Xurshid Do’stmuhammad.Jon Milton va Abdulla Qodiriy: “Areopagitika”dan “Diyori bakr”ga qadar

003

10 апрель — Ўзбек романчилигининг асосчиси Абдулла Қодирий таваллуд топган кун

Қизиқ, милоддан аввалги 436-338 йилларда яшаган юнон адиби Исократ, 1608- 1674 йилларда ҳаёт кечирган инглиз шоири, олими ва публицисти Жон Мильтон, қисқагина умри 1894-1937 йилларга тўғри келган ўзбек адиби ва публицисти Абдулла Қодирий ўрталарида қандай яқинлик, ўхшашлик бўлиши мумкин?

007
ХУРШИД ДЎСТМУҲАММАД
ЖОН МИЛЬТОН ВА АБДУЛЛА ҚОДИРИЙ:
«АРЕОПАГАТИКА»ДАН «ДИЁРИ БАКР»ГА ҚАДАР

«Жаҳон адабиёти» журнали, 6/2012
001

Қизиқ, милоддан аввалги 436-338 йилларда яшаган юнон адиби Исократ, 1608- 1674 йилларда ҳаёт кечирган инглиз шоири, олими ва публицисти Жон Мильтон, қисқагина умри 1894-1937 йилларга тўғри келган ўзбек адиби ва публицисти Абдулла Қодирий ўрталарида қандай яқинлик, ўхшашлик бўлиши мумкин?

Бу саволга жавоб топиш учун сўзни анча олисдан бошлашга тўғри келади.

Жон Мильтон Лондонда, ўзига тўқ нотариус оиласида таваллуд топди. Ўз даврининг илғор мактабларида таҳсил олди, 16 ёшида Кембридж университетига ўқишга кириб, санъат магистри даражасига эришди.
Жон Мильтондан роса 186 йил кейин Англиядан ҳам жуғрофий, ҳам тараққиёти жиҳатидан жуда олисдаги Туркистонда — Тошкентда, серфарзанд боғбон оиласида дунёга келган Абдулла Қодирийнинг болалиги, адиб сўзи билан айтганда, «қорни ошга тўймай, усти тузукроқ кийим кўрмай» кечди.

Инглиз адиби етти йиллик олий таълим ниҳоясида магистрликка етишгач ҳам бир неча йил мобайнида мустақил таҳсил олди, диний-дунёвий билимини оширди, фалсафани, мумтоз адабиёт тарихини, тарих фанини ўқиди, қатор хориж тилларини мукаммал ўзлаштирди. Айниқса, унинг лотин, француз ва итальян тилларини моҳирона эгаллагани келгусида Кромвель ҳукмронлиги кезларида хизматга олинишида қўл келди.

Ўзбек адиби эса ўзи таърифлаганидек, тўққиз-ўн ёшларда мактабга борган, бироқ, «Мен тартиблик мактаб кўрмаган нодон бир йигит эдим. Унча-мунча билган нарсаларим ҳам ўз тиришувим орқасида замон шароити ва мажбурияти остидағи чала-чулпа гаплар эди». Қодирий бир бой хизматига ёллангач, ўша бойнинг даъвати билан ўрисча ёзув-чизувни ўрганиш мақсадида рус-тузем мактабига борган.

ХУI асрда Англия таълим дастурида Европа минтақаси мамлакатлари бўйлаб саёҳат уюштириш белгиланган, асрлар мобайнида амалда бўлган ва кейинчалик «Катта саёҳат” номини олган ушбу анъанага кўра йўлга отланган Мильтон икки йил мобайнида Франция ва Италияда яшайди, ватанига олам-олам таассуротлар билан қайтади.

Қодирий ўзидаги савод билан узоққа боролмаслигини ҳис қилиб, уч-тўрт йиллик мўлжал билан 1925 йилнинг ёзида ўқиш мақсадида Москвага йўл олади, бироқ ушбу мўлжал ҳам ниҳоясига етмай, саводни чуқурлаштириш орзуси чала қолади.

Юқорида баён этилган икки ҳолатдаги — ўқишга, билим олишга, хориж тилларини мукаммал эгаллашга ва дунё кезишга бўлган имкониятларни таққослаш қийин албатта, лекин ўхшатиб бўлмас шароитлар ўртасидаги ўхшашлик шунда эдики, Жон Мильтон ўзига қадар бўлган инглиз адабиёти тарихида бирорта шоир-ёзувчи эришолмаган, яъни шоирлик ва олимлик мақомларига кўтарилган бўлса, худди шу нуқтаи назарлардан Абдулла Қодирий ўз даври адабий-ижтимоий муҳитига қиёси йўқ ижодкор зиёли шахс сифатида кириб келди, Матёқуб Қўшжонов тўғри таърифлаганидек, «…ўз даврининг маданий кишиси»га айланди.

Жон Мильтон хориж сафаридан қайтганида мамлакат осмонини инглиз инқилоби булутлари қоплаган эди. Билимли, дунё кўрган, теварак-атрофида юз бераётган воқеа-ҳодисалар ҳақида шахсий нуқтаи назари шаклланган зиёли инсон сифатида у бўлаётган ижтимоий-сиёсий жараёнлардан четда қолиши мумкин эмасди. У ўзининг қалами, фикрлари, қарашлари билан инқилобнинг фаол аъзоларидан бирига айланди. Инсон, жамият ва давлат ҳақидаги, ана шу уч субъект ўртасидаги адолатли муносабатларни қарор топтириш ҳақидаги ҳароратли публицистик чиқишлари билан жамоатчилик назарига тушди. Ёшлик чоғларидан бошланган бадиий ижод ўрнини матбуотдаги долзарб мавзуда чиқишлар эгаллади.

