Xurshid Davron. Uyatsizlik. Baxtiyor Salomovga ochiq xat & Ikrom Choriyev. O’g’ri bo’l…Insof bilan bo’l!

0_166f9e_f789a8d0_orig.png      Одатда бировга хат ёзганда уни «Ҳурматли фалончи» деб бошлашади. Аммо, Бахтиёр  Саломовга  ёзаётган хатимни айни шу тарзда бошламаганимга унинг «Хуршид Даврон кутубхонаси» сайтига юборган ва мен «Яна бир фикрловчи ёш ижодкор пайдо бўлибди» деган мамнунлик билан ўқувчиларга тақдим этган икки мақола сабаб бўлмоқда.

Хуршид Даврон
УЯТСИЗЛИК
Бахтиёр Саломовга очиқ хат
05

Ashampoo_Snap_2018.01.23_18h43m33s_002_.png   Одатда бировга хат ёзганда уни «Ҳурматли фалончи» деб бошлашади. Аммо, Бахтиёр  Саломовга  ёзаётган хатимни айни шу тарзда бошламаганимга унинг «Хуршид Даврон кутубхонаси» сайтига юборган ва мен «Яна бир фикрловчи ёш ижодкор пайдо бўлибди» деган мамнунлик билан ўқувчиларга тақдим этган икки мақола сабаб бўлмоқда. Янада равшанроқ айтсам, «ёш ижодкор»  юборган ҳар икки мақола таниқли шоир ва ёзувчи Эшқобил Шукурнинг турли йилларда матбуотда эълон қилинган эсселарини ўзлаштириш асосида «ясалганганлиги»  ошкор бўлди. Ўша мамнунлигимдан асар қолмади. Уятсизлик қилган бирову  унинг ишидан юзим қизариб кетди.

Бахтиёр, бу ишингиз адабий муҳитда «плагиат» деб, яъни бировнинг интеллектуал мулкини  ўзлаштириш деб, ўғирлик  деб айтилади ва  бундай  қилмиш   жуда уятли иш  ҳисобланади. Бундай  қилмиш қонун томонидан  жазоланади. Демак, бу жиноий ишдир.

————
«Плагиат» атамаси билан боғлиқ сўзларга Ўзбек тилининг изоҳли луғатида шундай изоҳлар берилган:
ПЛАГИАТ (лот. plagiatus — ўғирланган). Бировнинг асарини ёки ундаги фикрларни ўзиники қилиб кўрсатиш, адабий, ижодий ва илмий ишлардаги ўғирлик.
ПЛАГИАТОР (лот. plagiator — ўғри). Бировнинг асарини ёки ундаги фикрларни ўзиники қилиб кўрсатувчи муаллиф; плагиат билан шуғулланувчи шахс.
ПЛАГИАТОРЛИК. Бировнинг асарини ўзиники қилиб кўрсатишлик.
————

Сиз бировнинг боғига олма ўғирлашга кирган  ақлсиз бола эмассизки, «Ҳа, энди ғўрлик қилибди-да» десам. Сиз  29 ёшдасиз, сиз ундай-бундай  жойни эмас, Тошкент Халқаро Вестминстер университетини тугатгансиз; ўзингиз берган маълумотга кўра  мақолаларингиз «Китоб дунёси», «Маърифат» газеталарида эълон қилинган (ўша мақолаларниям энди кимдир албатта назардан ўтказади). Ҳозирда мақоми баланд компанияда ишлайсиз.  Демак, бола эмассиз, ўғирликни англамай эмас, билиб қилгансиз.

Ҳаётингизнинг  балоғат палласини   ўғирликдан бошлаганингиз жуда аянчли эканини тушунармикансиз?  Бундай ишларнинг оқибати фақат бир кунлик шармандалик эмас.  Бир-икки йил  ўтиб  одамлар балки  унутар.  Аммо сиз ўзингиз  унута олармикансиз? Албатта, безбет бўлсангиз, ҳеч нима бўлмагандай яшайверасиз. Аммо, ишончим комил, ҳатто безбет бўлгандаям онг остидаги  уят сизни бир умр таъқиб этади.

Мен бу аччиқ ҳақиқатни фақат сизга эмас, бугун айни шундай уятли ишга —  адабиёт, илм  ва журналистика  соҳасига бировнинг мулкини ўғирлаш орқали кириб келган, кириб келаётган ва шундай қилмишни бошлашни ўйлаб юрган айрим укаларимга қарата ҳам айтмоқдаман: Уятсизликдан  эҳтиёт бўлинг.

Ҳурматли сайт ўқувчилари,   ушбу айтганларимга ишонишингиз учун  аввал  Эшқобил Шукурнинг 1999 йилнинг 9 октябрида «Ўзбекистон овози» газетасида эълон қилинган «Ўзлигим — Ўзбеклигим» эссесини, шунингдек бошқа бир мақоласининг қўлёзма намунасини  ва ундан кейин Баҳодир Саломовнинг сайтда эълон қилинган икки мақоласини  тақдим этмоқдамиз. Солиштириб кўриш, баҳо бериш, фикру муносабат билдириш сиздан.

P. S. Сайтимиз номидан Эшқобил Шукурдан узр сўраймиз.

Икром Чориев
ЎҒРИ БЎЛ …, ИНСОФ БИЛАН БЎЛ!
05

Бироз “бузилган” ривоят…

Бир куни бир “язғувчи” бировнинг битикларини ўғрилаб, ўзининг “қора”ламаларига қўшиб ўтирса, виждони уйғониб кетиб, бу ишлар гуноҳлигини англаб қолибди. Дарҳол одамзотга хос олчоқлик билан айбни шайтонга ағдарибди. “Эй худо, мен буни ўзим қилмадим, бу шайтоннинг иши”, деб тонибди. Шунда бу воқеаларни бир четда жимгина кузатиб турган шайтон “Ё алҳазар, бировнинг битигини ўғрилашни ҳозиргина сендан ўргандим-ку”, деган экан. Ҳа, аблаҳликда шайтонга дарс берадиган малакамиз бор…
Ashampoo_Snap_2018.01.23_18h44m42s_003_.png Таниқли шоир, маънавиятимиз фидойиси Хуршид Давроннинг сайтида куни кеча эълон қилинган “муаллиф” Бахтиёр Саломовнинг “Ўзимиздан ўзимизгача” мақоласини ўқиб, шайтоннинг яна бир мударриси пайдо бўлганининг гувоҳи бўлдим.

“… инсоф билан бўл!”

