Xorazmda yashagan…nemislar

08

“Оқмачитдаги бозордан зотдор сигир сотиб олдим”, “Пеннер ишлаган сурат зўр чиқибди”, “Вильгелм менга қарз бериб турди”, “Херман ажойиб дурадгор экан, унинг ясаган эшиги сифатли…”хуллас, бундай гап-сўзларни 19 аср охири ва 20 асрнинг 37 йилларигача узоқ Оврўпада эмас, Хива ёки Урганчда тез-тез эшитиш мумкин эди. Чунки, бу даврда Хоразмда немислар яшашган.

05
Умид Бекмуҳаммад
ХОРАЗМДА ЯШАГАН … НЕМИСЛАР
08

“Оқмачитдаги бозордан зотдор сигир сотиб олдим”, “Пеннер ишлаган сурат зўр чиқибди”, “Вильгелм менга қарз бериб турди”, “Херман ажойиб дурадгор экан, унинг ясаган эшиги сифатли…”хуллас, бундай гап-сўзларни 19 аср охири ва 20 асрнинг 37 йилларигача узоқ Оврўпада эмас, Хива ёки Урганчда тез-тез эшитиш мумкин эди. Чунки, бу даврда Хоразмда немислар яшашган.

ТАҚДИР СЎҚМОҚЛАРИ

075асроний динининг аннабатизм мазҳабидан 16 асрда ажралиб чиққан протестантлик оқимидаги немислар—меннонит немислари деб аталган.Унинг маъноси итоатгўйлик дегани бўлиб, улар диний эътиқодларига кўра қурол ушлаб урушларда қатнашиш каби ишларни мудҳиш иш ҳисоблаб, гуноҳ атаганлар. Шу боис ҳам уларнинг тақдирига ватанни ташлаб кетиб сарсон-саргардончиликда юриш ёзилганди.

Бу қисмат айниқса 19 асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб уларни бошқа ҳудудларга бошлади.Пруссия ҳукуматининг урушга тайёргарлик кўриш асносида меннонит немисларини ҳам ҳарбий хизматга жалб қилишга уриниши уларнинг ватанлари –Амрионбургни ташлаб кетишга мажбур қилди.

Русия императорига меннонит немисларидан тушган таклиф—уларнинг рус сарҳадларига кириб келишга ижозат сўраши ижобий ҳал бўлади.Улар шу тариқа 19 асрнинг 60 йилларида Волга бўйларига жойлашиб, немис қишлоқларини ташкил қилишади. Немисларнинг Русияга келиши оммавий равишда немис миллатига мансуб кишиларнинг биринчи бор рус сарҳадларига қадам қўйиши эмасди.Бу ҳол анча илгарироқ—Екатерина 2нинг подшолиги давридан бошланганди.

Асли немис миллатига мансуб бўлган Екатерина 2(1729—1796) Русия чиққан 1762 йилдан бошлаб рус сарҳадларига Оврўпадан кўплаб немислар оммавий равишда кўчиб кела бошлашди.

Ҳатто Екатеина 2 1763 йил 22 июлда махсус манифест эълон қилиб, хорижликларнинг Русияга оммавий равишда кўчиб келиши расмийлаштиришини маълум қилди. Шу фармонга кўра хорижликлар қаерда яшашни исташса, ўша жойдан махсус ер ажратиб бериладиган бўлди.Улар ўн йил давомида солиқлардан озод қилиндилар.Ҳар бир кўчиб келган хонадонга 30 десятина ер мулк сифатида берилди.Ана шу каби имтиёзлар туфайли Шарқий Пруссиядаги кўплаб немис оилалари Русиянинг Чернигов, Одесса, Саратов, Самара, Врорнеж губерниялари,петербург шаҳри атрофларига кўчиб кела бошладилар.Шу тарзда Россияда соҳиби немис бўлган “Генрих Бильфельд”, “Карл Штрейба”, “Краузе Штраух”, “Георг Фрик”, “Якоб Нейфельд”, “ митреполь” каби фирмалар фаолият кўрсата бошлади.Улар шу тарзда 18-19 асрларда Урал конлари, Сибирь ўрмонлари,Кавказ нефтининг ҳам хўжайинларига айландилар.

Қолаверса, романовлар сулоласи русия тахтини бошқаришда немис дворянларига суяниб сиёсат юргизишганлар.Императорларга ҳам кўпроқ хорижлик ёки рус дворянидан бошқа хорижлик ёки рус дврянидан немис дворяни ўз таъсирини кўпроқ ўтказаолган.

Ана шу тарзда Русияда фаолият кўрсатаётган немислар сафига менонит миллатдошлари келиб қўшилишди.Бу пайтда Русия сарҳадлари Туркистон томон кенгаётган давр эди.
Русиянинг икки бошли бургут тасвири туширилган байроғи Болтиқбўйидан то Кавказ чўққиларигача,Сибирь ўрмонлари-ю, Украина даштларида ҳилпираганича турарди.

1853 йили Қўқон хонлигига қарашли Оқмачитнинг Русия томонидан истило қилиниши билан Туркистондаги хонликларни бўйсундиришга ҳаракат бошланди.Русия армиясининг шиддат билан қилган жануг-жадаллари натижасида бирин-кетин Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги Русиянинг мустамлакасига айланди. Шу тариқа Русия аҳолиси руслардаги кўп туғилиш туфайли эмас, балки босиб олинган ўлкаларнинг аҳолиси ҳисобига кўпая бошлади. Русия аҳолиси Пётр 1 даврида 15 миллион бўлса, истилочилик ҳаракатлари авжига чиққан 1871 йили 77 миллионга етди.

Ана шу 77 миллион аҳоли орасида ўз урф-одатлари, диний эътиқодларига амал қилиб Русияда яшаётган меннонит немислари ҳам бор эди.

Бироқ уларнинг Русиядаги барқарор ҳаёти 1874 йилда бузилди.Ўша йили Русиядаги барча диндаги эркакларни ҳарбий хизматга жалб қилиш тўғрисида қонун қабул қилиниб, қонун 1880 йилдан кучга киражаги эълон қилинади.Бу қарор табийки менонит немисларининг ҳаётида салбий роль ўйнарди.Шу боис 1874 -1880 йилларда менонит немисларининг вакиллари Петербургга, подшо ҳузурига бориб, ҳарбий хизматдан озод қилишларини сўрашди.Лекин уларнинг илтимослари рад этилади.

Шу ўринда ҳарбий хизмат ҳақидаги юқоридаги фармон ҳақида алоҳида тўхталиш жоиз.Императорнинг махфий маслаҳатчиси Ф.Гирс Туркистонни тафтиш қилиб, ўлкада 2406000 киши яшашашини, шулардан 1200000 киши эркаклар эканлигини аниқлаганди.Унинг фикрича, шу эркакларни ҳарбий хизмат мажбуриятини юклаш масаласи ғоят қалтис сиёсатдир. Агар ана шу эркаклар ҳарбий хизматга чақирилса, 6 йил ичида ҳарбий техникани юксак маҳорат билан эголловчи жанговар армия вужудга келиб Россиянинг Туркистондаги фаолияти салбий натижа билан тугаши мумкин эди.
Шу боис, император Ф.Гирснинг фикрини инобатга олиб, “Туркистон аҳолисини ҳарбий хизматдан озод қилиш тўғрисида” қарор қабул қилади.

Менонит немислапри эса 6 йил давомида Петербургга қатнай-қатнай ўзлари учун шундай қонунни қабул қилдириша олмаганди.Ана шу факт Русия императори теварагидаги юқори амалдорлар орасида немисларга ишонч бор бўлганлигини кўрсатади.негаки, туркистонликларга қурол тутқазиб ҳарбий хизматга чақиришни хавфли деб билган мустамлакачилар, диний эътиқодига кўра қурол ушлаш умуман мумкин бўлмаган меннонит немисларини армия сафларига жалб қилмоқчи бўлгандилар. Улар немисларни ҳарбий хизматга чақириб, ўз мақсадлари йўлида хизмат қилдирмоқчи бўлишганди.
Бироқ меннонит немислари, катта имтиёзлар яратиб берилганига қарамай, бу гал ҳам эътиқодларига амал қилиб, ҳарбий хизмат қилишдан бош тортиб яна сарсон-саргардончиликни бошлашга тайёрлана бошладилар.

Шу аснода менонит немислари орасида катта мавқега эга бўлган Янтцен Туркистон генерал-губернатори фон Кауфман билан танишиб қолади.Руслашиб кетган немис зодагони оиласига мансуб бўлган фон Кауфман миллатдошлари бошига тушган ташвишини енгиллаштиришга уринади.Императорга таъсир ўтказа оладиган даражадаги Кауфман Янтценга Туркистонга кўчиб боришни таклиф қилади.Тағин миллатдошларини 25 йил давомида ҳарбий хизматдан озод қилишга ваъда беради.Бу таклиф менонит немислари томонидан 1879 йилда самимий қабул қилинади.

ХАВФ-ХАТАРЛИ ТУРКИСТОН САРИ

1880 йили Самара губерниясидан Туркистон томон худди “Буюк ипак йўли “дан юрган карвонлар сингари, 18 аравадан иборат менонит немислари йўлга чиқишди.10 нафар оила аъзоларидан ташкил топган ушбу карвон 18 октябрда Тошкент яқинидаги Қоплонбекка жойлаштирилади.Орадан бироз вақт ўтиб, бу ерга яна 92 оиладан иборат меннонит немислари кўчиб келишади.Бир гуруҳ немислар эса Бухоро амирлигига қарашли бўлган Зийрабулоқдан паноҳ топишади.

Ана шу пайтда Самарқанда хизмат қилаётган чор генерали Дреш, немислар орасида катта мавқега эга бўлган Янтценга хат ёзади. Генерал ўз мактубида Петро-Александровск (Тўрткўл) даги генерал фон Гроттенҳелм Хива хони Муҳаммад Раҳимхон 11 билан немислар ҳақида суҳбатлашганини ёзганди.Суҳбатнинг асосий мавзуси эса менонит немисларининг Хива хонлигида яшаши ҳақида эди.Мактуб охирида Дреш Хива хони барон Гроттенҳелмнинг таклифига рози бўлганини ёзиб, хон билан музокара олиб бориш учун делегация юборишни маслаҳат берганди.

Генералнинг маслаҳатига амал қилган немислар Янтцен,Риезен,Эп исмли кишилардан иборат вакилларни музокара учун йўллайдилар.

Йўлбошчи билан 4 кишини ташкил қилган вакиллар Петро-Александровск орқали Хивага—хон ҳузурига бориладиган 1000 чақиримлик машаққатли йўлга отланадилар.
Уларни Петро-Александровскда барон фон Гроттенҳелм самимий кутиб олади.Яхшилаб меҳмон қилгач яхши бир таржимонни вакилларга қўшиб Хивага жўнатади.Вакиллар эса қайиқда Амударёдан сузиб ўтиб, 40 чақиримча отда юрганларича Хивага етиб борадилар.Хон ҳам меннонитларнинг вакилларини дўстона кутиб олиб меҳмон қилади. Немисларнинг Хоразмга келишига рози бўлган Муҳаммад Раҳимхон 11, фақат чўчқа боқмасликни илтимос қилади.Хоннинг бу шарти қабул қилинади.Немисларнинг яшаш жойи сифатида эса дарёнинг 160 чақирим қуйи қисмидаги кемалар юрадиган Лавзон канали бўйлари ажратиб берилажаги маълум қилинади.
Музокара яхши натижалар билан тугалланиб, вакиллар ортга кетишади.

