Nurilla Chori. Qizg’aldoq

055    Эридан эрта ажраган Турдихол есир боши билан кўзининг оқу қораси – бир ўғил, бир қизини элга қўшаман, деб ёшини яшамай, ялмоғизнинг синглисидай қариди-қолди. Бу орада очиқ боши не бир маломатларга қолиб, тақдирнинг иссиқ-совуғи юзига чанг солиб, изғирин шамоллари сочини юлди. Елкасидан қамчи еб, товони ёрилди. Аммо кимсанинг эшигидан мўраламади, бировнинг ўнгирини ушламадиям.

Нурилла ЧОРИ
ҚИЗҒАЛДОҚ
077

Эридан эрта ажраган Турдихол есир боши билан кўзининг оқу қораси – бир ўғил, бир қизини элга қўшаман, деб ёшини яшамай, ялмоғизнинг синглисидай қариди-қолди. Бу орада очиқ боши не бир маломатларга қолиб, тақдирнинг иссиқ-совуғи юзига чанг солиб, изғирин шамоллари сочини юлди. Елкасидан қамчи еб, товони ёрилди. Аммо кимсанинг эшигидан мўраламади, бировнинг ўнгирини ушламадиям.

Қизғалдоқ — кенг дара. Лек қишлоқнинг кал улоғи Турдихол, емаги эса маккажўхори, нўхат бўлди. Оғзи зоғараю ёвғон ошга етиб турди. Қизини номуси, ўғлини ори билди. Тунларни узундан-узоқ эртак айтиб тонгларга улади. Эртакларида кўкси ёлдор ботир йигит мусофир юртда адашиб, ўз тупроғига қайта олмай дарбадар кезди, кексаймади. Битта, ўнта, мингта эртак айтди. Барчасида — шу ўзининг кўзлари чўғ, уни тарк этиб кетган йигит!

Сағирларини дам-бадам илинган ит қопиб, эшак тепиб туриши етмаганидай тошга туртиниб, кесакка суриниб улғайди. Ўғли ўғил бўлиб, қизи қиз бўлди. Энди Турдихол кампирнинг эрига эркалик қила олмай, бошқалар оғзида эрмак бўлиб ўтган йиллари унут, яралари бут эди.

Қизғалдоқлик йигитнинг бари Турдихолнинг қизига ошиқ, беқарорлариям кам эмас. Улар ўзларича талашиб-муштлашиб юрди. Қизи қурмағур «қизғалдоқликман!» деб кўксига уриб юрган кўпларга кўнгил бермай, сарсон-саргардон этди. Қош қоқиш нари турсин, ҳатто бир бора қиёям боқмади. Эшик қоқувчилар, остона ҳатлаб қизни сўровчилар кўпайди.

Оҳорсиз кўйлагу рўмол билан ҳам Тўлғоной қиз тўлган ойдан-да сулув эди! Ўша хушрўйнинг онаси Турдихол аҳли Қизғалдоқнинг бировига сингил, бошқасига жиян, яна бирига чеча бўлишини кун ўтиб мана, энди билади. Желагини судраб, бўсағасини ҳатлаган хотин борки, «шу қизгина бегона бўлмасин» деб келдим дейди. Турдихол қизгинанинг ҳали «бир товоқ унни элаб уддасидан чиқолмас»лигини айтиб, жавобини берса, «Сени одам билиб келувдим! Ўзимга тенг кўриб адашибман! Аттанг! Турган туришингга қара, димоғингга тушган қуртдан ўргилай!» деб эшикни тарақа-туруқ ёпиб, қўнқиллаб кетганлар кўпайди. Келиб-кетарлар одам топилмаса, сояси билан сўзлашиб, тўймайди.

Турдихол шу пичир-пичирлардан қўрққанидан мард кетди. Йўғ-а, мард кетмади, мўрт кетди. «Жесирга совчи аёл бўлади. Қизгинани сўраб келгувчи эр бўлади-да, энди!» деди. Тилидан чиққани ёқасига етмай, остонасида Эшпўлат даллол кўринди. Қизғалдоқда ким от сотар, ким мол сотар, ким дулдул, ким хўтик олар бўлса, шу Эшпул даллол нарх бичади. Барака олиб, барака сочади. Сотгувчи ҳам шу, олгувчи ҳам шу Эшпул!