Мантиққа бироз зид бўлса ҳам азбаройи инсофни тарғиб қилишга қаратилган нақл бор халқимизда: Ўғри бўл, ғар бўл, инсоф билан бўл!
Гап шундаки, “Ўзимиздан ўзимизгача” мақоласи шоир, публицист Эшқобил Шукурнинг “Ўзбекистон овози” газетасининг 1999 йил 9-октябрда эълон қилинган “Ўзлигим – Ўзбеклигим” мақоласининг айни “копировкаси” бўлиб чиқди. Аввал бошдан айтиб қўяйлик; биз бу ерда мақоладан таъсирланиб мақола ёзиш, шеърга назира боғлаш, татаббу қилиш деган соғлом ижодий таъсир ҳақида гапираётганимиз йўқ. Ундай бўлганида “муаллиф”ни олқишлардик, бир зиёлининг мулоҳазалари яна бир зиёлида мулоҳаза уйғотибди, яшасин, дердик. Лекин гап ғирт ўғрилик ҳақида кетяпти.
Физика дарсида домламиз айтган бир воқеа эсимда қолган. Биз бугун фойдаланадиган электр лампасини икки олим дунёнинг икки бурчида бири бирини билмаган ҳолда бир пайтнинг ўзида ихтиро қилган экан. Мен бу лампаларни бориб кўрганим йўқ, лекин аниқ биламанки, бу икки лампанинг моҳияти – ёритқичлиги бир хил холос, асло шаклу шамойили эмас. Агар “муаллиф” мақолам Эшқобил Шукурникига ўхшаб қолган бўлса, айб мендами, деб даъво қилса, айтамизки, “лампа”нгизнинг шакли ҳам бир хил бўлиб чиқса, айб биздами ё Эшқобил Шукурдами?
Мақолани ўқиб, “номард, кўчиришга кўчирибсан, жилла қурса, тўғри кўчир”, дегингиз келади. Бахтиёр Саломовнинг “Ўзимиздан ўзимизгача” мақоласи шундай бошланади: “Ўзбеклар орасида ўлимдан ор қиладилар”. Ўлимдан ор қилиб қилиб бўладими, Бахтиёрбой? Эшқобил Шукурнинг “Ўзлигим — Ўзбеклигим” мақоласини яхшироқ ўғрилаганингизда бу гапнинг “Ўзбеклар Орсиз ўлимдан ор қиладилар” тарзда эканини билиб олардингиз. Яна Саломов ёзадилар (тўғрироғи, кўчирадилар): “Полвонларимиз орасида “Орасига чиқиш” деган удум бор”. Мантиқсизликни сезаётгандирсиз. Кимнинг, ниманинг орасига, нима учун? Энди Эшқобил Шукурдан тўғри иборани ўқиймиз: “Полвонларимиз орасида “орига чиқиш” деган удум бор”.
Мен бу ўринда Бахтиёр Саломовнинг “мақола”сидаги ўнлаб имло хатоларни келтирмайман. Мақолани тўғри кўчиришга ҳафсала қилмаган одамнинг мутбуотчилар ибораси айтганда, “бит териш” – хато текширишига йўл бўлсин!

Шу ўринда Бахтиёр Саломовнинг бир “меҳнат”и, деймизми, “новатор”лиги, деймизми, айтмасак, инсофдан бўлмас. “Ўзимиздан ўзимизгача” мақоласи оригиналидан бироз фарқ қилади. Яъни “муаллиф” бирозгина “тер тўкиб”, мақоланинг у ер, бу еридан чўқилайди-да, қолганига Эшқобил Шукурнинг яна бир мақоласи “Хоксорлик”ни улаб юборади. Унга “Хоксорлик – мутеълик эмас” деб сарлавҳача ҳам “ихтиро” қилади. Бахтиёр Саломов бу мақолани ўмаришда ҳам юқоридаги “ўзига хос услуб”ини сақлаб қолади. Яъни хато устига хато, мантиқсизлик устига мантиқсизлик. “Ўтган ярим аср мобайнида ўзбеклик деганда мутеълик, мумсинлик, каби ғариб тимсоллар тушунилар эди”, дея кўчирилган мақоланинг биринчи гапида олам-жаҳон сакталик бор. “Ўтган ярим аср” эмиш. Б. Саломовнинг бу “даврлаштириш”ида қандай мантиқ борлигини билмадим, лекин Эшқобил Шукур уни мақоласида “бир ярим аср” деган ва ўлканинг мустамлакага айлантирилиб, халқнинг ўзлигидан жудо қилиниши сиёсатига ишора қилган.

“Ким экан, у ким экан?..”

Мақола давомида ўзим каби сизни ҳам бир савол ўйлантираётгани аниқ: ким ўзи бу Бахтиёр Саломов? Сайтда эълон қилинишича: “Бахтиёр Саломов 1989 йил 9 июнда Самарқанд вилояти Жомбой туманида туғилган. Тошкент Халқаро Вестминстер университетини тугатган. Мақолалари «Китоб дунёси», «Маърифат» газеталарида эълон қилинган. Ҳозирда «Diplomat Travel» компанияси ахборот хизматида ишлайди.

Рости, ҳали Бахтиёр Саломовнинг вақтли матбуотда эълон қилинган мақолаларини қидириб топиб, ўқиб чиққаним йўқ. Бу мақолаларнинг кимга тегишли эканини “экспертиза” қилиш ниятим ҳам йўқ. Шу мақолани охирига етиб, эълон қиламан, деб турсам, яна бир “шум хабар” ҳаволадики, Бахтиёр Саломовнинг 2017 йил ноябр ойида Хуршид Даврон сайтида яна бир “мақола”си эълон қилинган экан. У ҳам “тунасам, биттасини тунай қолай” принципида Эшқобил Шукурнинг мақолаларидан “тинчитилган” экан. Иним Бахтиёржон, ўзлик, ор, номус, миллатнинг шаъни ҳақида “мақола” битгинча, шу фазилатларга амал қилиб, жииим турган ҳам номусдан, бизнингча. Сизни биров шу нарсаларни ёзмасанг (ўғриламасанг) миллатнинг сафидан чиқариб юборамиз, ўзбеклигингга иштибоҳ қиламиз, деётган бўлмаса керак. Бир ривоят бор. Унга кўра, бир ўғри бир олимнинг олдидан чиқиб, кийимларингизни менга ечиб беринг, дебди. Шунда олим киши “ахир ялонғоқ қоламан-ку, сен шу ерда тура тур, мен кийимларимни сенга хизматкорларимдан юбораман”, дебди. Ўғри ҳам донишманд ва мард экан. “Ўйлаб кўрсам, то шу кунга қадар бирор ўғри насияга мол ўғриламаган экан. Мен шу ишни бошлаб, то қиёматгача унинг гуноҳи зиммамда қолишини хоҳламайман”, деган экан. Қиссадан ҳисса шуки, ёмон анъаналарга бошловчи бўлишдан эски яхшиликларга содиқлик афзал. Шу мақолаларни газета тахламларидан топибсиз, қайта кўчирибсиз – барака топинг! Агар уларни сайт ёки ижтимоий тармоқларга ҳақиқий муаллифнинг номи билан тарқатганингизда ҳам, савоб ва эътирофларга сазовор бўлаверардингиз.

Яна бир бузилмаган ривоят ва шунинг ўзи хотима…

Сичқон боласини етаклаб омборга кирибди. Йўл-йўлакай ўз тартиб қоидаларини боласига ўргатиб борибди. Бир томонда тоғорада турган тайёр ун қолиб, бориб қопни теша бошлабди. Боласи қизиқиб сўрабди:

— Онажон, қийналиб қопни тешиб ўтиргунча, анави идишда турган унни олиб кетаверсак бўлмайдими?

— Эҳ, болам! Сен ҳозирданоқ текинхўрликни ўйлама. Билиб қўйгин, бизлар тоза насл-насабларданмиз! Бировнинг ҳақини ўғирлагандан кўра, қийналиб бўлса ҳам қопни тешамиз! – дебди она сичқон. (ривоят “Muxlis.uz” сайтидан олинди)

ЎЗИМИЗДАН ЎЗИМИЗГАЧА
05

ОРИМ – БОРИМ

Плагиат.jpgБу миллат азалдан ор учун яшаган. Беш кунлик дунё деб Орни бой беришни, тўнимнинг жилуви, жонимнинг роҳати деб Ордан кечишни уят санаган.

Полвонларимиз орасида “Орасига чиқиш” деган удум бор. Унга кўра, олиш (кураш) пайтида бир полвон йиқилса, яъни мағлуб бўлса, унинг Орини олиш учун акаси ё укаси, қариндоши ё дўсти йиққан ғолиб полвон билан курашаман деб майдонга отилиб чиқади. Агар бу полвон ҳам мағлуб бўлса, яна яқинларидан бошқа бирови ор талашиб, майдон сари интилади. Орлик-номус учун курашиш яхши-да.

Яна эл орасида “Ҳар кимнинг охирини берсин” деган бир гап юради. Одам умрининг турли фаслларида яхши-ёмонни бошидан кечириб яшайверади. Лекин, ҳаётининг охирги манзилларида бу дунёдан, бу элнинг орасида ёруғ юз билан, Ор билан кетишни ўйлайди.