Абдулла Қодирийнинг ижтимоий-сиёсий воқеликка мухбир сифатида аралашуви матбуотдан, аниқроғи, 1914 йилнинг 1 апрелида «Садойи Туркистон» газетасида босилган «Янги масжид ва мактаб» сарлавҳали ихчамгина хабаридан бошланди. Бу пайтда адиб эндигина 20 ёшга чиққан, адабий жамоатчилик деярли шаклланмаган, адибнинг ўғли Ҳабибулло Қодирий ҳақли равишда таърифлаганидек, «Асосли маъҳлумот, устод кўрмаган ёш ёзувчи ўз илк ижодини қоронғида йўл қидирган каби, шундай кичик-кичик мақола-хабарлар ёзишдан бошлайди».

Табиий, А.Қодирийнинг мухбирлик фаолияти осонлик билан бошланмаган.
«Шу миёналарда бозор воситаси билан татарлардан чиқадирған газеталарни ўқуб, дунёда газета деган гап борлиғига имон келтурдим. 1913-йилда ўзбекча «Садойи Туркистон», «Самарқанд», «Ойна» газеталари чиқа бошлағач, менда шуларга гап ёзуб юриш фикри уйғонди. Идорадагилар билан танишлиғим бўлмағани учунми ёки ёзған гапларим маъносиз бўлғани учунми, кўпинча «Идорадан жавоб» билан мени мамнун қилар эдилар».

Матбуотга мўлжаллаб ёзганларини камтарлик билан «маъносиз бўлғани учунми» дея таърифлаган Қодирий айни ўша кезларда дастлабки — «Бахтсиз куёв», «Жувонбоз», «Улоқда» сингари асарларини яратди.
Октябрь тўнтариши юз берди. Биз энди-энди ана ўша воқеани «тўнтариш» деб ўз номи билан аташга кўникмоқдамиз, Ватанимиз мустақиллигига қадар эса у «Улуғ Октябрь революцияси» дея таърифланган, қадрланган, кўкларга кўтарилган, унинг шарафига беҳисоб ҳамду санолар тўқилган. Шу ўринда фаразомуз савол туғилади: эҳтимол, инқилоб юз бермаганида Қодирий публицистикадан кўра бадиий ижодга кўпроқ куч сарфлаган бўлармиди?..

Мутахассисларнинг ёзишларига қараганда, XVII асрга қадар инглиз адабиёти тарихида бирорта шоир ёки адиб Мильтон даражасида адабиётшунослик илмини эгаллаган эмас. Талабалик кезлариданоқ унинг номи шоир ва драматург сифатида танилган. Мана шундай ижодкор хориждан қайтиб инқилобий жараёнларга жадал аралашиб кетгани сингари А.Қодирий Октябрь воқеалари туфайли бошланган долғали ҳаёт ўзгаришларига қўшилиб кетди. Бу — қаерда бўлади — Лондондами, Тошкентдами, инглиз ё ўзбекми, қатъи назар, зиёли инсоннинг қисмати эди! Ватанида, ўзи яшаб турган жамиятда, ўз халқи ҳаётида ҳаётбахш эврилишлар, янгиланишлар рўй беришини дил-дилидан орзу қилиб юрган, рўшноликка эришиш умидидаги инсон учун жуда-жуда оддий ва табиий ҳолат эди!

Мильтон ҳам, Қодирий ҳам бадиий ижод «дастгоҳи»ни четга суриб қўйиб, кундалик ижтимоий ҳаёт пўртанасига «шўнғиб» кетишганининг туб сабабларидан бири ҳам шунда эди!

Мильтон пуританлар сафида қалам сурар экан, қироллик тузумидаги мутлақ ҳукмронлик — якка ҳокимлик адолатли жамият барпо этилишига йўл бермайди деб ҳисоблайди, шу қарашлари билан у қирол Карл Стюартнинг тахтдан четлатилиши, ўрнига республика тизими қарор топиши зарурлиги ғоясини олға сурган кўплаб мақолалар эълон қилади. Унинг публицистик чиқишлари, серзарда ва ўтли сўзлари мўлжалга тегмай қолмасди. Матбуотда эълон қилинган аччиқ танқидлари амалга ошиб, лордлар палатаси таркибидан епископлар чиқариб юборилган.

Адиб қаламига мансуб «Қирол ва ҳукмроннинг ҳуқуқи ва мажбуриятлари» деб номланган асари ҳамда «Ашаддий бутпараст» памфлетининг «касофати» ўлароқ қирол Карл Стюарт судланган ва намойишкорона қатл этилган. Мана шундай оташин қарашлари, нуқтаи назарлари билан Ж.Мильтон лорд-генерал (барча ҳарбий кучлар бош кўмондони) Кромвель сиёсати учун айни муддао эди. Нафақат Мильтоннинг, балки енгилмас саркарда, темир иродали ва шижоатли раҳбар сифатида Оливер Кромвель халқнинг, қолаверса парламентнинг ишончи-эътирофини қозонади. Мильтон шахсан Кромвелга, 1649 йил мартида эълон қилинган Кромвель бошчилигидаги республикачилар ҳукуматига ишонган. Шоирнинг публицистик қаламини чархлаган, сўзларига оташин руҳ бахш этган куч-қудрат ҳам ана шу ишончда эди.

«Қодирий Октябргача бир ҳаваскор ёзувчигина бўлиб келган бўлса, — деб ёзади Ҳабибулло Қодирий, — инқилобдан сўнг кенг ҳуқуқ, ғайрат, жасорат, сўз эркинлиги олади». Ҳақиқатдан ҳам «Қизил байроқ» газетасининг 1922 йил 1 июль сонида босилган «Жасорат — айб эмас» мақоласида Қодирийга Октябрь инқилоби «тортиқ» қилган жасорат бетизгин эҳтирослар тўлқинида изҳор этилган. Яъни, Қодирий инқилобга ҳам, «жасорат шўролар ҳукуматининг негизи — асоси» эканлигига ҳам ишонган. Омма онгини ўзгартириш, халқнинг яшаш тарзига тубдан янгиликлар киритиш йўлларини излаётган, шунинг кўйида яшаётган адиб бутун умидини ана шу жасорат, ана шу ишончга боғлаган, айниқса ўй-ниятларини матбуот орқали очиқ-ошкора кенг омма эътиборига ҳавола этиш имкони туғилгани ўша жасорат ва ўша ишончни ўн карра алангалатган.

