб эса Сирдарё бўйидаги қўрғошин, олтин ва кумушга бой конларни топиб ишга тушириш ва Орол денгизи атрофида ҳарбий қаъла барпо этиш , бундан фойдаланиб қорақалпоқ ва қозоқлар билан алоқа ўрнатиш зарурлиги таъкидлаб ўтилганди”( Басин В.Я. “Оренбургская экспедиция и ее первий начальник И.К.Кирилов.—В сб: Исследования и иследователи Оренбургского края 18- начала 20 вв, Свердловск, 1983, с 28).
Оренбургнинг барпо этилишида Кирилов сингари В.Н. Татишев(1686-1750 йилларда яшаган рус тарихчиси бўлиб, у шахсан Пётр 1 нинг топшириғига кўра “Истории Российской с самих древнешийх времен” асарини ёзган)нинг ҳам роли катта бўлиб, у 1737-1739 йилларда Оренбург ўлкасини бошқаради. 1741-1745 йилларда эса Астрахан губернатори бўлиб хизмат қилади.Василий Никитич Татишев Россия билан туркий халқларнинг алоқасини тадқиқ ( “Лексикон российской исторической, географической, политеческой и гражданской. Сочинений господином тайним советником и Астраханским губернатором В.Н. Татишевим” СПб, 1793) қилган тарихчи ва давлат арбоби бўлган.Шу боис ҳам у Пушкин эътиборини тортиб “ Татишев тўғрисида” номли мақола ёзган.Мақолада Татишевнинг Тошкент билан савдо алоқалари ўрнатганлиги, ўлкадаги қозоқ ( қирғиз-қайсоқ)ларни бошқариш ҳуқуқларини билишини,умуман шаҳарни бунёд этишдаги ролига катта баҳо берганди.(Пушкин А.С. Полн.собр.соч.В 6 –ти т.Т. 6. М, 1950, с 56-61).
Шунингдек, В.А.Урусов, И.И.Неплюев сингари Рус ҳукумати чиновниклари ҳам Оренбургнинг қад тиклашида ўз ҳиссаларини қўшгандилар.
Натижада 1734 йил 10 июнда империатрица Анна Ивановна Кириловнинг лойиҳасини маъқуллаб, шаҳарни барпо этишни айнан Кириловнинг ўзига топширди.Шунингдек, Оренбургда Ўрта Осиёлик савдогарларга қулай шарт-шароит яратиб бериш, уларнинг хавфсизлигини таъминлаш, карвонсарой ва бозор қуриш ҳақидаги фармонига имзо чекканидан сўнг, ишлар жонланиб кетди. Ҳаттоки, янги шаҳар қурилишида Тошкент ва Чимкентлик савдогарлар ҳам иштирок қила бошлашди.Аммо кўп ўтмай дарё тошқини рўй бериб шаҳарни бошқа талафотсиз ҳудудда бошлашга тўғри келди.Ана шу туфайли 1743 йили Сакман дарёсининг Уралга қуйиладиган мавзесидан 252 км узоқликда Оренбург шаҳри қайтадан барпо этилади.Ўша санада Упелки ариғи бўйида Троицк ҳарбий қаъласиям бунёд этилади.
1743 йил 10 июндаги империатрицанинг фармонида Кириловга шундай кўрсатмалар бериб ўтилганди:
1.Тошкент,Туркистон ва бошқа Ўрта Осиё шаҳарлари савдогарлари ҳар қандай йўл билан Оренбург савдосига жалб қилинсин.У жойлардан келадиган савдогарларга ҳурмат ва ғамхўрлик кўрсатилсин.Бордию савдогарлар Оренбургда доимий яшашни ҳоҳласалар, у вақтда уларни ўрнашишлари учун махсус ер ажратиб берилсин.
2.Шу ёз фаслида Тошкент, Бухоро ва Хива шаҳарларига карвонлар юборилсин.Ҳар бир карвонга бошлиқ тайинланиб, котиб сифатида геодезист бириктирилсин.
3.Карвон бошига хазина ҳисобидан 2000 рубль ҳажмида моллар берилсин.У бу молларни кўпроқ олтин ва қимматли тошларга алмаштирсин.Бу савдодан олинадиган фойданинг тўртдан бир қисмини карвонбошига беришга ваъда қилинсин.
4.Ҳиндистонга савдогар Марвари Бараль юборилсин.Унга кейин қайтиб бериш шарти билан хазина ҳисобидан мол сотиб олиш учун 1000 рубль берилсин.
5.Оренбургга берилган имтиёзлар босиб чиқарилиб аҳолига эълон қилинсин.Шаҳарни янги барпо этилганлигини инобатга олиб, бу ерда божсиз савдо қилиш яна 6 йилга чўзилсин!”( ЦГАДА России, ф .248.Сената, кн. 12143, л 318.).
Натижада Оренбурглик савдогарлар Ўрта Осиё хонликларига бормоқчи бўлишса, баъзида Бухоро ёхуд Хива элчиси, ёки савдогари Россияга кетаётган бўлса, Орь дарёси қуйилиш бўйидаги ушбу шаҳарда пайдо бўлишарди.Хусусан, 1741 йилда Оренбургдан Тошкентга татар савдогари Шубай Арслонов бошчилигида карвон юборилади.Арслонов ўша жойда ташвиқот юргизиб 700 та савдогарниям ўзи билан Оренбургга олиб келади.
1744 йил 15 мартда ўлка генерал губернаторлик мақомини олгач, биринчи губернатор бўлиш Иван Иванович Неплюевга насиб қилади.
Шу даврда нафақат Ўрта Осиёдаги хонликлари , балки қозоқ жузлариям Россия билан бўладиган савдо алоқаларини Оренбург орқали ўрнатишга имконият излай бошлашди.Бу борада “ 1745 йилда Фарғона водийсида ўз таъсирига эга Андижон, Наманган, Қўқон ва Хўжанднинг ҳукмдори Абдул Каримбек Оренбургга савдо карвонини юборишга ҳаракат қилади” ( “Казахско-русские отношения в 17-18 вв”, с 316).
« 1750 йилда эса Хива хони савдони ривожлантириш мақсадида Оренбургга элчи жўнатган».(Архив МИД России, «Сношения России с Бухарой,Д, 61н, л 3).
Шу каби 1779-1797 йилларда Бухоро ҳукмдорининг элчилари Оренбургга ташриф буюриб, савдони алоқаларини ўрнатиш ҳамда келиб-кетадиган карвон йўлларининг хавфсизлигини таъминлаш бўйича музокаралар олиб боришади.
Ҳаттоки чор ҳукумати “1739 йилдаёқ хиваликлар, бухороликлар, тошкентликлар ва бошқаларга Оренбургга келиб ўрнашишига, савдо ва ҳунармандчилик билан бемалол шуғулланишларига рухсат берганди” ( Оренбургский областной государственний архив, ф 6, оп 10, д 2089, л 9).Хуллас, ҳар иккала томондан элчи ва савдогарлар келиб кетиши,Ўрта Осиёликларга Оренбургда яратиб берилган шарт-шароит,ҳаттоки бу ерда яшашни ҳоҳловчиларга «Экин майдонлари ва яйловлардан фойдаланиш, бошқирдлардан ер сотиб олиш, ҳунармандчилик, савдо ва бошқа ишлар билан шуғулланиш ҳуқуқи берилди». (В.Н.Витевский, И,Неплюев «Оренбургский край» Казань, 1891, 441 бет).
Бундай имтиёз боис олдинига Оренбургда Сайид Каргалин деган асосан татарлардан иборат мусулмон жамоаси пайдо бўлади.Ушбу жамоа аҳолиси ҳарбий хизматга боришдан, шу билан бирга ўша даврдаги мажбуриятлардан бири бўлган ҳарбийларни ижарачи ( постой) сифатида уйига қўйишдан озод этилади. Сайид Каргалин жамоасига Оренбургдаги экин майдонлари ва яйловлардан фойдаланиш, бошқирдлардан ерларни сотиб олиш, савдо ва ҳунармандчилик ҳамда бошқа ишлар билан машғул бўлиш ҳуқуқи берилади.Ўрта Осиёликлар ҳам дастлаб шу жамоа орасида яшаб имтиёзлардан фойдаланишга ҳаракат қилишди.Шунингдек, улар шаҳарнинг Нўғай-боқи ҳудудидаям ўрнаша бошладилар.Бундан имтиёзлардан мақсад Оренбургнинг кенг даштларини ўзлаштириш ва у ерда ерлик маҳаллий аҳолини юзага келтириш эди.
Ана шундай қулай имтиёз боис, аста-секин Оренбургда Ўрта Осиёликлардан иборат маҳаллалар ҳам вужудга кела бошлади.Чунончи, «1808 йилда Оренбургда хиваликлар,тошкентликлар,бухороликлар ва қисман қашқарликлардан иборат 46 оила яшаган» (Оренбургский областной государственний архив, ф 6,д 443, л 5-10).
Хўш, Оренбургга келиб ўрнашаётган аҳоли орасида қандай одамлар тоифаси бор эди, ёки қандай сабабларга кўра улар ўз ватанларини ташлаб ўша ерларга бориб қолишган деган савол туғилади.
Шунга бир мисол.1807 йилда бухоролик Мерган Худойназаров деган киши рус императорига ариза ёзиб шундай мурожаат қилган:
“ Бундан 16 йил илгари карвонда 11 туям билан Оренбургга келган эдим. Бу жойда ишларимни бўлиб, ҳақимни олдим-у Бухорога жўнаш учун Крсаногор қаъласига бордим.Ўша ерда туяларим тасодифан ўлиб қолди.Камбағаллигим сабаб Бухорога бораолмай Оренбургга қайтишга мажбур бўлдим.Эндиликда шу ердаги имтиёзлардан фойдаланиб Рус фуқаролигини қабул қилиш ниятидаман”(ЦГИА Республика Казахстан, ф 4, он 1, д 502, св, 252, л 2).
Бундан ташқари асосан Россияга қатновчи савдогарлар, уларнинг таниш-билишлари хонликларда бўлиб турган тинимсиз уруш-у низолардан, шу сабабли юзага келган вайронагарчилик, турмуш даражасининг пастлиги, қимматчиликдан Оренбургга бориб қолиб кетишга қарор қилгандилар.
Албатта Ўрта Осиёликлар савдогарчилик, деҳқончилик қилиб, имтиёзлардан фойдаланган ҳолда яхши яшаган,баъзида эса аҳволлари қийин ҳолга тушиб қолган пайтлари ҳам бўлган.Аммо, чор империяси мудом уларга нисбатан иложи бўлса имтиёзларни сақлаб қолишга,бу билан Ўрта Осиёни забт этиш олдидан мувозанатни бузмасликка интилди.
Хуллас ана шунақа воқеа ҳодисалар,давр суронлари оша, турли шароитда Оренбургда Ўрта Осиёликлар яшаб, меҳнат қилишарди.Оренбургликка айланаётган хонликлардан келганлар асосан савдогарчилик ва деҳқончилик билан машғул бўлишган.Аммо Оренбург губернаторлигидаги раҳбарлар орасида муҳожирларга берилган имтиёзларни йўқ қилишга уринганлар ҳам бўлган. Натижада муҳожирлар “1804 йилда Оренбург губернатори князь Т.С.Волконскийга шикоят қилишади.Муҳожирлар унда ўзларининг узоқ пайтдан бери Оренбургда яшаётганлиги, чор ҳукумати берган имтиёзга қарамай уларнинг уйларига ҳарбийларни ижарачи( постой) сифатида киритишни бошлаб юборганликларини келтириб аризаларида келтириб ўтишган” ( Оренбургский областной государственний архив, ф, 6, оп 10, д 40, л 1).
Шикоят аризани текширган губернаторлик ходими Ханданов Волконскийга ёзган хатида бу ҳолатни изоҳлаб ўтганди: “ хивалик ва бухороликлар катта даромадга эга бўлмай, фақат савдо билан шуғулланишлари ва шу боис постойдан озод қилинганликлари ҳақидаги сўзлари нотўғридир. Негаки, уларнинг кўпчилиги деҳқончилик билан ҳам машғулдир.Улардан кимнигки иккита уйи бўлса, биттасига ижарачи киритилган.Уларнинг 3-4 хоналик уйлари бўлиб, шу сабаб ҳарбий кишиларнинг сонини кўпайиши муносабати билан бухоролик ва хиваликларнинг хонадонларига ижарачи қўйиш лозим.Акс ҳолатда оғирлик бошқа фуқароларнинг зиммасига тушади” ( юқоридаги архив, ўша манба, 3-4 варақлар).
Демакки, муҳожирлар қисқа фурсат ичида уддабуронлиги билан иккита уйлик ҳам бўлган ҳолатлар бор эди.Бундан ташқари хонликларга қатнаб турувчи савдогарларнинг ҳам Оренбургда уйи бўлиб, улар ҳам ажарачи қўйишликка қарши чиқиб губернаторликка шикоят қилишганди.
Чор ҳукумати хонликларни босиб олишдан олдин мувозанатни бузмасликка ҳаракат қилиб, қолаверса уларнинг уддабуронлигини назарда тутиб имтиёзларни ўз кучида қолдиришга, уларнинг уйларига ижарачи қўймасликка кўрсатма беради.
Эътиборлиси шундаки, Оренбургга келган муҳожирлар орасида татар аёлларига уйланганлар ҳам бор эди. Бу ҳолат эса қийинчилик ҳам туғдирган.Чунки, татар аёллари Россия фуқароси бўлгани сабаб хонликларга эри билан кетиш учун губернаторлик маҳкамасига мурожаат этиши керак эди.Шу боисдан ҳам 1816 йилда Бухоро амирининг элчиси Азим Мўминжонов Оренбургдаги муҳожирларнинг( асосан татар аёлларга уйланганларнинг) ҳоҳлаган пайтда ватанларига қайтиши бўйича қарор чиқаришни Рус ҳукуматидан илтимос қилади. Шундан келиб чиқиб Россия ҳукумати Бухоро амири Ҳайдархонга хат жўнатади.Унда “ мусулмон динидаги татар аёллари билан оила қурган шахслар ватанларига қайтмоқчи бўлишса, хотини ва фарзандларининг розилигини олиб, Оренбургдан чиқиб кетишлари мумкин. Ўз навбатида Бухоро амири ҳам Рус фуқаролари татар аёлларига уйланган бўлса уларга ҳам кетишларига рухсат бермоғи керак”.(Оренбургский областной государствений архив, ф 6, оп 10, д 40, л 257 ).
Хуллас бу масала шу тарзда ечиладиган бўлади.
Ўша вақтда Оренбург атрофидаги Троицк ҳам йирик савдо шаҳрига айланиб, бу ергаям хонликлардан савдогарлар келиб туришарди.Шу туфайлиям Троицкда Ўрта Осиёликларнинг маҳаллалари, мактаб, масжид ва меҳмонхонасини қуришга рус ҳукумати ижозат берган.Ҳаттоки, Урал дарёсининг соҳилларида яйлов ташкил қилиб от ва тучларини боқишга рухсат қилинганди.
Бундай катта имтиёзларнинг берилиши эса сиёсатни тушунмаган рус савдогарларининг ғаразини қўзғатди.Натижада улар рақобатни ҳукуматга шикоят ариза ёзиш билан юксалтирмоқчи бўлишди.Бу масала эса Санкт-Петербургдаги Осиё департаментида махсус муҳокама қилиниб, тавсиянома ишлаб чиқилади.Тавсиянома бўлса 1832 йил 15 мартда шахсан император томонидан тасдиқланади.Унга кўра, Ўрта Осиёлик фуқаролар ҳоҳлаган тақдирда Россия фуқаролигини олишлари, агарки бундай қилмасалар сайёқ сифатида жазоланиши кўрсатилганди.Яъни мазкур қарор муҳожирларни Оренбургда яшашини расмийлаштирган тарзда имтиёзларни чегаралаб солиқлар тўлашини англатарди.Аниқроғи Осиё департаментиям, уни маъқуллаган рус императориям ўз савдогарларининг талабини қондирганди ва бу табиий эди.
Ушбу қарордан сал олдинроқ муҳожирлар ўзларининг имтиёзларини сақлаб қолиш мақсадида Оренбург уездининг судига мурожаат қилгандилар.Негаки, суд Оренбургдаги маҳкамага юборган мактубида шундай деганди: “Хиваликлар, тошкентликлар ва бухороликлар сингари Ўрта Осиё савдогарлари турли вақтларда карвонлар билан Оренбургга қатнаганлар.Улардан маълум қисми Оренбург шаҳрида, айримлари эса “Сайид жамоаси” да ёхуд қишлоқларда яшашган. Муҳожирлар бу ерда татар аёлларига уйланиб, уй-жой ва фарзандли бўлишган.Улар савдо билан шуғулланганлар, лекин улар бирор табақа ( сославия) га ёзилмаганлар.Ҳаттоки, савдо гувоҳномасини олмай иш юритганлар.Улар ҳеч қандай ҳужжатсиз кўп йиллар давомида Оренбург шаҳрида, Орск қаъласида ва қишлоқларида яшаб келмоқдалар.Уларнинг орасида оиласини ташлаб ватанига кетганлари ҳам бор.Улардан айрим кишилар  савдо табақасига, бошқалари казаклар жамоасига ёзилиш истагини билдирдилар.Аммо уларнинг кўпчилиги ҳеч қандай табақаларга ёзилишга розилик бермадилар” ( Центральний государственний архив Республики Башкирии, ф 1, оп 1, д 2882, л 1-2.).
Губернияда яшаётган Ўрта Осиёликлар хонликлардан келишадиган ватандошлари билан биргаликда савдони тобора ривож топтирганлар. Улар хонликлардан чит, зандон матоси, бўз, дағал мато, қизил рангли мато, атлас, пардалар, рўмоллар, ипак газламалар, турли кийим бошлар, қоракўллар ва бошқа молларни келтиришганлар.Россиядан эса олтин, кумуш, олмос тоши, зумрад, олмос майдаси, марварид, ёқут, қизил ва оқ лаъл, феруза ва бошқа қимматли нарсаларни олиб ватанларига қайтишган.
Осиёдан келтирилган маҳсулотлар орасида турли хил газламалар катта ўринга эга бўлган.Чунончи, 1747-1785 йилларда Оренбургга 2.349, 462 газ Ўрта Осиё газламалари олиб борилган.Бундан ташқари 1748-1757 йилларда 5776 пуд кумуш, 1750-1757 йилларда 40 пуд олтин келтирилган.
Таъкидланган маҳсулотларнинг эвазига юртларига қайтишда Оренбургдан темир, ёғоч буюмлари, тугмачалар, ниналар, мунчоқлар, ойна, чарм, бўёқ, қоғоз, мовуит, мўйналар, аччиқтош, каллақанд ва бошқа нарсалар хонликларга олиб кетилган.Хуллас, 1756-1766 йилларнинг ўзида 1.570.685 сўмлик рус маҳсулотлари хонликлар ҳудудига юборилган.
Оренбургга ўрнашиб қолган Ўрта осиёликлар савдодан ташқари деҳқончилик билан ҳам машғул бўлишган.Ҳаттоки, муҳожирлар Оренбургда Ўрта Осиё полизчилик ўсимликларини иқлимлаштириш ва қишлоқ хўжалигининг таркибини бойитишга ҳаракат қилишганди.
Жумладан, «1752 йилда чор ҳукуматининг нуфузли вакили Хоразм қовуни ва тарвузини иқлимлаштириш , уруғларидан маълум қисмини Санкт Петербурга юбориш ҳақида Оренбург губернаторига буйруқ йўллади.Бу ерда ўша полиз экинлари гоҳ яхши, гоҳ қониқарсиз ҳосил берганлиги ҳақида маълумот бор» (ЦГАДА России ф,гос архив,р ХУ,д 808, л 353).
Бундан ташқари Оренбургда хоразмликларнинг иштирокида пахтани иқлимлаштиришга ҳам киришилган.Бу борада 1753 йилда Оренбург губернатори П.Рычков Санкт-Петербургдаги ҳукумат вакилларидан бирига ахборот юбориб, унда шундай ёзганди: «Сиз жаноб олийларига бир туп Хоразмликлар етиштирган ғўзани юбораётган чоғимда экилган пахта батамом пишиб етилар деган умидда эдим.Ғўзалар бир нечта кўсак тукканда баногоҳ совуқ тушиб, уларни мужмайтириб қўйди.Шу боис камоли эҳтиром ила сиз муҳтарам зотга беш донагина бўлса ҳам кўсак юбораётирман.Бу ерда пахтани етиштиришнинг ҳеч иложиси йўққа ўхшайди» (юқоридаги манба , 365 бет).
Ўша йили губернатор П.Рычков Хоразм чигитини Оренбургда экиб курган эди.Шунингдек Оренбургга келтирилган Хоразм қовуни, тарвуз, кунжут, кади (қовоқ) уруғлари экиш учун Санкт-Петербурггаям жўнатилган.Шу каби Самарқанд олмасининг кўчати ёхуд уруғини юборишлик тўғрисида Оренбург маъмуриятигаям буюртма берилган.Аммо ноқулай иқлим шароити туфайли полизчилик ривожланмади.
Оренбургда яшаётган осиёликлар орасида савдо ва деҳқон аҳлидан ташқари илмилди, зиёли инсонлар ҳам бор эди. Масалан, 1803 йилда Мулла Фатҳулла Мирзаев форс тилидаги расмий ҳужжатларни таржима қилиб берганди губерния маъмуриятига.Ўша йили Рус ҳукумати губернияда яшаётган мусулмон Ўрта Осиёликларга , агарки улар Ҳаж сафарига боришни истасалар губерния уларга шарт шароит яратиб беришини маълум қилганди.
Хуллас, Ўрта Осиёлик муҳожирлар ва у ерга ўрнашган мусулмонлар Оренбург губерниясининг ҳар жиҳатдан юксалишига катта ҳисса қўшгандилар. Шу туфайлиям, Буюк Руснинг қозоқ даштларию,Ўрта Осиё хонликлари билан туташиб кетган Оренбург сарҳадлари кўплаб илм аҳлининг эътиборини жалб қилади.Натижада 1768-1774 йилларда П.П. Палласнинг, 1829 йилда эса немис натуралисти ва саёҳатчиси А.Гумбольдт( 1769-1859)нинг ҳамда 1832-34 йилларда бўлса Берлинлик профессор Х.Ф. Лессингларнинг илмий экспедициялари Оренбургда бўлиб фан сирларини излашганди.
Бироқ, бироқ 1833 йилда, император Николай 1 ўзининг арзанда, шовинист генералларидан Василий Алексеевич Перовский (1794-1857)ни Оренбургга генерал-губернатор қилиб тайинлаши вазиятни ўзгартириб юборди.39 ёшли графлар сулоласидан бўлган Василий Алексеевич 1812 йилги Ватан урушида қаҳрамонликлар кўрсатган,шунингдек Руссия-Туркия урушида ҳам жасоратона хизматлар қилган чор империясининг ўша вақтдаги донгдор генералларидан бўлиб, ижодкорлар орасида дўстлари кўплигидан, адабиёт ва санъат давраларидаям машҳур инсон эди.Қолаверса, акаси Алексей Иванович (1787-1836) ҳам ёзувчи, «Антоний Погорельский» тахаллуси билан эътибор қозонганди.
Императорнинг Перовскийни губернатор қилиб юборишдан мақсади,Самарадаги жангари казакларни у ерга кўчириб,Оренбургни нафақат муҳим савдо шаҳрига, балки қудратли ҳарбий қаълага айлантириш, савдогарлардан Ўрта Осиёдаги вазиятни ўрганиб, у ерга юриш қилиш эди.Генерал Перовский Ўрта Осиёни забт этиш ташаббускорларидан бўлиб, Оренбургга ҳарбий қурол аслаҳаларни тўплаш билан машғул бўлган.