Ўзбеклар орасида ўлимдан ор қиладилар. Улар ҳаётни ҳам ўлимни ҳам Ор билан безайдилар. Уятсиз одамга “Бу кунингдан ўлганинг яхши” дейишса, қариганда ҳам тузалмаганга “Охирини бермади” дейишади. Кексалар орасидаги рози-ризочилик сўраб юришлар, ёки “ўлимлигимга йиққаним” деган гаплар ҳам Ор билан боғлиқ. Тирикларнинг ҳозирги куни қатори сўнгги куни ташвишида бўлишлари, ўз ортида қоладиган йиғичилари ва азачиларини ўйлашари, биргина дафн маросимида амалда бўладиган ўнлаб удумдар… Буларнинг ҳаммаси Ор учун. Гўё бу дунёдан у дунёга фақат бир нарсани Орни олиб кетиш мумкин.

Улуғ бир одам Қурбон ҳайити куни дунёдан ўтди. Дафн маросимига эл дарёдай оқиб келди. Тириклигида бировнинг хасига ҳиёнат қилмай, ёмондан ҳам яхшини излаб, элнинг кунига яраб, тупроқдай хокисор яшаган бу одамни сўнгги йулга кузатаётган эл ховотирга тушди. Чунки, бу киши бу дунёсини шу даражада обод қилган эдики, ҳар яхши-ёмон унга ҳавас билан қарамай иложи йўқ эди. Унинг бу дунёси обод бўлди, обод қолди, эни шу пайтда эл унинг у дунёсини ўйлаши керак.

Эл хулосага келди: Бу улуғ одамнинг бу дунёси ҳам у дунёсига ҳам кўз тегмасиин деб унинг тобутига тумор тақиб, сўнгги йўлга кузатди.

Икки дунё оқибати, икки дунё Ори учун шунча ташвиш чека оладиган яна ким бор?..

Оталар ўз қизларини “Менинг Орим шу қизларимнинг ичига беркитилган” деб ҳавотирли авайдайдилар.

Ота узоқ сафарга кетди. Уйда ёлғиз она билан ёлғиз қиз қолди. Йиллар ўтди, ота қайтмади. Қизнинг бўйи етилди, ота қайтмади. Қизни сўровчилар кўп бўлди. Она йиғлади: ихтиёри отасида кетган деди. Ойлар ўтаверди, қизнинг ихтиёри қайтмади. Бир куни тонгда бир йуловчи эшикдан келди. Отанинг кўп йиллар олдин ўлиб кетганлиги ҳақида хабарни айтди. Ота ўлимидан олдин шу йўловчига: қизимнинг менда омонати бор, бу омонат сенга ўтади, унинг эгасига етказ деб, иккита нон берибди. Йўловчи тошдай қотиб кетган иккита нонни қизга берди. Отанинг маросимлари ўтди. Сўнг қизга нон синдирилди. Ўша тошдай қотиб қолган иккита нон қизга синдирилди. Бу икки нон қизнинг ихтиёри эди.

Оталар ва болаларнинг бир-бирига хизмати ва муруввати авлодларнинг узвий халқалардаги масъулият шу Ор тимсолида намоён бўлади.

“Эл олдида нима деган одам бўлдим”, юртимнинг кўзига қандай қарайман”, “Эл нима дейди” деган гаплар бугун ё кеча пайдо бўлиб қолгани йўқ. Бу гаплар миллатнинг шаклланиш жараёнидан то бугунга қадар ва бундан кейин ҳам шу миллат билан бирга ҳаракатда бўлади.
Чунки, бу миллат азалдан Ор учун яшаган. Чунки, ўзбеклар ҳаётни ҳам, ўлимни ҳам Ор билан безайдилар.

ХОКСОРЛИК – МУТЕЪЛИК ЭМАС

Ўтган ярим аср мобайнида ўзбеклик деганда мутеълик, мумсинлик, мазлумлик, каби ғариб тимсоллар тушунилар эди. Балки, шундай тушунтирилар эди. Бунга асос ҳам бор эди. Чунки, истибдод ҳар қандай қадди баланд халқнинг қадрини ерга уриб, уни ўксик қилиб қўяди.

Аслида хоксорлик бизнинг миллатнинг қонида бор. Лекин, хоксорлик билан мутеълик ва мумсиклик орасида осмон билан ерча фарқ мавжуд. Ҳоксорликни суиистеъмол қилиш тубанлик. Уни хўрлашга уриниш ўз онасига зўравонлик қилиш каби қабиҳликдир.

Ҳа, хокисорлик бу миллатнинг қонида бор, бу билан ифтихор қилса арзийди. Чунки, хокисорлик гоҳ хор кўринсада-да, гоҳ маъюс туюлса-да, барибир, унда буюклик ва донишмандлик мужассамлашган.

Бир одамнинг етти ўғли бор эди. Еттиси ҳам паҳлавон бўлди. Еттови етти тарафдан бош кўтарса, ер зирилларди. Ўғиллари шунча қувватли бўлса-да, ота хоксор эди. У бировнинг кўнгли оғриганини кўрса, мутассир бўлиб йиғларди. Одамнинг хўрланганини ҳеч қачон менга кўрсатмасин деб ўтинарди.

Бир куни ота бир мусофирга дуч келди. Ва уни мехмон қилиб, унга бир кеча жой берди. Ношуд мософир шу кеча унинг бор будинии шилиб кетди. Чолнинг бор йуғи биргина қўйи қолди. Ўғиллари ғазабга миниб, чор-тарифни остин-устин қилиб, ўғрини тутиб, ота ҳукмига топширдилар.

Ота ношуднинг юзига қарай олмай йиғлади… Ва ўғилларига уйида қолган битта қўйни ҳам ўғрига беришга буюрди. Етти паҳлавон етти тарафга ҳайрон боқдилар. Лекин, отасининг ҳукми ҳукм. У айтди: “Мен бу бандадан одамлик излаган эдим. Лекин ундан моллик топдим. Мол мол билан мамнун эканми, унга молни беринг”.

Ўғри осон қутилганига эчкиси эгиз туққандай шод бўлди.

Етти йилдан кейиин ўша ўғри отанинг ҳузурига етти букилиб келди. Ўксиниб-ўксиниб гапирди: “Менинг ҳам етти ўғлим бор эди. Еттиси ҳам одам бўлсин деб, ўзим уларни боқдим. Еттови ҳам мол бўлди, ўғри бўлди. Еттиси етти зиндонни обод қилиб ўтирибди. Сенинг қарғишинг тегди ”.

Ота яна мутассир бўлиб кўп йиғлади. Одам бўлиб бировни қарғамаганман деди. Ўғри: “Нимага йиғлаяпсан?” – деб сўради. Чол: “Сен ва сенинг болаларинг учун йиғлаяпман” деди. Ўғри яна сўради: “Энди нима қилай?” Чол жавоб берди: “Хоксор бўл-да йиғлашни ўрган. Бировлар учун ҳам йиғлашни ўрган. Шунда сенинг кўз ёшларинг етти махлуқдан етти одамни чиқаради”. Хокисорликни суистеъмол қилиш тубанликдир. Зеро, Худонинг ҳурматига сазовор бўлган нарсани бандаси хўрламаслиги керак. Мустабидлар хоксорликни суиистеъмол қилиш уёқда турсин ҳатто уни зўрлаш билан машғул бўладилар. Буни ўйлаб, қанча куюнсанг ҳам оз. Лекин, халқнинг бутун-бутун авлодлврининг хўрланган ва зўрланган туйғуларининг тавонини ким тўлайди?”