ХОРАЗМ — МЕННОНИТ НЕМИСЛАРИНИНГ ПАНОҲИ

Олтмиш оиладан иборат аравалар карвони Зарафшоннинг қуйилиш қисмигача етиб келишади.Бу ерда аравадаги юклар 450 та туяга ортилганича Хоразм сари йўлга тушишади. Йўл машаққатлари ҳақида Херман Янтцен “Хавф-хатарли Туркистонда…” асарида шундай ёзади: “кун сайин иссиқ шундай қиздирардики, асло юриб бўлмасди.Шунинг учун, кундузлари туяларнинг устидаги юкларини тушириб, дам олардик. Сув деярли умуман йўқ эди.Қуёш ғарбга ботаётганда, юклар ортилиб, гоҳ тоғнинг устки, гоҳ пастки қисмидан ва беҳисоб қумтепаликлардан юриб кетаверардик. Кўп аёллар ва болалар туяларнинг устидаги тебранишлар туфайли, кўнгиллари айниб, жуда кўп азоб чекдилар.Кўп кечалар шу аҳволда ўтди”.

Улар шу аҳволда Бухоро амирлигига қарашли Илиқиқ деган жойга келишади.Худди шу жойнинг нарироғидан Амударё оқиб ўтарди.Бу ерда меннонит немисларини тўққиз елканли қайиқда хиваликлар кутиб туришганди.

Улар ана шу тўққиз елканли қайиқда ўн кун дарёда оқим бўйлаб сузиб, Петро-Александровскга етиб келишади.

Оврўпо типидаги бу шаҳарда миллатдошларини генерал фон Гроттенҳелм рафиқаси ва болалари, шунингдек бошқа ҳарбийлар билан кутиб олади.Ўзаро мулоқот она тиллари—немис тилида бўлиб ўтади.

Суҳбат пайтида генерал миллатдошларига Лавзан канали бўйидаги қароргоҳида қурилиш учун керакли нарсаларни харид қилишни маслаҳат беради.Негаки, Петро-Александровскдаги оврўпаликларнинг дўконларида немислар учун асқотадиган қурилиш ашёлари топиларди.Шу тарзда ҳар бир оила эшик, дераза, уларнинг ошиқ-мошиқлари ва мих каби нарсаларни сотиб олишади.

Кейин яна юқоридаги елканли кемаларга жойлашганича, 160 чақирим узоқликдаги Лавзан каналига қараб сузишади.

Ниҳоят, Қипчоқ қишлоғидаги Лавзан канали бўйига етиб келгач ўзларига мос турар жой қуриш учун майдон қидиришади.

Бу ҳақда Херман Янтцен шундай ёзади: “ Лавзан ҳар иккала томонидан баланд дамбалар билан тўсиб қўйилганди.Биз бошпана қуриш учун дамба ортидаги ерларни ўт-ўланлардан тозаладик ва тез орада қишлоқ йўли ёнидан ертўлалар қуришга киришиб кетдик.Томни ёпиш учун ёғоч ва қамиш жуда кўп эди.Ёнилғи, ўтин ҳам етарли эди”.

Немислар фақат ўзларига эмас, балки отларига ҳам озуқа йиғишга, қишда махсус отларни сақловчи отхона қуришга киришадилар.Отхонани қуришда ўзбекларнинг ёрдамидан фойдаланадилар.

Ўзбеклар немисларга ун, гуруч, ёғ, товуқ, тухум каби озиқ-овқат маҳсулотларини ҳам арзон баҳода сотардилар.Х.Янтценнинг ёзишига кўра, “ бир метрча келадиган битта бакра балиғи 25 тийингина турарди, холос”.

Бу пайтда 1883 йилнинг қиш пайти келиб қолганди.Қиш эса немислар учун осойишта ҳолда ўтди.Баҳорда эса баланд бир тепаликка турар жойлар қуриб, атрофини девор билан яхшилаб ўраб олишади.

Бу орада немисларни қўриқлаб туриш учун келган чор армиясининг уч зобити ва бир қоровул, менонитларни Лавзан бўйига ўрнашиб олишди дея Петро-Александровскка қайтиб кетишади.Бироқ соқчилар билан сақланган осойишталик вақтинча эди. Улар кетгач, немислардан 5 чақирим узоқликда жойлашган ёвмут туркманлари тез-тез меннонитлар атрофида пайдо бўлиб туришади.

Бу орада ёз фасли ҳам келиб, айни пишиқчилик дамлари эди.Немислар эккан картошка, помидор каби сабзавот ва мевалар ҳосилга кирганди.Соқчилар йўқлигидан фойдаланган ёвмутлар эса ўғирликка туша бошладилар.Қолаверса, меннонитларда қурол йўқлигини ёвмутлар яхши билардилар.Негаки, қўлларига қурол ушлаш умуман мумкин бўлмаган меннонитлар атрофида буғу, ёввойи тўнғиз, сиртлон, шоғол каби ҳайвонлар изғиб юришарди.

Ўша пайтда меннонитлар бошига тушган оғир кунларни хотирлаб Х.Янтцен кейинчалик шундай ёзганди:
“ Улар аввал отларимизни ўғирлашди. Кейин очиқчасига Абрамнинг ёшгина хотинини ўғирлаб кетмоқчи бўлишди. Хотинини ҳимоя қилишга уринганида, унинг ўзини ўлдириб кетишди.Баъзан улар одамларимизни уйларидан ҳайдаб чиқариб, у ердан ўзларига ёққан нарсаларини олиб кетардилар.Айрим ҳолларда биз ёшлар баъзи эркаклар билан бирга улардан ўзимиз ясаган найзаларимиз ёрдамида ҳимояланишга уринардик.Бундан хабардор бўлган кексаларимиз бундай қилмаслигимизни сўраб,Эп тоғанинг оёғига йиқилиб, ёлворардилар”.

Кексалар эса, ёшларга эътиқодларига амал қилиб қурол ишлатишдан воз кечишни талаб қилардилар.Ёвмутларнинг таъқибу-тазйиқлари эса меннонитларни оғир аҳволга солиб қўйганди. Ҳатто, йигирмата оила Хива хонлигидаги паноҳдан воз кечиб, Америкага кетишга тайёргарлик кўра бошлайдилар.

Ана шундай таҳликали кунларнинг бирида Қипчоқ қишлоғидаги тўқайзорда ов қилгани кичик отряди билан казак зобити келади.у менонитларнинг хомушлиги сабабини билгач, хивалик аскарларни бу ерга юборишга ваъда беради.

Ов тугаб казак зобити жўнаб кетгач менонитлар ҳузурига Хивадан аскарлар келади.Аскарларга хоннинг вазири Қосим девон бошчилик қиларди. Вазир менонитлар ҳаёти билан танишаркан, немис усталари ясаган ҳунармандчилик буюмларини кўриб ҳайрон қолади. Юксак дид билан оврўпача ясалган буюмлар вазирга хоннинг сўзларини эслатганди. Негаки, Муҳаммад Раҳимхон 2 Петербургга борганида шунақа буюмларни саройда кўриб, паркетли бинога эга бўлишни истаган ва пойтахтдан қайтгач бу воқеани вазирларига ҳикоя қилиб берганди.

Хоннинг орзуси немислар туфайли ушалиши, қолаверса шундай бўлган тақдирда ўзи ҳам хон олдида юксак мавқега кўтарилишини билган Қосим Девон немис усталарини Хивага юборади.

Лавзан канали бўйидан Хивагача бўлган 150 чақирим йўлни отда юриб чарчаган усталарни хоннинг ўзи самимий кутиб олади. Усталар хонга ўзларининг ясаган тикув қутисини совға қилишади. Ёғочни яхшилаб ишлаб, устага юмшоққина пахта билан полировка ёрдамида сайқал берилган бу қути хонга Петербургни эслатади. Хон бундан жудаям хурснд бўлади. Қосим Девондан немисларнинг Қипчоқ қишлоғидаги ёвмутлар ҳужумидан кейинги вайрона ҳолга келган ҳаётини эшитиб, уларни акасининг Оқмачитдаги боғига кўчирмоқчи эканлигини айтади. Ёвмутлар ҳужумидан хотиржамлигини йўқотган немис усталари бу таклифга бажонидил рози бўлишади.

ОҚМАЧИТДАГИ ҲАЁТ

Хива шаҳридан 15 чақирим жануби-ўарқда жойлашган Оқмачит қишлоғига 1883 йилда Лавзан канали бўйидан немислар кўчиб келишди. Кўчиш икки ҳафта давом қилди. Катта ғилдиракли юзлаб араваларда немисларнинг жамики юклари, ҳатто ёғоч ва қамишларгача олиб келинади. Извошчилар Оқмачитлик деҳқонлар эди.

Шу тариқа немислар Оқмачитга келиб ўрнашиб олдилар. Бу немисларнинг Хоразмдаги сўнгги яшаш жойлари эди. Негаки, немислар энди хоннинг назарига тушган инсонлар эди.

Аста-секин хоннинг окасига тегишли ўрик ва шафтолидан иборат боғида немис уйлари барпо бўла бошлади. Тез орада ушбу боғнинг тўрт томонида оврўпача уйлар қад кўтарди. Унинг ўртасидаги катта майдонда эса черков, мактаб ва ўқитувчилар хонаси қурилади.

Ўн тўртта уста эса Хивадаги Нуриллабой саройида паркетли пол ясашни бошлаб юборадилар. Петро-Александровскдан келтирилган пардоз локи ва қуруқ ёғоч ёрдамида Нуриллабойдаги ишлар беш ойда тугалланади. Немислар фақат Нуриллабойдагина эмас, балки Хивадаги кўплаб оврўпача уйларнинг деразалари, печка ва пештоқларини, 1908-1912 йилларда барпо қилинган почта, телеграф, касалхона ва бошқа иншооатларни қуришда ҳам иштирок қилдилар.

017

Чор Русиясининг генерал-майори М.Н.Галкиннинг “Военно-статическое описание Хивинского оазиса” китобида ёзилишича, “ Оқмачитлик немислар воҳада деҳқончилик билан бирга темирчилик, дурадгорлик, слесарлик, бўёқчилик ишлари билан шуғулланадилар. АҚШ ва Германиядан келтирилган пахта тозалаш заводи дастгоҳлари ва жинларни юргизиш ҳамда ремонт қилиш ҳам уларнинг зиммасида эди” ( Т, 1903 йил).

Жумладан, 1889 йилнинг декабрида асос солинган Янги Урганч пахта-ёғ заводи ҳам немислар номи билан боғлиқдир. 1910 йилга келиб уни ака-ука Крафтлар ўз қарамоғига олишган. Оқмачитдаги немислардан ташкил топган ремонтчи-слесарлар, усталар гуруҳи эса Гурлан, Янги Урганч, Хивадаги пахта тозалаш заводларини таъмирлаб турганлар.