Абдулла Қодирийнинг фавқулодда уйғоқ шахси, ноёб адиблик ва публицистлик маҳорати ҳамда Октябрь инқилобига, ундан кейин жамиятда бошланиб кетган янгиланиш жараёнларига, айниқса матбуот сўзига бўлган муносабатларини синчковлик билан ва изчил ўрганиш, тадқиқ этиш тарихимизда ҳамон мавҳумлигича қолиб келаётган кўплаб саҳифаларга ойдинлик киритишдан ташқари, шахс, жамият, давлат ва матбуот муносабатлари юзасидан теран фалсафий хулосалар чиқариш имконини ҳам беради.

А.Қодирий инқилобдан кейинги дастлабки йилларда қанча мақола ёзгани, қандай тахаллуслар остида, қайси жанрларда ёзгани ҳақида аниқ маълумотлар кам. «Диёри бакр» китобини адибнинг публицистик меросига доир маълумотлар нисбатан тугал ва батафсил жамланган ягона манба деб айтиш мумкин.

Адибнинг 1919-1935 йиллар мобайнида матбуотда эълон қилинган асарлари мавзуси, ифодаси, шакл ранг-баранглиги, воқеликка муносабати, куюнчаклиги, жонбозлиги, самимияти билан ўзини ва ижодини халқ учун сафарбар этган чинакам публицист жамиятнинг юраги, қалби бўлиб қолиши, ҳеч муболағасиз, ижтимоий ҳаётнинг марказий сиймосига айланиб кетиши мумкинлигини кўрсатади. Буни Мильтон ва Қодирий ҳаёти ҳар жиҳатдан тасдиқлайди.

Англия парламенти 1643 йилнинг 14 июнида китоб нашр этишни назорат остига олиш ҳақида қонун қабул қилади, орадан бир ярим йил ўтар-ўтмас, аниқроғи, 1644 йилнинг ноябрь ойида матбуотда Ж.Мильтоннинг «Ареопагитика» асари чоп этилади. Асар умуман фуқаро эркинлиги мавзусида бўлиб, уч кисмдан иборат: биринчиси — никоҳ, иккинчиси — болалар тарбияси ва учинчиси — матбуот эркинлиги мавзусига бағишланган.

Муаллифнинг мазкур асар учун танлаган услуби, оҳанги кутилмаганда жамоатчилик эътиборини тортади. Буни Мильтоннинг ўзи очиқ тан олади. У баён этилаётган мулоҳаза ва қарашлари ҳақидаги танқидий нуқтаи назарини ёрқин ифода этиш учун милоддан бурун яшаган Исократ (милоддан ав. 436-338 йиллар)
услубига хос эҳтиросларга бой оҳанг қўл келганини таъкидлайди. Исократ эса ўз даврида айни шундай услуби — оташин нотиқлиги билан катта нуфузга эга бўлган, ҳатто Суқротдек аллома назарига тушган эди.

Асарнинг номланиши ҳам Мильтон танлаган услубдан келиб чиққанини сезиш қийин эмас, зеро, Ареопаг — «Арея тепалиги» Афинада, машҳур Акрополнинг ғарбидаги тепалик номи бўлиб, у ерда даставвал фавқулодда ҳолатлар учун, кейинчалик эса ҳаёт ва ўлим, дин ва умумий цензурага доир масалалар кўриладиган суд маҳкамаси жойлашган. Мильтон бамисоли «Ареопагитика» минбаридан туриб, парламент аъзоларига қарата оташин нутқ ирод этаётгандек оҳангда сўзлайди. Мильтон парламент аъзоларини адолатга чақиради. «Мен заррача иккиланмай- нетмай шунга аминдирманки, сизлар «бирорта ҳам китоб, рисола ёхуд варақа аввалдан кўриб чиқилмасдан ва тасдиқдан ўтмай туриб чоп қилиш ман этилиши» таъкидланган Қонунни яна бир карра кўздан кечирганингиздан кейин ўзингизга олий даражада хос бўлган адолатга муҳаббат туйғуларингиз жўш уражагига ишонаман».

Мильтоннинг фикрича, мазкур Қонундан кўзда тутилган асосий мақсад — ҳақоратлар, дағдағалар ва ахлоқсизликлар тарғиб қилинган асарлар пайдо бўлишига йўл қўймаслик учун хизмат қилмайди, аксинча, у илму маърифат йўлини тўсади ва адолат овозини ўчиради.

«Инкор қилмайман, — деб давом этади Мильтон, — китобларнинг одоб-ахлоқи худди одамларда бўлгани каби черков ва давлат томонидан қаттиқ ғамхўрлик ила назорат — цензура остига олинмоғи керак ва шундан келиб чиққан ҳолда улар худди жиноятчилар қаторида авахтага ташланмоғи, сургуну бадарға қилинмоғи керак: чунки китобни жонсиз буюм деб исобламаслик зарур, зеро китоб уни яратган даҳонинг салоҳиятига тенг равишда ҳаётий куч-қудратга эгадир…» (Бу сўзлар мавлоно Жалолиддин Румийнинг «Сўз инсоннинг қиймати қадар қадрлиҳдир» деган лутфини эслатади, Александр Генис бошқачароқ айтади: «Биз ёзувчи асарини унинг ўзидан кўра муҳимроқ деб ҳисоблаймиз, чунки у умридаги энг яхши дақиқаларни асарига бағишлаган».)