Мен яна ўша фикрни таъкидлайман. Хоксорлик дегани бу мутеълик, хўрлик, мазлумлик дегани эмас. Мутлақо, бу эзгулик, бағрикенглик, донишмандлик деганидиир. Хоҳланг-хоҳламанг, хокисорликка етгунча инсон ҳам, халқ ҳам қанча яхши-ёмон кўриб-кечиради, қанча пасту-баландни босиб ўтади, қанча қайғу ва шодликларни кечади.

Уни хўрлаганлар хор бўлади.

ВАТАННИ АНГЛАШ
ЕРНИ АНГЛАШДАН БОШЛАНАДИ
03

Плагиат.jpg Момолар “тупроғи алмашибди”, “Ери овушган” деган ибораларни ишлатиб қоладилар. Улар кўпинча, эл ошиб, бошқа бир жойга кўчиб борган одамнинг болаларидан бирортаси касал бўлса, шу болага нисбатан шундай сўзларни қўллашади. Гўёки, унинг руҳи киндик қони тўкилан тупроғини тусаган, томири кўкарган Ерни истаган. Сўнгра улар бола туғилган ердан бир кафт тупроқ келтиришиб, тугунчак қилиб, унинг ёстиғи остига қўйядилар.

Ўтмишда карвон билан узоқ-узоқ сафарларга отланган боболар ҳам ўзлари билан бир кафт тупроқни олиб келганлар. Гўёки, олис манзилларда йигитга Ер йўлдош бўлади. Энг қадимги битиктошлар ҳам ўзларининг тош тиллари билан Ерни, тупроқни шарафлаб ҳануз куйлайдилар. Билга ҳақон, Тўнюқуқ , Қултигин… куйлайди: “Давлатли халқ эдим, давлатим қани энди, ҳоқонли халқ эдим, ҳақоним қани энди?…”

Ватанни англаш бир парча Ерни англашдан бошланади. Бу борада дарахтлар яхши тимсолдирлар.

Дарахтларнинг илдизлари Ер бағрида, одамларнинг томирлари ўз ичларида. Лекин, ўзини билган одам илдизларни ўзи яшаётган юрт Ери бағридан излайди.

Бир одам урушда бўлди. Беш йил қон кечди. Ўлимни кўравериб, дийдаси қотди. У билан ажал ёнма-ён юрди. Бу одам фақат бир нарсани ўйлади: “Туғилган қишлоғимга интилиб-иширилиб етсам, ўйнаб-ўсган Ерим устига бир оёғимни босиб улгурсам… Майли иккинчи оёғим орқада қолиб, шу тупроққа етолмай қолса ҳам, шу бир қадам орасида, шу бир лаҳзанинг ичида жоним учиб кетса ҳам розиман”.

Ўлим бу одамни аяди. У уршдан олти мучаси соғ қайтди. Вақти-соати етгунча ўз Ери билан яшади. Вақти соати битгандан кейин ҳам ўз Ерининг бағрида қолди.

Нима учун одамлар “Отамдан қолган ”,”Бобомдан қолган ”, “Онамдан қолган” деган ибораларни яхши кўрадилар. Нима учун одамлар ўлими яқинлашганда ота-боболари ётган қабристон сари интиладилар? Буларнинг хаммаси тупроқнинг ҳикмати билан боғлиқ. Ҳеч ким отасидан қолган пул ва бойликни намойиш қилиб эътибор қозонмайди. Бу нарсаларни намойиш қилишга эҳтиёж ҳам сезилмайди. Чунки бу ўзбекликка хос эмас. Балки, улар бир қари дарахт, ё бир қари чолдеворни, ё бир парча ерни кўрсатишиб, бу “Отамдан қолган” деб дардли-дардли фахрланишади.

Кимдир “бу отамни куриб қолган” деб бир дарахтни тавоб қилаётган бўлса, ё яна кимдир “бу киши онамни кўриб қолган” деб бир кекса кампирнинг кафтларини кўзига сураётган бўлса, буни ўзбеклик деб тушунмоқ керак.

Буларнинг ҳаммаси Ернинг ҳикмати билан боғлиқ. Аксиома-ку бу! Ота-боболар ҳам шу Ерда яшаганлар, уларни кўриб қолган минг йиллик чинорлар ҳам шу Ерда кўкарганлар. Лекин, аксиомани исбот талаб қилмай деб ешитмаганга олиш ёмон. Ҳар қандай исботсиз қабул қилинадиган нарсани нима учун исботсиз қабул қилиниши англаш керак. Ана шунда битта жумланинг исботсиз қабул қилиниши учун бутун-бутун тарихлар кеч- ганлигини илғайсиз.

Аслида ҳикматлар ҳам аксиомага ўхшайди. Лекин, унинг исботи дуч келган жойда сочилиб ётмайди, балки бу исботни ҳар ким ўз қалбидан излашига тўғри келади.

Зеро, “Она Ер муқаддас” деган битта гапни, оддий гапни мингта қулоқ минг хил эшитади, мен қандай хулоса чиқараётган бўлсам, бошқалар шундай эшитаяпти, бошқалар ҳам шундай хулоса чиқараяпти деб ўйлаш нотўғри, аниқроғи худбинликдир. Чунки, бу ҳолда одамнинг одамдан фарқи қолмас эди.

Ўсмирлик йилларимда, кечалари пахтага сув қўйиб, сувчилик қилиб юрган вақтларимда Ер билан гаплашаётган деҳқонларни кўрганман. Худди бобоси билан дардлашаётгандай гаплашарди улар. Бу одамлар учун бободеҳқон деган бир тимсол бор эди-ки, уни Ернинг рухи деб ўйлашарди. Улар бободеҳқонга атаб, қон чиқариб садақа қилишар ва ўзлари эккан экинларни Бободеҳқон бир оралаб ўтиб кетса, сўнгсиз барака ёғишини ўйлашиб, орзуманд яшардилар. Улар ерни хафа қилишдан, Бободеҳқонни ранжитиб қўйишдан жуда хавотирланардилар. Мен ўша пайтларда Ер ҳидини аниқроқ туйганман. Тунги соат иккилардан сўнг бутун далани Ер ҳиди тутиб кетарди. Бу жуда ёқимли эди.

Ернинг ҳам руҳи бор…

Бир гурунгда, ҳатто бир қамишни ҳам битта одамдай соғиниш мумкин экан, дедим. Шунда бир раҳбарномо киши. “Шуям гап бўлдими?” деди. Бу одамга дарак гапчалик туюлмаган бу гап мен учун ундов гап эди. Мен учун одамларимиз қатори, дарахтлар ҳам, жониворлар ҳам, ҳатто , қамишлар ҳам шу Ернинг Ўзбеклар Ерининг фарзандларидай туюлади. Буларнинг ҳаммаси Ернинг ҳикмати билан боғлиқ.

Odatda birovga xat yozganda uni “Hurmatli falonchi” deb boshlashadi. Ammo, Baxtiyor Salomovga yozayotgan xatimni ayni shu tarzda boshlamaganimga uning “Xurshid Davron kutubxonasi” saytiga yuborgan va men «Yana bir fikrlovchi yosh ijodkor paydo bo‘libdi» degan mamnunlik bilan o‘quvchilarga taqdim etgan ikki maqola sabab bo‘lmoqda.

Xurshid Davron
UYATSIZLIK
Baxtiyor Salomovga ochiq xat
05

vor-sonnik-300x210.jpgOdatda birovga xat yozganda uni “Hurmatli falonchi” deb boshlashadi. Ammo, Baxtiyor Salomovga yozayotgan xatimni ayni shu tarzda boshlamaganimga uning “Xurshid Davron kutubxonasi” saytiga yuborgan va men “Yana bir fikrlovchi yosh ijodkor paydo bo‘libdi” degan mamnunlik bilan o‘quvchilarga taqdim etgan ikki maqola sabab bo‘lmoqda. Yanada ravshanroq aytsam, “yosh ijodkor” yuborgan har ikki maqola taniqli shoir va yozuvchi Eshqobil Shukurning turli yillarda matbuotda e’lon qilingan esselarini o‘zlashtirish asosida “yasalganganligi” oshkor bo‘ldi. O‘sha mamnunligimdan asar qolmadi. Uyatsizlik qilgan birovu uning ishidan yuzim qizarib ketdi.