Немис аёллари эса хон қариндошлариникида рўзғор юмушларини бажаришга ёрдамлашган. Қизил тусдаги зотдор сигирларни соғиш ва қайта ишлаб, ёғ, қаймоқ, пишлоққа айлантириш ҳам немис аёлларининг зиммасида бўлган. Сутни қаймоқ ва ёғга ажратадиган сепараторни ҳам илк бор Хоразмда немис аёллари ишлатишган. Ўзларини тўлиқ сут маҳсулотлари билан таъминлаган немислар эҳтиёждан ортиғини маҳаллий халққа сотганлар.

Деҳқончиликка ихлос қўйган бир гуруҳ немислар эса қишлоқдаги қўриқ ерларни ўзлаштириш билан шуғулланган.Картошка, карам, помидор, лавлаги, бақлажон, бодринг каби экинлардан юқори ҳосил олишган. Картошка, помидор ва бақлажон экишни эса хоразмликлар немислардан ўрганишган.

Қишлоқдаги боғлар эса олма, анор, беҳи, ўрик каби мевали, чеккароқда бўлса терак, тол, гужум, эман каби манзарали дарахтлар билан янада чирой очган.Немислар қурилиш ашёлари сифатида ана шу эман, гужум, терак ва толларни ишлатишган.

Улар шунингдек, чорвачилик ва деҳқончилик, ҳунармандчилик, боғдорчилик билан машғул бўлибгина қолмай болаларини ўзлари ташкил этган немис мактабларида ўқитишган.Мактаб тагида ертўла бўлган.Ертўлада эса қишга ўтин, ёқилғи сақлаб қўйилган.Парталар бўлса ёғочдан ишланган бўлиб, ҳар бири 6 нафар ўқувчи учун мўлжалланган.Шунингдек, мактабда кутубхона ҳам мавжуд бўлган.

090Кутубхонада илму-фан билан шуғулланишлари учун шарт-шароит етарли бўлган. Ҳатто, Хоразмга илк бор фотографиянинг кириб келиши ҳам оқмачитлик немислар билан боғлиқ.Ўзбек фотографияси ва киносининг отаси ҳисобланмиш Худойберган Девонов (1879-1938) ҳам Оқмачитлик Вильгелм Пеннерга шогирд тушган ҳолда фаолиятини бошлаган.

Ана шу фактларнинг ўзиёқ Оқмачитлик немисларнинг Хоразм тараққиётида сезиларли ва ўзига хос ўринга эга бўлганини кўрсатади. Дастлаб кўчиб келган йили—1883 йилда 40 оиладан иборат меннонит немислари Оқмачит қишлоғини 20 аср бошларида Оврўпача шаҳарга айлантирадилар.

ЎЗМАРДАВ архивдаги “Хива тобеъининг кулли ахборотининг рўйхати” номли ҳужжатда (125 рақамли) орқали биз 1910 йилда Оқмачитдаги немислар сони қанча эканини билиб оламиз. 1910 йил 16 декабрда тузиб бўлинган ушбу ҳужжатда 137 нафар немис миллатига мансуб фуқаро яшагани қайд этилган.

Орадан йиллар ўтиб, бу рақам 1930 йилларда анча ортди.Унгача эса бутун дунёдаги сингари Чор Русиясининг мустамлакаси бўлган Хива хонлигида ҳам қатор ўзгаришлар рўй берди. Немислар 1916 йилдаги халқ қўзғолони, 1917 йилдаги сиёсий жараёнларда ҳам иштирок этмадилар. Шунингдек, 1920 йилдан 1924 йилгача фаолият кўрсатган ХХР даврида ҳам Оқмачитда сокин ҳаёт кечирдилар.

Меннонит немисларининг Оқмачитдаги 1937 йилгача бўлган ҳаётини биз асосан уларни кўрган кишиларнинг фикрларидан билиб олишимиз мумкин.
1937 йили Хоразмга келган журналист Абул Бозоровнинг сафарномаси орқали Оқмачитдаги немисларнинг 20 аср бошларидан то 1937 йилгача бўлган фаолиятини кузатамиз. Райком вакили кузатуида Оқмачитда бўлган Абул Бозоров немисларнинг ҳаётини шундай тасвирлайди: “ Биноларнинг пештоқларида уларнинг қурилган саналари йирик ҳарф ва рақамлар билан ўйма усулда ёзиб қўйилган.Биноларга бежирим зинапоялардан кўтарилиб кирасиз.Кираверишда 8-10 қадам узунликда кенг йўлак, чап томонида ромлик ойналар, ўнг томонида силлиқ девор ялтираб туради. Бунда уст бош ва оёқ кийимлар қўйиладиган ўринлар бор. Ичкарида кенг зал, унга атрофдаги бўлма деразалардан ҳам, шифтда учбурчак шаклида кўтарилиб ишланган тепа деразадан ҳам ёруғлиқ киради. Уй саҳнига тахта тўшалган бўлиб, унинг остида бир неча бўлмалардан иборат тагхона мавжуд.Бу салқин бўлмалар омбор вазифасини бажараркан.Хоналарда шкаф, гардероб ва диванларнинг ўрни кўриниб турибди, баъзиларида қишлик кийимлар, оила аъзоларининг суратлари ҳам қолган.Кўпчилик уйлардаги девор, поллари ҳар ер-ҳар еридан кўчириб олинган. Айтишларича бу ердан тилла-жавоҳирлар излашган.Шаҳарчада касалхона, мактаб, кутубхона, болалар ўйнайдиган майдончалар, театр саҳнаси, рақс майдони, дўконлар мавжуд.Ҳамма-ҳаммаси режа билан қурилган.Ҳар оила кўпдан-кўп ёзув-чизув қуроллари ва хонаки кутубхонасига эга бўлган.Шаҳар чеккасида эса турли устахоналар, мўъжаз корхоналар, шунингдек вино заводи ҳам бўлган, дейишади.Шаҳар қўрғонлар билан ўралган бўлиб, чекка тарафдаги дарвозаларни қуролли соқчилар қўриқлашган.

Қўрғон ташқарисидаги боғларда олма, анор, беҳи, ўрик, ёнғоқ, тут, жийда каби мевали, чекка тарафларда эса терак, қайрағоч, манзарали эман дарахтлари ўсиб турган.Қурилишлар ва мебел ясашга фақат ўзлари ўстирган ёғочларни ишлатишган.Мебеллари ўта сифатли.Ростини айтганда, немислар шаҳарчасидан мусодара қилинган шкаф, стол, стул, диван ва бошқа жиҳозларни округнинг бошқа жойларида ҳам кўриш мумкин.

Шаҳарчада ҳафтада бир кун бозор бўлган.Унга фақат ўша куни четдан саноқли кишилар киритилган.Гўшт, ёғ, ғалла, асал, мева ва бошқа маҳсулотлар, йирик майда моллар жуда арзон нархда сотилган.Кейинчалик маҳаллий амалдорлар ва фуқароларнинг илтимоси билан немислар Хива бозорига ҳам қатнай бошлашган.Улар келтирган сифатли ва зотдор моллар эса бир зумда харид қилинган. Немислар тайёрлаган винолар Самарқанд, Тошкент заводларининг маҳсулотлари билан рақобатлашган.Ертўлаларда 30-40 йиллик шароблар сақланган.Немислар чорва наслини яхшилаб, мўл ва арзон маҳсулотлар етиштирганлар, паррандачилик, асларичилик бобида ҳам уларга рақобатчи топилмаган.

…. Кўл бўйидаги чорбоғдан чиқиб, ферма томон кетаяпмиз.Устига беда, пичан ғарамлари босилган катта айвон рўпарасидан чиқдик.Бу ёзги молхона.Ости кенг ертўлада эса қиш пайтлари мол боқилар экан.Икки табақалик катта эшикдан ертўлага кирамиз. Рўпарамизда узунлиги 120-150 метр келадиган улкан оғилхона пайдо бўлди.Ичида тўрт қаторлик охурлар ўрнатилган.Кираверишдаги чап томонда деразалар ёнида идоралардагидек росмана стол, стул, девор тарафда эса ажойиб диван турибди.Стол устида журнал, ҳужжатлар, ҳисобчўт.Диванда бошларига қора цилиндр, устига фрак ва оёғига лакланган қора туфли кийган икки немис ўтирибди.

Булардан бири Оллаберган Давлатёров бўлиб, ўзбекчани мутлақо билмас, немисча сўзлар, рус тилида камдан кам гапиради.Иккинчиси Райим Раҳмонбоев эса ўзбек, немис, рус тилларида яхши сўзлай оларди.Раҳмонбоевнинг айтишича, уни ёшлигида отаси ночорликдан хизматкор қилиб берган.Оллаберганни эса кимдир чақалоқлигида қўрғон ичида қолдириб кетган.

Болани немислар ўз бошлиқларига тобширганлар.Қўрғон оқсоқоли ҳар иккала болани ўқитиб, ҳунар ўргатиб, катта қилган ва ишлатган, уйлантириб, уйли-жойли қилган”.
Бухоролик Абул Бозоров меннонит немислар Хоразмдан кўчириб келтирилгандан сўнг Оқмачитга келганди.

Меннонитларнинг Оқмачитдан кўчирилиши ҳақида эса Хивалик кекса муаллим Қозоқ Ҳожи ўғли шундай ҳикоя қилади:
—“Мен улар яшаган шаҳарчани, қаълани кўриб ҳайрон қолганман.Улар ташқарида ҳеч ким билан алоқа қилмай, борди-келдиси бўлмай, ҳеч кимдан моддий ёрдам сўрамай бу шаҳарни қандай бунёд қилишган.

044… Бир куни шу ерлик кишилардан бири немисларнинг бошлиғи Отабой(Отто) оқсоқол яшаган уйни кўрсатиб: “Бу ер қабулхона бўлган. Отто немисни ҳурмат қилиб, унга ўзбекча Отабой дея исм қўйгандик. Отабой немис ҳамюртлари жўнашининг охирги кунигача туриб, иморатлар, жиҳозлар, мол-мулкларни ҳукумат комиссиясига тобшириб кетган” деди.Кўчирилишига келсак, 1937 йилда Хива туманидаги Пишканик қишлоғида янги очилган шўро мактабининг бешинчи синфида ўқир эдим. Мактабимиз олдидан катта Оқмачит-Хива йўли ўтарди.Шу йили Оқмачит немисларини бошқа жойга кўчиришармиш, деган гап тарқалди.Ҳақиқатан ҳам шундай бўлди.Бир куни немисларнинг от-араваси, мол-мулкини жамоа хўжалигига тобшириб, ўзларини пиёда, миршаблар қуршовида саф қилиб Хива қаъласи томон олиб ўтишди.Уларни кўриш учун йўл бўйига чиққанимизда миршаблар бизни қувиб юборишди.