Кўринадики, қарашларини енгил ва беозор киноялар билан баён қила бошлаган адиб аста-секин аччиқ пичинг йўлига ўтади. Пичинг заҳарханда тусини олади: «Китоблар афсонавий аждаҳонинг тишлари сингари ҳаётбахш ва кўпаювчилик қудратига эга эканликларини биламан, мабодо улар ерга экилса борми, улардан жангчилар ўсиб чиқишлари муқаррардир».

«Аччиқлашаётган» сўзлар ва оҳанг ўрнини вазмин мушоҳада эгаллайди: «Бошқа томондан, мулоҳазаларда ғоятда эҳтиёткор бўлмоқлик керак, чунки яхши китобҳни ўлдириш қарийб инсонни ўлдириш билан тенг; инсоннинг жонига қасд қилҳган одам онгли мавжудотни, тангри таоло тажаллисини ўлдирган исобланади; зеро яхши китобни маҳв этаётган одам идрокни ўлдиради, илоҳий машъалани сўндиради”.

ЭССЕНИНГ ДАВОМИНИ (САҲИФА ПАСТИДА) CALAMEO ДАСТУРИ ЁРДАМИДА ПАСТДА МУТОЛАА ҚИЛИНГ,ПРИНТЕРДАН ЧИҚАРИНГ ЁКИ ЮКЛАБ ОЛИНГ

001

04 Ўзбек адабиётининг йирик намояндаларидан бири Абдулла Қодирий (Жулқунбой) 1894 йил 4 октябрда Тошкент шаҳрида туғилди. Адибнинг илк ижоди 1913 — 1914 йилларда бошланган бўлиб, дастлаб у шоир сифатида қалам тебратган. Унинг «Аҳволимиз», «Миллатимга», «Тўй», «Фикр айлағил» (1914 — 1915) каби шеърлари «Садои Туркистон» газетаси ва «Оина» журналида босилган. А. Қодирий шу шеърларида миллатдошларини жаҳолат ва хурофотга қарши курашга чақириб, маърифатпарвар шоир сифатида майдонга чиққан. Бу йилларда у «Бахтсиз куёв» (1915), «Ҳеч ким билмасин» каби саҳна асарларини ҳам ёзган. Унинг «Жувонбоз» (1915), «Улоқда» (1916) каби ҳикояларида ўз халқини саводли, билимли, маданиятли ва озод кўриш истаги сезилиб туради.
1924 йили Абдулла Қодирий Москвага бориб, Журналистлар институтида таҳсил олди. Москвадан қайтиб, «Муштум» журналида штатсиз мухбир бўлиб ишлай бошлади.
Абдулла Қодирий 1917-1918 йиллардан бошлаб «Ўтган кунлар» романи учун материал йиғишга киришди. 1922 йилда биринчи ўзбек романининг дастлабки боблари «Инқилоб» журналида чоп этила бошланди. 1925 — 1926 йилларда «Ўтган кунлар» романи уч бўлим ҳолида, 1928 йил ёзувчининг иккинчи тарихий романи «Меҳробдан чаён» нашр этилди, 1934 йилда «Обид кетмон» қиссасини яратди. Ундан ташқари, у Гоголнинг «Уйланиш» комедияси ва Ғарб ёзувчиларининг сатирик ҳикояларини ўзбек тилига таржима қилди.Абдулла Қодирий «Амир Умархоннинг канизи», «Намоз ўғри», «Даҳшат» каби романлар яратиш орзусида бўлган. Аммо мустабид тузум бу орзуларининг тўла рўёбга чиқишига имкон бермади.
Абдулла Қодирий 1926 йилда «Муштум»да босилган «Йиғинди гаплар» мақоласи туфайли қисқа муддат ҳибсга олинган. 1937 йилнинг 31 декабрида эса «халқ душмани» сифатида қамоққа олиниб, 1938 йил 4 октябрда Тошкентда отилган.
Унинг асарлари 1956 йилдан бошлаб янгидан,аммо чала ҳолда нашр этила бошланди. 1990 йилда Республика Президентининг фармони билан А. Қодирий номидаги Республика Давлат мукофоти таъсис этилди. 1991 йили эса А. Қодирийга Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти берилди. 1994 йили — Мустақилликнинг учинчи йилида унга «Мустақиллик» ордени тақдим қилинди.

O’zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Abdulla Qodiriy (Julqunboy) 1894 yil 4 oktyabrda Toshkent shahrida tug’ildi. Adibning ilk ijodi 1913 — 1914 yillarda boshlangan bo’lib, dastlab u shoir sifatida qalam tebratgan. Uning «Ahvolimiz», «Millatimga», «To’y», «Fikr aylag’il» (1914 — 1915) kabi she’rlari «Sadoi Turkiston» gazetasi va «Oina» jurnalida bosilgan. A. Qodiriy shu she’rlarida millatdoshlarini jaholat va xurofotga qarshi kurashga chaqirib, ma’rifatparvar shoir sifatida maydonga chiqqan. Bu yillarda u «Baxtsiz kuyov» (1915), «Hech kim bilmasin» kabi sahna asarlarini ham yozgan. Uning «Juvonboz» (1915), «Uloqda» (1916) kabi hikoyalarida o’z xalqini savodli, bilimli, madaniyatli va ozod ko’rish istagi sezilib turadi.
1924 yili Abdulla Qodiriy Moskvaga borib, Jurnalistlar institutida tahsil oldi. Moskvadan qaytib, «Mushtum» jurnalida shtatsiz muxbir bo’lib ishlay boshladi.Abdulla Qodiriy 1917-1918 yillardan boshlab «O’tgan kunlar» romani uchun material yig’ishga kirishdi. 1922 yilda birinchi o’zbek romanining dastlabki boblari «Inqilob» jurnalida chop etila boshlandi. 1925 — 1926 yillarda «O’tgan kunlar» romani uch bo’lim holida, 1928 yil yozuvchining ikkinchi tarixiy romani «Mehrobdan chayon» nashr etildi, 1934 yilda «Obid ketmon» qissasini yaratdi. Undan tashqari, u Gogolning «Uylanish» komediyasi va G’arb yozuvchilarining satirik hikoyalarini o’zbek tiliga tarjima qildi.Abdulla Qodiriy «Amir Umarxonning kanizi», «Namoz o’g’ri», «Dahshat» kabi romanlar yaratish orzusida bo’lgan. Ammo mustabid tuzum bu orzularining to’la ro’yobga chiqishiga imkon bermadi.
Abdulla Qodiriy 1926 yilda «Mushtum»da bosilgan «Yig’indi gaplar» maqolasi tufayli qisqa muddat hibsga olingan. 1937 yilning 31 dekabrida esa «xalq dushmani» sifatida qamoqqa olinib, 1938 yil 4 oktyabrda Toshkentda otilgan.Uning asarlari 1956 yildan boshlab yangidan,ammo chala holda nashr etila boshlandi. 1990 yilda Respublika Prezidentining farmoni bilan A. Qodiriy nomidagi Respublika Davlat mukofoti ta’sis etildi. 1991 yili esa A. Qodiriyga Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti berildi. 1994 yili — Mustaqillikning uchinchi yilida unga «Mustaqillik» ordeni taqdim qilindi.