. . .

Пушкин Оренбургга келмасидан олдин Кавказ, Қримдаги айрим туркий халқлар, улар орасида тарқалган достонлар, уларда куйланган мафтункор Шарқ, Хоразм ўлкаси,Оренбург орқали Москва ва Петербургга келаётган Хоразм савдогарларининг бир-бири билан она тилларида гаплашишини кузатган, улардан ҳайратланганди.Ҳатто, бир гал Москва бозорида кезиб юриб, хотини Гончарова хонимга хоразмлик савдогарлардан мўйна ҳам сотиб олганди.
Айниқса Пушкиннинг Николай 1 томонидан саройга ишга олиниши унинг бой архив билан танишишига сабаб бўлди. Хуллас, Александр Сергеевич саройга ишга келар экан, вазиятдан фойдаланиб, архивдан Пётр1 даври, Бекович-Черкасский (Унинг асл исми Искандарбек бўлиб, Кавказ халқларининг Кабарда уруғидан эди.Ўша вақтда Кабарда черкасслар ҳудудига кирганлиги сабаб Бековични Черкасский (Черкаслик) дея атаганлар.Бекович эса “бек” сўзидан олинган.У князь Голициннинг қизи Марияга уйлангач, насроний динига ўтган.Чўқинтириш маросимида Александр Бекович-Черкасский номини олган, хорижга ўқишга юборилган.Сўнгра поручик унвонида Приображенский Лейб-гвардия полкига хизматга тайинланган) Бековичнинг Хоразмга юриши, мафтункор воҳага доир маълумотлар билан таниша бошлади.Шу аснода у «Пётр 1 тарихи» асарига ҳужжатлар тўплади.
Пушкин аслида 1826 йили император ҳаётини ўрганишни бошлаган, аммо баъзи ҳужжатлар ўрганилмагани сабабли асар ёзилмай келаётганди.Империя архивига киришга рухсат тегиши билан у Пётр 1 ва Хоразм мавзусида ҳужжатлар тўплашга киришиб кетди.
Пушкин шунингдек, империя ташқи ишлар коллегияси архивига ҳам кириб, шу пайтгача Хоразмга юборилган руссиялик сайёҳ ва олим ниқобидаги жосусларнинг ёзганлари, ташқи ишлар министрлигининг Хива хонлиги бўйича тўплаган маълумотлари, савдо, дипломатик алоқаларга доир ҳужжатларниям синчиклаб ўрганади.
Пушкин Бековичнинг Хоразмга юриши тафсилоти ҳақида тугалланмай қолиб кетган «Пётр 1 тарихи» асарида шундай ёзганди: « Пётр уни Амударёнинг илгари Каспий томон окиб борганлиги, лекин бухороликлар томонидан Оролга буриб юборилганлиги аниқ эканлигига ишонч ҳосил қилиш учун йўллаган эди.Шунингдек, олтин қум ҳақидаги миш-мишлар ҳам ҳукмдорни қизиқтириб қолганди.Бизнинг тижорат ишларимиз учун Ҳиндистонга олиб борадиган йўлни топиш фикри унинг даҳосига яна ҳам муносиб фикр эди.Бахтга қарши,Бекович ҳар нарсага ишонаверадиган, ўжар-кажбаҳс ва билимсиз одам эди ва буюк бир иш ўзи билан бирга кетди.
Бекович Тўқ-Қараған қаъласи (Тўқ-Қараған бурнида) пойдеворини қурдириб, унда Пенза полкини қолдирди. Ундан 120 вёрст нарида, кўрфаз бўйида бошқа бир—Александр-Бай қаъласини тиклаб, унда 3 та ротани қолдирди. Сўнгра Амударёнинг аввалги ўзани гўё қуриган жойида, Красноводск кўрфазида асосий қаъла заминини қурдириб, унда Крутояр ва Риддлер полкларини қолдирди(Александр-Байдан 300 вёрст нарида ва Астрахандан худди шунча масофада).Бекович ана шу ердан Амударёнинг ўзи хаёл қилган ўзани бўйлаб юрди, у келаси ёз фаслида тўғонни қидириб топиш умидида Орол денгизи ёқалаб боришни мўлжаллаб қўяди.
У Астрахонга қайтиб, Крсановодскда полковник фон дер Вейденни қолдирди. Хива хонига уч элчини йўллаб, ўзининг у ерга боражагини билдириб, ёрдам талаб қилди, аммо элчилар қайтиб келмади.
1717 йил июлида Бекович бир драгунлар эскадрони, икки рота саллот (тўп ва заҳиралари билан) 1500 нафар Урал казаги, 500 татар, 500 Гребня казаги, 200 рус ва татар савдогари билан юриш бошлади…Бекович Хивага етиб келади.Унинг атрофини Хива хонининг ўзи—Шерғози бошчилигидаги 24 минг қўшин қуршаб олади. Уларнинг муваффақиятсиз хуружлари уч кун давом этади.Бекович олға қараб юраверади.Аҳоли Хивадан ташқари чиқиб кета бошлаганди. Бекович айни шу пайтда хотини ( қизлик вақтидаги фамилияси—княжна Голицина, Борис Алексеевичнинг қизи) ўзининг икки фарзанди билан Волгага чўкиб кетгани тўғрисидаги хабарни эшитади.Унинг руҳи шу сабаб буткул тушиб, ақлдан озаёзди. Шу аснода Шерғози ҳийла ишлатади.Гўё музокара олиб бориш мақсадида Бековични алдаб, ўз ҳузурига олиб келишга муваффақ бўлади..Барча россияликлар қўлга олинади.Майор Франкенберг ҳам асирга тушган Бековичнинг уч карра берган буйруғини бажариб, алданади.Барча россияликлар қўлга олиниб, ўлдирилади.Бекович билан Франкенберг ҳалок бўладилар.Хива хони Бухоро хонига шўрпешона Бековичнинг калласини юбориб, ўзини ва қўшнисини хавфли бир душмандан халос этгани билан мақтанади. Унинг айёрлигидан фойдаланган Бухоро хони Шерғозини одамхўр дея атайди ва бу билан пётрнинг кўнглини олишга уринади. Пётр Бухоро хони орқали ўз ишларини қайта бошлашни дилига тугиб қўяди ҳамда шу мақсадда Ташқи ишлар коллегиясининг котиби Флорио Беневенини Бухоро хони ҳузурига йўллайди.Айтишларича Пётр ўлим тўшагида икки нарсага: Прутнинг омадсизлиги учун Туркиядан ва Бековичнинг ўлдирилганилиги учун эса Хивадан қасос ололмаганлигига афсусланган».
Пушкин Русиянинг бошқа шовинист тарихчиларидан фарқли равишда,ҳақиқатпараст шоир бўлгани боис,1717 йилдаги Бекович қўшинининг фожиасига истилочилик, географик маълумотларнинг нотўғрилиги сабаб бўлганини айтади.Бироқ, у ҳам чор империяси фуқароси сифатида Пётр 1 нинг Ҳиндистонгача бўлган ҳудудни эгаллаш сиёсатини буюк бир иш деб баҳолайди.
Айни пайтда, шу даврни синчиклаб ўргангани учун Пётр 1 нинг феъл атвори, унинг буюклигию, нуқсонларини ҳам таъкидлаган.Гарчи Пушкиннинг ушбу асари тўла ёзиб тугалланмаган бўлсада, император Николай 1 яратилаётган китоб нусхасини кўздан кечириб чиқди ва қўлёзмани ўқиб, «Буюк Пётр шаънига кўпгина беандиша гаплар ёзилгани сабабли босиб чиқариш мумкин эмас», деган хулосага келади.
Эътиборлиси шундаки, Пушкиннинг ўша тўлиқ тугалланмаган асарида Пётр1,Бекович Черкасский,Хива хонлиги,Хоразм,Шерғозихон( Пётр 1 юборган Бекович Черкасскийни 1717 йилда алдов йўли билан мағлубиятга учратган Хива хони) сўзлари учрайди.Буюк шоир,Бековичнинг Хоразмга борган йўлларини,Хива хонлиги харитаси, шаҳарлариниям ўрганиб чиқади.
Хўш, аслида Пётр 1 қандай мақсаддда Бекович-Черкасскийни Хива хонлигига йўллаганди ва бу ҳақда архив маълумотлари қандай? Пушкин империя ташқи ишлар колллегиясида ўтириб ва империя архивидан бу борадаги қуйидаги маълумотларга дуч келди.
Маълумки, Хива тахти учун курашлардаги сарой ўйинларидан чўчиган Шоҳниёзхон 1700 йилда Дўстбек Баҳодир деган элчисини Россияга жўнатиб, ўз салтанатини тобеликка олишни сўраганди.Натижада империяси ҳудудини кенгайтириш учун интилаётган Пётр учун Ватан бахтидан кўра тахтни ўйлаган олчоқ ҳукмдорнинг сўрови айни муддао бўлди.Шу тариқа ўша йилнинг 30 июнида хонликни империя тобелгига олиш тўғрисида фармон чиқарилади.Бу тўғрида элчидан ёрлиқ ҳам бериб юборилади.Аммо йўлнинг узоқлиги, Швеция ва Туркия уруши билан банд бўлган Пётрнинг хонликни назоратига олишига тўсиқ бўлади.Орадан уч йил ўтиб-“1703 йили Араб Муҳаммад иккинчи деган яна бир тахтпараст Дўстбек Баҳодирни юқоридаги мазмунда Россияга жўнатганди” ( Полное собрание Российских законов.СПБ, 1830, стр, 216).Элчи қайтишида яна ёрлиқ олиб Хивага кетади.
Ана шу тариқа вазиятда 1713 йилда Манғишлоқлик Нафасхўжа деган туркман савдогари Астраханда бўлганида князь Михаил Самсонов билан учрашганида ва у билан Петербургга борганида Бекович билан танишган ва уларга Амударёдан олтин қум олиниши ва ўтмишда унинг Каспийга қуйилганлиги тўғрисида маълумот беради.Бу фикрларни Сибир губернатори князь Гагарин,Петербургга келган Хивалик элчи Ашурбек ҳам тасдиқлагач, шарққа қизиқаётган Пётр 1 Каспийдан Амударё орқали Ҳиндистонга чиқиш мумкин деган хаёлда шахсан Хўжа Нафасни қабул қилади ва урушлар туфайли хазинанинг бўшаганидан уни биратўла Ўрта Осиё хонликларини забт этиб тўлғазишга киришилади.Бу борада “1714 йилнинг 19 майида Пётр 1 Хива хонлигини забт этиш ҳақидаги фармонни сенатга юборади” (ЦГВИА, ф ВУА, д 35, л 37).1716 йилнинг 14 февралида эса императорнинг ўзи ҳарбий юришга раҳбарлик қиладиган Бекович Черкасский билан суҳбатлашиб, амалга оширилажак ишларни белгилаб кўрсатма беради.
Шахсан Пётр 1 нинг қўли билан ёзилган кўрсатмада Бекович-Черкасский зиммасига юклатилган вазифалар қуйидагилардан иборат эди:
1.Бир вақтлари Амударё Каспий денгизига қуйилган жойда 1000 кишилик ҳарбий истеҳком қурилсин.Амударё оқимини ва тўғонларини синчковлик билан ўрганиб, имкони бўлса, эски йўлига буриб юборилсин.Орол денгизига сувни йўналтирадиган тўғонлар бузилсин.Бу ишларни бажаришга қанча киши керак бўлиши аниқлансин.
2.Хива хонлигининг Рус давлати тобелигига ўтилишига эришилсин ҳамда бизнинг манфаатларимизга хизмат қилиш шарти билан ҳарбий қисм қолдирилсин.Агар хон рози бўлса ва шароити кўтарса, ҳарбий қисмнинг ўзи қолдирилсин.Бордию буни қила олмаса, ҳарбий қисмни бир йил давомида таъминлаш кафолати олинсин, кейинги йилларда харажатлар эса унинг зиммасига юклатилсин.
3.Агар Хива хони розилик билдирса, у вақтда ундан ўз кишиларига икки русни қўшиб Сирдарё суви бўйлаб олтин борлигини аниқлаш учун Ёркентга жўнатилсин.Шунингдек, савдогарларимизнинг Амударё бўйлаб Ҳиндистонга боришлари учун кемалар берилиши хондан сўралсин.Савдогарлар кетаётганларида қуруқлик ва сув йўлларини, дарё ва кўлларни, айниқса,Ҳиндистонга борадиган йўлни яхши ўргансинлар ва маълумотлар тўпласинлар.Агар савдогарлар Ҳиндистонда Каспий денгизига борадиган йўл борлигини эшитсалар, у вақтда шу йўл билан орқага қайтсинлар ва кўрганларини қоғозга туширсинлар.
4.Хива хонлигидан Бухоро хонлигининг Рус давлати тобелигига ўтишига ҳоҳиши бор-йўқлиги билинсин.Бордию бундай истак бўлмаса, дўстлик муносабатлари ўрнатишга эришилсин.
5.Кўрсатилган топшириқларни амалга ошириш учун 4000 кишидан иборат мунтазам қўшин ва кераклигича кемалар ажратилсин.Бундан ташқари, Ёйиқ казакларидан 1500, эшкакчилардан 500 ва отлиқлардан 100киши берилсин.Улар савдо карвонларини муҳофаза қилиш ниқоби остида Астрахандан ҳарбий қаъла ва шаҳар қуриладиган жойга, яъни Каспийнинг шарқий қирғоғига юборилсин.Қўшин командирлари барча жойлардаги туб аҳолига нисбатан хушмуомилада бўлсинлар.Шаҳарни қуриш учун зарур бўлган бел ва чўкичлар берилсин.
6.Денгиз офицерларидан поручик Кожин ва навигаторлардан 5 ёки кўпроқ киши ҳарбий қисмга қўшилсин.Кожин савдогар ниқобида иш юритиши, навигаторлар эса Ёркентга юборилиши лозим.Кулюмов ўқув юрти талабаларидан икки инженер олинсин.Кожин зимммасига борган жойидаги молларнинг турларини ва умуман, савдо-сотиқни яхши ўрганиш юклатилсин.Унга савдогарлардан икки киши биркитилсин.Булар кекса бўлмасинлар”.(ЦГВИА, ф,ВУА, д 35, л 58).
Александр Сергеевич архивдан яна 1717 йилнинг 14 мартида Бекович-Черкасскийнинг ҳукумат сенатига йўллаган юришга билан боғлиқ режасини ҳам топди.Унда Бекович-Черкасский қуйидагиларни маълум қилганди:
1.Мунтазам қўшиндан 4000, драгунлардан 1500, пиёда аскарлардан, офицерлари билан биргаликда 2500, казаклардан 2000 кишини кийим-кечаклари, озиқ-овқатлари ва маошлари билан биргаликда берилсин.
2.Каспийнинг шарқий қирғоғига қуруқлик билан бориш учун белгиланган 2000 кишидан иборат аскарларга камида бир йилга етадиган озиқ-овқат, аравалар ва бошқа ашёлар ажратилсин.Шунингдек, Каспий деггизи қирғоғида ҳарбий қаъла қуриш учун жўнатиладиган аскарларга тегишли озиқ-овқат ва бошқа нарсаларни олиб боришга кемалар берилсин.
3.Савдогарлар ниқобида Сирдарё бўйлаб Ёркентга олтин қидиришга ва Амударё бўйлаб Ҳиндистонга борувчи кишиларга маблағ ажратилсин.Улар шу даражада кўп ва яхши моллар билан таъминлансинларки, у жойларда ҳеч қандай шубҳа уйғотмасин.
4.Агар Хива хони 500 кишилик гвардияни сўраб қолса, у вақтда уларни бир йил муддат билан таъминлашга етарли маош ажратилсин.
5.Хива, Бухоро ва Ҳиндистон ҳукмдорларига давлат ёрлиқлари тайёрлансин.
6.24 тўпчи, 2 инженер, 3 шифокор ва кўп миқдордар дори-дармон берилсин.( ЦГВИА, ф,ВУА, д 35, л 61).
Сенат Бековичнинг режасини маъқуллаган ҳолда, кўрсатилган ҳамма нарсани муҳайё қилди ва 6100 кишилик қўшинга 481 пуд порох, 1230 пуд қўрғошин, ҳатоки 4000 челак вино, 597 челак пиво ҳам ажратди.
Бундан ташқари, Пушкин архивдан Хивага Иван Воронин ва Максим Святой деган элчиларнинг юриш олдидан жўнатилганини, улар савдо алоқалари бўйича Шерғозихон билан музокара ўрнатиб, айни пайтда юришдан олдин вазиятни ўрганиб қайтганига оид маълумотларниям топди.Ҳаттоки Қалмоқ хони Аюқхоннинг 1717 йилнинг 16 майида рус ҳукуматига ёзган хатида Шерғозихон юришни сезиб қолганига оид мактубниям ўқиди.Унда, “Менинг Хивага бориб келган одамим гувоҳлигига кўра, 2000 кишидан иборат хиваликлар, қорақалпоқлар ва қозоқлар биргалашиб чегара жойларда туришибдилар.Улар йўллардаги қудуқларни кўмганлар ҳамда жанг қилиш ниятидалар.Йўлларда жазирама оқибатида ўтлар йўқ, тағин рус аскарлари оғир аҳволга тушиб қолмасинлар.Вазиятни батафсил тушунтириш учун Цухли Здеижин бошчилигида 7 кишини юбормоқдаман” (ЦГВИА, ф,ВУА, д 35, л 131 -132 бетлар).
—Ҳар иккала томон ҳам тайёргарлик кўрган эканда-хаёлига келди бу ҳужжатларни кўздан кечираркан Пушкин.
Бекович-Черкасский эса вазиятни ўрганиш ниятида “Астрахандан Каспий бўйлаб юриб Саидмамад, Салмон, Бегнч,Пўлат Бахши, Манғлай, Қашқа сингари нуфузли кишилар билан Амударё,Хива хонлиги тўғрисида суҳбатлашган”( ЦГВИА, ф,ВУА, д 35, л356).
У Астраханлик дворян Иван Звонский ва Николай Фёдоровларни Нафасхўжага қўшиб Амударёнинг эски ўзанини аниқлашни тобширган.Натижада улар то Хива хонлигигача 17 кунлик масофадаги Қарағоч мавзесига келади.”Тадқиқотчилар” Қарағочда баландлиги бир метру чорак, узуннлиги беш чақирим, эни уч метр келадиган тепаликни кўришганда,Нафасхўжа мана шу тепаликни олиб ташлаб, ариқ қазиб борилса Амударёни Каспий денгизига бурса бўлади деган чўпчакнома гапни айтади.
Табиийки, Бекович бунга ишонмайди.У Амударё ва Хоразм тўғрисида янада кўп маълумот олишга интиларди.Шу ниятда 1716 йилнинг 15 сентябрида 69 кемада Каспий денгизи бўйлаб Астрахандан 290 чақирим масофада жойлашган Тюкқараған деган жойдан Манғишлоққа келади.Бу ерда у мустаҳкам ўрнашиб қолиш мақсадида Святой Пётр 1 номли ҳарбий истеҳком барпо этдиради.Шу ердан Кожин ва Пётр Давидовни Бухорога элчи қилиб жўнатадилар.
…Шу тахлит Бекович ҳамма чоралар кўриб,Хоразмдаги вазиятни ўрганганича 1717 йилнинг 20 февралида Крсановодск,Астрахан,Гурьевга келади.Қалмоқ хони Аюқхоннинг 10 та йўл кўрсатувчиси ва Нафасхўжани ҳам олганича май ойида Гурьевдан чиқиб Хива томон отланади.У Емба ирмоғи, Дучкон, Мансулмас, Чилдон, Сан Дурали ва Янгисув,Шершик,Қорақумобод, Оқкўл мавзеларидаги қудуқли чўлларни босиб Хивагача 4 кунлик йўл қолганда Қораоғоч мавзесида тўхтайдилар.Чунки, Бекович қўшини ўзларини ниқоблаш мақсадида Янгисувга келганларида Михаил Коретовни тинчлик мақсадида элчи бўлиб келаяпмиз дея Шерғозихон олдига жшнатганди.Хива хониям жавоб сифатида от, тўн ва бошқа маҳсулотлардан иборат совғалар билан музокара учун Қорағочга келгандилар. Аммо музокара урушга айланиб кетади.Шу тариқа хиваликлар оддий пилта милтиқ, ўқ-ёй, ойболта , қилич билан шайланган ҳолда Бековичнинг замонавий қўшини билан тўрт кун жанг қилади.Ниҳоят тўртинчи куни Шерғозихон Эшонхўжа исмли элчисини Бекович олдига юбориб ярашни таклиф қилади.”Элчи Бековичга шундай деган: Хиваликлар ўзбошимчалик билан сизларга ҳужум қилганлар,хон буни билмай қолган.Хоннинг сўрови шундан иборатки, агар Бекович-Черкасский ҳақиқатан ҳам элчи сифатида келган бўлса, у бунга бизни ишонтирсин” ”( ЦГВИА, ф,ВУА, д 35, л307).
Шунда Бекович ўзининг Пётр 1 ёрлиғи билан келаётганини маълум қилиб астраханлик Олтин Ҳусаиновни Эшонхўжа билан Шерғозихон олдига жўнатади.Аммо уни хон эмас, Қулунбой деган амалдори қабул қилиб айтадики, Бекович ҳақиқатан ҳам элчи бўлса Шерғозихоннинг ёнига ўзи келсин.
Шу тариқа Бекович княз Михаил Замонов, бригада комиссари Григорий Волков, 700 аскар билан Шерғозихон олдига боради.
Пушкин юришда қатнашган Нафасхўжа, Олтин Ҳусаинов, Фёдор Емельянов, Михаил Спиродонов,Ўразмет Ахметов сингари омон қолган кишиларнинг хотираларини архивдан топди.Улардан бири Олтин Ҳусаиновнинг хотираларига кўз югуртирди: “Бекович-Черкасский ва Михаил Замонов Шерғозихон ўрнашган чодирга киритилди.У Пётр 1 олий ҳазратларининг ёрлиғини, ясантирилган от, мовут, 5 газдан газламалар, каллақанд, кумуш идишлардан иборат совғаларни хонга топширди.Улар чодирда икки соат суҳбатлашдилар.Ўз навбатида хон ҳам Бековичга безатилган энг яхши от ҳадя қилди.Сўнгра Бекович унинг учун белгиланган чодирга кириб ўрнашди.Кўп ўтмай хон олган совғаларни, хусусан газламаларни чириганлиги учун Бековичга қайтариб юборган.Бу Бековични шу даражада хижолатга ва ҳаяжонга солганки, кўзларида ёш билан “ Нима учун шундай қилдинг?” -деб Замоновни қоралаган.Бунга Замонов “Мабодо орқага қайтишимизга тўғри келса, бир кунимизга ярар, деб қилдим”, деб жавоб берган.Кейинги куни Шерғозихон ва Бекович биргаликда Хива томон йўл олдилар. Кечқурун улар 4 соат мобайнида суҳбатлашдилар ва овқатландилар.Сўнгра йўл давом этдирилиб Хива қўшини Бекович орқасидан келаётган рус аскарларини унга яқинлаштирмасди.Хивага икки кунлик йўл қолганда Порсунгул деган дарёга келдилар.Рус аскарлари бу ердан икки чақирим нарида тўхтадилар.Эрталаб Шерғозихон Бекович ҳузурига тўрт ўзбекни юбориб рус қўшинларининг барчасини Хивага жойлаштириш ва таъминлашнинг имкони йўқлигини ва уларни беш бўлакка тақсимлаб, турли шаҳарларга ўрнаштиришни таклиф қилди.Бековичга эса ўз ёнидаги 700 кишини ҳам тарқатиб, 200 одам билан қолишни таклиф этишди.Бу сўровлар қабул қилиниб, беш қисмга ажратилган рус аскарлари хон амалдорларининг кузатувида беш тарафга олиб кетилди.Шундан кейин Шерғозихон буйруғи билан княз Замонов, астрахонлик Кирьяк Экономов, сўнгра Бекович ечинтирилиб, бошлари қиличдан ўтказилди.Бу воқеа 1717 йил 29 августда содир бўлди”( ЦГВИА, ф,ВУА, д 18250 л 1).
—Фожиа.Наҳот Бекович Шерғозихоннинг алдовига учган?—ҳайрон қолди архив ҳужжатларини кўздан кечириб Пушкин—Менимча, Бекович айни шу пайтда хотини Мариянинг икки фарзанди билан Волгага чўкиб кетгани тўғрисидаги хабарни эшитиб руҳи тушиб кетган.Ҳаттоки, яна ислом динини қабул қилган экан. Шу боис Хива хонининг таклифини чуқур ўйлаб ҳам кўрмаган.Негадир Шерғозихон Бековичнинг Суюнч ва Оқ Мирзо деган иниларни қўйиб юбориб бошқаларни қуллар сафига қўшган ? Шерғози! Қандай ҳукмдор бўлган экан-а?
Пушкин хонликга бориб қайтган Россиялик элчи, савдогар ва бошқаларнинг маълумоти асосида Шерғози ҳақида тўла тасаввурга эга бўлолмади.
—Хоразм, умуман Ўрта Осиё хонликлари тўғрисида кўплаб манбалар бордек, аммо баъзида кимлар тўғрисидадир қизиқиб қолсанг тасаввур ҳосил қилгудек тўла маълумотга эга бўлолмайсан-дея ўйга толди Александр Сергеевич сарғайган архив ҳужжатларини титкилар экан.