Янглишмасам, 1958-60 йиллар бўлса керак.оқмачитдаги қариндошимиз, ўқитувчи Самандар ака Қаландаровнинг уйида тўй бўлаётганда икки нотаниш эркак ва бир аёл ташриф буюрди.Улар бизга нотаниш тилда гапиришди.Кейин билсак, улар Оқмачитдаги немисларнинг фарзандлари экан.Улар шундай дейишди: “ Ота-онамиз қариб қолишди.Биздан ўзбек биродарлардан, Оқмачитдан хабар олинг” деб юборишди.

Маълум бўлишича, немислар Оқмачитда яшаганида, улардан бири шу ерлик Эгам отадан қарз олган экан. Ҳалиги келганлардан бири, қарз олганлардан бирининг фарзанди бўлиб, қарзни олиб келган экан”.

Ҳа, немислар ҳақида улардан шундай ёрқин хотиралар қолган.Айниқса, немисларнинг Хоразм шевасида бемалол сўзлаша олганликлари, таклиф қилинган барча тўй-маъракаларда қатнашганликлари, ижтимоий муносабатларда қарз бериш-олиш умумқоидаларига қаътий амал қилганликлари, уюшқоқ ва иқтидорли бўлган немисларнинг ҳар нарсани ўз мавриди, муддатида пухта бажаришга одатланишгани, Қорақум этакларида қисқа бир фурсат ичида оврўпача типдаги шаҳарчага асос солганликлари ҳам ҳануз эсланади.Шунингдек, айнан немислар туфайли воҳаликлар картошка, карам, лавлаги, бодринг, помидор, бақлажон каби тансиқ экинлар парваришини ўрганишган.

Меннонит немисларининг Оқмачитдан кўчирилишига сабаб, тузилаётган колхозларга киришни, болаларини шўро мактабига беришни ҳоҳламай, якка деҳқон бўлиб ишлаб, болаларини ўзларининг мактабларида ўқитишгани эди.
Хоразмдан мажбурий кўчирилган меннонит немислари Тожикистонда қурилаётган Вахш сув омбори қурилишига юборилади.Кейинчалик улар Россияга, у ердан эса Канада, Германия ва АҚШга кўчиб кетишади.

ХЕРМАН ЯНТЦЕННИНГ НОЁБ АСАРИ

Тарихни ўрганишда археологик ва этнографик маълумотлар ва архив манбалари қанчалик муҳим роль ўйнаса, мавзуга тегишли бўлган даврда яшаган муаллифнинг ёзиб қолдирган асари ҳам шунчалик аҳамиятга эга. Албатта ҳар қандай манба, танқидий қараш ва бошқа манбалар билан таққослаш натижасидагина ҳаққоний хулоса чиқаришга ундайди.

1988 йилда Швейцариянинг “Бруннен” нашриётида немис тилида нашр қилинган Херман Янтценнинг “Хавф-хатарли Туркистонда: мусулмонлар орасидаги ҳаёт” номли китоби ҳам ана шундай муҳим аҳамиятга эга бўлган манбалардан.Ушбу асар нафақат немислар учун, балки Туркистон халқлари учун ҳам тарихни ҳаққоний ўрганишда алоҳида хизматлар қилади. Негаки, асар муаллифи оврўпалик бўлгани учун ҳам, шарқ халқлари ҳаётини ўз нигоҳи билан кузатади. Қолаверса, асар муаллифнинг кўрган кечирган машаққатли ҳаётининг солномаси ҳамдир.

Муаллиф меннонит немисларнинг Россияга кўчиб келганидан кейин—1866 йилнинг 22 майида Самара губерниясининг Хенсау қишлоғида туғилади. Унинг отаси Янтцен миллатдошлари орасида катта мавқега эга бўлган. 180 гектар ери, шахсий тегирмони бўлиб, уйида 3 нафар рус хизматкори яшаб, улар Янтценлар оиласига рус тилини ўргатишган.

Херман ҳам ана шу хизматкорлар ёрдамида рус тилини ўрганади. Хива хонлигига келгач эса, Хоразм шевасини ҳам ўрганиб, Қуръони Каримни мутоаала қила бошлайди. Бу пайтда у 17 ёшда эди.Ёш бўлишига қарамай хон саройида таржимонлик қилади.

Маҳаллий аҳоли ўртасида Ямин оға номи билан машҳур Херман 1890 йил хотини ва икки фарзанди билан Авлиёота(ҳозирги Жамбул) га кўчиб кетади. Орадан 28 йил ўтиб у Оқмачитдаги биродарларини кўриш учун Хоразмга қайтиб келади. Хиванинг янги хони, Херманнинг эски ошнаси Саид Абдуллахон уни самимий кутиб олади ва ўз расмига дастхат ёзиб совға қилади.

Чор Русиясининг ҳудудларида ҳокимиятни эгаллаган большевиклар унинг фаолиятини таъқиқлаб 3 маротаба ўлимга ҳукм қилишади. У ўз асарининг “Большевиклар орасида2 қисмида ана шу таҳликали дамларни қаламга олади.

1923 йилга келиб эса таъқибу тазйиқлар натижасида фарзандлари ва қариндошларини Туркистонда қолдириб, хотини билан Германияга қочишга мажбур бўлади.
Унинг кейинчалик ёзган юқоридаги асари ана шу таҳликали ва хавф-хатарли Туркистонда кечирган дамларини эслаб ёзилган.

Муаллиф асарида Туркистондаги,Хива хонлигидаги кўрган –билганлари, халқнинг яшаш тарзи ва уларнинг немисларга бўлган муносабатини ҳаққоний ёритишга уринади.Айниқса, Х.Янтценнинг асаридан Хива хонлигидаги табиат тасвирлари, иқтисодий вазият ҳақидаги лавҳалари алоҳида хусусиятга эга.

Муаллифнинг асарнинг “ ёвмутлар орасида” дея номланган 4-бобида, Петро-Александровскдан Лавзан канали бўйига Амударё орқали сузганларидаги воқеани тасвирларкан, бизга бугун муҳим бўлган хонликнинг ҳайвонот олами ҳақида шундай ёзади: “Кеч кириб қолганида, соҳилнинг бирор қулайроқ ерида тўхтардик, чунки ҳар иккала томонимиз шоғол, тулки ва ёлдор бўрилар ўлжа қидириб юрадиган тим қоронғи тўқай билан қопланганди. Ҳоҳлаганлар қайиқ саҳнида, қолганлар эса соҳилда ухлардилар.Албатта, бундай пайтда ҳайвонларни қўрқитиш учун, катта олов ёқиб қўярдик. Шундай бўлса-да, улар увиллашиб, чийиллашиб ҳеч кимни тузуккина ухлагани қўйишмасди”.

Яна шу бўлимнинг Лавзонга ўрнашиб олганларидан кейинги воқеа тафсилоти ҳикоя қилинаётиб шундай ёзилади: “ Қиш биз учун осойишта ўтди. Фақатгина кечалари аҳён-аҳёнда ёввойи ҳайвонларнинг увиллаб туриши тинчлигимизни бузарди. Ҳар куни атрофимиздан йўлбарснинг овози эшитилиб турарди. Кейинчалик у шундай қўрс бўлиб кетдики, саҳар пайтларида кўча бўйлаб қишлоқнинг ярмигача кириб борадиган бўлди. Бироқ у бизга ҳам, отларимизга ҳам бирор марта ҳужум қилгани йўқ.. Эҳтимол, “ҳайвонлар шоҳи” ҳамиша тўқ юрган бўлсалар керак, чунки ўрмонда ёввойи ҳайвонлар етарли эди-да”.

Демак, ана шу маълумотлардан билса бўладики, Хоразмда илгари тўқайларда турли ҳайвонлар мавжуд бўлган.

Шунингдек, Ҳерман Янтцен асарида ёвмутларнинг қилган ҳужумларини ёзаркан, “ бизнинг қуролсиз эканлигимизни улар жуда яхши билардилар”, дейди.Негаки, уларнинг ёнларида бемалол буғу, ёввойи тўнғиз, сиртлон, шоғол каби ҳайвонлар изғиб юрсаларда, бирорта немис уларга ўқ узмасди. Қолаверса, уларда қуролнинг ўзи йўқ эди.

Ёвмутларнинг ҳужумидан мудоффа учун қўлбола ясалган найза ҳам кекса меннонитларнинг талаби билан йўққа чиқарилади. Кекса Янтцен ёшларга шундай дейди: “Жоҳилликка-жоҳиллик билан жавоб беришдан уялмайсизларми? Ўз эътиқодимизга содиқ қолиб, қўлимизга қурол олмаслик учун, халқимиз мамлакатма-мамлакат сарсон-саргардон бўлиб юрибди. Шунча азоб-уқубатларга чидаб келаяпмизку.Бир зумдаёқ ота-боболаримизнинг эътиқодини йўққа чиқармоқчимисизлар?”

Ҳа, эътиқод туфайли меннонит немислари ватандан воз кечганларича, барқарор ва осойишталик ҳукм сурган ҳудудлардан паноҳ қидиришади. Аксига олиб, Русияда ҳам, Туркистонда ҳам хавф-хатар ҳукмронлик қилган 19 асрнинг охири, 20 асрнинг бошлари эди бу пайтлар. Ғала-ғовурга тўлиқ бу даврдаги меннонит немисларнинг машаққатли ҳаётлари кейинчалик Х.Янцен томонидан қаламга олинди. Унинг бой фактик материалларга тўла асари биз туркистонликлар учун қадрли манбадир.

1883 йилдан 1937 йилгача бўлган 54 йил тарих учун қисқа даврдир. Бироқ ана шу қисқа фурсат ичида немислар Хоразм тарихидан ўзларига хос ва мос жой эгаллашди. Уларнинг ярим асрлик даврда кечирган ҳаётлари давомида маҳаллий халқ билан бўлган муносабатлари ижобий бўлгани қувонарлидир.

Айниқса, немисларнинг деҳқончилик ва чорвачилик соҳаларида, хоразмликлар билан қилган алоқалари натижасида, Хоразм қишлоқ хўжалигида янги тараққиёт даври бошланди.Оқмачитдаги оврўпа типидаги немис шаҳарчаси эса Хоразм савдо ва саноат маркази бўлиб 1937 йилгача равнақ топди. Агар меннонитлар 1937 йилдан кейин ҳам Хоразмда яшаб қолганларида қадимий Хоразмнинг тараққиёт андозаси немисларнинг ҳаракати билан уйғунлашиб кетган ва янги тараққиёт даври бошланган бўларди.

Афсус…афсус бундай бўлмади.Шўро мустамлакачилиги меннонитларни сургун қилди. Бироқ Хоразмликлар немисларнинг Хивада барпо қилган иншоаатларини, Оқмачитдаги боғи, уларнинг чорва ва полизчиликдаги иш услубини тараққий қилдирдилар. Энг асосийси, хоразмликлар немисларнинг самимиятини кўнгилларида асраб қолдилар.