Эшпул чойни иссиқ-иссиқ ҳўплади. «Шаштингиз бир эрча бор, чеча!», деб Турдихолни кўйлагига сиғдирмай, кўкларга парвоз эттирди. Аёл қушдай бўлади. Қушдайгина бўлса кошки, аёл асли зоти қуш бўлади. Учса қўнар жойини билмай қолади.

Парвоз қушгаку ярашади. Аммо аёл асло учмасин экан.
— Чеча, чойни ким дамлаган?
— Ким дамларди, Тўлғоной-да.
— Эҳ-ҳе, Тўлғоной қизимиз чой дамлайдиган бўлдими, а?
— Оғажон, сиз Тўлғонойнинг чой дамлаганига ишонмайсиз, мен хамир қоришига. Билмайман, Қизғалдоқнинг кўзига шу ойқизимдан, сулувимдан бошқа кўринмай қолган. Дуч келгани, эшигимга соя солиб эрмаклагандай бир сўрайди.
— Эҳ, нима деяпсиз унда, чеча?!
— Бирор нима деганимча йўқ.

— Демайсиз! Тўлғонойни бошқаларга бериб қўядиган Оллони бандасимас!
— Эи-и-й. Бу нима деганингиз бўлди?
— Тўлғонойни ўзим келин қиламан!
— Шошилмаяпсизми? Бола-ку!
— Эл сўраяптими, болалиги қолмабди, чеча!
— Қизгинани кўнгли дегандай…
— Эй, кўнгил ҳам гап бўлибдими, — Эшпул оғзига келган гапни ичига ютиб ғўлдираб қўйди. Йигит кишига бир қизнинг кўнглини олиш «энангни…» деганидан осон-ку!

Топган гапига ич-ичидан қувонди. Яна илжайиб, Турдихол кампирга қулоқ тутди.
— Энди, айтаман-да…
— Биздиям эшитинг унда, чеча. Тўлғонойнинг отаси икки томир ошган акамиз бўларди. Буни биласиз!
— Билмай ўлибманми?
— Билсангиз, султон суягини хўрламас, деб остонангизга келиб айб қилибмиз-да!
— Ундай… ундайлар деманг-а!

— Демасак, гапингизга қаранг-да. Ҳали бола дейсиз, ҳали кўнгил дейсиз. Кўнгли ўлгур қўтир бўлмаса, чимилдиқдаям бинойидай топишиб кетади. Ё акам билан Назабулоқ этагида қизғалдоқ терибмидингиз?! Мана — келинингиз, эҳ-ҳий, қудағайингиз, менга аталганида энасининг қорнида бўлган. «Остона супур-сидир» қилинган. Ё у замонлар ўтиб, бизники гуноҳ бўлдими?!
Эшпулнинг гапи Турдихолнинг кўкайига ботди. Кампирнинг қайсар томири тортди. Даллолнинг гапи-да оғзида қолди.
— Қайним-ов! Аёл бошим билан бирор нарса дея олмайман. Менгаям, Тўлғонойгаям ўғлим Сафар эга! У опасини кимга берса, қизим шунинг ўнгиридан тутади.

Эшпул мум тишлади… Икковининг ҳам қулоғи динг! Тиллари ўз ўрасига чўккан! Кўзлари дастурхон гардишидаги қора мағизга қизил ип билан уқувсизларча тикилган гулга қадалган! Бу ўнғайсиз ҳолат рўзи маҳшар қадар борадигандай! Гуё Исрофилнинг сурини кутишаяпти!

Кирлигидан ёғ босиб, туси тусига қараб тикилган гулини фарқлаш қийин бўлиб қолган қалпоғини ўнг қўлига олиб, сўлига «қарс-қарс» урмоқчи бўлди-ю, чекинди. Қўшқўллаб ғижимлади. «Беайб Парвардигор. Суяксиз тил бошга бало», деб ғўнқиллаб даллолнинг тили чиқди.
— Чеча, ундай бўлса, Сафарбойни чақирмайсизми?
— Уни Абрай оқирақ ҳайровга олиб кетган. Ҳафта-ўн кунда келиб қолар. Сабр қилсангиз, Сафарнинг жавобиниям оларсиз. Худойимни даргайида ўн кун ўтмай қолмас.
— Ҳимм, шундай денг! — дея чуқур нафас олб кутилмаганда тиззасига қарсиллатиб дўпписини уриб:

— Чеча, сиздай хотин ҳар маҳалда бир туғилса керак. Буям элни обрўси. Ҳали мўйига устара тегмаган улини шунча иззат қилиш! Энди, бу оқил хотинди иши-да! Бўларманнинг боласи еттисида бош бўлар, бўлмағурнинг боласи етмишидаям ёш, деган бурунгилар. Сафарбойям суриқдай йигит бўлибди-да. Кеча қоронғу олиш пайт Жинжакли бозоридан қайтиб келаётсам, Бойиркўлни сойида бир тўда йигит курашиб ётибди. Бирпас туёқдам қилиб, олишни кузатдим. Сафарбойга тирашадигани топилмади. Бизниям томирдан даврагир чиқаркан-ку, деб хурсанд бўлганимдан тишимгача терлаб кетди. Рўзғорингизга Сафарбойни бош билганингиз дуруст. Мен бекорга шаштингиз ҳам, гап-сўзингиз ҳам бир эрча бор, деб айтмадим. Қизғалдоқ катта эл, кўриб-билиб юрибмиз.

— Оғажон, оғринманг, оғринмасангиз-чи! Сиз нима десангиз шу-да. Мен нимаям дердим. Султонман деяпсиз-ку! Илоё султон бошингиз омон бўлсин. Султон оғамдан айланай.
— Тўйни қачон бошлаймиз?
— Энди… Сафарбойни олдидан бир ўтайлик…
— Сизнинг берганингизми, чеча?!

Уларнинг гурунги устидан жимлик ғолиб келди. Турдихол кампир бошини шу жимлик эгди. Қайта-қайта бош ирғади…
— Ҳа, қаддингни урғурни чечаси!

Тўлғоной чойнакдан ҳол сўрар бўлиб эшик тирқишидан мўралади. Онасининг кўзи Эшпулнинг оғзида. Қиз томоқ қирди. Яна-яна томоқ қириб, товуш берди. Эшик тирқишидан сўз қанот ёзди: «Ҳу-ув қизгина, ўзим бораман».
Қорақумғон шақир-шуқур қайнар, қопқоғи ўйнар, хушрўй қиз кул титарди. Турдихол кампирнинг ёноқларига кулги югуриб, ёшидан ёшариб чойнак тутди. «Қизгина, чойни дамла! Ҳайитлигингни ейин, сенгинани сотдим, елкамдан ошириб отдим». Тўлғонойнинг муштдек жуссасига минглаб қумурсқалар ўрмалади. Тилидан отилмиш сўроқ тишларининг орасидан чиқмади. Кўзлари «Кимга, кимга?» дея сўзлади. Онаси: «Ўз қонинг ўзингга бўлди, қизим! Қошу қабоғим бўласан. Ҳу-ув пешонамда турасан. Шу қариндошга, қариндошнинг улига бердим!». Турдихол кампирни таний олмаётган қизи онасининг жинжигидан пилаёган Эшпул даллолдан ижирғаниб, ер сингалаганча мўлтираб овоз берди.

— Қондош бўлса-да, ёндош эмас, номуссиз, деб қарғардингиз-ку, эна!
— Олло кечиримли бўлганида, бандасига йўл бўлсин, болам! Кечиримлини Эгамнинг ўзи суяди, суяйди.
— Эна, кечиримли бўлинг, майли! Лекин бутун бошли Қизғалдоқда ўша Маши масхарадан бошқа тенгим йўқми?
— Мамашукурбойни масхара дегани уялмайсанми, ҳадемай эринг бўлади. Оғзим бор деб гапираверасанми, — дейишга деди-ю, масхарани Муҳаммадшукурбой дейишга кампирнингда фаросати етмади.

Кампирни остонагача «тегмайман-тегмайман» деган ҳирқироқ овозлар қувиб етса-да, парво қилмай ичкарилади.
— Чеча, нима гап?
— Тўлғоной-да…
— Ҳим-м-м? Тегмасмишми… Ҳеч бир маҳалда қиз тегаман деганми ўзи? Қиз тегмайман деб тегади, йигит олайман деб олади. Азалдан йўриғи шундай.

Турдихол хаёл оғушида. Ўз бахти – болаларининг толеидан сармаст. Ҳовлиси бир этак қоракўз қий-чувига тўлса. Тўй-тўйларга уланса, ўғлиям Қизғалдоқда бир одам тенгига ўтса. Гулдай қизни келин қилса, ул келин
Турдихолнинг кўнглидан яралса. Армон не билмаса. Бахт дегани бўлса, гул етимларининг пешонасида кўрса.