….

Ҳа, Ватанини ҳимоя қилишда ҳийла ишлатган Шерғозихон қудратли қўшинни мағлубиятга учратганди.Хўш, у қандай ҳукмдор эди?
Энди айнан Бековични ҳалокатга учратган ва Пётр 1-у ,Россия амалдорлари ҳамда Пушкиннинг эътиборини тортган Шерғозихон ҳақида тўхталсак.
У Хива тахтига 1714 йилда Бухородан келтириб ўтқазилган киши бўлиб, Султон Ғозий Султоннинг авлодларидан эди.Хўш, нега рақиб давлат бўлиб тинимсиз урушиб келган Бухоролик киши Хива тахтига ўтирган эди, деган табиий савол туғилади.
Маълумки, 18 асрда Хоразм тахти учун бўлган курашлар, саройда эса фитнаю низолар бўлиб, айрим нуфузли ва бойвачча амалдорлар ўзларининг йўлига юрадиган кишиларни тахтда ушлаб турганлар.Кимки, нуфузли амалдорларга қарши чиқса у кўп вақт тахтда ўтираолмаган.Яъни, бутун тожу-тахт жилови ўша амалдорларга боғлиқ бўлиб қолганди.Шу боис ҳам тарихчилар бу даврни “сарой ўйинлари” даври дея баҳолашган.Масалан, 1689-1691 йилларда Худойдодхон,1691-1695 йилларда Арангхон,1695-96 йилларда Жўжихон,1696-98 йилларда эса Валихон,1698-1703 йилларда Шоҳниёзхон,1703-1704 йилларда Шоҳ Бахтхон, 1704-1705 йилларда бўлса Саййид Алихон,1706-1707 йилларда Мусохон,Ёдгорхон эса 1707-1713 — саналарда Хива тахтида ҳукмдорлик қилишган.Кўрганингиздек, уларнинг ичида бир, бир ярим йил тахтда ўтирганлари ҳам бор.Улар бир-бирини ўлдиришган, тахт талашишган.Масалан Худойдодни иниси Арангхон ўлдирган бўлса, унинг жиловини қўлига олган Тўхтахонимни эса рақиблари отга судратиб ўлдирадилар.Арангхоннинг ўзи эса отдан йиқилиб ўлганди.Унинг ўлганини билдирмай сохта, айнан хонга ўхшаш йигитни тахтда ўтирғизиб қўйганларида бўлса исён бошланиб уни тутиб ўлдиргандилар.Валихон дегани бўлса ўзининг бошқарувга уқувсизлигидан ва исён бошланишидан қўрқиб қозоқ уруғлари ичига қочиб кетишга мажбур бўлади.Ундан сўнг тахтга чиққан Шоҳ Ниёзхон эса сарой ўйинларидан чўчиганидан нима қиларини билмасдан, ўзининг умрини , тахтини қандай қилиб бўлсада сақлаб қолишни ўйлаб, 1700 йил 30 июлда Рус императори Пётр 1 номига мактуб йўллаб Хива хонлиги ҳудудларини қўшиб олишни таклиф этганди.Натижада бундай ношуд хон ҳам орадан кўп ўтмай “ўлиб “ қолади.Ундан сўнгги Шоҳ Бахтхон эса зўрға бир йил “чидаб” тахтда ўтирди ва ихтиёри билан ҳукмдорликдан воз кечди.Сайид Алихон дегани эса бир неча ойгина тахтда ўтириб, амалдорлар қутқуси билан тожни ташлаб кетишга мажбур бўлади.Мусохон эса ўзининг ўлдирилишини билиб Марвга қочиб кетганида уни Аваз Меҳтар деган амалдори Марвда тутиб олиб бошини кесиб Хивага олиб келганди.Фақат Ёдгорхонгина ҳажга бориб обрў орттиради ва диндорлар орасида шуҳрат қозонганидан 1713 йилгача тахтда ўтираолади.Шу йили эса у ҳам Оролбўйига қилинган юришда вафот этади. Ана шундай вазиятда маҳаллий меросхўрлар ичидан ҳукмдорлик қилиш истагиям қолмаган.Шу боис айрим амалдорларнинг ёрдами билан Шерғозихон Бухородан келиб тахтга чиқганди.У дастлаб қўшинга бошчи қилиб ўзига тўла ишончли амалдорлардан қўйди ва навкарларга тўла эрк бериб, уларга таноблаб ер инъом қилади.Сўнгра Оролбўйига, қорақалпоқлар устига, Эронга ҳужум қилиб катта ўлжалар олади.Натижада унинг қўшини ўлжаларнинг кўп тақсимланганидан Шерғозихонга итоат қиладиган бўлади ва шу туфайли аста-секин саройдаги нуфузли “ўйин” кўрсатадиган амалдорлариниям суиқасд йўли билан йўқ қилиб тахтда 1726 йилгача ҳукм суради.
Унинг тарихда қолишига машҳур бўлган воқеа 1717 йилда Бекович қўшинини алдов йўли билан мағлубиятга учратгани эди.Шунингдек у 1715-20 йилларда Шерғозихон дея ўз номи билан Хивада мадраса барпо этдириб тарихнинг ёрқин саҳифаларидан жой эгаллади.Гарчи Шерғозихон Бековични ҳийла билан бўлсада енгиб ғалабага эришган бўлсада,Россиянинг ўч олишидан чўчиб, тўхтаб қолган савдо ва дипломатик алоқаларни тиклашга интилади.Шу ниятда 1720 йилда ўз элчиси Увайс Муҳаммадни Россияга юборганди. У элчига берган ёрлиғида “ Бекович кўп сонли қўшин билан келиб хонликни босиб олмоқчи бўлганлиги учун унинг қўшинларига зарба берилганлиги уқтириб ўтилган” (Архив внешной политики России, ф.Сношений России с Хивой, д .1, л 85.).Бироқ Бекович ҳалокатидан қаттиқ қайғуга тўлган Россия ҳукумати Хива элчисини 5 ҳамроҳи билан Астрахандан соқчиларнинг қаттиқ назорати остида Петербургга келтириб, Петропавловск қамоқхонасига ташлайди.Шу тариқа элчи 1721 йилнинг 10 мартида қамоқхонада вафот этади.Қолган ҳамроҳлари эса 1724 йилда қамоқхонада уч йил ётгач каторгага ҳукм қилинади.
Элчилик шундай ниҳоясига етган бўлсада Шерғозихон дипломатик алоқаларни тиклаш ниятидан қайтмайди ва 1721 йилнинг бошида Бухорога рус элчиси Ф.Беневенининг келганлигини эшитиб,уни Хивага таклиф этади. Хоразмга келган элчини ҳурмат билан кутиб олиб у билан қайтишда Субҳонқули исмли кишини элчи сифатида Россияга жўнатади.Бироқ элчи 1725 йилда Пётр 1 вафотидан сўнг Петербургга етиб боради ва Шерғозихоннинг ёрлиғини рус ҳукуматига тобширади.Ҳа,Шерғозихон алоқаларни тиклашга интилган сиёсатчи эди. Афсуски, у 1726 йилда мадрасасини кўришга келганида, Эронлик қуллар унинг ёнидаги навкарлари озлигидан фойдаланиб тош бўрон қилиб ўлдирадилар.Натижада у ўз мадрасасининг кун ботиш томонидаги ҳужрага дафн этилади…
Пушкин айнан ана шу Шерғозихон ҳаёти ва унинг давлати, халқи ҳаётига қизиққан эди.
Шу билан бирга у «Шоҳ Султон ва шаҳзода Гвидон ҳақида эртак», «Мис чавандоз» каби достонлари ҳамда «Капитан кизи», «Дубровский» сингари насрий асарлари каби Пётр 1 давридан келиб чиқиб, Хоразм мавзусидаям достон ёхуд роман ёзишни ният қилиб қўяди.
«Арзрумга сайёхат « китобида у « дарял» сўзининг этимологиясига тўхталиб, бу сўз қадимий форс тилига оид «дарвоза» маъносини билдиришини айтади.
Шунингдек, ўша асарда шоир бир қишлоққа келиб, карвонсаройдаги одамлардан от сўраганини келтирган ва уларга айтган иборасини ёзган: « Вер менга от! « (яъни туркий ўғиз-хоразмликлар шевасида—Бер менга от!).
Умуман олганда Пушкин ижодида Шарқ мавзуси,Хоразмга қизиқиши баробарида, архив ҳужжатларини ўрганиш асносида, қолаверса Кавказга борганида туркий тилларни,ўғиз шевасини ўрганишга киришганини ҳам айтиб ўтиш керак.
Умуман олганда Пушкинда Шарқ мавзусига қизиқиш катта бўлиб, у араб, форс, туркий тиллардан рус тилига таржима қилинган асарларни ўқиб борар ва шулардан таъсирланиш натижасида ўзиям шарқ мавзуларида шеър, достонлар яратар,бу эса рус назмини янги оҳанглар билан бойитарди.
Бундан ташқари Фирдасвийнинг машҳур “Шоҳнома” асари В.А.Жуковский томонидан русчага таржима қилинганидан сўнг, рус адабиётидаям шу ва бошқа шарқона асарлардан таъсирланиш натижасида “Уруслан Лазаревич деган шонли баҳодир ҳақида достон “ номли асар юзага келган.Профессор Н.Гудзийнинг “ Хрестоматия по древней русской литературе Х1-17 вв” номли асарида ( М, 1947, 439 бет) ёзилишича, “Шоҳнома”нинг бир қанча сюжетлари туркий халқлар орасида кенг тарқалган бўлиб, оғиздан-оғизга кўчиб юрган ва улар орқали рус фольклорига кириб борган.Кейинчалик-18 аср охирида яратилган “Уруслан Лазаревич ҳақида қисса” ана шу йўл билан ўтиб, кучли ўзгаришга учраган “Рустам ва Суҳроб” (“Фирдавсий “Шоҳномаси” нинг бир қисми-У.Б.) достонининг бир вариантидир”.
Пушкин эса ана шу достондан таъсирланиш натижасида ўзининг “Руслан ва Людмила” достонини яратади.
Бундан ташқари Пушкин ва М.Ю.Лермонтов ижодида яна “Боқчасарой фонтани”, “Бостончи овули”, “Кавказ асири”, сингари шарқ мавзусидаги рус кишиси билан шарқлик инсоннинг ўзаро дўстлашуви ҳамда муҳаббатини тараннум этилувчи асарлар ҳам юзага келганди.
Айниқса Пушкин ижодидаги “Ҳофиздан”, “Арабий асарга тақлид”, “Қуръонга тақлид” шеърларида шарқона ва исломий руҳ яққол акс этган.Масалан,”Қуръонга тақлид” да:

Мардона бўл, алдовлардан ҳазар қил,
Ҳақ йўлидан бардам ташлагин одим…
дейилса , “Арабий асарга тақлид” шеърида
Бир умр уятчан бўлмагин,
Эй нозик навниҳол йигитча;
Ўша исён ўти танимиздадир,
Бир ҳаёт тарзи-ла яшаймиз икков…