021

021

05
Umid Bekmuhammad
XORAZMDA YASHAGAN … NEMISLAR
08

“Oqmachitdagi bozordan zotdor sigir sotib oldim”, “Penner ishlagan surat zo’r chiqibdi”, “Vil`gelm menga qarz berib turdi”, “Xerman ajoyib duradgor ekan, uning yasagan eshigi sifatli…”xullas, bunday gap-so’zlarni 19 asr oxiri va 20 asrning 37 yillarigacha uzoq Ovro’pada emas, Xiva yoki Urganchda tez-tez eshitish mumkin edi. Chunki, bu davrda Xorazmda nemislar yashashgan.

TAQDIR SO’QMOQLARI

075asroniy dinining annabatizm mazhabidan 16 asrda ajralib chiqqan protestantlik oqimidagi nemislar—mennonit nemislari deb atalgan.Uning ma’nosi itoatgo’ylik degani bo’lib, ular diniy e’tiqodlariga ko’ra qurol ushlab urushlarda qatnashish kabi ishlarni mudhish ish hisoblab, gunoh ataganlar. Shu bois ham ularning taqdiriga vatanni tashlab ketib sarson-sargardonchilikda yurish yozilgandi.

Bu qismat ayniqsa 19 asrning ikkinchi yarmidan boshlab ularni boshqa hududlarga boshladi.Prussiya hukumatining urushga tayyorgarlik ko’rish asnosida mennonit nemislarini ham harbiy xizmatga jalb qilishga urinishi ularning vatanlari –Amrionburgni tashlab ketishga majbur qildi.

Rusiya imperatoriga mennonit nemislaridan tushgan taklif—ularning rus sarhadlariga kirib kelishga ijozat so’rashi ijobiy hal bo’ladi.Ular shu tariqa 19 asrning 60 yillarida Volga bo’ylariga joylashib, nemis qishloqlarini tashkil qilishadi. Nemislarning Rusiyaga kelishi ommaviy ravishda nemis millatiga mansub kishilarning birinchi bor rus sarhadlariga qadam qo’yishi emasdi.Bu hol ancha ilgariroq—Ekaterina 2 ning podsholigi davridan boshlangandi.

Asli nemis millatiga mansub bo’lgan Yekaterina 2(1729—1796) Rusiya chiqqan 1762 yildan boshlab rus
sarhadlariga Ovro’padan ko’plab nemislar ommaviy ravishda ko’chib kela boshlashdi.

Hatto Yekateina 2 1763 yil 22 iyulda maxsus manifest e’lon qilib, xorijliklarning Rusiyaga ommaviy ravishda ko’chib kelishi rasmiylashtirishini ma’lum qildi. Shu farmonga ko’ra xorijliklar qaerda yashashni istashsa, o’sha joydan maxsus yer ajratib beriladigan bo’ldi.Ular o’n yil davomida soliqlardan ozod qilindilar.Har bir ko’chib kelgan xonadonga 30 desyatina yer mulk sifatida berildi.Ana shu kabi imtiyozlar tufayli Sharqiy Prussiyadagi ko’plab nemis oilalari Rusiyaning Chernigov, Odessa, Saratov, Samara, Vrornej guberniyalari,peterburg shahri atroflariga ko’chib kela boshladilar.Shu tarzda Rossiyada sohibi nemis bo’lgan “Genrix Bil`fel`d”, “Karl Shtreyba”, “Krauze Shtraux”, “Georg Frik”, “Yakob Neyfel`d”, “ mitrepol`” kabi firmalar faoliyat ko’rsata boshladi.Ular shu tarzda 18-19 asrlarda Ural konlari, Sibir` o’rmonlari,Kavkaz neftining ham xo’jayinlariga aylandilar.

Qolaversa, romanovlar sulolasi rusiya taxtini boshqarishda nemis dvoryanlariga suyanib siyosat yurgizishganlar.Imperatorlarga ham ko’proq xorijlik yoki rus dvoryanidan boshqa xorijlik yoki rus dvryanidan nemis dvoryani o’z ta’sirini ko’proq o’tkazaolgan.

Ana shu tarzda Rusiyada faoliyat ko’rsatayotgan nemislar safiga menonit millatdoshlari kelib qo’shilishdi.Bu paytda Rusiya sarhadlari Turkiston tomon kengayotgan davr edi.
Rusiyaning ikki boshli burgut tasviri tushirilgan bayrog’i Boltiqbo’yidan to Kavkaz cho’qqilarigacha,Sibir` o’rmonlari-yu, Ukraina dashtlarida hilpiraganicha turardi.

1853 yili Qo’qon xonligiga qarashli Oqmachitning Rusiya tomonidan istilo qilinishi bilan Turkistondagi xonliklarni bo’ysundirishga harakat boshlandi.Rusiya armiyasining shiddat bilan qilgan janug-jadallari natijasida birin-ketin Buxoro amirligi va Xiva xonligi Rusiyaning mustamlakasiga aylandi. Shu tariqa Rusiya aholisi ruslardagi ko’p tug’ilish tufayli emas, balki bosib olingan o’lkalarning aholisi hisobiga ko’paya boshladi. Rusiya aholisi Pyotr 1 davrida 15 million bo’lsa, istilochilik harakatlari avjiga chiqqan 1871 yili 77 millionga yetdi.

Ana shu 77 million aholi orasida o’z urf-odatlari, diniy e’tiqodlariga amal qilib Rusiyada yashayotgan mennonit nemislari ham bor edi.

Biroq ularning Rusiyadagi barqaror hayoti 1874 yilda buzildi.O’sha yili Rusiyadagi barcha dindagi erkaklarni harbiy xizmatga jalb qilish to’g’risida qonun qabul qilinib, qonun 1880 yildan kuchga kirajagi e’lon qilinadi.Bu qaror tabiyki menonit nemislarining hayotida salbiy rol o’ynardi.Shu bois 1874 -1880 yillarda menonit nemislarining vakillari Peterburgga, podsho huzuriga borib, harbiy xizmatdan ozod qilishlarini so’rashdi.Lekin ularning iltimoslari rad etiladi.

Shu o’rinda harbiy xizmat haqidagi yuqoridagi farmon haqida alohida to’xtalish joiz.Imperatorning maxfiy maslahatchisi F.Girs Turkistonni taftish qilib, o’lkada 2406000 kishi yashashashini, shulardan 1200000 kishi erkaklar ekanligini aniqlagandi.Uning fikricha, shu erkaklarni harbiy xizmat majburiyatini yuklash masalasi g’oyat qaltis siyosatdir. Agar ana shu erkaklar harbiy xizmatga chaqirilsa, 6 yil ichida harbiy texnikani yuksak mahorat bilan egollovchi jangovar armiya vujudga kelib Rossiyaning Turkistondagi faoliyati salbiy natija bilan tugashi mumkin edi.
Shu bois, imperator F.Girsning fikrini inobatga olib, “Turkiston aholisini harbiy xizmatdan ozod qilish to’g’risida” qaror qabul qiladi.

Menonit nemislapri esa 6 yil davomida Peterburgga qatnay-qatnay o’zlari uchun shunday qonunni qabul qildirisha olmagandi.Ana shu fakt Rusiya imperatori tevaragidagi yuqori amaldorlar orasida nemislarga ishonch bor bo’lganligini ko’rsatadi.negaki, turkistonliklarga qurol tutqazib harbiy xizmatga chaqirishni xavfli deb bilgan mustamlakachilar, diniy e’tiqodiga ko’ra qurol ushlash umuman mumkin bo’lmagan mennonit nemislarini armiya saflariga jalb qilmoqchi bo’lgandilar. Ular nemislarni harbiy xizmatga chaqirib, o’z maqsadlari yo’lida xizmat qildirmoqchi bo’lishgandi.
Biroq mennonit nemislari, katta imtiyozlar yaratib berilganiga qaramay, bu gal ham e’tiqodlariga amal qilib, harbiy xizmat qilishdan bosh tortib yana sarson-sargardonchilikni boshlashga tayyorlana boshladilar.

Shu asnoda menonit nemislari orasida katta mavqega ega bo’lgan Yanttsen Turkiston general-gubernatori fon Kaufman bilan tanishib qoladi.Ruslashib ketgan nemis zodagoni oilasiga mansub bo’lgan fon Kaufman millatdoshlari boshiga tushgan tashvishini yengillashtirishga urinadi.Imperatorga ta’sir o’tkaza oladigan darajadagi Kaufman Yanttsenga Turkistonga ko’chib borishni taklif qiladi.Tag’in millatdoshlarini 25 yil davomida harbiy xizmatdan ozod qilishga va’da beradi.Bu taklif menonit nemislari tomonidan 1879 yilda samimiy qabul qilinadi.

XAVF-XATARLI TURKISTON SARI

1880 yili Samara guberniyasidan Turkiston tomon xuddi “Buyuk ipak yo’li “dan yurgan karvonlar singari, 18 aravadan iborat menonit nemislari yo’lga chiqishdi.10 nafar oila a’zolaridan tashkil topgan ushbu karvon 18 oktyabrda Toshkent yaqinidagi Qoplonbekka joylashtiriladi.Oradan biroz vaqt o’tib, bu yerga yana 92 oiladan iborat mennonit nemislari ko’chib kelishadi.Bir guruh nemislar esa Buxoro amirligiga qarashli bo’lgan Ziyrabuloqdan panoh topishadi.

Ana shu paytda Samarqanda xizmat qilayotgan chor generali Dresh, nemislar orasida katta mavqega ega bo’lgan Yanttsenga xat yozadi. General o’z maktubida Petro-Aleksandrovsk (To’rtko’l) dagi general fon Grottenhelm Xiva xoni Muhammad Rahimxon 11 bilan nemislar haqida suhbatlashganini yozgandi.Suhbatning asosiy mavzusi esa menonit nemislarining Xiva xonligida yashashi haqida edi.Maktub oxirida Dresh Xiva xoni baron Grottenhelmning taklifiga rozi bo’lganini yozib, xon bilan muzokara olib borish uchun delegatsiya yuborishni maslahat bergandi.

Generalning maslahatiga amal qilgan nemislar Yanttsen,Riezen,Ep ismli kishilardan iborat vakillarni muzokara uchun yo’llaydilar.

Yo’lboshchi bilan 4 kishini tashkil qilgan vakillar Petro-Aleksandrovsk orqali Xivaga—xon huzuriga boriladigan 1000 chaqirimlik mashaqqatli yo’lga otlanadilar.
Ularni Petro-Aleksandrovskda baron fon Grottenhelm samimiy kutib oladi.Yaxshilab mehmon qilgach yaxshi bir tarjimonni vakillarga qo’shib Xivaga jo’natadi.Vakillar esa qayiqda Amudaryodan suzib o’tib, 40 chaqirimcha otda yurganlaricha Xivaga yetib boradilar.Xon ham mennonitlarning vakillarini do’stona kutib olib mehmon qiladi. Nemislarning Xorazmga kelishiga rozi bo’lgan Muhammad Rahimxon 11, faqat cho’chqa boqmaslikni iltimos qiladi.Xonning bu sharti qabul qilinadi.Nemislarning yashash joyi sifatida esa daryoning 160 chaqirim quyi qismidagi kemalar yuradigan Lavzon kanali bo’ylari ajratib berilajagi ma’lum qilinadi.
Muzokara yaxshi natijalar bilan tugallanib, vakillar ortga ketishadi.