001

006МИЛЬТОН (Milton) Жон (1608.9.12-Лондон — 1674.8.11) — инглиз шоири, публицист, сиёсий арбоб. Кембриж унти- ни тугатган (1632). Асарларини инглиз, итальян ва лотин тилларида ёзган. Илк асарлари — «Шекспирга» шеъри (1630),«Хушчақчақ» ва «Хаёлчан» деб номланган қўшалоқ асари (1632), «Қомус» драматик достони (1634), «Люсидас» марсияси (1632). Мильтон 1638—39 й.ларда Франция ва Италияга саёҳат қилган. 1640 й.дан Англия буржуа инқилоби ғояларини қўллаб-қувватлаган. «Ареопагитика» (1644) рисоласида матбуот эркинлигини ёқлаб чиққан. 1649—52 й.ларда буржуа инқилоби арбоби О.Каромвелнинг халқаро давлат ёзишмаларини олиб борган. «Санамкуш» (1649), «Инглиз халқини химоя қилиш» (1650, 1654) ва б. асарларида халқнинг мустабид ҳукмдорларни йўқ қилиш ҳуқуқи борлигини таъкидлайди. Стюартлар сулоласи қайта тиклангандан кейин машаққатли ҳаётга гирифтор бўлган шоир ўзининг машҳур асарлари — «Йўқотилган жаннат» (1667), «Топилган жаннат» (1671) достонларини яратади. Достонлар мазмуни «Инжил»дан олинган бўлсада, диний мазмун орқали даврнинг долзарб масалаларини — халқ оммасининг монархия ва зулмнинг барча шаклларига қарши норозилигини акс эттирган. Сўнгги асари — «Исёнкор Самсон» трагедиясида Англия буржуа инқилоби ва Мильтон дунёқарашига хос бўлган қарама-қаршиликлар ўз ифодасини топган.

MILTON (Milton) Jon (1608.9.12-London — 1674.8.11) — ingliz shoiri, publitsist, siyosiy arbob. Kembrij unti- ni tugatgan (1632). Asarlarini ingliz, ital`yan va lotin tillarida yozgan. Ilk asarlari — «Shekspirga» she’ri (1630),«Xushchaqchaq» va «Xayolchan» deb nomlangan qo’shaloq asari (1632), «Qomus» dramatik dostoni (1634), «Lyusidas» marsiyasi (1632). Mil`ton 1638—39 y.larda Frantsiya va Italiyaga sayohat qilgan. 1640 y.dan Angliya burjua inqilobi g’oyalarini qo’llab-quvvatlagan. «Areopagitika» (1644) risolasida matbuot erkinligini yoqlab chiqqan. 1649—52 y.larda burjua inqilobi arbobi O.Karomvelning xalqaro davlat yozishmalarini olib borgan. «Sanamkush» (1649), «Ingliz xalqini ximoya qilish» (1650, 1654) va b. asarlarida xalqning mustabid hukmdorlarni yo’q qilish huquqi borligini ta’kidlaydi. Styuartlar sulolasi qayta tiklangandan keyin mashaqqatli hayotga giriftor bo’lgan shoir o’zining mashhur asarlari — «Yo’qotilgan jannat» (1667), «Topilgan jannat» (1671) dostonlarini yaratadi. Dostonlar mazmuni «Injil»dan olingan bo’lsada, diniy mazmun orqali davrning dolzarb masalalarini — xalq ommasining monarxiya va zulmning barcha shakllariga qarshi noroziligini aks ettirgan. So’nggi asari — «Isyonkor Samson» tragediyasida Angliya burjua inqilobi va Mil`ton dunyoqarashiga xos bo’lgan qarama-qarshiliklar o’z ifodasini topgan.

007
XURSHID DO’STMUHAMMAD
JON MILTON VA ABDULLA QODIRIY:
«AREOPAGATIKA»DAN «DIYORI BAKR»GA QADAR

«Jahon adabiyoti» jurnali, 6/2012
001

Qiziq, miloddan avvalgi 436-338 yillarda yashagan yunon adibi Isokrat, 1608- 1674 yillarda hayot kechirgan ingliz shoiri, olimi va publitsisti Jon Mil`ton, qisqagina umri 1894-1937 yillarga to’g’ri kelgan o’zbek adibi va publitsisti Abdulla Qodiriy o’rtalarida qanday yaqinlik, o’xshashlik bo’lishi mumkin?

Bu savolga javob topish uchun so’zni ancha olisdan boshlashga to’g’ri keladi.