деган сатрлар бор.
Ана шу каби Пушкиннинг шарқона таъсирланишини тадқиқ қилган Н.Г.Чернишевский “Қуръон мусулмон халқларига албатта ўзининг поэтик жиҳати билан кучли таъсир этган.Муҳаммадни ҳам биз жаҳонда яшаб ўтган улуғ шоирлардан бири деб тан олишимиз керак…Қуръоннинг поэтик нуқтаи назардан буюк асар эканлигига қаноат ҳосил қилиш учун бир неча саҳифасини ўқиб чиқиш кифоя, ҳеч бўлмаганда Пушкиннинг бу китобдан таржима қилиб келтирган парчаларни эслаб кўрайлик-бу таржимадан таржима, аммо қанчалик аланга бор унда” ( 16 том, 1953 й,Москва ,ПСС, 384-385 бетлар) дея ёзганди.
Пушкин ва Қуръон мавзусини тадқиқ қилган рус шарқшуноси И.С.Брагинский эса “ Пушкин шарқ мотивлари, жумладан Қуръон образларида декабристлар қўзғолони арафасида қаҳрамонлик ғоясини, фидойилик кураши ва букилмас матонатини ифодалаш учун бадиий шакл топганди”( “Народи Азии и Африкии” журнали, 1965, 4 сон, 124 бет) дея ёзганди.
Табиийки, бу ерда Пушкин Шарқ мотиви асосида ўзининг ғояларини ифодалашга бир баҳона, шунчаки бир усул бўлиб хизмат қилди, дейиш нотўғрироқ бўларди.Бу ўринда Пушкинннинг шоирлик қудрати шарқона руҳни ва маънони ўз ўқувчиларига туҳфа қила бориб кўнглидаги гапларни айтишга йўл тоа олганида, рус адабиётига шарқона оҳангни олиб кирганидадир.
Айниқса у Ҳофиз Шерозийнинг “Бўстон” асаридан шунчалик таъсирландики, “Бу чашмадан биздайларнинг кўпи сув ичган.Улар кетдилар—оламдан кўз юмдилар: Нега энди бу карвонсаройга кўнгил боғлайлик, дўстлар кетдилар, биз ҳам йўлдамиз” деган деган байтини “Боғчасарой фонтани” достонига эпиграф қилиб олади.
Шу билан бирга Вяземскийга ёзган мактубида “ўзаро айтганда достоннинг ўзи эътибор қилишга арзимайди, лекин эпиграфи ажойиб!Албатта у бутун достондан устун туради, мени ўзига ром этди.Саъдий ва Ҳофиз қалами яратган пинҳоний сирлардан хабардор бўлганимга қадар менинг шеърларимда нашъали жиҳатлар ва ҳаётсеварлик ҳиссиёти камроқ кўринарди” дея камтарлик билан ўзининг асаридан ғуруланиб кетмаган ҳолда Ҳофиз ҳамда Саъдий асарига катта баҳо беради.
Шарқ шоирларининг ва Қуръоннинг Пушкинга бунчалик таъсир қилишига сабаб, Александр Сергеевич уларда ўзининг руҳий ҳолатини ифодаловчи моҳиятни кўриб, англаб билганлигида эди.
Маълумки, Пушкиннинг дўстлар бўлмиш декабристлар қўзғолони бостирилгач, шоирнинг дўстлари ҳар томонга, кимдир сургунга, яна қайсисидир қочқинликга, ўлимга дучор қилинди.Саъдийнинг байти эса ажиб бир ихчамлиги билан Пушкин қалби тубидаги садони акс этдира олган, ҲАҚИҚАТни Қуръон,Саъдий байтлари аллақачон олам ва одамларга айтиб кетган эдики, бобоси мусулмон бўлмиш Иброҳим Ҳаннибалдек инсоннинг авлоди-Пушкинни бу ҳолат ғоят ҲАЙРАТга солди.
Ана шу ҳайрат эса фақатгина шарқ адабиёти билан танишишга эмас, Шарқга, Ўрта Осиёга талпинишгаям ундади.
Пушкиннинг Оренбургга бориб, Перовский ва у ерлик зиёлилар, савдогарлар билан учрашишидан мақсад ҳам аввало Пугачёв исёни ,ҳамда шунингдек Бекович ҳалокати билан боғлиқ,унинг Хоразмда ўлдирилишига оид тафсилотларни ўрганиш, шу мавзуда тарихий роман ёзиш учун хоразмлик савдогарлар билан мулоқат ўтказиш эди.

. . .

1833 йил 18 сентябр.Оренбургдаги Неплюев номли ҳарбий билим юртининг директори, инженер-капитан Константин Демьянович Артюхов шоирни шаҳарга кираверишда кутиб олди.
—Қадрдоним Александр Сергеевич!Сизнинг Оренбургга келишингизни губернатордан эшитиб ўзим кутиб оламан дея пешвоз чиқдим—деди йўл шубасида шарф билан ўранган шоир билан қучоқлашиб кўришаркан Константин Демьянович, -ахир биз сиз билан лицейдалик пайтингиздан дўстмиз.Қани, уйга кетдик.Йўл юриб чарчамадингизми? Перовский билан эртага, бироз ҳордиқ чиқарганингиздан кейин учрашарсиз.Бугун губернатор губерниянинг чекка жойларида.
Ғоятда шўх ва уддабурон директор шу тариқа Пушкинни тарантас( одам ташийдиган тўрт ғилдиракли арава)да ўз уйига олиб кетди.
—Қаранглар ким келди шаҳарга?—у хонадони олдида кутиб олган уйидагилар ва шогирдларига шоирни кўрсатди,-Генерал! Петербургдан генерал Александр Сергеевич келдилар.Ҳамма нарса тайёрми?—шундай дея қувончдан кулиб сўзларди Константин Демьянович.
-Қўйсангизчи Артюхов жаноблари.Уялтириб юборяпсиз—ҳовлиққанича мезбонлар билан саломлашиб чиқди Пушкин.
-Ҳазиллашиб айтаётганим йўқ.Ахир сиз қайси генералдан камсиз?! Негаки сизнинг Петербургдан келишингизга бутун губерния, шахсан Перовский жаноблари катта тайёргарлик кўрди.Подшо саройидан ревизор келганидаям бунчалик тайёрланмаганмиз—дея меҳмонни уйига бошлади Константин Демьянович.
Дастлаб уй эгаси ва меҳмон ҳаммомга тушишни маъқул кўришди.Чунки, ёмғир ёққани туфайли аравада шунча йўлни босиб келган Пушкин “йўл азобини рус ҳаммоми эсдан чиқариб юборади” деган мақолга амал қиларди.
-Йўл жуда чарчатиб юборди.Агар ҳаммомингиз уйингиздан узоқ бўлмаса бажонидил-дея таклифни маъқуллади Пушкин.
-Ҳаммом уй атрофида, шундоқ йўлакдан йигирма қадам нарида-деб меҳмонни бошлади мезбон.
Пушкин Артюхов билан гаплашиб кетаркан, устки лаби болалигидан иккига бўлингани, унинг ёши ўтганида ҳамон юзидаги белги сифатида сақланиб қолганини кўрди.
Меҳмон ҳаммомга кираверишда, унинг эътиборини торгани деворларга осилган овга оид расмлар бўлди.
-Овга ҳалиям қизиқаркансизда Константин Демьянович?-сўради Александр Сергеевич.
-Ҳа, оз-оздан бўшроқ вақт топдим дегунча даштга чиқиб кетаман.Истасангиз, сизниям эртагаёқ овга олиб боришим мумкин.-деди кулимсираб мезбон.
-Хўш, нималарни овлаяпсиз, ўрдакларними?-сўради қандайдир ҳайвонларга ачиниш туйғуси билан ҳаммомда меҳмон.
-Қўйсангизчи, ким ҳозир ўрдак овларди дейсиз!Менга ўрдак қандайдир жирканч ўрдакни эслатади.Доимо балчиқда ётади..Тф-у!Мен азизим ўрдак овламайман.Шундай кенг далага чиқаман-у, итни қўйиб юбораман.У ҳид олиб ўнг ва чап тарафга юра бошлагач, отишга арзигулик қандайдир ҳайвонлар итдан ҳуркиб қочишади.Мен эса уни “пақ” этиб отаман -дея худди овга чиққандек тушунтира кетди мезбон .
Шу тахлит улар ҳаммомда ювиниб, пиво ичишди ва бир қанча вақтдан сўнг, йўл азобини рус ҳаммомига ташлаб, меҳмонхонага чиқиб келишди.
…Тўкин дастурхон атрофида Артюхов ва унинг ҳарбий билим юртидаги кадет шогирди Николай Павлович Иванов билан Пушкин учаласи ўтиришарди.
—Танишинг, шогирдим Иванов, у сизнинг асарларингиз мухлиси, айни пайтда Осиё тарихига ғоятда ихлос қўйган ёшлардан—Артюхов шундай дея дастурхон ёнида чой қуйиб хизмат кўрсатаётган Николай Павловични мақтаган бўлди.
—Демак, Оренбургга келиб тарих билан ҳам ошно бўларканмиз-да-деди Пушкин Артюховнинг табассумли юзига жавобан кулимсираб.
Ана шу тариқа Пушкин, Артюхов ва Иванов ўртасида Оренбургдаги вазият, Ўрта Осиёлик савдогарларнинг бу шаҳарга келиб кетиши, ҳарбий билим юртидаги ўқиш шароити, сафар давомида Пушкиннинг кўрган-кечирганлари, Петербург ва Москвадаги аҳвол, умумий танишлардан тортиб дастурхонга тортилган Хоразм олмаси-ю, Тошкент узуми,Фарғона қовунининг таърифигача сўз борди.
Кун ботиб, тун чўккани деразадан билингач, Пушкин Артюховнинг мулозиматларига қарамай, дўсти Дальникига бориб ётишни маъқул кўрди.
—Владимир Ивановичнинг ўзини бу ерга чақиртириб хулус( қартанинг бир тури) ўйнардик-ку?, Хизматкорларимнинг ҳозиргина айтишича, у бир соатча олдин уйига келибди. Мен унга қойил қоламан-ки, илм дея Ўрта Осиёлик савдогарларга эргашиб уларнинг чегарасигача бориб келаверади.Адашиб кетмадингизми дея ҳазиллашиб ҳам тураман—кулди Артюхов,-ноилож сизни кузатишга мажбурман.
-Нима мен тўғри уйингиздан Москва ёки Петербургга кетармидим? Ахир яна уч-тўрт кун Оренбургда бўламан.Ўзингиз мақтанганингиздай бирга овга ҳам борармиз.Сизнинг моҳир мерганлигингиз Петербургда ҳам машҳур-ку, Константин Демьянович.
Шу тариқа Артюхов меҳмонини Дальнинг уйига тарантасда кузатиб қўйишни хизматкорига топширди.

. . . .