XORAZM — MENNONIT NEMISLARINING PANOHI

Oltmish oiladan iborat aravalar karvoni Zarafshonning quyilish qismigacha yetib kelishadi.Bu yerda aravadagi yuklar 450 ta tuyaga ortilganicha Xorazm sari yo’lga tushishadi. Yo’l mashaqqatlari haqida Xerman Yanttsen “Xavf-xatarli Turkistonda…” asarida shunday yozadi: “kun sayin issiq shunday qizdirardiki, aslo yurib bo’lmasdi.Shuning uchun, kunduzlari tuyalarning ustidagi yuklarini tushirib, dam olardik. Suv deyarli umuman yo’q edi.Quyosh g’arbga botayotganda, yuklar ortilib, goh tog’ning ustki, goh pastki qismidan va behisob qumtepaliklardan yurib ketaverardik. Ko’p ayollar va bolalar tuyalarning ustidagi tebranishlar tufayli, ko’ngillari aynib, juda ko’p azob chekdilar.Ko’p kechalar shu ahvolda o’tdi”.

Ular shu ahvolda Buxoro amirligiga qarashli Iliqiq degan joyga kelishadi.Xuddi shu joyning narirog’idan Amudaryo oqib o’tardi.Bu yerda mennonit nemislarini to’qqiz yelkanli qayiqda xivaliklar kutib turishgandi.

Ular ana shu to’qqiz yelkanli qayiqda o’n kun daryoda oqim bo’ylab suzib, Petro-Aleksandrovskga yetib kelishadi.

Ovro’po tipidagi bu shaharda millatdoshlarini general fon Grottenhelm rafiqasi va bolalari, shuningdek boshqa harbiylar bilan kutib oladi.O’zaro muloqot ona tillari—nemis tilida bo’lib o’tadi.

Suhbat paytida general millatdoshlariga Lavzan kanali bo’yidagi qarorgohida qurilish uchun kerakli narsalarni xarid qilishni maslahat beradi.Negaki, Petro-Aleksandrovskdagi ovro’paliklarning do’konlarida nemislar uchun asqotadigan qurilish ashyolari topilardi.Shu tarzda har bir oila eshik, deraza, ularning oshiq-moshiqlari va mix kabi narsalarni sotib olishadi.

Keyin yana yuqoridagi yelkanli kemalarga joylashganicha, 160 chaqirim uzoqlikdagi Lavzan kanaliga qarab suzishadi.

Nihoyat, Qipchoq qishlog’idagi Lavzan kanali bo’yiga yetib kelgach o’zlariga mos turar joy qurish uchun maydon qidirishadi.

Bu haqda Xerman Yanttsen shunday yozadi: “ Lavzan har ikkala tomonidan baland dambalar bilan to’sib qo’yilgandi.Biz boshpana qurish uchun damba ortidagi yerlarni o’t-o’lanlardan tozaladik va tez orada qishloq yo’li yonidan yerto’lalar qurishga kirishib ketdik.Tomni yopish uchun yog’och va qamish juda ko’p edi.Yonilg’i, o’tin ham yetarli edi”.

Nemislar faqat o’zlariga emas, balki otlariga ham ozuqa yig’ishga, qishda maxsus otlarni saqlovchi otxona qurishga kirishadilar.Otxonani qurishda o’zbeklarning yordamidan foydalanadilar.

O’zbeklar nemislarga un, guruch, yog’, tovuq, tuxum kabi oziq-ovqat mahsulotlarini ham arzon bahoda
sotardilar.X.Yanttsenning yozishiga ko’ra, “ bir metrcha keladigan bitta bakra balig’i 25 tiyingina turardi, xolos”.

Bu paytda 1883 yilning qish payti kelib qolgandi.Qish esa nemislar uchun osoyishta holda o’tdi.Bahorda esa baland bir tepalikka turar joylar qurib, atrofini devor bilan yaxshilab o’rab olishadi.

Bu orada nemislarni qo’riqlab turish uchun kelgan chor armiyasining uch zobiti va bir qorovul, menonitlarni Lavzan bo’yiga o’rnashib olishdi deya Petro-Aleksandrovskka qaytib ketishadi.Biroq soqchilar bilan saqlangan osoyishtalik vaqtincha edi. Ular ketgach, nemislardan 5 chaqirim uzoqlikda joylashgan yovmut turkmanlari tez-tez mennonitlar atrofida paydo bo’lib turishadi.

Bu orada yoz fasli ham kelib, ayni pishiqchilik damlari edi.Nemislar ekkan kartoshka, pomidor kabi sabzavot va mevalar hosilga kirgandi.Soqchilar yo’qligidan foydalangan yovmutlar esa o’g’irlikka tusha boshladilar.Qolaversa, mennonitlarda qurol yo’qligini yovmutlar yaxshi bilardilar.Negaki, qo’llariga qurol ushlash umuman mumkin bo’lmagan mennonitlar atrofida bug’u, yovvoyi to’ng’iz, sirtlon, shog’ol kabi hayvonlar izg’ib yurishardi.

O’sha paytda mennonitlar boshiga tushgan og’ir kunlarni xotirlab X.Yanttsen keyinchalik shunday yozgandi:
“ Ular avval otlarimizni o’g’irlashdi. Keyin ochiqchasiga Abramning yoshgina xotinini o’g’irlab ketmoqchi bo’lishdi. Xotinini himoya qilishga uringanida, uning o’zini o’ldirib ketishdi.Ba’zan ular odamlarimizni uylaridan haydab chiqarib, u yerdan o’zlariga yoqqan narsalarini olib ketardilar.Ayrim hollarda biz yoshlar ba’zi erkaklar bilan birga ulardan o’zimiz yasagan nayzalarimiz yordamida himoyalanishga urinardik.Bundan xabardor bo’lgan keksalarimiz bunday qilmasligimizni so’rab,Ep tog’aning oyog’iga yiqilib, yolvorardilar”.

Keksalar esa, yoshlarga e’tiqodlariga amal qilib qurol ishlatishdan voz kechishni talab qilardilar.Yovmutlarning ta’qibu-tazyiqlari esa mennonitlarni og’ir ahvolga solib qo’ygandi. Hatto, yigirmata oila Xiva xonligidagi panohdan voz kechib, Amerikaga ketishga tayyorgarlik ko’ra boshlaydilar.

Ana shunday tahlikali kunlarning birida Qipchoq qishlog’idagi to’qayzorda ov qilgani kichik otryadi bilan kazak zobiti keladi.u menonitlarning xomushligi sababini bilgach, xivalik askarlarni bu yerga yuborishga va’da beradi.

Ov tugab kazak zobiti jo’nab ketgach menonitlar huzuriga Xivadan askarlar keladi.Askarlarga xonning vaziri Qosim devon boshchilik qilardi. Vazir menonitlar hayoti bilan tanisharkan, nemis ustalari yasagan hunarmandchilik buyumlarini ko’rib hayron qoladi. Yuksak did bilan ovro’pacha yasalgan buyumlar vazirga xonning so’zlarini eslatgandi. Negaki, Muhammad Rahimxon 2 Peterburgga borganida shunaqa buyumlarni saroyda ko’rib, parketli binoga ega bo’lishni istagan va poytaxtdan qaytgach bu voqeani vazirlariga hikoya qilib bergandi.

Xonning orzusi nemislar tufayli ushalishi, qolaversa shunday bo’lgan taqdirda o’zi ham xon oldida yuksak mavqega ko’tarilishini bilgan Qosim Devon nemis ustalarini Xivaga yuboradi.

Lavzan kanali bo’yidan Xivagacha bo’lgan 150 chaqirim yo’lni otda yurib charchagan ustalarni xonning o’zi samimiy kutib oladi. Ustalar xonga o’zlarining yasagan tikuv qutisini sovg’a qilishadi. Yog’ochni yaxshilab ishlab, ustaga yumshoqqina paxta bilan polirovka yordamida sayqal berilgan bu quti xonga Peterburgni eslatadi. Xon bundan judayam xursnd bo’ladi. Qosim Devondan nemislarning Qipchoq qishlog’idagi yovmutlar hujumidan keyingi vayrona holga kelgan hayotini eshitib, ularni akasining Oqmachitdagi bog’iga ko’chirmoqchi ekanligini aytadi. Yovmutlar hujumidan xotirjamligini yo’qotgan nemis ustalari bu taklifga bajonidil rozi bo’lishadi.

OQMACHITDAGI HAYOT

Xiva shahridan 15 chaqirim janubi-o’arqda joylashgan Oqmachit qishlog’iga 1883 yilda Lavzan kanali bo’yidan nemislar ko’chib kelishdi. Ko’chish ikki hafta davom qildi. Katta g’ildirakli yuzlab aravalarda nemislarning jamiki yuklari, hatto yog’och va qamishlargacha olib kelinadi. Izvoshchilar Oqmachitlik dehqonlar edi.

Shu tariqa nemislar Oqmachitga kelib o’rnashib oldilar. Bu nemislarning Xorazmdagi so’nggi yashash joylari edi. Negaki, nemislar endi xonning nazariga tushgan insonlar edi.

Asta-sekin xonning okasiga tegishli o’rik va shaftolidan iborat bog’ida nemis uylari barpo bo’la boshladi. Tez orada ushbu bog’ning to’rt tomonida ovro’pacha uylar qad ko’tardi. Uning o’rtasidagi katta maydonda esa cherkov, maktab va o’qituvchilar xonasi quriladi.

O’n to’rtta usta esa Xivadagi Nurillaboy saroyida parketli pol yasashni boshlab yuboradilar. Petro-Aleksandrovskdan keltirilgan pardoz loki va quruq yog’och yordamida Nurillaboydagi ishlar besh oyda tugallanadi. Nemislar faqat Nurillaboydagina emas, balki Xivadagi ko’plab ovro’pacha uylarning derazalari, pechka va peshtoqlarini, 1908-1912 yillarda barpo qilingan pochta, telegraf, kasalxona va boshqa inshooatlarni qurishda ham ishtirok qildilar.

Chor Rusiyasining general-mayori M.N.Galkinning “Voenno-staticheskoe opisanie Xivinskogo oazisa” kitobida yozilishicha, “ Oqmachitlik nemislar vohada dehqonchilik bilan birga temirchilik, duradgorlik, slesarlik, bo’yoqchilik ishlari bilan shug’ullanadilar. AQSH va Germaniyadan keltirilgan paxta tozalash zavodi dastgohlari va jinlarni yurgizish hamda remont qilish ham ularning zimmasida edi” ( T, 1903 yil).

Jumladan, 1889 yilning dekabrida asos solingan Yangi Urganch paxta-yog’ zavodi ham nemislar nomi bilan bog’liqdir. 1910 yilga kelib uni aka-uka Kraftlar o’z qaramog’iga olishgan. Oqmachitdagi nemislardan tashkil topgan remontchi-slesarlar, ustalar guruhi esa Gurlan, Yangi Urganch, Xivadagi paxta tozalash zavodlarini ta’mirlab turganlar.