Jon Mil`ton Londonda, o’ziga to’q notarius oilasida tavallud topdi. O’z davrining ilg’or maktablarida tahsil oldi, 16 yoshida Kembridj universitetiga o’qishga kirib, san’at magistri darajasiga erishdi Jon Mil`tondan rosa 186 yil keyin Angliyadan ham jug’rofiy, ham taraqqiyoti jihatidan juda olisdagi Turkistonda — Toshkentda, serfarzand bog’bon oilasida dunyoga kelgan Abdulla Qodiriyning bolaligi, adib so’zi bilan aytganda, «qorni oshga to’ymay, usti tuzukroq kiyim ko’rmay» kechdi.

Ingliz adibi yetti yillik oliy ta’lim nihoyasida magistrlikka yetishgach ham bir necha yil mobaynida mustaqil tahsil oldi, diniy-dunyoviy bilimini oshirdi, falsafani, mumtoz adabiyot tarixini, tarix fanini o’qidi, qator xorij tillarini mukammal o’zlashtirdi. Ayniqsa, uning lotin, frantsuz va ital`yan tillarini mohirona egallagani kelgusida Kromvel` hukmronligi kezlarida xizmatga olinishida qo’l keldi.

O’zbek adibi esa o’zi ta’riflaganidek, to’qqiz-o’n yoshlarda maktabga borgan, biroq, «Men tartiblik maktab ko’rmagan nodon bir yigit edim. Uncha-muncha bilgan narsalarim ham o’z tirishuvim orqasida zamon sharoiti va majburiyati ostidag’i chala-chulpa gaplar edi». Qodiriy bir boy xizmatiga yollangach, o’sha boyning da’vati bilan o’rischa yozuv-chizuvni o’rganish maqsadida rus-tuzem maktabiga borgan.

XUI asrda Angliya ta’lim dasturida Yevropa mintaqasi mamlakatlari bo’ylab sayohat uyushtirish belgilangan, asrlar mobaynida amalda bo’lgan va keyinchalik «Katta sayohat” nomini olgan ushbu an’anaga ko’ra yo’lga otlangan Mil`ton ikki yil mobaynida Frantsiya va Italiyada yashaydi, vataniga olam-olam taassurotlar bilan qaytadi.

Qodiriy o’zidagi savod bilan uzoqqa borolmasligini his qilib, uch-to’rt yillik mo’ljal bilan 1925 yilning yozida o’qish maqsadida Moskvaga yo’l oladi, biroq ushbu mo’ljal ham nihoyasiga yetmay, savodni chuqurlashtirish orzusi chala qoladi.

Yuqorida bayon etilgan ikki holatdagi — o’qishga, bilim olishga, xorij tillarini mukammal egallashga va dunyo kezishga bo’lgan imkoniyatlarni taqqoslash qiyin albatta, lekin o’xshatib bo’lmas sharoitlar o’rtasidagi o’xshashlik shunda ediki, Jon Mil`ton o’ziga qadar bo’lgan ingliz adabiyoti tarixida birorta shoir-yozuvchi erisholmagan, ya’ni shoirlik va olimlik maqomlariga ko’tarilgan bo’lsa, xuddi shu nuqtai nazarlardan Abdulla Qodiriy o’z davri adabiy-ijtimoiy muhitiga qiyosi yo’q ijodkor ziyoli shaxs sifatida kirib keldi, Matyoqub Qo’shjonov to’g’ri ta’riflaganidek, «…o’z davrining madaniy kishisi»ga aylandi.

Jon Mil`ton xorij safaridan qaytganida mamlakat osmonini ingliz inqilobi bulutlari qoplagan edi. Bilimli, dunyo ko’rgan, tevarak-atrofida yuz berayotgan voqea-hodisalar haqida shaxsiy nuqtai nazari shakllangan ziyoli inson sifatida u bo’layotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlardan chetda qolishi mumkin emasdi. U o’zining qalami, fikrlari, qarashlari bilan inqilobning faol a’zolaridan biriga aylandi. Inson, jamiyat va davlat haqidagi, ana shu uch sub’ekt o’rtasidagi adolatli munosabatlarni qaror toptirish haqidagi haroratli publitsistik chiqishlari bilan jamoatchilik nazariga tushdi. Yoshlik chog’laridan boshlangan badiiy ijod o’rnini matbuotdagi dolzarb mavzuda chiqishlar egalladi.

Abdulla Qodiriyning ijtimoiy-siyosiy voqelikka muxbir sifatida aralashuvi matbuotdan, aniqrog’i, 1914 yilning 1 aprelida «Sadoyi Turkiston» gazetasida bosilgan «Yangi masjid va maktab» sarlavhali ixchamgina xabaridan boshlandi. Bu paytda adib endigina 20 yoshga chiqqan, adabiy jamoatchilik deyarli shakllanmagan, adibning o’g’li Habibullo Qodiriy haqli ravishda ta’riflaganidek, «Asosli ma’hlumot, ustod ko’rmagan yosh yozuvchi o’z ilk ijodini qorong’ida yo’l qidirgan kabi, shunday kichik-kichik maqola-xabarlar yozishdan boshlaydi».

Tabiiy, A.Qodiriyning muxbirlik faoliyati osonlik bilan boshlanmagan.»Shu miyonalarda bozor vositasi bilan tatarlardan chiqadirg’an gazetalarni o’qub, dunyoda gazeta degan gap borlig’iga imon kelturdim. 1913-yilda o’zbekcha «Sadoyi Turkiston», «Samarqand», «Oyna» gazetalari chiqa boshlag’ach, menda shularga gap yozub yurish fikri uyg’ondi. Idoradagilar bilan tanishlig’im bo’lmag’ani uchunmi yoki yozg’an gaplarim ma’nosiz bo’lg’ani uchunmi, ko’pincha «Idoradan javob» bilan meni mamnun qilar edilar».