Владимир Иванович Даль (1801 йил 10 ноябрь—1872 йил 22 сентябрь ) Луганск шаҳрида врач оиласида туғилган бўлиб, 13 ёшида Петербургдаги денгизчилар тайёрлаш корпусига ўқишга кирганди.Ўқишни тугатиб эса Қора ва Болтиқ денгизидаги ҳарбий флотда 5 йил хизмат қилади.Денгизчиликдан истеъфога чиқиб Дерпт университетининг тиббиёт факультетини 1829 йилда тугатади ва рус қўшинидаги госпиталда ҳарбий врач бўлиб, 1831 йилда эса Польша билан бўлган жангда иштирок этади.1832 йилда Петербургдаги ҳарбий госпиталда, 1833 йилдан бўлса Оренбургга алоҳида ишлар бўйича губернаторлик амалдори бўлиб ишга келганди.У нафақат денгизчи ва врач, чор ҳукумати чиновниги, балки тилшунос, ёзувчи, этнограф, диалектолог сифатидаям ўз даврида ва ҳозирдаям машҳур .Даль тилшунос сифатида «Жонли рус тилининг тўлиқ луғати» номли 200 минг сўздан иборат машҳур асарини 53 йил давомида тўплаб ёзган. Бундан ташқари «Рус эртаклари» ва 4 китобдан иборат «Ҳақиқат ва афсоналар» тўпламини нашр этдирган.”Уральский казак”, “Бикей и Мауляна”, “Башкирская русалка”, “Небывалое в былом”, “Охота на волков”, “ Рассказ пленника Ф.Ф. Грушина”, “Рассказ об осае крепости Герата”, “Осколька льду” сингари асарлар муаллифи ҳам.
У Оренбургга Перовский генерал губернатор бўлиб келганидан кейин ишга келган,Пушкин билан эса уни Василий Алексеевич Жуковский(1783-1852) таништирганди.Шунингдек у ижодкор сифатида И.А.Крылов, Н.М.Языков,А.А Дельвигов,Н.В.Гоголь ва ака-ука Перовскийлар билан ҳам анча яқин дўст-улфат эди.
Дальга Перовский яратиб берган қулай имконият боис, у асосий вақтини илм ва ижод билан ўтказарди.Ҳатто, баъзан отда, баъзида савдогарларга қўшилиб туяда Хива хонлиги чегараларигачаям бориб келди.У Перовскийнинг энг ишончли одами бўлиб, Ўрта Осиё хонликлари билан боғлиқ маълумотларни генералга етказиб турар,Перовский бўлса шундан фойдаланиб Хивага юришга тайёрланарди.
У генерал Перовскийнинг маҳкама ишларини тезлик билан бажарар, асосий иши Ўрта Осиёликлар ҳақида маълумот тўплаш, бу маълумотлар манбаси Оренбургга келган хонликлар савдогарлари ва Ўрта Осиёга бориб қайтаётган рус тижоратчилари бўлиб, уларнинг кўписи билан дўст тутинганидан, суҳбат баҳона у ердаги вазият, хонликларнинг заиф ва устунликлари,ҳарбий ҳолат, халқнинг ҳукмдорларга муносабати, фан йўлида эса эртак, достон ва мақолларни ёзиб тўплаб юрарди.Хуллас, ўз даврининг кишиси сифатида Даль ватани манфаатлари учун хизмат қилувчи, тарихда эса тўплаган, ёзган асарлари билан боқий қолган буюк шахсдир.
—Азизим, Александр Сергеевич! Яхши етиб келдингизми?-Владимир Иванович шундай дея эндигина тарантасдан тушаётган шоирнинг олдига пешвоз чиқиб уни бағрига босди,—Очиғи сиз билан Оренбургда кўришамиз дея ўйламагандим.Кечирасиз-у бу ернинг табиий шароити Петербургникидан бошқача.Шу боис чарчаб келгандирсиз, гурунгларни эртага қўйиб бугун ҳордиқ чиқарсангиз.
Даль шундай дея шоир билан уйидаги каттакон хона тўрига келиб ўтиришди.
—Ҳозир хизматкорлар пиширган қозоқча бешбармоқни еб, кейин дам олармиз.
Владимир Иванович гапини тугатар тугатмас, столдаги нону, мева-чевалар ёнига Даль айтган таомни келтиришди.
—Мен икки соатча бўлгандир уйга келганимга.Хизматкорларимга ана шу бешбармоқни пишириб қўйинглар дея тайинлагандим.Қани овқатга марҳамат.Таомдан тортиб кўринг.Мазаси оғзингизда қолади.Ўзимизнинг таомлардан пиширтирмақчи эдим-у, Осиёликлар овқатидан еб кўришингизни истадим.Қолаверса, жаноб Перовский сизнинг келишингизни тайинлаб, неки Осиёча шароит бўлса, яратгин шоирмизга, токи Бухоро-ю, Хоразм , Самарқандда юргандек ҳис қилсин ўзини деганди.
Пушкин Артюховнинг хонадонидан ҳозиргина овқатланиб келганига қарамай, бешбармоқни бир оз тотиб кўрган бўлди-ю, мазаси ёққанидан Далдек иштаҳа билан қайта-қайта таомга қўл узатарди.
—Чой қайнатадиган сувгина Оренбургники, қолган мевалар бари Ўрта Осиёдан келган—Даль бармоқлариниям ялаб қўяркан кулимсираб гапирарди:—очиғи отда 30 чақирим йўл босиб чарчадим.Қозоқларнинг бир таниш оқини тўйга айтганди. Қарангки, у ердаям бешбармоқ, Оренбургдаям шу таом.Қанча есангиз ҳам егингиз келаверади.Қимизни-ку айтмай.Афсус, қимиз олдириб қўйиш эсимда йўқ.
-Қимиз? Эшитганман.Қозоқча овқат еявериб-у, қимиз ичаверсак оқин бўлиб достон куйлаб қолмай яна!—ҳазиллашди Пушкин кулиб.
-Мени-ку айтманг!Бир кун қозоқлар орасида, гоҳида хоразмлигу, самарқандликлар орасида юравериб, уларнинг топишмоғу, эртакларини тўплаб, савдогар ва муҳожирлари билан суҳбатлашавериб Осиёликнинг ўзи бўлиб қолдим-деди Даль, -бугунги тўйга боришдан ҳам мақсад, аввало ўша оқинни қутлаш,кейин уларнинг афсонасини ёзиб олиш эди.
-Хўш, қандай достон ёки афсона ёзиб олдингиз?-олдидаги бўшаёзган идишни нарироққа суриб сўради Александр Сергеевич.
-Айтсам, ҳайратланасиз, менимча, буни эртага эрталаб айтганим дуруст.Ҳозир чарчадингиз, -Даль бешбармоқни еб бўларкан , хизматкорини чақирди:
—Вадим, бўшаган идишларни олиб кўк ҳошияли дафтаримни келтир!
—Ахир сиз шунча йўл босиб афсона ёзиб келасиз-у, мен Петербургдан келиб эшитмай ётиб ухлайолармидим?-деди стол устидаги олмалардан еяркан Пушкин.
-Унда -Даль хизматкори олиб келган дафтарни очқилаб шоирга деди:-Сиз чарчаб қоласиз-да.Балки ҳаммом қабул қилиб чиқарсиз?
-Артюховникида Оренбургча ҳаммомга тушиб маз-за қилдим.
-Айтаман, йўл босиб келганингизга қарамай тетик кўринасиз десам бу рус ҳаммомининг натижаси эканда-кулди Даль Пушкинга қараб,- унда сизга қозоқлар орасида тарқалган афсонани ўқиб бераман.
Владимир Иванович шундай дея ўзини худди қозоқ оқинидай ҳис қилиб афсонани дафтарга қараганича ўқий бошлади:
— Ушбу афсона қозоқлар орасида кенг тарқалган бўлиб, Қалча Қодир ботир деган азамат ўз халқининг озодлиги учун курашган ботир сифатида машҳурдир.У шундай озодлик учун бўлган курашларда оғир ярадор бўлади ва саҳронинг қоқ марказида яёв қолиб кетади.Ёнида бошини кўтариб қўядиган бирорта одам ҳам бўлмайди; оғзи қақрайди, бир қултум сувга зор бўлади.Энди дунёдан умидини узиб ётган пайтида бирдан осмонда оққуш пайдо бўладию, тўғри ботирнинг устига қўнади: чанқоғини қондиради, ўлимдан асраб қолади.Сўнг кўл бўйига элтиб қўяди.Қуш ҳар хил гиёҳларни тўплаб келиб, дори-дармонлар тайёрлайди ва ботирнинг ярасини даволайди.Ниҳоятда ҳолдан тойган ботир бир куни эрталаб аранг кўзларини очиб, мундоқ қараса, ёнгинасида оппоққина қиз турибди экан.Маълум бўлишича, шу қиз илгари жодулаб қўйилган бўлиб, ботир ҳузурига оққуш қиёфасида учиб борган эди.Шундай қилиб, тақдир уларни қўшиб қўяди.Эр-хотин бўладилар.Улар ўғил кўрадилар.Фарзандига Қозоқ деб исм қўйилади.Бу бола “оқ қуш”дан туғилгани сабабли уни онасининг исми билан номлайдилар: “қазақ”.Қозоқдан учта ўғил туғилади: Ақарис,Беқарис,Жонарис.Уч жуз уруғининг шажараси ҳам ўшалардан бошланади: Ақарис-улуғ жузнинг йўлбошчиси,Беқарис-ўрта жузнинг йўлбошчиси, Жонарис-кичик жузнинг йўлбошчиси.Афсонада шундай дейилган.Албатта, афсона фақат афсона холос.Бироқ, қозоқлар орасида ҳозир ҳам “Қаз” деган уруғ бор.Қозоқлар Балхашни “Қаз кўли” деб аташаркан.Яъни, “Оққуш кўли” демакдир.Боз устига ўша жойда “Қаз қаъласи” деган шаҳар ҳам бор экан.Бу ҳам “Оққуш шаҳри” деганидир.Афтидан, худди шу сабабли қозоқлар ҳам бошқа халқлар каби оққушларни хосиятли жонивор дея билишади, уни овламайдилар, балки уни эъзозлайдилар.Халқ табиблари-бахшилар ва шаманлар бош кийимларини оққуш патлари билан беззатадилар.Ўша оқинникида ёш болаларнинг кийимлари оққуш ва ғозларнинг патлари билан безанганини кўрдим.
Александр Сергеевич , буни-ку афсона деб ўйларсиз.Мен бошқа бир манбада эса араблар Ўрта Осиёга келганларига оид воқеага дуч келгандим.Маълумки, араблар ўзларининг бадавий кўчманчиларини “хибай”, “хузагу” деб атайдилар.Улар кўчманчи қозоқларга дуч келгач, булар ҳам “хузагу”-жойдан жойга кўчиб юрадиган, гўё қўним билмайдиган қуш-ғоз-оққуш, дея ўйлайдилар.Ўшандан кейин бу халқнинг номи “қозоқ” атамаси сифатида муқим бўлиб қолади дейилганди манбада.
Энди , уйқунгиз келмаган бўлса, яна бир афсонани сизга ҳикоя қилсам,—деди Даль-бу сал бошқачароқ.Унга кўра, “қозоқ”, “алаш”, “уч жуз” атамалари бир-бирига уйқаш, бу сўзларнинг келиб чиқишини шу билан боғлаш мумкин.
— Артюхов ҳаммоми кишини тетик қилиб юборгани, қолаверса сизнинг суҳбатингиз уйқуни узоқларга қочириб юборди.Қолаверса, хаёлим ўша афсонадаги оққушда.Қани бу афсонанингизни ҳам эшитайлик-деди стол устидаги Андижон нокидан тотаркан Пушкин.
—Афсонага кўра, қадим замонларда дарё соҳилларида кўп сонли халқ яшаркан.Уни Қизил арслон исмли ҳукмдор бошқарарди.Бу хон қўни-қўшнилари билан гоҳ урушарди, гоҳ ярашарди.Бир гал у бой-бадавлат ҳамсоясига ҳужум уюштириб, жуда катта миқдорда ўлжага эга бўлади.Битта гўзал қиз асирликка тушиб қолади.Хон ўша қизни хотин қилиб олади.Орадан тўққиз ою тўққиз куну тўққиз соату тўққиз дақиқа ўтгач, ўша қиз ўғил бола туғиб беради.Лекин, гўдакнинг бадани олачипор-пес бўлиб туғилади.Хон ҳам, унинг фуқароси ҳам бу гўдакни кўриб, қўрқиб кетишади ва ундан қутилмоқчи бўладилар.Хоннинг тўнғич хотини—бойбичча қоравулларга: “Гўдакни дарёга ташлаб юборинглар!” деб буйруқ беради.Туғилган пайтидаёқ бутун бошли халқнинг юрагини ёриб юбораёзган гўдак, не ажабки, сувга чўкмайди.Гўдак сув сатҳида қалқиб-қалқиб оқиб кетади ва Дарё этакларида балиқчилик билан шуғулланадиган битта бефарзанд чолнинг қўлига бориб тушади.Худонинг иноятидан қувониб кетган чол гўдакни қутқариб, бағрига босганича уйига олиб кетади.Чол-кампир гўдакни парвариш қила бошлайдилар.Болакай “олачипор” бўлгани боис уни эркалатиб “Алаш” деб номлайдилар.Шу ном билан бола вояга етади.Орадан йиллар ўтгач, бола жуда ақлли, довюрак, бақуват ботир бўлиб улғаяди.Ўзининг ажиб фазилатлари билан кўпчиликнинг назарига тушади.