031Nemis ayollari esa xon qarindoshlarinikida ro’zg’or yumushlarini bajarishga yordamlashgan. Qizil tusdagi zotdor sigirlarni sog’ish va qayta ishlab, yog’, qaymoq, pishloqqa aylantirish ham nemis ayollarining zimmasida bo’lgan. Sutni qaymoq va yog’ga ajratadigan separatorni ham ilk bor Xorazmda nemis ayollari ishlatishgan. O’zlarini to’liq sut mahsulotlari bilan ta’minlagan nemislar ehtiyojdan ortig’ini mahalliy xalqqa sotganlar.

Dehqonchilikka ixlos qo’ygan bir guruh nemislar esa qishloqdagi qo’riq yerlarni o’zlashtirish bilan shug’ullangan.Kartoshka, karam, pomidor, lavlagi, baqlajon, bodring kabi ekinlardan yuqori hosil olishgan. Kartoshka, pomidor va baqlajon ekishni esa xorazmliklar nemislardan o’rganishgan.

Qishloqdagi bog’lar esa olma, anor, behi, o’rik kabi mevali, chekkaroqda bo’lsa terak, tol, gujum, eman kabi manzarali daraxtlar bilan yanada chiroy ochgan.Nemislar qurilish ashyolari sifatida ana shu eman, gujum, terak va tollarni ishlatishgan.

Ular shuningdek, chorvachilik va dehqonchilik, hunarmandchilik, bog’dorchilik bilan mashg’ul bo’libgina qolmay bolalarini o’zlari tashkil etgan nemis maktablarida o’qitishgan.Maktab tagida yerto’la bo’lgan.Yerto’lada esa qishga o’tin, yoqilg’i saqlab qo’yilgan.Partalar bo’lsa yog’ochdan ishlangan bo’lib, har biri 6 nafar o’quvchi uchun mo’ljallangan.Shuningdek, maktabda kutubxona ham mavjud bo’lgan.

Kutubxonada ilmu-fan bilan shug’ullanishlari uchun shart-sharoit yetarli bo’lgan. Hatto, Xorazmga ilk bor fotografiyaning kirib kelishi ham oqmachitlik nemislar bilan bog’liq.O’zbek fotografiyasi va kinosining otasi hisoblanmish Xudoybergan Devonov (1879-1938) ham Oqmachitlik Vil`gelm Pennerga shogird tushgan holda faoliyatini boshlagan.

Ana shu faktlarning o’ziyoq Oqmachitlik nemislarning Xorazm taraqqiyotida sezilarli va o’ziga xos o’ringa ega bo’lganini ko’rsatadi. Dastlab ko’chib kelgan yili—1883 yilda 40 oiladan iborat mennonit nemislari Oqmachit qishlog’ini 20 asr boshlarida Ovro’pacha shaharga aylantiradilar.

O’ZMARDAV arxivdagi “Xiva tobe’ining kulli axborotining ro’yxati” nomli hujjatda (125 raqamli) orqali biz 1910 yilda Oqmachitdagi nemislar soni qancha ekanini bilib olamiz. 1910 yil 16 dekabrda tuzib bo’lingan ushbu hujjatda 137 nafar nemis millatiga mansub fuqaro yashagani qayd etilgan.

Oradan yillar o’tib, bu raqam 1930 yillarda ancha ortdi.Ungacha esa butun dunyodagi singari Chor Rusiyasining mustamlakasi bo’lgan Xiva xonligida ham qator o’zgarishlar ro’y berdi. Nemislar 1916 yildagi xalq qo’zg’oloni, 1917 yildagi siyosiy jarayonlarda ham ishtirok etmadilar. Shuningdek, 1920 yildan 1924 yilgacha faoliyat ko’rsatgan XXR davrida ham Oqmachitda sokin hayot kechirdilar.

Mennonit nemislarining Oqmachitdagi 1937 yilgacha bo’lgan hayotini biz asosan ularni ko’rgan kishilarning fikrlaridan bilib olishimiz mumkin.
1937 yili Xorazmga kelgan jurnalist Abul Bozorovning safarnomasi orqali Oqmachitdagi nemislarning 20 asr boshlaridan to 1937 yilgacha bo’lgan faoliyatini kuzatamiz. Raykom vakili kuzatuida Oqmachitda bo’lgan Abul Bozorov nemislarning hayotini shunday tasvirlaydi: “ Binolarning peshtoqlarida ularning qurilgan sanalari yirik harf va raqamlar bilan o’yma usulda yozib qo’yilgan.Binolarga bejirim zinapoyalardan ko’tarilib kirasiz.Kiraverishda 8-10 qadam uzunlikda keng yo’lak, chap tomonida romlik oynalar, o’ng tomonida silliq devor yaltirab turadi. Bunda ust bosh va oyoq kiyimlar qo’yiladigan o’rinlar bor. Ichkarida keng zal, unga atrofdagi bo’lma derazalardan ham, shiftda uchburchak shaklida ko’tarilib ishlangan tepa derazadan ham yorug’liq kiradi. Uy sahniga taxta to’shalgan bo’lib, uning ostida bir necha bo’lmalardan iborat tagxona mavjud.Bu salqin bo’lmalar ombor vazifasini bajararkan.Xonalarda shkaf, garderob va divanlarning o’rni ko’rinib turibdi, ba’zilarida qishlik kiyimlar, oila a’zolarining suratlari ham qolgan.Ko’pchilik uylardagi devor, pollari har yer-har yeridan ko’chirib olingan. Aytishlaricha bu yerdan tilla-javohirlar izlashgan.Shaharchada kasalxona, maktab, kutubxona, bolalar o’ynaydigan maydonchalar, teatr sahnasi, raqs maydoni, do’konlar mavjud.Hamma-hammasi reja bilan qurilgan.Har oila ko’pdan-ko’p yozuv-chizuv qurollari va xonaki kutubxonasiga ega bo’lgan.Shahar chekkasida esa turli ustaxonalar, mo»jaz korxonalar, shuningdek vino zavodi ham bo’lgan, deyishadi.Shahar qo’rg’onlar bilan o’ralgan bo’lib, chekka tarafdagi darvozalarni qurolli soqchilar qo’riqlashgan.

Qo’rg’on tashqarisidagi bog’larda olma, anor, behi, o’rik, yong’oq, tut, jiyda kabi mevali, chekka taraflarda esa terak, qayrag’och, manzarali eman daraxtlari o’sib turgan.Qurilishlar va mebel yasashga faqat o’zlari o’stirgan yog’ochlarni ishlatishgan.Mebellari o’ta sifatli.Rostini aytganda, nemislar shaharchasidan musodara qilingan shkaf, stol, stul, divan va boshqa jihozlarni okrugning boshqa joylarida ham ko’rish mumkin.

Shaharchada haftada bir kun bozor bo’lgan.Unga faqat o’sha kuni chetdan sanoqli kishilar kiritilgan.Go’sht, yog’, g’alla, asal, meva va boshqa mahsulotlar, yirik mayda mollar juda arzon narxda sotilgan.Keyinchalik mahalliy amaldorlar va fuqarolarning iltimosi bilan nemislar Xiva bozoriga ham qatnay boshlashgan.Ular keltirgan sifatli va zotdor mollar esa bir zumda xarid qilingan. Nemislar tayyorlagan vinolar Samarqand, Toshkent zavodlarining mahsulotlari bilan raqobatlashgan.Yerto’lalarda 30-40 yillik sharoblar saqlangan.Nemislar chorva naslini yaxshilab, mo’l va arzon mahsulotlar yetishtirganlar, parrandachilik, aslarichilik bobida ham ularga raqobatchi topilmagan.

…. Ko’l bo’yidagi chorbog’dan chiqib, ferma tomon ketayapmiz.Ustiga beda, pichan g’aramlari bosilgan katta ayvon ro’parasidan chiqdik.Bu yozgi molxona.Osti keng yerto’lada esa qish paytlari mol boqilar ekan.Ikki tabaqalik katta eshikdan yerto’laga kiramiz. Ro’paramizda uzunligi 120-150 metr keladigan ulkan og’ilxona paydo bo’ldi.Ichida to’rt qatorlik oxurlar o’rnatilgan.Kiraverishdagi chap tomonda derazalar yonida idoralardagidek rosmana stol, stul, devor tarafda esa ajoyib divan turibdi.Stol ustida jurnal, hujjatlar, hisobcho’t.Divanda boshlariga qora silindr, ustiga frak va oyog’iga laklangan qora tufli kiygan ikki nemis o’tiribdi.

Bulardan biri Ollabergan Davlatyorov bo’lib, o’zbekchani mutlaqo bilmas, nemischa so’zlar, rus tilida kamdan kam gapiradi.Ikkinchisi Rayim Rahmonboev esa o’zbek, nemis, rus tillarida yaxshi so’zlay olardi.Rahmonboevning aytishicha, uni yoshligida otasi nochorlikdan xizmatkor qilib bergan.Ollaberganni esa kimdir chaqaloqligida qo’rg’on ichida qoldirib ketgan.

Bolani nemislar o’z boshliqlariga tobshirganlar.Qo’rg’on oqsoqoli har ikkala bolani o’qitib, hunar o’rgatib, katta qilgan va ishlatgan, uylantirib, uyli-joyli qilgan”.
Buxorolik Abul Bozorov mennonit nemislar Xorazmdan ko’chirib keltirilgandan so’ng Oqmachitga kelgandi.

Mennonitlarning Oqmachitdan ko’chirilishi haqida esa Xivalik keksa muallim Qozoq Hoji o’g’li shunday hikoya qiladi:
—“Men ular yashagan shaharchani, qa’lani ko’rib hayron qolganman.Ular tashqarida hech kim bilan aloqa qilmay, bordi-keldisi bo’lmay, hech kimdan moddiy yordam so’ramay bu shaharni qanday bunyod qilishgan.

… Bir kuni shu yerlik kishilardan biri nemislarning boshlig’i Otaboy(Otto) oqsoqol yashagan uyni ko’rsatib: “Bu yer qabulxona bo’lgan. Otto nemisni hurmat qilib, unga o’zbekcha Otaboy deya ism qo’ygandik. Otaboy nemis hamyurtlari jo’nashining oxirgi kunigacha turib, imoratlar, jihozlar, mol-mulklarni hukumat komissiyasiga tobshirib ketgan” dedi.Ko’chirilishiga kelsak, 1937 yilda Xiva tumanidagi Pishkanik qishlog’ida yangi ochilgan sho’ro maktabining beshinchi sinfida o’qir edim. Maktabimiz oldidan katta Oqmachit-Xiva yo’li o’tardi.Shu yili Oqmachit nemislarini boshqa joyga ko’chirisharmish, degan gap tarqaldi.Haqiqatan ham shunday bo’ldi.Bir kuni nemislarning ot-aravasi, mol-mulkini jamoa xo’jaligiga tobshirib, o’zlarini piyoda, mirshablar qurshovida saf qilib Xiva qa’lasi tomon olib o’tishdi.Ularni ko’rish uchun yo’l bo’yiga chiqqanimizda mirshablar bizni quvib yuborishdi.