Matbuotga mo’ljallab yozganlarini kamtarlik bilan «ma’nosiz bo’lg’ani uchunmi» deya ta’riflagan Qodiriy ayni o’sha kezlarda dastlabki — «Baxtsiz kuyov», «Juvonboz», «Uloqda» singari asarlarini yaratdi.Oktyabr` to’ntarishi yuz berdi. Biz endi-endi ana o’sha voqeani «to’ntarish» deb o’z nomi bilan atashga ko’nikmoqdamiz, Vatanimiz mustaqilligiga qadar esa u «Ulug’ Oktyabr` revolyutsiyasi» deya ta’riflangan, qadrlangan, ko’klarga ko’tarilgan, uning sharafiga behisob hamdu sanolar to’qilgan. Shu o’rinda farazomuz savol tug’iladi: ehtimol, inqilob yuz bermaganida Qodiriy publitsistikadan ko’ra badiiy ijodga ko’proq kuch sarflagan bo’larmidi?..

Mutaxassislarning yozishlariga qaraganda, XVII asrga qadar ingliz adabiyoti tarixida birorta shoir yoki adib Mil`ton darajasida adabiyotshunoslik ilmini egallagan emas. Talabalik kezlaridanoq uning nomi shoir va dramaturg sifatida tanilgan. Mana shunday ijodkor xorijdan qaytib inqilobiy jarayonlarga jadal aralashib ketgani singari A.Qodiriy Oktyabr` voqealari tufayli boshlangan dolg’ali hayot o’zgarishlariga qo’shilib ketdi. Bu — qaerda bo’ladi — Londondami, Toshkentdami, ingliz yo o’zbekmi, qat’i nazar, ziyoli insonning qismati edi! Vatanida, o’zi yashab turgan jamiyatda, o’z xalqi hayotida hayotbaxsh evrilishlar, yangilanishlar ro’y berishini dil-dilidan orzu qilib yurgan, ro’shnolikka erishish umididagi inson uchun juda-juda oddiy va tabiiy holat edi!

Mil`ton ham, Qodiriy ham badiiy ijod «dastgohi»ni chetga surib qo’yib, kundalik ijtimoiy hayot po’rtanasiga «sho’ng’ib» ketishganining tub sabablaridan biri ham shunda edi!

Mil`ton puritanlar safida qalam surar ekan, qirollik tuzumidagi mutlaq hukmronlik — yakka hokimlik adolatli jamiyat barpo etilishiga yo’l bermaydi deb hisoblaydi, shu qarashlari bilan u qirol Karl Styuartning taxtdan chetlatilishi, o’rniga respublika tizimi qaror topishi zarurligi g’oyasini olg’a surgan ko’plab maqolalar e’lon qiladi. Uning publitsistik chiqishlari, serzarda va o’tli so’zlari mo’ljalga tegmay qolmasdi. Matbuotda e’lon qilingan achchiq tanqidlari amalga oshib, lordlar palatasi tarkibidan yepiskoplar chiqarib yuborilgan.

Adib qalamiga mansub «Qirol va hukmronning huquqi va majburiyatlari» deb nomlangan asari hamda «Ashaddiy butparast» pamfletining «kasofati» o’laroq qirol Karl Styuart sudlangan va namoyishkorona qatl etilgan. Mana shunday otashin qarashlari, nuqtai nazarlari bilan J.Mil`ton lord-general (barcha harbiy kuchlar bosh ko’mondoni) Kromvel` siyosati uchun ayni muddao edi. Nafaqat Mil`tonning, balki yengilmas sarkarda, temir irodali va shijoatli rahbar sifatida Oliver Kromvel` xalqning, qolaversa parlamentning ishonchi-e’tirofini qozonadi. Mil`ton shaxsan Kromvelga, 1649 yil martida e’lon qilingan Kromvel` boshchiligidagi respublikachilar hukumatiga ishongan. Shoirning publitsistik qalamini charxlagan, so’zlariga otashin ruh baxsh etgan kuch-qudrat ham ana shu ishonchda edi.

«Qodiriy Oktyabrgacha bir havaskor yozuvchigina bo’lib kelgan bo’lsa, — deb yozadi Habibullo Qodiriy, — inqilobdan so’ng keng huquq, g’ayrat, jasorat, so’z erkinligi oladi». Haqiqatdan ham «Qizil bayroq» gazetasining 1922 yil 1 iyul` sonida bosilgan «Jasorat — ayb emas» maqolasida Qodiriyga Oktyabr` inqilobi «tortiq» qilgan jasorat betizgin ehtiroslar to’lqinida izhor etilgan. Ya’ni, Qodiriy inqilobga ham, «jasorat sho’rolar hukumatining negizi — asosi» ekanligiga ham ishongan. Omma ongini o’zgartirish, xalqning yashash tarziga tubdan yangiliklar kiritish yo’llarini izlayotgan, shuning ko’yida yashayotgan adib butun umidini ana shu jasorat, ana shu ishonchga bog’lagan, ayniqsa o’y-niyatlarini matbuot orqali ochiq-oshkora keng omma e’tiboriga havola etish imkoni tug’ilgani o’sha jasorat va o’sha ishonchni o’n karra alangalatgan.

Abdulla Qodiriyning favqulodda uyg’oq shaxsi, noyob adiblik va publitsistlik mahorati hamda Oktyabr` inqilobiga, undan keyin jamiyatda boshlanib ketgan yangilanish jarayonlariga, ayniqsa matbuot so’ziga bo’lgan munosabatlarini sinchkovlik bilan va izchil o’rganish, tadqiq etish tariximizda hamon mavhumligicha qolib kelayotgan ko’plab sahifalarga oydinlik kiritishdan tashqari, shaxs, jamiyat, davlat va matbuot munosabatlari yuzasidan teran falsafiy xulosalar chiqarish imkonini ham beradi.

A.Qodiriy inqilobdan keyingi dastlabki yillarda qancha maqola yozgani, qanday taxalluslar ostida, qaysi janrlarda yozgani haqida aniq ma’lumotlar kam. «Diyori bakr» kitobini adibning publitsistik merosiga doir ma’lumotlar nisbatan tugal va batafsil jamlangan yagona manba deb aytish mumkin.