Унинг ҳақиқий отаси Қизил арслон халқи орасида машҳур бўлиб кетган навқирон азаматнинг ўз пушти камаридан бўлганини билиб, илгари қилган иши учун пушаймон ейди.Дастлаб, ботир ўғлини ўз қаватига тортмоқчи бўлади.Лекин Майқи бий деган амалдори маслаҳатига кўра, унинг ихтиёрига 300 нафар аскар берадию, олис саҳрога жўнатиб юборади.300 нафар довюрак, таптрртмас йигит кўплаб жангу жадалларда иштирок этиб қаҳрамонлик намуналарини кўрсатади ва ўзларининг ҳудудини мамлакат даражасида кенгайтириб оладилар.Улар Алашни оқ кийгизга ўтқазишиб, хон этиб кўтарадилар.Уларнинг жасоратини четдан кузатиб юрган одамлар ҳасад қилишиб ёвқур жангчиларни “қозоқлар”, яъни “ мустақил кишилар” деб атайдилар.Шундай қилиб, 300 йигит учта жузга ( юз-100) асос соладилар.”Жуз”-ўнта ўн дегани, қозоқлар яшайдиган мамлакат демакдир.Ўша оқинникида қозоқ оқсоқоллар “бизнинг бобомиз Алаш, бизнинг номимиз қозоқдир” дея гурунг қилганини эшитдим.Бу афсонага муносабатингиз қандай Александр Сергеевич?-деди столга қўлидаги дафтарини қўяркан Даль Пушкиннинг ўйчан кўзларига термуларкан.
-Мен бу афсонангизни эшитиб, Кавказда бўлганимда у ерда яшайдиган нўғайларнинг ҳам ўзларини эркин тутадиган довюрак, озод кишиларни “қозоқлар” деб аташганини эсладим.Ёки ўзимизнинг казакларни олайлик.Ўз хўжайинларининг зулмидан, қулликдан қочиб Сибирга, Уролга, Донга кетиб қолган рус деҳқонлари ҳам “ қозоқлар-казаклар” дея аталади.Уларнинг тушунчаси бўйича “қозоқ” сўзи “эркин” , “мустақил” деган маъноларни англатади. Кўплаб мақол, маталлар асосида фикр юритадиган бўлсак, “қозоқ” ва “казак” атамалари фақат ташқи фонетик жиҳатдан эмас, балки ички мазмуний жиҳатдан ҳам ўхшаш эканини кузатиш мумкин.Пугачёв исёни, унда фақат казак-у, рус мужиклари эмас, бошқирд, татарлар, қозоқлар, хуллас Ўрта Осиёликлар ҳам иштирок этишгани аниқ-ку.Хуллас, афсоналар тарих билан боғлиқ..Мана афсонадан айланиб мавзуга-Пугачёв исёнига қайтдик.
-Менимча, Александр Сергеевич! Энди мен ҳам, сиз ҳам чарчадингиз.Шу сабаб ухлайлик, мавзуни бўлса, сафар давомида гаплашаверамиз—деди эснаганича Даль.
Пушкин ётиш учун ўзига ажратилган хонага кираркан, Дальнинг китоб жавонини кўздан кечирди.Унда ўзининг “Евгений Онегин” ,И.И.Пнин,Н.М.Муравьёв сингари замондошларининг асарлари, “Современник”, “Молва”, “Колокол” журналлари бор экан.Александр Сергеевичнинг эътиборини сарғайган бир саҳифа ҳажмидаги варақа ўзига тортди.У Н.Муравьёвнинг “Қизиқарли суҳбат” номли христиан диний таълимотидаги қисқача савол-жавоб тарзидаги катехизис услубидаги мақоласи эди.Пушкин 1822 йилда ёзилган, аммо расмий нашрлар чоп этмаган бўлсада, халқ ўртасида тарқалиб кетган варақа тарзидаги суҳбатни Петербургда ўқиган эди.Энди мана орадан 8 йил ўтиб унга Далнинг уйида Оренбургда дуч келиб турибди.Шоир уйқуси келмаётганидан кравотни ғижирлатиб ётгандан кўра унга яна бир назар ташлашни афзал билиб, Н.М.Муравьёв( 1796-1843) нинг “Қизиқарли суҳбати”ни ўқий кетди:
-Озодлик нима ўзи?
-Эркинликдаги ҳаёт.
-Озодликнинг манбаи нимада?
-Барча фаравонлик Оллоҳдан.Оллоҳ инсонни ўзига ўхшатиб яратди ва яхши хислатлари учун мукофотлашни, ёмонлари учун абадий азобни, яъни жазони белгилаб инсонга озодлик инъом этди.Агар мажбурий қилинган яхши ишлари учун мукофотласа, ноиложликдан қилинган ёмонликлари учун жазоласа адолатдан бўлмас эди.
-Барча кўнглимга келган ишни қилишга ҳаққим борми?
-Бошқаларга зарар келтирмайдиган ҳар қандай ишни қилишинг мумкин.Бу сенинг ҳуқуқинг.
-Агар кимдир мени жиловлаб турса-чи?
-Бу сенга нисбатан зўравонликдир, сен унга қаршилик кўрсатишга ҳаққинг бор.
-Шундай экан, барча одамлар эркин бўлишлари керак эканда?
-Шубҳасиз.
-Барча одамлар эркинми?
-Йўқ..Оз сонли кишилар кўпчиликни қарам қилишган.
-Нега озчилик кўпчиликни итоатгўйга айлантиришган?
-Баъзиларнинг калласига ҳукмронлик қилишдек ножўя фикр келган бўлса, бошқасига Оллоҳ томонидан инъом қилинган табиий инсон ҳуқуқларидан воз кечишдек аҳмоқона фикр келган.
-Эркинлик учун курашиш шартми?
-Шарт.
-Қандай қилиб?
-Қадимда Русда ҳукм сурган қоида ва қонунларни қайтадан тадбиқ қилиш керак.
-Қадимда қанақа эди?
-Яккаҳоким шоҳлар йўқ эди.
-Яккаҳукмдорлик нима ўзи?
-Яккаҳукмрон шоҳ маълум ерни эгаллаб олиб, шу ҳудудда ҳеч қандай мулоҳазаларни,Оллоҳ ва одамлар томонидан яратилган қонунларни тан олмайди, ҳеч қандай сабабсиз хархашалари билан ҳукмронлик қилади.
-Яккаҳукмдор шоҳларни ким яратди ўзи?
-Ҳеч ким.Оталаримиз айтишган: шундай княз топайликки, у бизни адолат билан бошқарсин.Лекин ҳукмдорлар алдов билан оз-оздан татар хонлари ва турк султонларига ўхшаб чексиз ҳокимиятга эга бўлиб олишди.
—Яккаҳукмронликни Оллоҳ таъсис қилмаганми?
-Оллоҳ ўз меҳрибончилиги билан ҳеч қандай ёвузликни таъсис этмаган.
-Нимага бўлмаса,Худойим бермаса ҳокимият бўлмайди дейишади.
-Мустабид ҳокимият Оллоҳдан эмас, ҳар қандай эзгулик дарахти эзгу меваларни яратади.Эзгулик мевалари бермайдиган ҳар қандай дарахт кесилиб оловга ташланади.Қўй терисини ёпинган, оллоҳ номидан иш кўраётган ёвуз қашқирларга халоскор Исонинг қуйидаги сўзлари бор: “Қонунни бузаётганлар мендан эмас”.
-Бошқа ҳудудларда ҳам яккаҳоким шаҳар борми?
-Йўқ, ҳамма ерда яккаҳокимлик-аҳмоқлик, қонунсизлик дея қабул қилинади.Ҳамма жойда жоиз бўлган қоида ва қонунларга риоя қилинади.
—Яккаҳокимиятчиликда доимий қонунлар бўлиши мумкин эмасми?
-Яккаҳокимлик унақа қонунларни ёқтирмайди.Унга тартибсизлик ва доимий ўзгаришлар керак.
-Нега якккаҳокимлик қонунларни( ёқтирмайди) кўришга кўзи йўқ?
-Чунки, шоҳ нимани ҳоҳласа, шуни қилишга қодир.Бугун унинг хаёлига бир нарса келса, эртага бошқаси.Бизнинг қайғумиз уни қизиқтирмайди.Мақол бор: “Шоҳга яқин бўлиш ўлимга яқин бўлишдир”.
-Русда яккаҳукмдорсиз бошқарув қандай бўлади?
-Ҳамма вақт халқ вече ( йиғини) бўлган.
—Вече дегани нима?
-Халқ йиғини ҳар битта шаҳар вече қўнғироқлари остида халқ ёки сайланган фуқаролар йиғилишган ва ҳамма учун умумий бўлган масалалар ҳақида маслаҳатлашишган.Талабномалар таклиф қилишган, қонунлар қабул қилган.Қаердан қанча аскарлар олиш белгиланган; умумий келишилган ҳолда солиқлар белгиланган; аҳолини талаган ҳамшаҳарлар устидан суд жараёнлари ўтказилган.Бундай вечелар Киевда, Новгородда, Псков, Владимир, Суздал ва Москвада бор эди.
-Бундай вечелар нима учун ва қачон тарқатиб юборилган?
-Бу мўғул босқини вақтида бўлган.Бизнинг боболаримизни сўзсиз мустабид ҳокимиятга бўйсунишга ўргатишган.
-Мўғул-татарларнинг ғалабасига сабаб нима эди?
-Княз Вориков сулоласининг кўпайиши, уларнинг такаббурлиги ватанни мағлуб қилди.
-Нега бу ёвузлик мўғул татарларнинг ҳукмронлиги билан тугамади?
-Шарқона тушунчалар ва ўз соҳибига итоатгўйлик Россияга жуда кўп ёвузликлар келтирди.Боту ва Сартанга чидаган халқимиз мустабид Москва князлари ҳокимиятига ҳам чидаб келаверди.
Пушкин Муравьёвнинг суҳбатини ўқиб декабристлар қўзғолонини, исёнга чиқган дўстларини эслади.Император Александр Павловичнинг вафоти ва саройдаги воқеалар ҳақидаги хабар сургунда юрган Михайловское қишлоғига 10 декабр куни етиб келди.Шунда сургунда юриб зерикиб кетган шоир дўстларини кўриб келиш учун тайёрлана бошлади.Негаки, сарой алғов долғов пайтда сургундаги кишига эътибор кам бўлади.Шу сабаб Пушкин дўстлари билан дийдорлашишни маъқул топди.Энг яқини шаҳарга яқин Тригорск қишлоғидаги дўсти Рилевникига бориш эди.Шундай режалар билан Пушкин сафар тадоригини кўраркан, қўшнилар билан хайрлашиб чиққанича хизматкорига от-аравани тайёрлашни буюрди.Эътибор бериладигани шу бўлдики, қўшнисиникига боришда ва қайтишда ҳам шоирнинг олдидан қуён кесиб ўтди.Ирим-сиримларга ишонадиган Пушкинга бу яхшилик аломати эмас бўлиб туюлди.Бундан асаби таранг бўлган Пушкинга бу ҳам камдек у билан ҳамроҳлик қилмоқчи бўлган хизматкори тўсатдан мазаси қочиб ётиб қолибди.Шунда шоир бошқа бир хизматкорига аравакашлик қилишни тобширди.Ниҳоят улар дарвозадан чиқишгандики, уйлари олдида атайлаб қилгандек таниш руҳоний уникига келаётган бўлиб чиқди.Пушкин боя қуённинг олдини қайта-қайта кесиб ўтганидан асаби таранг бўлган бўлса, руҳонийнинг олдига чиқиши яна унга тўсиқ бўлиб кўринди.Шу тахлит у сафардан воз кечди.
Мана у Дальнинг уйида ётиб ўйлаяптики, иримлар бекорга олдига тўсиқ бўлиб чиқмаган экан.Агарки у йўлга чиқса Рилевникида ўтказилаётган декабристларнинг сиёсий мажлиси устидан чиқиб қолар экан.Табиийки, улар Пушкинни тантана билан кутиб олишарди.Табиийки, маслакдошлик шоирни дўстлари билан бирга сенат майдонидаги намойишга етакларди.Ўшанда шундай бўлганида у Оренбургга келолмас, Даль билан умуман кўриша олмасди.Декабристлар!Дўстларим!Мен сизларни қўллаб қувватлардим.
Ҳа, улар халқ эрки учун сенат майдонига чиқишганди.Бўлмаса улар оддий халқ ичидан чиққан фақир кишилар эмас, дворян, ҳарбийлар бўлишганди.
Декабристлар! Улар исёни тарихда қолажак!
Нариги хонадан хизматкорнинг хурраги бу ёқга ҳам эшитилаётганди.Шундагина у вақтнинг алламаҳал бўлганини англади ва шамни ўчирди.
…Кечаги узоқ суҳбат, қолаверса ҳар иккаласининг ҳам йўл юриб чарчаганиданми Даль ва Пушкин уйғонганларида соат эрталабки 10 дан ўтиб кетганди.Шу боис хизматкорлар тайёрлаган нонуштани апил-тапил ейишгач, Владимир Иванович губернаторлик маҳкамасига,Пушкин эса Перовскийнинг уйига меҳмондорчиликка борадиган бўлди.