… Эшпул мол сотадиган одамнинг қўлини силкилаб-силкилаб, дилидагини ошкор қилди. Бозорга кирган семиз қўчқорнинг қуйруғидан чангаллаб, «Тўйбоп экан-да!», дея сир берди. Қулоғи оғирга қичқириб, отлига мункайиб, эшаклига гердайиб айтди. «Тўлғонойни келин қилдим!», деб Қизғалдоққа жар солди.

Сафари қариган қиш кунида Қизғалдоқни иккига бўлиб ўтган дамариқда Абрай оқироқ бошлиқ ҳайровчилардан олдин лойқа сув келди. Сув ҳапқири билан Сафарбой ҳам ҳовлиқиб қайтди. Қулоғи битиб, боши қотди. Аммо норизолик қилиб, оғиз жуфтлай олмади. Онасини койишга тили бормай, Эшпул даллолни, Маши масхарани бўралатиб сўкиб, юрагининг черини ёзди. Элни «Эшпул Турдихол кампирнинг қизини келин қилибди», деган овоза тутди.

Неча алплар Тўлғонойга дил ёролмай, тўлин ой билан сирлашиб келаётганди. Уларнинг барчаси кўксини зах ерга, Турдихол эса қизини Маши масхарага берди.

Машининг мучали маймунлиги боисми, болалигидан дарахтга тирмашиб юрарди. Ўша пайтлар элнинг оғзига шамол ўйнатиб, Раззоқ миршаб тўйига масхара олиб келди. Масхаралар Қизғалдоқ дарасига дор қурди. Дорда сакраб-сакраб, умбалоқ ошиб чопди. Най чалиб, илон ўйнатди. Елкасига маймун миндириб, аҳли Қизғалдоқ липасидаги бир тангасидан тортиб сариқ чақасигача шилиб олди. Шу кундан буён Машибой дом-дараксиз кетди.
Кейин кўп бора бодом гуллади, тўкилди, ёнғоқ пишди, қарға олиб қочди. Яна-яна бодом гуллади, тўкилди. Ёнғоқ қарғанинг оғзида кетди. Йўлбарсдан қочган қуён юрт кезиб, эл оралади. Думини ўйнатиб дикка-дикка сакраган қуён қисир чиқди. Ер ориқлаб, ит семирди. Кўзини ёғ босган ит ғариб эгасини туянинг устида қопди. Дашт одамлари қатирлаган қовирға бўлиб қолган ушоқ жонлиғини ўрага бутидан судраб ташлади — оғизлар оқлиққа етмай қолди. Эшпулнинг эса куни туғди…

Бир қарасанг ҳамсоя-халойиқнинг эчки-улоғини Жинжакли бозорига қувиб кетаверади. Эртасига Найзабулоқда эшикма-эшик юриб «Ҳув биродар! Молингни ҳаром қотирмай менга бер, пуллаб бераман», деб қора мол теради. Сўнг куни Қорабўриққа карвонини бошлаб кетади. Молни тонг отгунча кўтарганига сотади. Эгасига терисининг ҳақиниям бергиси келмай бўза симиради. Бир қўли соч толасидай кесилган аччиқ пиёз, иккинчиси иссиқ кабоб билан банд. Оғзини катта очиб омонат тишлари билан ёғли этни сихдан суғирди. Шу чоғ эгилган бошини бироз кўтариб, терак бўйи баландликка юзланди-ю «до-о… , до-о… , до-о… , р-р-р… «лаб қотти-қолди. Даллолнинг нима деяётганини унинг кўзлари тикилган томонга қарамаган киши билмасди.