Baxtiyor, bu ishingiz adabiy muhitda “plagiat” deb, ya’ni birovning intellektual mulkini o‘zlashtirish deb, o‘g‘irlik deb aytiladi va bunday qilmish juda uyatli ish hisoblanadi. Bunday qilmish qonun tomonidan jazolanadi. Demak, bu jinoiy ishdir.

————
“Plagiat” atamasi bilan bog‘liq so‘zlarga O‘zbek tilining izohli lug‘atida shunday izohlar berilgan:
PLAGIAT (lot. plagiatus — o‘g‘irlangan). Birovning asarini yoki undagi fikrlarni o‘ziniki qilib ko‘rsatish, adabiy, ijodiy va ilmiy ishlardagi o‘g‘irlik.
PLAGIATOR (lot. plagiator — o‘g‘ri). Birovning asarini yoki undagi fikrlarni o‘ziniki qilib ko‘rsatuvchi muallif; plagiat bilan shug‘ullanuvchi shaxs.
PLAGIATORLIK. Birovning asarini o‘ziniki qilib ko‘rsatishlik.
————

Siz birovning bog‘iga olma o‘g‘irlashga kirgan aqlsiz bola emassizki, “Ha, endi g‘o‘rlik qilibdi-da” desam. Siz 29 yoshdasiz, siz unday-bunday joyni emas, Toshkent Xalqaro Vestminster universitetini tugatgansiz; o’zingiz bergan ma’lumotga ko’ra  maqolalaringiz «Kitob dunyosi», «Ma’rifat» gazetalarida e’lon qilingan (o‘sha maqolalarniyam endi kimdir albatta nazardan o‘tkazadi). Hozirda maqomi baland kompaniyada ishlaysiz. Demak, bola emassiz, o‘g‘irlikni anglamay emas, bilib qilgansiz.

Hayotingizning balog‘at pallasini o‘g‘irlikdan boshlaganingiz juda ayanchli ekanini tushunarmikansiz? Bunday ishlarning oqibati faqat bir kunlik sharmandalik emas. Bir-ikki yil o‘tib odamlar balki unutar. Ammo siz o‘zingiz unuta olarmikansiz? Albatta, bezbet bo‘lsangiz, hech nima bo‘lmaganday yashayverasiz. Ammo, ishonchim komil,  hatto bezbet bo‘lgandayam ong ostidagi uyat sizni bir umr ta’qib etadi.

Men bu achchiq haqiqatni faqat sizga emas, bugun ayni shunday uyatli ishga — adabiyot, ilm va jurnalistika sohasiga birovning mulkini o‘g‘irlash orqali kirib kelgan, kirib kelayotgan va shunday qilmishni boshlashni o‘ylab yurgan ayrim ukalarimga qarata ham aytmoqdaman: Uyatsizlikdan ehtiyot bo‘ling.

Hurmatli sayt o‘quvchilari, ushbu aytganlarimga ishonishingiz uchun avval Eshqobil Shukurning 1999 yilning 9 oktyabrida “O‘zbekiston ovozi” gazetasida e’lon qilingan “O‘zligim — O‘zbekligim” essesini, shuningdek boshqa bir maqolasining qo‘lyozma namunasini va undan keyin Bahodir Salomovning saytda e’lon qilingan ikki maqolasini taqdim etmoqdaman. Solishtirib ko‘rish, baho berish, fikru munosabat bildirish sizdan.

P. S. Saytimiz nomidan Eshqobil Shukurdan uzr so‘raymiz.

Ikrom Choriyev
O‘G‘RI BO‘L …, INSOF BILAN BO‘L!
05

Biroz “buzilgan” rivoyat…

Bir kuni bir “yazg‘uvchi” birovning bitiklarini o‘g‘rilab, o‘zining “qora”lamalariga qo‘shib o‘tirsa, vijdoni uyg‘onib ketib, bu ishlar gunohligini anglab qolibdi. Darhol odamzotga xos olchoqlik bilan aybni shaytonga ag‘daribdi. “Ey xudo, men buni o‘zim qilmadim, bu shaytonning ishi”, deb tonibdi. Shunda bu voqealarni bir chetda jimgina kuzatib turgan shayton “Yo alhazar, birovning bitigini o‘g‘rilashni hozirgina sendan o‘rgandim-ku”, degan ekan. Ha, ablahlikda shaytonga dars beradigan malakamiz bor…
Taniqli shoir, ma’naviyatimiz fidoyisi Xurshid Davronning saytida kuni kecha e’lon qilingan “muallif” Baxtiyor Salomovning “O‘zimizdan o‘zimizgacha” maqolasini o‘qib, shaytonning yana bir mudarrisi paydo bo‘lganining guvohi bo‘ldim.

“… insof bilan bo‘l!”

Mantiqqa biroz zid bo‘lsa ham azbaroyi insofni targ‘ib qilishga qaratilgan naql bor xalqimizda: O‘g‘ri bo‘l, g‘ar bo‘l, insof bilan bo‘l!
Gap shundaki, “O‘zimizdan o‘zimizgacha” maqolasi shoir, publitsist Eshqobil Shukurning “O‘zbekiston ovozi” gazetasining 1999 yil 9-oktyabrda e’lon qilingan “O‘zligim – O‘zbekligim” maqolasining ayni “kopirovkasi” bo‘lib chiqdi. Avval boshdan aytib qo‘yaylik; biz bu yerda maqoladan ta’sirlanib maqola yozish, she’rga nazira bog‘lash, tatabbu qilish degan sog‘lom ijodiy ta’sir haqida gapirayotganimiz yo‘q. Unday bo‘lganida “muallif”ni olqishlardik, bir ziyolining mulohazalari yana bir ziyolida mulohaza uyg‘otibdi, yashasin, derdik. Lekin gap g‘irt o‘g‘rilik haqida ketyapti.
Fizika darsida domlamiz aytgan bir voqea esimda qolgan. Biz bugun foydalanadigan elektr lampasini ikki olim dunyoning ikki burchida biri birini bilmagan holda bir paytning o‘zida ixtiro qilgan ekan. Men bu lampalarni borib ko‘rganim yo‘q, lekin aniq bilamanki, bu ikki lampaning mohiyati – yoritqichligi bir xil xolos, aslo shaklu shamoyili emas. Agar “muallif” maqolam Eshqobil Shukurnikiga o‘xshab qolgan bo‘lsa, ayb mendami, deb da’vo qilsa, aytamizki, “lampa”ngizning shakli ham bir xil bo‘lib chiqsa, ayb bizdami yo Eshqobil Shukurdami?
Maqolani o‘qib, “nomard, ko‘chirishga ko‘chiribsan, jilla qursa, to‘g‘ri ko‘chir”, degingiz keladi. Baxtiyor Salomovning “O‘zimizdan o‘zimizgacha” maqolasi shunday boshlanadi: “O‘zbeklar orasida o‘limdan or qiladilar”. O‘limdan or qilib qilib bo‘ladimi, Baxtiyorboy? Eshqobil Shukurning “O‘zligim — O‘zbekligim” maqolasini yaxshiroq o‘g‘rilaganingizda bu gapning “O‘zbeklar Orsiz o‘limdan or qiladilar” tarzda ekanini bilib olardingiz. Yana Salomov yozadilar (to‘g‘rirog‘i, ko‘chiradilar): “Polvonlarimiz orasida “Orasiga chiqish” degan udum bor”. Mantiqsizlikni sezayotgandirsiz. Kimning, nimaning orasiga, nima uchun? Endi Eshqobil Shukurdan to‘g‘ri iborani o‘qiymiz: “Polvonlarimiz orasida “origa chiqish” degan udum bor”.
Men bu o‘rinda Baxtiyor Salomovning “maqola”sidagi o‘nlab imlo xatolarni keltirmayman. Maqolani to‘g‘ri ko‘chirishga hafsala qilmagan odamning mutbuotchilar iborasi aytganda, “bit terish” – xato tekshirishiga yo‘l bo‘lsin!