Yanglishmasam, 1958-60 yillar bo’lsa kerak.oqmachitdagi qarindoshimiz, o’qituvchi Samandar aka Qalandarovning uyida to’y bo’layotganda ikki notanish erkak va bir ayol tashrif buyurdi.Ular bizga notanish tilda gapirishdi.Keyin bilsak, ular Oqmachitdagi nemislarning farzandlari ekan.Ular shunday deyishdi: “ Ota-onamiz qarib qolishdi.Bizdan o’zbek birodarlardan, Oqmachitdan xabar oling” deb yuborishdi.

Ma’lum bo’lishicha, nemislar Oqmachitda yashaganida, ulardan biri shu yerlik Egam otadan qarz olgan ekan. Haligi kelganlardan biri, qarz olganlardan birining farzandi bo’lib, qarzni olib kelgan ekan”.

Ha, nemislar haqida ulardan shunday yorqin xotiralar qolgan.Ayniqsa, nemislarning Xorazm shevasida bemalol so’zlasha olganliklari, taklif qilingan barcha to’y-ma’rakalarda qatnashganliklari, ijtimoiy munosabatlarda qarz berish-olish umumqoidalariga qa’tiy amal qilganliklari, uyushqoq va iqtidorli bo’lgan nemislarning har narsani o’z mavridi, muddatida puxta bajarishga odatlanishgani, Qoraqum etaklarida qisqa bir fursat ichida ovro’pacha tipdagi shaharchaga asos solganliklari ham hanuz eslanadi.Shuningdek, aynan nemislar tufayli vohaliklar kartoshka, karam, lavlagi, bodring, pomidor, baqlajon kabi tansiq ekinlar parvarishini o’rganishgan.

Mennonit nemislarining Oqmachitdan ko’chirilishiga sabab, tuzilayotgan kolxozlarga kirishni, bolalarini sho’ro maktabiga berishni hohlamay, yakka dehqon bo’lib ishlab, bolalarini o’zlarining maktablarida o’qitishgani edi.
Xorazmdan majburiy ko’chirilgan mennonit nemislari Tojikistonda qurilayotgan Vaxsh suv ombori qurilishiga yuboriladi.Keyinchalik ular Rossiyaga, u yerdan esa Kanada, Germaniya va AQShga ko’chib ketishadi.

XERMAN YANTTSENNING NOYOB ASARI

Tarixni o’rganishda arxeologik va etnografik ma’lumotlar va arxiv manbalari qanchalik muhim rol` o’ynasa, mavzuga tegishli bo’lgan davrda yashagan muallifning yozib qoldirgan asari ham shunchalik ahamiyatga ega. Albatta har qanday manba, tanqidiy qarash va boshqa manbalar bilan taqqoslash natijasidagina haqqoniy xulosa chiqarishga undaydi.

1988 yilda Shveytsariyaning “Brunnen” nashriyotida nemis tilida nashr qilingan Xerman Yanttsenning “Xavf-xatarli Turkistonda: musulmonlar orasidagi hayot” nomli kitobi ham ana shunday muhim ahamiyatga ega bo’lgan manbalardan.Ushbu asar nafaqat nemislar uchun, balki Turkiston xalqlari uchun ham tarixni haqqoniy o’rganishda alohida xizmatlar qiladi. Negaki, asar muallifi ovro’palik bo’lgani uchun ham, sharq xalqlari hayotini o’z nigohi bilan kuzatadi. Qolaversa, asar muallifning ko’rgan kechirgan mashaqqatli hayotining solnomasi hamdir.

Muallif mennonit nemislarning Rossiyaga ko’chib kelganidan keyin—1866 yilning 22 mayida Samara guberniyasining Xensau qishlog’ida tug’iladi. Uning otasi Yanttsen millatdoshlari orasida katta mavqega ega bo’lgan. 180 gektar yeri, shaxsiy tegirmoni bo’lib, uyida 3 nafar rus xizmatkori yashab, ular Yanttsenlar oilasiga rus tilini o’rgatishgan.

Xerman ham ana shu xizmatkorlar yordamida rus tilini o’rganadi. Xiva xonligiga kelgach esa, Xorazm shevasini ham o’rganib, Qur’oni Karimni mutoaala qila boshlaydi. Bu paytda u 17 yoshda edi.Yosh bo’lishiga qaramay xon saroyida tarjimonlik qiladi.

Mahalliy aholi o’rtasida Yamin og’a nomi bilan mashhur Xerman 1890 yil xotini va ikki farzandi bilan Avliyoota(hozirgi Jambul) ga ko’chib ketadi. Oradan 28 yil o’tib u Oqmachitdagi birodarlarini ko’rish uchun Xorazmga qaytib keladi. Xivaning yangi xoni, Xermanning eski oshnasi Said Abdullaxon uni samimiy kutib oladi va o’z rasmiga dastxat yozib sovg’a qiladi.

Chor Rusiyasining hududlarida hokimiyatni egallagan bol`sheviklar uning faoliyatini ta’qiqlab 3 marotaba o’limga hukm qilishadi. U o’z asarining “Bol`sheviklar orasida2 qismida ana shu tahlikali damlarni qalamga oladi.

1923 yilga kelib esa ta’qibu tazyiqlar natijasida farzandlari va qarindoshlarini Turkistonda qoldirib, xotini bilan Germaniyaga qochishga majbur bo’ladi.
Uning keyinchalik yozgan yuqoridagi asari ana shu tahlikali va xavf-xatarli Turkistonda kechirgan damlarini eslab yozilgan.

Muallif asarida Turkistondagi,Xiva xonligidagi ko’rgan –bilganlari, xalqning yashash tarzi va ularning nemislarga bo’lgan munosabatini haqqoniy yoritishga urinadi.Ayniqsa, X.Yanttsenning asaridan Xiva xonligidagi tabiat tasvirlari, iqtisodiy vaziyat haqidagi lavhalari alohida xususiyatga ega.

Muallifning asarning “ yovmutlar orasida” deya nomlangan 4-bobida, Petro-Aleksandrovskdan Lavzan kanali bo’yiga Amudaryo orqali suzganlaridagi voqeani tasvirlarkan, bizga bugun muhim bo’lgan xonlikning hayvonot olami haqida shunday yozadi: “Kech kirib qolganida, sohilning biror qulayroq yerida to’xtardik, chunki har ikkala tomonimiz shog’ol, tulki va yoldor bo’rilar o’lja qidirib yuradigan tim qorong’i to’qay bilan qoplangandi. Hohlaganlar qayiq sahnida, qolganlar esa sohilda uxlardilar.Albatta, bunday paytda hayvonlarni qo’rqitish uchun, katta olov yoqib qo’yardik. Shunday bo’lsa-da, ular uvillashib, chiyillashib hech kimni tuzukkina uxlagani qo’yishmasdi”.

Yana shu bo’limning Lavzonga o’rnashib olganlaridan keyingi voqea tafsiloti hikoya qilinayotib shunday yoziladi: “ Qish biz uchun osoyishta o’tdi. Faqatgina kechalari ahyon-ahyonda yovvoyi hayvonlarning uvillab turishi tinchligimizni buzardi. Har kuni atrofimizdan yo’lbarsning ovozi eshitilib turardi. Keyinchalik u shunday qo’rs bo’lib ketdiki, sahar paytlarida ko’cha bo’ylab qishloqning yarmigacha kirib boradigan bo’ldi. Biroq u bizga ham, otlarimizga ham biror marta hujum qilgani yo’q.. Ehtimol, “hayvonlar shohi” hamisha to’q yurgan bo’lsalar kerak, chunki o’rmonda yovvoyi hayvonlar yetarli edi-da”.

Demak, ana shu ma’lumotlardan bilsa bo’ladiki, Xorazmda ilgari to’qaylarda turli hayvonlar mavjud bo’lgan.

Shuningdek, Herman Yanttsen asarida yovmutlarning qilgan hujumlarini yozarkan, “ bizning qurolsiz ekanligimizni ular juda yaxshi bilardilar”, deydi.Negaki, ularning yonlarida bemalol bug’u, yovvoyi to’ng’iz, sirtlon, shog’ol kabi hayvonlar izg’ib yursalarda,
birorta nemis ularga o’q uzmasdi. Qolaversa, ularda qurolning o’zi yo’q edi.

Yovmutlarning hujumidan mudoffa uchun qo’lbola yasalgan nayza ham keksa mennonitlarning talabi bilan yo’qqa chiqariladi. Keksa Yanttsen yoshlarga shunday deydi: “Johillikka-johillik bilan javob berishdan uyalmaysizlarmi? O’z e’tiqodimizga sodiq qolib, qo’limizga qurol olmaslik uchun, xalqimiz mamlakatma-mamlakat sarson-sargardon bo’lib yuribdi. Shuncha azob-uqubatlarga chidab kelayapmizku.Bir zumdayoq ota-bobolarimizning e’tiqodini yo’qqa chiqarmoqchimisizlar?”

Ha, e’tiqod tufayli mennonit nemislari vatandan voz kechganlaricha, barqaror va osoyishtalik hukm surgan hududlardan panoh qidirishadi. Aksiga olib, Rusiyada ham, Turkistonda ham xavf-xatar hukmronlik qilgan 19 asrning oxiri, 20 asrning boshlari edi bu paytlar. G’ala-g’ovurga to’liq bu davrdagi mennonit nemislarning mashaqqatli hayotlari keyinchalik X.Yantsen tomonidan qalamga olindi. Uning boy faktik materiallarga to’la asari biz turkistonliklar uchun qadrli manbadir.

1883 yildan 1937 yilgacha bo’lgan 54 yil tarix uchun qisqa davrdir. Biroq ana shu qisqa fursat ichida nemislar Xorazm tarixidan o’zlariga xos va mos joy egallashdi. Ularning yarim asrlik davrda kechirgan hayotlari davomida mahalliy xalq bilan bo’lgan munosabatlari ijobiy bo’lgani quvonarlidir.

Ayniqsa, nemislarning dehqonchilik va chorvachilik sohalarida, xorazmliklar bilan qilgan aloqalari natijasida, Xorazm qishloq xo’jaligida yangi taraqqiyot davri boshlandi.Oqmachitdagi ovro’pa tipidagi nemis shaharchasi esa Xorazm savdo va sanoat markazi bo’lib 1937 yilgacha ravnaq topdi. Agar mennonitlar 1937 yildan keyin ham Xorazmda yashab qolganlarida qadimiy Xorazmning taraqqiyot andozasi nemislarning harakati bilan uyg’unlashib ketgan va yangi taraqqiyot davri boshlangan bo’lardi.

Afsus…afsus bunday bo’lmadi.Sho’ro mustamlakachiligi mennonitlarni surgun qildi. Biroq Xorazmliklar nemislarning Xivada barpo qilgan inshoaatlarini, Oqmachitdagi bog’i, ularning chorva va polizchilikdagi ish uslubini taraqqiy qildirdilar. Eng asosiysi, xorazmliklar nemislarning samimiyatini ko’ngillarida asrab qoldilar.

093

(Tashriflar: umumiy 460, bugungi 1)

Izoh qoldiring