. . .

1833 йил 19 сентябрь.Соат 12. Генерал –губернатор Перовскийга қарашли шаҳарнинг энг сўлим жойидаги шинам ҳовли.Икки қаватли, шаҳарнинг бешинчи даҳасидаги, Благовещенский черкови рўпарасидаги,Губерния кўчасидаги №1 уй асли полковник Тимашевнинг ҳовлиси бўлиб,олти-етти ой бурун Оренбургга губернатор бўлиб келганидан,Перовский ҳали ўзига уй қурмаган, бу ерда яшаб турганди.
—Самоварни қўйиб юбор, меҳмон билан чой ичайлик,—деди камен печкага ўзи ўтин ташлаганича Перовский камердинер(хизматкор)ига.
Стол устида Андижон ноки, Хоразм олмаси, Самарқанд анори, Тошкент узуми,Фарғона қовуни турарди. Пушкин ҳайратга тушди.
—Фақат нону чой Оренбургники, қолган мевалар Ўрта Осиёлик савдогарлардан сотиб олинган. Петербургни эсга олиб туришингиз учун ўзимизнинг бланманже( қаймоққа қорилган мағиз, шакар ва желатиндан тайёрланган ликлик) ҳам бор.—деди Перовский.
—Петербургда буларни фақат орзу қилиш мумкин.Ўсмирлик пайтимизда, ҳатто ҳозир ҳам олийнасаб рус хонадонларида дастурхонга тузланган қовун, нок ва шафтолилар тортиларди.Бундай экзотик меваларни «тузлабгина сақлаш мумкин», дея ўйлаганмизда.Очиғи,Оренбург Осиё чўлларига яқин қаъла бўлгани учун, кўпчилик қолоқроқ деб ўйлайди,аслида эса…—ҳайрат ила сўзларди Пушкин.
—Ўрта Осиёлик савдогарлар бу ердаги бозорга ёки Русия ичкарисига Оренбург орқали мева, пахта, жун, қоракўл, мўйна олиб келишади ва қайтишда биздан темир, жез, мих, идиш-товоқ, ёғоч маҳсулотлари олиб кетишади,—мақтанди чойдан хўплаб генерал.
—Оренбург катта губерния шекилли?!—сўради Александр Сергеевич.
—Ҳа, азизим, Оренбургдан Петербурггача почта аравада уч ҳафталик йўл, лекин саман отларда фельдъегерларим ( давлат хизматидаги махсус чопар) 8 кунда етиб бориши мумкин. Оренбургнинг бир томони Волганинг ўрта қисмидан то Орол денгизигача, яна бир томони Екатеринбургдан Каспийгача чўзилган.У Кама,Каспий денгизи,Ғарбий Сибирь ва Қозоқ чўллари орасидаги улкан ерлардан иборат .Расман губерния Уфа, Исет, Ставрополь ва Оренбургдек тўртта катта ўлкадан ташкил топган.Жуғрофий ҳисоб китобларга кўра 1 млн,525 минг квадрат километрдан иборат.Губерниям ғоят кенг,баҳаво жойлар.Умуман бу ерда турмуш ёмон эмас.Ҳамма шароитни яратиб қўйганман. Бироқ, ёзда жазирама иссиқ, қурғоқчилик.Ҳаттоки,Ўрта Осиёдан келган туялар иссиққа зўрға чидаб оғзидан кўпик сочишади.Ҳар ҳолда Петербург эмас.Шунинг учун ҳам тез-тез пойтахтга бориб тураман-да. Ахир бу кенгликларда юравериб офтижонлар билан танца тушишни ҳам унитиб юбормасам яхши эди деб қўяман.Албатта бу ҳазил.- -дея кулиб жавоб берди генерал ва сўради:
—Қайси шаҳарлар орқали келдингиз?
—Петербургдан Москвага, у ердан Нижний Новгород,Қозон орқали Симбирскга ва у ўлкадан 16 сентябрьда сизнинг губерниянгизга.Кеча -18 сентябрда эса шаҳарга келдим. Шундай катта ҳудудга хўжайинлик қилаяпсиз, чакки эмас жаноб Перовский.
—.Меникига келсангиз, кечга қараб уйда бўлардим.Губерниянинг чекаларини айланиб келишга кетгандим, кечқурун сиз билан гурунглашиб Петербург-гу Москани айлангандек бўлардим.Оғайниларимни сўрардим,— Перовский—ахир биз олдиндан танишмиз.Қолаверса катта акам Алексей билан дўстсиз.У ҳам сиздек ижодкор бўлса!
—Тўғриси,—дея Пушкин Хоразм олмасидан еяркан суҳбатдошига деди—тўғриси, сиздек катта ҳудуд хўжайинини ишдан қўймай дедим, қолаверса йўл юриб чарчаганимдан бироз Константин Демьянович Артюховникида чарчоқни ёздим.У ҳам эски қадрдонларимдан—1817 йилда мен лицейда ўқиётганимда танишганмиз.Ўшанда Константин Демьянович ҳарбий инженерлик билим юртида таҳсил оларди. Ҳозир у губерниянгиздаги Неплюев номли ҳарбий билим юртининг директори экан.Билим юртида талабалар билан шеърият оқшоми ўтказишни таклиф қилиб қолди.Бироқ чарчаганимдан мушоирани кейинга қўйиб, унинг уйида чой ичиб, ҳаммомга тушдик.Кейин эса Владимир Иванович Дальникига br /бордим.
Перовский хохолаб кулди ва мўйловини сийпалаганича столдаги Тошкент узумига қўл чўзаётиб:—Сиз ижодкорларнинг қандай чарчоқни ёзишингизни биламан.Эрталабгача Даль билан адабиёт, тарих, туркий тил—хуллас шунақанги мавзулар тўғрисида гурунглашгандирсиз?Ахир акам Алексей ҳам уйга ҳориб бир жойдан келсаю,шу пайт бирон ижодкор йўқлаб келса, дам олиш қаёқда, алламаҳалгача суҳбатлашиб ўтиришаверишарди.Хулус( ўша даврдаги қимор ўйинларидан бири) ўйнамадингизми ўзи, албатта бу ҳазил—деди ёшлигини эслаб.
—Йўқ жаноб граф.Хулус, бундан ташқари бостон, вентэнь, макао, штос сингари карта ўйинлари ўйнашдан кўра суҳбатлашишни афзал кўрдик. Даль ажойиб олим ва ёзувчи.У туркий тиллар, уларнинг шевалари орасидаги фарқ бўйича кўплаб маълумотлар тўплаб, фольклорга , тарихга оид қўлёзмаларни ўрганаётган экан.
—Александр Сергеевич! Уни сиз олим деб жуда яхши таърифладингиз.Бундан ташқари у меним қўл остимда ишловчи амалдор ҳам.Бу йил баҳорда махсус топшириқлар бўйича чиновник қилиб ишга олдим.Олимлигини, ёзувчилигини билганим ва ҳурмат қилганим учун кўпинча баъзи расмиятчилик ҳамда бюрократик ишлардан озод қилиб қўяман.Шу боис кўплаб маълумотлар тўплаяпди.Баъзида гурунглашиб қолсак, менга Ўрта Осиёликларнинг эртак,достон, мақолларини айтиб беради.Уларнинг тилини ҳам ўрганаяпди.Айрим пайтлари уларнинг шарадаси (топишмоқ)ини айтиб қоладики, қани топаолсам.
—Дальнинг тўплаётган «Жонли рус тилининг тўлиқ луғати»да кўплаб биз ҳам ишлатадиган ва Ўрта Осиёликлар тилидан кириб келган арқон, овул, бўз,карвон,ўрда,сандиқ, халат,чубуқ,шашлик,ёрлиқ сингари кўплаб сўзлар бор экан—ҳайратланиб сўзларди Пушкин.
—Ҳа, айниқса Оренбургда бундай сўзларни кўп ишлатишади.Бу ер Ўрта Осиёдан келадиган ва у ерга кетадиган шаҳар бўлганлигидан, айрим пайтлари Шарқдаги ўлкага ҳам ўхшаб кетади.Ҳозирда мен бир нарсани режалаштирганман.Яъни Оренбургда худди шарқ шаҳарларидаги каби савдогарлар учун барча шароитларга эга карвонсарой ҳамда масжид қуришни ўйлаяпман. Брюллов деган зўр рассом бор.Унга ана шу иншоаатларнинг лойиҳасини чиздирмоқчиман. —дея қўлини столдаги Андижон нокига узатди генерал.
—Брюллов ажойиб рассом.Бундан икки-уч йил олдин у Рафиқам Натальянинг расмини ҳам худди ўзидек қилиб чизган.Агар унга топширсангиз, лойиҳани Бухоро ёки Хивадаги карвонсаройдек,Самарқанддаги масжиддек қилиб чизишига ишонаман.Зўр ғояни ўйлапсиз.Ахир, бу ер Ўрта Осиё билан чегера ҳудуд бўлганидан кейин, қолаверса мусулмонлар кўплиги учун шундай қилсангиз, улар тили билан айтганда катта савобга қоласиз…Буни қаранг, кеча Оренбургга кирганимизда,губернаторлик маҳкамасини йўлда учраган мусулмон ва бирга кетаётган рус савдогаридан сўрадик.Ўша мусулмон кавказлик ёки бошқирд деб ўйласам,хоразмлик экан.Қизиқ-а, бу ер худди айтганингиздек Осиёнинг ўзгинаси.Самарқанд,Ҳирот, Тошкент савдогарини ҳам учратиш мумкин.Артюховнинг айтишича Оренбургда хоразмлик, бухороликларнинг алоҳида маҳаллалари ҳам бор экан-а!—деди ҳаяжонланган Александр Сергеевич дастурхондаги Тошкент узумига қўл чўзаётиб.
Хоразм сўзини эшитиб, Перовскийнинг авзойи ўзгарди.
—Хоразм савдогари.Улуғ Пётр 1нинг Хива хонидан ўч ололмай кетганидан биз генераллар хулоса чиқаришимиз керак.Яъни,хонликни забт қилиб, у ердан бутун Ўрта Осиёни ўзимизга қарам қилсак, Пётрнинг армони ушалган, дастурхондаги мана бу меваларни эса ўша савдогарлардан сотиб олиб ўтирмаган бўлардик.Улар бизга нафақат меваларни,қимматбаҳо маъданлари, олтинлариниям совға, инъом тарзида жўнатиб туришарди.Айниқса, кейинги пайтларда Хивага тобе ёвмудларнинг қароқчилиги одамнинг асабини ўйнатаяпди.Улар карвонларга ҳужум қилиб туришади.Қароқчи қароқчида, у билан сулҳ туза олмайсан.Барча қароқчилик учун Хива хони жавоб бериши керак.Тез-тез одамлар ўғирланиб олдин Хивадаги қул бозорида сотиб юборилади.Йўқолган одам қайтиб келолмайди. Хивадан Қўқонга,ундан ҳаттоки Туркияга сотиб юборилади. Оренбургликлар шунинг учун ҳам «Хивадан ўч оламиз» деган қўшиқ тўқишган.Ҳозир Хоразмда кўплаб бизнинг одамларимиз қул сифатида сақланаяпди.1500 чақиримча келадиган кимсасиз чўл Хивани барча қўрғонлардан ҳам яхшироқ мудофаа этмоқда, жазирама иссиқ ва сувсизлик хоннинг асосий мудофаа қўрғони бўлиб келмоқда.Бироқ, биз боя айтганимдек,Пётр армонини ушалтириш учун, умуман Оренбург ва Оролбўйи чўлларида Хива деворларини қулатмагунимизча менга тинчлик йўқ.Биз, ҳарбийлар Хива тўғрисидаги афсоналарни чиппакка чиқарамиз!—ҳарбийларча фикр юритди Оренбург ҳокими.
—Менимча, муносабатларини дипломатик йўл билан ҳал қилган маъқул,—деди Пушкин.
—Сиз буюк шоирсиз-а! Гоҳида сиз билан дўстлигимизни биладиган Петербургдагилар,ҳарбий вазир Чернишев ҳам, « Хивани забт қилмоқчи бўлган хаёлпараст,шоирлар билан дўстлиги яхшиликка олиб келмайди» деб куюнади,—хохолаб кулди Перовский ва гапида давом этди.—Мен эса хаёлпараст эмаслигимни, Пётр армонини ушалтириш мумкинлигини император аъло ҳазратларига исботлаб бердим. Жаноблари хонликка юриш қилишликка рози.Фақат молия вазири Кошкин хазинада пул йўқ дея нолияпди.Ахир хазинага пулни у ерни босиб олгач, тўлдириш мумкин—ку. Канцлер Несельрод эса Англиянинг Ўрта Осиёда манфаатлари бор ва у «хафа бўлиши мумкин» деяпти.
Пушкин насиҳат билан генералнинг дунёқарашини ўзгартириш мумкин эмаслигини англаб, мавзуни ўзгартиришга қарор қилди ва қўлига қадаҳни олиб, шеър ўқиди:

Эсимдадир ажиб дам ҳали:
Кўз олдимда бўлдинг намоён,
Пок гўзаллик даҳоси каби,
Бир лаҳзалик хаёл, тушсимон.

Ғам-аламдан дилим ёнганда
Тушларимда кўрдим чеҳрангни,
Ҳаётдаги бўм-бўш суронда
Келиб турди товушинг жаранги.

Йиллар ўтди.Исён бўрони
Хаёлларим совурди дилдан.
Ва унутдим дилбар садонгни,
Ўчди азиз чеҳранг ёдимдан.

Қувғинликнинг чангида нурсиз
Ғамга тўлиб кунларим ботди;
Худо, илҳом ва кўз ёшисиз,
Ишқ, изтироб,ҳаётсиз оқди.

Мана,қалбга ошно бўлди най,
Кўз олдимда бўлдинг намоён,
Гўзалликнинг соф парисидай,
Бир лаҳзалик ажиб тушсимон.

Руҳим яна уйғонди бу дам,
Яна унда тирилди нажот;
Яна дилда худо ва илҳом,
Кўз ёшию, муҳаббат,ҳаёт.

—Тасанно! Офарин!—деди ароқни симириб бўлгач генерал.-Сиз буюк шоирсиз.Айни пайтда Шарқ шеъриятини ҳам яхши биласиз.Ҳофиз Шерозий асарларини таржима қилганингизни биламан.Қуръонга тақлидан шеър ёзгансиз-а?Анов куни «Арзрумга саёҳат» асарингизда «араба», «арқон», «арк», «омонат» каби туркий тилга оид сўзларни қўллаганингизни ўқидим.Ижозат берсангиз, шарқ мавзусидаги бир шеърингиз ёдимга тушди, шуни ўқиб берсам:

Яланг қояларга сира тўхтамай
Денгиз ҳамишалик чайқалиб урган,
Иллиққина порлаб кўкда тўлин ой
Туннинг ширин пайти жилмайиб турган,
Ҳарамда мусулмон,кайфини суриб,
Жоду қиз эркалаб,нозланиб туриб
Қўлимга тутқизган эди бир тумор.

Эркаланиб туриб менга дедики:
«Менинг туморимни йўқотмай сақла.
Унда сирли куч бор,муҳаббатимки
Бағишлади сенга, сен уни оқла!
Бўронда,довулда,мудҳиш тўфонда—
Касалдан,ўлимдан,тўфондан,эй ёр,
Бошингни сақламас ҳеч бир маконда
Сенга мен бахш этган сеҳрли тумор.

Шарқнинг сон-саноқсиз давлатларини
Бағишламас сенга бу тумор ҳеч ҳам,
Ҳамда пайғамбарнинг умматларини
Бош эгдириб сенга қилмайди қарам;
Ҳамда сени ғамгин бу узоқ юртдан
Дўстлар оғушига,ватанга,дилдор,—
Шимол сари,она юртга жанубдан
Учириб еткизмас мен берган тумор…

Ва лекин макрли,ҳийлакор нигоҳ
Мафтун этиб қўйса сани даъфатан,
Ё зулмат кечада дудоқлар ногоҳ,
Севмасдан бўсалар олса лабингдан,
Азиз дўст,ўшандай бир жиноятдан
Юракка янгидан қўймай дард,ғубор;
Хиёнат,унутиш каби ҳолатдан
Сақлаб қолар сени мен берган тумор»

—Раҳмат,жаноб граф! Ҳа,Шарқ шеърияти,ҳаёти мўъжиза.Мен бу борада насрий асар, Бекович ҳалокати,Хива хонлиги билан боғлиқ роман ёзиш ниятидаман.Оренбургга келишдан мақсад ҳам, аввало сизни зиёрат қилиб, гурунглашиш, кейин Пугачёв қўзғолони ва Хоразм билан боғлиқ материаллар тўплаш.Бунинг учун Ўрта Осиёлик савдогарлар билан учрашищдир,—мақсадини аён қилди шоир.
—Бу борада сиз жанобларига Даль катта ёрдам бераолади.Икковингиз бозорни айланишингиз, Ўрта Осиёлик савдогарлар , маҳаллий халқ билан ҳам суҳбатлашишингиз мумкин.Хўш, бизга яна қандай хизмат бор.Тортинмай айтаверинг.Ахир сиздек бобоси Улуғ Пётр қўлида таълим тарбия топган кишининг авлодига хизмат қилиш каминадек оламшумул довруқ қозонмоқчи бўлган генераллар учун шараф.Акам билан дўстлигингиз эса менга сизнинг олдингизда янада маъсулиятли бурч юклайди.Қолаверса—дея мақсадини аён қилиб қўйди—граф Перовский—Петербургга борганда нозанин жононларга Буюк Пушкин меникида меҳмон бўлган дея мақтаниб юрамизда!Айтмоқчи гўзал балерина Авдотья Ильиничнанинг балетларига олдингидек ҳозир ҳам кўп одам тушаяптими?Оҳ нақадар жонон-да ўзиям.Адашмасам 34 ёшга кирсаям 15 яшар қиздек чарақлаяпти-да—деди мўйловини сийпалаганича Перовский.
—Истоминани айтаяпсизда?!. О! Унинг санъатига мафтун бўлмаган киши Россияда бўлмаса керак.Агарки у ҳақдаги таърифларингизни эшитса унинг бошқа ишқибозлари дуэлга чорларди дея ўйлайман-ҳазиллашди Пушкин генералга кулимсираб.
Бу ҳазил эса Перовскийнинг янада завқини оширди:
-Истомина учун дуэлга чиқишнинг ўзи шараф-ку.Оҳ, қандай гўзал жонон-а—дея генерал ароқнинг кайфидан ҳузурланиб гапирарди-сиз Шереметьев билан Завадовскийнинг фожиали дуэлини назарда тутаётирсиз чамамда, тўғрими? Афсуски, мен ҳарбий арбоб, энг асосийси моҳир мерган бўлсамда одатга айланиб қолган дуэллар кўпчилик Улуғ Россиянинг даҳо фарзандлари умрига зомин бўлгани учун ачинаман.
-Ҳа, дуэл эркаклар учун ўз иззат-номусини ҳимоя қилишга айланди.Энди бояги Истомина масаласига келсак, мен “Евгений Онегин” поэмамда уни таърифлаб ўтганман- мақтанди шоир ҳам Авдотьянинг гўзал чеҳрасини кўз олдига келтираркан.
—Ў-ҳў!Унда сиз туфайли офатижон балерина тарихга кириб қолибди-да-деди генерал Пушкинга.
—Менсиз ҳам у тарихда қолгулик иқтидорли рус аёли, гўзал балерина-дея жавоб берди Пушкин   мағрурланиб.
-Иқтидорига-ку гап йўқ, аммо гўзаллигигаям гап йўқ-да, қўйинг энди уни таърифлайвермайлик.Бўлмаса, сиз билан эрта-индин Петербургга кетиб қолишим, Истоминанинг балетига тушиб жононлар билан маскарадларда иштирок қилгим келиб қолади.Шу боис унга бағишланган жойини ўқинг-чи поэмаингиздан,—кулганича деди Перовский.

… Бино тўлган.Ложалар порлар.
Мавж зўр партер ва курсиларда.
Устки қават бесабр чорлар—
Кўтарилар шиғиллаб парда.
Сир-сеҳрли комонча кўйи
Чин парилар давраси аро
Истомина турар, дилрабо.
Ерга тегар-тегмас бир оёқ,
Бир оёқда айланар бирдан;
Пат учгандек Эол лабидан
Ногоҳ сакрар, ҳаволар шу чоқ.
Бурар, тиклар қоматин гулруҳ,
Оёқларин уриштирар шўх.
Қарсак, олқиш…

—завқланиб худди балет томоша қилаётгандай шеър ўқиди Пушкин .
—Тасанно! Сизнинг шеърингизгаям, Истоминагаям!Айнан шу сабаб яна бир қадаҳ ароқ ичмасак бўлмайди-Перовский Пушкиннинг илтифотиниям кутмай ўзи ароқ қуя бошлади.
—Истомина учун бўлса, ичганим бўлсин-Пушкин Перовский узатган тўла қадаҳни қўлига олди-айни пайтда жаноб генерал сизнинг санъат қадрига етганингиз учун ҳам!
-Ў-ҳў! Мен санъатнинг ҳам, сизнинг ҳам , айни пайтда гўзал балериналарнинг ҳам қадрига етаман.Ахир шунчалик нозик санъат, худди ўзларидек -бир кўтаришди ароқни бўшатди генерал.
—Илтифотингиз учун раҳмат—деди генералнинг сўнгги сўзлари ёқинқирамаган шоир графга жавобан—Энди асосий масалага қайтсак.Дальдек зукко инсон билан Оренбургни айлансам ва уни бир-икки кун маҳкама ишларидан озод қилиб турсангиз,шунинг ўзи менга катта ёрдам.
—Жоним билан—генерал шундай деб ўрнидан тураркан қадаҳларга қайтадан ароқни қуйди—Нафақат бир-икки кун, Даль хизматидан ҳоҳлаганингизча фойдаланинг.
Шундан сўнг Пушкин ва Перовский ҳашамдор уйда ўтирганларича алламаҳалгача империяда кечаётган аҳвол, Петербургдаги ҳаёт ҳақида гурунглашдилар.
—Азизим, эшитгансизми йўқми билмадим, бир куни князь Меньшиков ҳурматли подшоҳимиз Пётр ҳазратларининг масхарабози Аксотанинг бир ҳазилидан жаҳли чиқиб, дағдаға қилибди:
—Сени шунақа калтаклайманки, туғилганларингга пушаймон бўласан ҳали!
Шунда эсхонаси чиқиб кетган масхарабоз югуриб подшоҳимиз олдига борибди ва қаҳри қаттиқ князнинг гапини оқизмай-томизмай шоҳимизга тўкиб солибди.Бу гапдан подшоҳимиз кулиб юборибди ва масхарабозига далда берган бўлиб, шундай дебди:
-Агар Меньшиков сени уриб ўлдиргудай бўлса, мен уни осиб ўлдираман!
Шунда Аксотанинг жасоратли ақлини қарангки, Александр Сергеевич, подшоҳга : “ Олампаноҳ! –дебди титраб-қақшаб,-князни осиб ўлдирасизми, отиб ўлдирасизми-ўлиб кетганимдан кейин бунинг менга ҳеч қизиғи йўқ.Нима қилганингизни кўзим очиқ пайтда кўрмоқчи эдим” деган экан масхарабозлигига бориб.Хуллас, Петербургда бунақанги ривоятларни кўплаб эшитиш мумкин.Оренбургда шуларни эслам айтиб юраман-Перовский шундай дея Пушкинга термулди, .—уйқунгиз келаяптими дейман,Александр Сергеевич,эснаяпсиз, унда ҳаммомга тушинг,Камердинерим худди Петербургдаги ҳаммомдек қизитиб қўйган бўлса керак.Суҳбатни эрталаб давом этдирамиз.Айтишадику, ахир «Утро умней, чем вечер» деди ўзиям эснаганича граф.
—Утро вечера мудренее, —(«Кеча ётиб ўйла, эрта туриб сўйла»)—тузатди Пушкин Перовскийга қараганича…
Эрталаб эса вақтли турган шоир ва генерал нонушта қилишгач, камердинерлар генерални губернаторлик маҳкамасига олиб боришди.Пушкин бўлса Даль билан бирга шаҳар чеккасига сайрга чиқишди.

ДАВОМИ БОР

хдк

(Tashriflar: umumiy 211, bugungi 1)

Izoh qoldiring