Shu o‘rinda Baxtiyor Salomovning bir “mehnat”i, deymizmi, “novator”ligi, deymizmi, aytmasak, insofdan bo‘lmas. “O‘zimizdan o‘zimizgacha” maqolasi originalidan biroz farq qiladi. Ya’ni “muallif” birozgina “ter to‘kib”, maqolaning u yer, bu yeridan cho‘qilaydi-da, qolganiga Eshqobil Shukurning yana bir maqolasi “Xoksorlik”ni ulab yuboradi. Unga “Xoksorlik – mute’lik emas” deb sarlavhacha ham “ixtiro” qiladi. Baxtiyor Salomov bu maqolani o‘marishda ham yuqoridagi “o‘ziga xos uslub”ini saqlab qoladi. Ya’ni xato ustiga xato, mantiqsizlik ustiga mantiqsizlik. “O‘tgan yarim asr mobaynida o‘zbeklik deganda mute’lik, mumsinlik, kabi g‘arib timsollar tushunilar edi”, deya ko‘chirilgan maqolaning birinchi gapida olam-jahon saktalik bor. “O‘tgan yarim asr” emish. B. Salomovning bu “davrlashtirish”ida qanday mantiq borligini bilmadim, lekin Eshqobil Shukur uni maqolasida “bir yarim asr” degan va o‘lkaning mustamlakaga aylantirilib, xalqning o‘zligidan judo qilinishi siyosatiga ishora qilgan.

“Kim ekan, u kim ekan?..”

Maqola davomida o‘zim kabi sizni ham bir savol o‘ylantirayotgani aniq: kim o‘zi bu Baxtiyor Salomov? Saytda e’lon qilinishicha: “Baxtiyor Salomov 1989 yil 9 iyunda Samarqand viloyati Jomboy tumanida tug‘ilgan. Toshkent Xalqaro Vestminster universitetini tugatgan. Maqolalari “Kitob dunyosi”, “Ma’rifat” gazetalarida e’lon qilingan. Hozirda “Diplomat Travel” kompaniyasi axborot xizmatida ishlaydi.

Rosti, hali Baxtiyor Salomovning vaqtli matbuotda e’lon qilingan maqolalarini qidirib topib, o‘qib chiqqanim yo‘q. Bu maqolalarning kimga tegishli ekanini “ekspertiza” qilish niyatim ham yo‘q. Shu maqolani oxiriga yetib, e’lon qilaman, deb tursam, yana bir “shum xabar” havoladiki, Baxtiyor Salomovning 2017 yil noyabr oyida Xurshid Davron saytida yana bir “maqola”si e’lon qilingan ekan. U ham “tunasam, bittasini tunay qolay” prinsipida Eshqobil Shukurning maqolalaridan “tinchitilgan” ekan. Inim Baxtiyorjon, o‘zlik, or, nomus, millatning sha’ni haqida “maqola” bitgincha, shu fazilatlarga amal qilib, jiiim turgan ham nomusdan, bizningcha. Sizni birov shu narsalarni yozmasang (o‘g‘rilamasang) millatning safidan chiqarib yuboramiz, o‘zbekligingga ishtiboh qilamiz, deyotgan bo‘lmasa kerak. Bir rivoyat bor. Unga ko‘ra, bir o‘g‘ri bir olimning oldidan chiqib, kiyimlaringizni menga yechib bering, debdi. Shunda olim kishi “axir yalong‘oq qolaman-ku, sen shu yerda tura tur, men kiyimlarimni senga xizmatkorlarimdan yuboraman”, debdi. O‘g‘ri ham donishmand va mard ekan. “O‘ylab ko‘rsam, to shu kunga qadar biror o‘g‘ri nasiyaga mol o‘g‘rilamagan ekan. Men shu ishni boshlab, to qiyomatgacha uning gunohi zimmamda qolishini xohlamayman”, degan ekan. Qissadan hissa shuki, yomon an’analarga boshlovchi bo‘lishdan eski yaxshiliklarga sodiqlik afzal. Shu maqolalarni gazeta taxlamlaridan topibsiz, qayta ko‘chiribsiz – baraka toping! Agar ularni sayt yoki ijtimoiy tarmoqlarga haqiqiy muallifning nomi bilan tarqatganingizda ham, savob va e’tiroflarga sazovor bo‘laverardingiz.

Yana bir buzilmagan rivoyat va shuning o‘zi xotima…

Sichqon bolasini yetaklab omborga kiribdi. Yo‘l-yo‘lakay o‘z tartib qoidalarini bolasiga o‘rgatib boribdi. Bir tomonda tog‘orada turgan tayyor un qolib, borib qopni tesha boshlabdi. Bolasi qiziqib so‘rabdi:

— Onajon, qiynalib qopni teshib o‘tirguncha, anavi idishda turgan unni olib ketaversak bo‘lmaydimi?

— Eh, bolam! Sen hozirdanoq tekinxo‘rlikni o‘ylama. Bilib qo‘ygin, bizlar toza nasl-nasablardanmiz! Birovning haqini o‘g‘irlagandan ko‘ra, qiynalib bo‘lsa ham qopni teshamiz! – debdi ona sichqon. (rivoyat “Muxlis.uz” saytidan olindi)

O‘ZIMIZDAN O‘ZIMIZGACHA
05

ORIM – BORIM

Плагиат.jpgBu millat azaldan or uchun yashagan. Besh kunlik dunyo deb Orni boy berishni, to‘nimning jiluvi, jonimning rohati deb Ordan kechishni uyat sanagan.

Polvonlarimiz orasida “Orasiga chiqish” degan udum bor. Unga ko‘ra, olish (kurash) paytida bir polvon yiqilsa, ya’ni mag‘lub bo‘lsa, uning Orini olish uchun akasi yo ukasi, qarindoshi yo do‘sti yiqqan g‘olib polvon bilan kurashaman deb maydonga otilib chiqadi. Agar bu polvon ham mag‘lub bo‘lsa, yana yaqinlaridan boshqa birovi or talashib, maydon sari intiladi. Orlik-nomus uchun kurashish yaxshi-da.

Yana el orasida “Har kimning oxirini bersin” degan bir gap yuradi. Odam umrining turli fasllarida yaxshi-yomonni boshidan kechirib yashayveradi. Lekin, hayotining oxirgi manzillarida bu dunyodan, bu elning orasida yorug‘ yuz bilan, Or bilan ketishni o‘ylaydi.

O‘zbeklar orasida o‘limdan or qiladilar. Ular hayotni ham o‘limni ham Or bilan bezaydilar. Uyatsiz odamga “Bu kuningdan o‘lganing yaxshi” deyishsa, qariganda ham tuzalmaganga “Oxirini bermadi” deyishadi. Keksalar orasidagi rozi-rizochilik so‘rab yurishlar, yoki “o‘limligimga yiqqanim” degan gaplar ham Or bilan bog‘liq. Tiriklarning hozirgi kuni qatori so‘nggi kuni tashvishida bo‘lishlari, o‘z ortida qoladigan yig‘ichilari va azachilarini o‘ylashari, birgina dafn marosimida amalda bo‘ladigan o‘nlab udumdar… Bularning hammasi Or uchun. Go‘yo bu dunyodan u dunyoga faqat bir narsani Orni olib ketish mumkin.