Қўқиб ётган жун бозори-ю чангиб ётган ун бозори оралиғида дорбозларнинг дори бўй кўрсатиб тўрибди. «До-о… , до-о… , до-о… , р-р-р… «лагани билан Эшпўл унга қараб чопмади. Юрак олдириб қўйган. Авваллари ҳовлиқиб борар, дуч келган масхарадан пушти камари – эркатой ўғли Машибойни сўрарди. Энди бўлса узоқдан ўғри мушукдай пойлайди. Масхаранинг кўзларига тикилади, ўзида бир ажиб туйғу туймаса сира бормайди. Бора олмайди. Қайси бир йили, адашмаса тўнғиз йилида, Жинжакли бозорида ўйин кўрсатаётган дорбозу масхаралар олдига бориб даллол ўғлини суриштиради. Масхара бўлса «Ота-отажон! Мана мен ўғлингизман, танимадингизми?» деб даврага олиб чиқади. Ва беш-олтита тухумни осмонга отиб алмаштира бошлайди. Тухум эса битта бўлиб қолади. Томошаталаблар ҳам, Эшпўл ҳам ҳайрону лол. Масхара катта ва кенг ямоқдор чалварининг тиззасигача келадиган киссасини тескари қилиб осилтириб, эгнидаги камзулининг ҳам шу аҳволга туширади. Одамлар масхарани кўзбўямачиликда айблай бошлаганида, Эшпулнинг елкасига зарб билан бир уради-ю кетидан бешта тухум туширади. Шу-шу даллол масхаралардан қўрқади. Олдига бормай зимдан термулади.

Чолларга эргашиб бозорга келган болакайлар уларга шерик катталар қуршовидаги дор тагидаги оломонга даллол келиб қўшилганида уста дорбоз Масхарани бир шапалоқ туширди-да, дорга чиқа бошлади. Аламзада масхара сохта йиғлаб, ортидан дор устунига тирмашди. Дорбоз лангар таёғини олиб, дорнинг нариги бошига югуриб ўтди. Масхара эса дор устунларининг айри жойига ўтириб олиб унга рағбат бераётган болаларга юзланди: икки ёноғи қип-қизил олма ранг, қалин лаблари пишганидан ёрилгудек гилос тус, бурни мисоли бемаза бодринг, юқори ва қуйи қовоқлари ғўр олма, кўзларида бир соғинч, бир мунг уфуриб турибди. Уни бўлса қалбаки киприк лашкари тўсиш билан оввора.

Пушти паноҳ — Эшпул уни таниди-билди. Ўз зурриёди ер қолиб, кўкда кимсанинг кўнглини овлаяпти. Отанинг меҳри ийиб тикилиб қолганида уста дорбоз дордан икки бора умбалоқ ошиб масхаранинг олдида пайдо бўлиб, лангар таёғини тутқазиб, ўзи қўлларини лангар қилиб ортга қайтди.

Машибой бир-икки-уч қадам ташлади. Лайлак туриш қилиб қанот қоқди. Бир неча бор чумчуқ сакраш қилиб ўйнади. Даллол атрофидагиларига «ҳу-у дорбоз менинг ўғлим» деб гуррайди. Орзиқиб кутилган, Тангридан тиланган дийдор кўзларидан қалқиб тошди. Одимларини тезлаштираётган масхара югурмоқчи бўлди-ю, арқонни эшак қилиб миниб қолди. Дор арқонини қўш қўллаб маҳкам ушлаганча чинқирди. Киприк қоққунча ёнғоқ шохига осилган ўғри қарғадай осилди-қолди. Ёқасидан заранг ерга бир тухум тушиб ёрилиб кетди. Томошаталаб болалардан бир «У алдабди. Ютиб юборган мояги қўйнида экан-ку!» дея қичқирди. Худди у масхаранинг бор фириби енги орқали қўйнига тухум ўтказганини кўргандай.

Дор томошаси шу тариқа тарқаган. Эшпул Қорабўриқ бозоридан отга мина олмаган ўғлини хуржунининг бир қўнжига тош солиб, иккинчисига Машибойни оёғини тиратиб, киндигини эгарга маҳкам босиб келганини тун қўйнида даллолнинг завжасидан бошқа ҳеч ким кўрмаган. Бу тақир тарихни Қизғалдоқда Эшпул, мусичаи безалол аёли ва Маши масхарадан бошқа билмайди-билаолмайди.

Ва кун келиб, Тўлғоной термулган кўзларни куйдирадиган, ойни суқлантирадиган келинчак бўлиб, Маши масхарага узатилди. Аммо ўша ой ва юлдузларни булут қамал қилган кеча зимистон бўлди. Тонгга бормай Турдихол кампирнинг уввос йиғиси келди. Бу йиғи оламни тутиб, осмон ҳам унга эргашди. Иккови ўпкасини босолмай, қора ерни азонга қўймай шитта лой қилди.

Турдихолнинг ҳоли танг. Тилини ютган. Не қиларини, не деярини билмай ҳайрон қотган. Нимаям десин, қизғалдоқлик қолиб, Қизғалдоққа қишламоқ учун қўнган қора қарғалар-да бир тунда ўн тўрт кунлик ойни хижолат қиладиган гул қизини «Тўлғоной бузуқ, қиз эмас экан, Тўлғон бузуқ»қа чиқариб, қағиллаб қанот қоқиб кетди.