Adibning 1919-1935 yillar mobaynida matbuotda e’lon qilingan asarlari mavzusi, ifodasi, shakl rang-barangligi, voqelikka munosabati, kuyunchakligi, jonbozligi, samimiyati bilan o’zini va ijodini xalq uchun safarbar etgan chinakam publitsist jamiyatning yuragi, qalbi bo’lib qolishi, hech mubolag’asiz, ijtimoiy hayotning markaziy siymosiga aylanib ketishi mumkinligini ko’rsatadi. Buni Mil`ton va Qodiriy hayoti har jihatdan tasdiqlaydi.

Angliya parlamenti 1643 yilning 14 iyunida kitob nashr etishni nazorat ostiga olish haqida qonun qabul qiladi, oradan bir yarim yil o’tar-o’tmas, aniqrog’i, 1644 yilning noyabr` oyida matbuotda J.Mil`tonning «Areopagitika» asari chop etiladi. Asar umuman fuqaro erkinligi mavzusida bo’lib, uch kismdan iborat: birinchisi — nikoh, ikkinchisi — bolalar tarbiyasi va uchinchisi — matbuot erkinligi mavzusiga bag’ishlangan.

Muallifning mazkur asar uchun tanlagan uslubi, ohangi kutilmaganda jamoatchilik e’tiborini tortadi. Buni Mil`tonning o’zi ochiq tan oladi. U bayon etilayotgan mulohaza va qarashlari haqidagi tanqidiy nuqtai nazarini yorqin ifoda etish uchun miloddan burun yashagan Isokrat (miloddan av. 436-338 yillar)uslubiga xos ehtiroslarga boy ohang qo’l kelganini ta’kidlaydi. Isokrat esa o’z davrida ayni shunday uslubi — otashin notiqligi bilan katta nufuzga ega bo’lgan, hatto Suqrotdek alloma nazariga tushgan edi.

Asarning nomlanishi ham Mil`ton tanlagan uslubdan kelib chiqqanini sezish qiyin emas, zero, Areopag — «Areya tepaligi» Afinada, mashhur Akropolning g’arbidagi tepalik nomi bo’lib, u yerda dastavval favqulodda holatlar uchun, keyinchalik esa hayot va o’lim, din va umumiy senzuraga doir masalalar ko’riladigan sud mahkamasi joylashgan. Mil`ton bamisoli «Areopagitika» minbaridan turib, parlament a’zolariga qarata otashin nutq irod etayotgandek ohangda so’zlaydi. Mil`ton parlament a’zolarini adolatga chaqiradi. «Men zarracha ikkilanmay- netmay shunga amindirmanki, sizlar «birorta ham kitob, risola yoxud varaqa avvaldan ko’rib chiqilmasdan va tasdiqdan o’tmay turib chop qilish man etilishi» ta’kidlangan Qonunni yana bir karra ko’zdan kechirganingizdan keyin o’zingizga oliy darajada xos bo’lgan adolatga muhabbat tuyg’ularingiz jo’sh urajagiga ishonaman».

Mil`tonning fikricha, mazkur Qonundan ko’zda tutilgan asosiy maqsad — haqoratlar, dag’dag’alar va axloqsizliklar targ’ib qilingan asarlar paydo bo’lishiga yo’l qo’ymaslik uchun xizmat qilmaydi, aksincha, u ilmu ma’rifat yo’lini to’sadi va adolat ovozini o’chiradi.

«Inkor qilmayman, — deb davom etadi Mil`ton, — kitoblarning odob-axloqi xuddi odamlarda bo’lgani kabi cherkov va davlat tomonidan qattiq g’amxo’rlik ila nazorat — senzura ostiga olinmog’i kerak va shundan kelib chiqqan holda ular xuddi jinoyatchilar qatorida avaxtaga tashlanmog’i, surgunu badarg’a qilinmog’i kerak: chunki kitobni jonsiz buyum deb isoblamaslik zarur, zero kitob uni yaratgan dahoning salohiyatiga teng ravishda hayotiy kuch-qudratga egadir…» (Bu so’zlar mavlono Jaloliddin Rumiyning «So’z insonning qiymati qadar qadrlihdir» degan lutfini eslatadi, Aleksandr Genis boshqacharoq aytadi: «Biz yozuvchi asarini uning o’zidan ko’ra muhimroq deb hisoblaymiz, chunki u umridagi eng yaxshi daqiqalarni asariga bag’ishlagan».)

Ko’rinadiki, qarashlarini yengil va beozor kinoyalar bilan bayon qila boshlagan adib asta-sekin achchiq piching yo’liga o’tadi. Piching zaharxanda tusini oladi: «Kitoblar afsonaviy ajdahoning tishlari singari hayotbaxsh va ko’payuvchilik qudratiga ega ekanliklarini bilaman, mabodo ular yerga ekilsa bormi, ulardan jangchilar o’sib chiqishlari muqarrardir».

«Achchiqlashayotgan» so’zlar va ohang o’rnini vazmin mushohada egallaydi: «Boshqa tomondan, mulohazalarda g’oyatda ehtiyotkor bo’lmoqlik kerak, chunki yaxshi kitobhni o’ldirish qariyb insonni o’ldirish bilan teng; insonning joniga qasd qilhgan odam ongli mavjudotni, tangri taolo tajallisini o’ldirgan isoblanadi; zero yaxshi kitobni mahv etayotgan odam idrokni o’ldiradi, ilohiy mash’alani so’ndiradi”.

ЭССЕНИНГ ДАВОМИНИ CALAMEO ДАСТУРИ ЁРДАМИДА МУТОЛАА ҚИЛИНГ,ПРИНТЕРДАН ЧИҚАРИНГ ЁКИ ЮКЛАБ ОЛИНГ
001

XDK

(Tashriflar: umumiy 439, bugungi 1)

Izoh qoldiring