Ulug‘ bir odam Qurbon hayiti kuni dunyodan o‘tdi. Dafn marosimiga el daryoday oqib keldi. Tirikligida birovning xasiga hiyonat qilmay, yomondan ham yaxshini izlab, elning kuniga yarab, tuproqday xokisor yashagan bu odamni so‘nggi yulga kuzatayotgan el xovotirga tushdi. Chunki, bu kishi bu dunyosini shu darajada obod qilgan ediki, har yaxshi-yomon unga havas bilan qaramay iloji yo‘q edi. Uning bu dunyosi obod bo‘ldi, obod qoldi, eni shu paytda el uning u dunyosini o‘ylashi kerak.

El xulosaga keldi: Bu ulug‘ odamning bu dunyosi ham u dunyosiga ham ko‘z tegmasiin deb uning tobutiga tumor taqib, so‘nggi yo‘lga kuzatdi.

Ikki dunyo oqibati, ikki dunyo Ori uchun shuncha tashvish cheka oladigan yana kim bor?..

Otalar o‘z qizlarini “Mening Orim shu qizlarimning ichiga berkitilgan” deb havotirli avaydaydilar.

Ota uzoq safarga ketdi. Uyda yolg‘iz ona bilan yolg‘iz qiz qoldi. Yillar o‘tdi, ota qaytmadi. Qizning bo‘yi yetildi, ota qaytmadi. Qizni so‘rovchilar ko‘p bo‘ldi. Ona yig‘ladi: ixtiyori otasida ketgan dedi. Oylar o‘taverdi, qizning ixtiyori qaytmadi. Bir kuni tongda bir yulovchi eshikdan keldi. Otaning ko‘p yillar oldin o‘lib ketganligi haqida xabarni aytdi. Ota o‘limidan oldin shu yo‘lovchiga: qizimning menda omonati bor, bu omonat senga o‘tadi, uning egasiga yetkaz deb, ikkita non beribdi. Yo‘lovchi toshday qotib ketgan ikkita nonni qizga berdi. Otaning marosimlari o‘tdi. So‘ng qizga non sindirildi. O‘sha toshday qotib qolgan ikkita non qizga sindirildi. Bu ikki non qizning ixtiyori edi.

Otalar va bolalarning bir-biriga xizmati va muruvvati avlodlarning uzviy xalqalardagi mas’uliyat shu Or timsolida namoyon bo‘ladi.

“El oldida nima degan odam bo‘ldim”, yurtimning ko‘ziga qanday qarayman”, “El nima deydi” degan gaplar bugun yo kecha paydo bo‘lib qolgani yo‘q. Bu gaplar millatning shakllanish jarayonidan to bugunga qadar va bundan keyin ham shu millat bilan birga harakatda bo‘ladi.
Chunki, bu millat azaldan Or uchun yashagan. Chunki, o‘zbeklar hayotni ham, o‘limni ham Or bilan bezaydilar.

XOKSORLIK – MUTE’LIK EMAS

O‘tgan yarim asr mobaynida o‘zbeklik deganda mute’lik, mumsinlik, mazlumlik, kabi g‘arib timsollar tushunilar edi. Balki, shunday tushuntirilar edi. Bunga asos ham bor edi. Chunki, istibdod har qanday qaddi baland xalqning qadrini yerga urib, uni o‘ksik qilib qo‘yadi.

Aslida xoksorlik bizning millatning qonida bor. Lekin, xoksorlik bilan mute’lik va mumsiklik orasida osmon bilan yercha farq mavjud. Hoksorlikni suiiste’mol qilish tubanlik. Uni xo‘rlashga urinish o‘z onasiga zo‘ravonlik qilish kabi qabihlikdir.

Ha, xokisorlik bu millatning qonida bor, bu bilan iftixor qilsa arziydi. Chunki, xokisorlik goh xor ko‘rinsada-da, goh ma’yus tuyulsa-da, baribir, unda buyuklik va donishmandlik mujassamlashgan.

Bir odamning yetti o‘g‘li bor edi. Yettisi ham pahlavon bo‘ldi. Yettovi yetti tarafdan bosh ko‘tarsa, yer zirillardi. O‘g‘illari shuncha quvvatli bo‘lsa-da, ota xoksor edi. U birovning ko‘ngli og‘riganini ko‘rsa, mutassir bo‘lib yig‘lardi. Odamning xo‘rlanganini hech qachon menga ko‘rsatmasin deb o‘tinardi.

Bir kuni ota bir musofirga duch keldi. Va uni mexmon qilib, unga bir kecha joy berdi. Noshud mosofir shu kecha uning bor budinii shilib ketdi. Cholning bor yug‘i birgina qo‘yi qoldi. O‘g‘illari g‘azabga minib, chor-tarifni ostin-ustin qilib, o‘g‘rini tutib, ota hukmiga topshirdilar.

Ota noshudning yuziga qaray olmay yig‘ladi… Va o‘g‘illariga uyida qolgan bitta qo‘yni ham o‘g‘riga berishga buyurdi. Yetti pahlavon yetti tarafga hayron boqdilar. Lekin, otasining hukmi hukm. U aytdi: “Men bu bandadan odamlik izlagan edim. Lekin undan mollik topdim. Mol mol bilan mamnun ekanmi, unga molni bering”.

O‘g‘ri oson qutilganiga echkisi egiz tuqqanday shod bo‘ldi.

Yetti yildan keyiin o‘sha o‘g‘ri otaning huzuriga yetti bukilib keldi. O‘ksinib-o‘ksinib gapirdi: “Mening ham yetti o‘g‘lim bor edi. Yettisi ham odam bo‘lsin deb, o‘zim ularni boqdim. Yettovi ham mol bo‘ldi, o‘g‘ri bo‘ldi. Yettisi yetti zindonni obod qilib o‘tiribdi. Sening qarg‘ishing tegdi ”.

Ota yana mutassir bo‘lib ko‘p yig‘ladi. Odam bo‘lib birovni qarg‘amaganman dedi. O‘g‘ri: “Nimaga yig‘layapsan?” – deb so‘radi. Chol: “Sen va sening bolalaring uchun yig‘layapman” dedi. O‘g‘ri yana so‘radi: “Endi nima qilay?” Chol javob berdi: “Xoksor bo‘l-da yig‘lashni o‘rgan. Birovlar uchun ham yig‘lashni o‘rgan. Shunda sening ko‘z yoshlaring yetti maxluqdan yetti odamni chiqaradi”. Xokisorlikni suiste’mol qilish tubanlikdir. Zero, Xudoning hurmatiga sazovor bo‘lgan narsani bandasi xo‘rlamasligi kerak. Mustabidlar xoksorlikni suiiste’mol qilish uyoqda tursin hatto uni zo‘rlash bilan mashg‘ul bo‘ladilar. Buni o‘ylab, qancha kuyunsang ham oz. Lekin, xalqning butun-butun avlodlvrining xo‘rlangan va zo‘rlangan tuyg‘ularining tavonini kim to‘laydi?”

Men yana o‘sha fikrni ta’kidlayman. Xoksorlik degani bu mute’lik, xo‘rlik, mazlumlik degani emas. Mutlaqo, bu ezgulik, bag‘rikenglik, donishmandlik deganidiir. Xohlang-xohlamang, xokisorlikka yetguncha inson ham, xalq ham qancha yaxshi-yomon ko‘rib-kechiradi, qancha pastu-balandni bosib o‘tadi, qancha qayg‘u va shodliklarni kechadi.

Uni xo‘rlaganlar xor bo‘ladi.

VATANNI ANGLASH
YERNI ANGLASHDAN BOSHLANADI
03

Плагиат.jpgMomolar “tuprog‘i almashibdi”, “Yeri ovushgan” degan iboralarni ishlatib qoladilar. Ular ko‘pincha, el oshib, boshqa bir joyga ko‘chib borgan odamning bolalaridan birortasi kasal bo‘lsa, shu bolaga nisbatan shunday so‘zlarni qo‘llashadi. Go‘yoki, uning ruhi kindik qoni to‘kilan tuprog‘ini tusagan, tomiri ko‘kargan Yerni istagan. So‘ngra ular bola tug‘ilgan yerdan bir kaft tuproq keltirishib, tugunchak qilib, uning yostig‘i ostiga qo‘yyadilar.

O‘tmishda karvon bilan uzoq-uzoq safarlarga otlangan bobolar ham o‘zlari bilan bir kaft tuproqni olib kelganlar. Go‘yoki, olis manzillarda yigitga Yer yo‘ldosh bo‘ladi. Eng qadimgi bitiktoshlar ham o‘zlarining tosh tillari bilan Yerni, tuproqni sharaflab hanuz kuylaydilar. Bilga haqon, To‘nyuquq , Qultigin… kuylaydi: “Davlatli xalq edim, davlatim qani endi, hoqonli xalq edim, haqonim qani endi?…”

Vatanni anglash bir parcha Yerni anglashdan boshlanadi. Bu borada daraxtlar yaxshi timsoldirlar.

Daraxtlarning ildizlari Yer bag‘rida, odamlarning tomirlari o‘z ichlarida. Lekin, o‘zini bilgan odam ildizlarni o‘zi yashayotgan yurt Yeri bag‘ridan izlaydi.

Bir odam urushda bo‘ldi. Besh yil qon kechdi. O‘limni ko‘raverib, diydasi qotdi. U bilan ajal yonma-yon yurdi. Bu odam faqat bir narsani o‘yladi: “Tug‘ilgan qishlog‘imga intilib-ishirilib yetsam, o‘ynab-o‘sgan Yerim ustiga bir oyog‘imni bosib ulgursam… Mayli ikkinchi oyog‘im orqada qolib, shu tuproqqa yetolmay qolsa ham, shu bir qadam orasida, shu bir lahzaning ichida jonim uchib ketsa ham roziman”.
O‘lim bu odamni ayadi. U urshdan olti muchasi sog‘ qaytdi. Vaqti-soati yetguncha o‘z Yeri bilan yashadi. Vaqti soati bitgandan keyin ham o‘z Yerining bag‘rida qoldi.

Nima uchun odamlar “Otamdan qolgan ”,”Bobomdan qolgan ”, “Onamdan qolgan” degan iboralarni yaxshi ko‘radilar. Nima uchun odamlar o‘limi yaqinlashganda ota-bobolari yotgan qabriston sari intiladilar? Bularning xammasi tuproqning hikmati bilan bog‘liq. Hech kim otasidan qolgan pul va boylikni namoyish qilib e’tibor qozonmaydi. Bu narsalarni namoyish qilishga ehtiyoj ham sezilmaydi. Chunki bu o‘zbeklikka xos emas. Balki, ular bir qari daraxt, yo bir qari choldevorni, yo bir parcha yerni ko‘rsatishib, bu “Otamdan qolgan” deb dardli-dardli faxrlanishadi.

Kimdir “bu otamni kurib qolgan” deb bir daraxtni tavob qilayotgan bo‘lsa, yo yana kimdir “bu kishi onamni ko‘rib qolgan” deb bir keksa kampirning kaftlarini ko‘ziga surayotgan bo‘lsa, buni o‘zbeklik deb tushunmoq kerak.

Bularning hammasi Yerning hikmati bilan bog‘liq. Aksioma-ku bu! Ota-bobolar ham shu Yerda yashaganlar, ularni ko‘rib qolgan ming yillik chinorlar ham shu Yerda ko‘karganlar. Lekin, aksiomani isbot talab qilmay deb yeshitmaganga olish yomon. Har qanday isbotsiz qabul qilinadigan narsani nima uchun isbotsiz qabul qilinishi anglash kerak. Ana shunda bitta jumlaning isbotsiz qabul qilinishi uchun butun-butun tarixlar kech- ganligini ilg‘aysiz.

Aslida hikmatlar ham aksiomaga o‘xshaydi. Lekin, uning isboti duch kelgan joyda sochilib yotmaydi, balki bu isbotni har kim o‘z qalbidan izlashiga to‘g‘ri keladi.

Zero, “Ona Yer muqaddas” degan bitta gapni, oddiy gapni mingta quloq ming xil eshitadi, men qanday xulosa chiqarayotgan bo‘lsam, boshqalar shunday eshitayapti, boshqalar ham shunday xulosa chiqarayapti deb o‘ylash noto‘g‘ri, aniqrog‘i xudbinlikdir. Chunki, bu holda odamning odamdan farqi qolmas edi.

O‘smirlik yillarimda, kechalari paxtaga suv qo‘yib, suvchilik qilib yurgan vaqtlarimda Yer bilan gaplashayotgan dehqonlarni ko‘rganman. Xuddi bobosi bilan dardlashayotganday gaplashardi ular. Bu odamlar uchun bobodehqon degan bir timsol bor edi-ki, uni Yerning ruxi deb o‘ylashardi. Ular bobodehqonga atab, qon chiqarib sadaqa qilishar va o‘zlari ekkan ekinlarni Bobodehqon bir oralab o‘tib ketsa, so‘ngsiz baraka yog‘ishini o‘ylashib, orzumand yashardilar. Ular yerni xafa qilishdan, Bobodehqonni ranjitib qo‘yishdan juda xavotirlanardilar. Men o‘sha paytlarda Yer hidini aniqroq tuyganman. Tungi soat ikkilardan so‘ng butun dalani Yer hidi tutib ketardi. Bu juda yoqimli edi.

Yerning ham ruhi bor…

Bir gurungda, hatto bir qamishni ham bitta odamday sog‘inish mumkin ekan, dedim. Shunda bir rahbarnomo kishi. “Shuyam gap bo‘ldimi?” dedi. Bu odamga darak gapchalik tuyulmagan bu gap men uchun undov gap edi. Men uchun odamlarimiz qatori, daraxtlar ham, jonivorlar ham, hatto , qamishlar ham shu Yerning O‘zbeklar Yerining farzandlariday tuyuladi. Bularning hammasi Yerning hikmati bilan bog‘liq.

Female college student studying

Eshqobil Shukur. O’zligim — O’zbekligim

09

(Tashriflar: umumiy 652, bugungi 1)

4 izoh

  1. Ассалому алайкум! Хуршид ака, мен ҳам ўқиб, яхши ёзаркан-а, деб қўювдим. 19 йилдан буён «Маърифат»да ишлайман. Бахтиёр Саломовнинг ҳеч бир мақоласини ўқимаган эканман, балки эслолмаётгандирман, деб қўювдим. Болакай бу борада ҳам ёлғонга таянган кўринади.

  2. Жуда ажойиб мақола экан ,раҳмат сизга

  3. Мен Бахтиёр Саломов учун пайғамбаримиз Муҳаммад с.а.в нинг «Уялмасанг, билганингни қил» деган ҳадиси шарифини эслатишни, Эшқобил ака учун эса «Қалам гуфтор ман шоҳи жаҳонам, Қаламкашро ба мақсад мерасонам» деган машҳур ҳикматни ҳадя қилишни маъқул топдим.

  4. …nima deyishni ham bilmay qoldim?! Ikrom aka sizga rahmat, bu chiqishingiz soxta «mualliflarga» yaxshigina saboq bo’ladi. Eshqobil aka qalamingizni qadri balandda yozganlariz shuncha yil o’tib ham o’rnini yo’qotmabdi. Hurshid aka sizga katta rahmat, mana shu saytingizga kunda kun ora kirib turaman. Rahmat!

Izoh qoldiring