Сафарбой ер муштлаб, наъра тортиб ётибди. Аламдан ўкирганини эшитган кекса тоғларнинг оппоқ сочлари тўкилиб кетди. Олам гумбурлаб, чақмоқ чақди. Тўлғоной этини юлиб, ўзини отиб, қон ютиб, кун кўрмай ўтказиб борлиқни кўкартириб юборди. Кампир ҳолига дунёям кулди. Яшнади, ёшарди.

Эшигидан ит мўраламай қўйган, эл ўзини олиб қочган кунларнинг бирида бўсағани Бухор мулла босди.
— Турдихол, тузукмисан?
— Мулла ака, Эгамнинг ўзи манглайимни шўр эмас, зуваламни балчиқдан олганми, деб ўтирибман-да.
— Эсипастлик қилма. Ҳали бир кунлар келар, ҳув-ана шунда ношукурлигинингдан музтар бўлиб қоласан!
— Яратганнинг ёруғ куни, бахт қуши бўлса, одам қуриб шериги шайтон жесирни бошига қўнармиди?!
— Тилингга эрк бермай, Тўлғонойингни чақир, ўзинг ҳам бери кел!

Қарға кўрганини чўқиганидай, Бухор махсум ҳам билганича ўқиб, «суфлаб-суфлаб» дамсув ичириб, аччиқ-аччиқ танбеҳ бериб тадбир қилишини айтди.
Кампирнинг патагига қурт тушиб, жинжаклик Мохов фолчига чопди. Фолчи дойрасини чертиб-чертиб, кун ботарда кул тутганга чиқазиб, давоси кулранг товуқ эканидан сўзлади ва фақат момо чироқни Манғит қушноч ўтказишини тайин этди.

Тўлғонойнинг пешонаси товуқ қони рангини олди. Сўнг уни жандага солди, олов билан савалаб қоқа бошлади. Қизнинг кўзига қушноч қўлидаги олов қизғалдоқ бўлиб кўринди. Хаёлини онасининг тонги йироқ тунларда айтган эртаги ўғирлади.

«…. Қадим-қадимда бўри баковул, тулки ясовул, қарға қақимчи, чумчуқ чақимчи бўлган пайтда илону чаён ҳам тек эмас экан. У пайт-лардаям камбағални туянинг устида ит қопаркан, ғарибнинг пойини пойлаб чаладиганлар бўлар экан. Эй, нимасини айтайин, онангни қози ўйнаса, додингни кимга айтасан, деган замон экан-да. Кичик бир юрт Хоқоннинг мулки экан. Мол-мулкка муккасидан кетган Хоқон атрофидаги эллар орасида низо чиқариб, устига от ҳайдар, бағрига тиғ санчар экан. Тиғ санчишни қўймас, мол-дунёга тўймас Хоқон саройи хотин-халажга, қиз-жувонга лиқ тўла экан. Ўша зўр хизматига шай хуфиялар сон-саноғи йўқ экан. Улар эл оралаб, юрт кезиб, қаердаки ҳусндор қиз бўлса, Хоқонга хабарини етказар экан.

Кунлардан бирида шумқадамлар кўзи бир бечора чолу кампирнинг қизига тушибди. Хоқон хуфиялари ўзини совчи деб айтиб, овчиликка қилганида навкарларсиз юрмаскан. Қизни олиб кетишга келганида чол уларни ўтовига чорлаб, нон-намак тутиб, ўз ўтмишидан достон куйлабди. Йигитлик чоғида Хоқоннинг отасига навкарлик қилиб, бир жангда ўнг қўли қилич зарбидан узилиб, сонига найза санчилиб, яна қайсидир юрт ошганида юзи куйганини айтиб, ёши ўтгач жангу жадалларга ярамай қолиб, олахуржунни бўйнига олиб, қиз кўрганини ва ёлғиз зурриёти шу эканини айтибди. Хуфиялар қизини ул зотга муносиб билгани ва навкарлар келганига мамнунлик билдириб, қизи билан хайр-хўшлаш учун бир тун сўраб ялиниб-ёлворибди. Кекса навкарнинг юзидан ўта олмаган йигитлар саҳарда келишини тайин қилиб, жўнаб кетишибди.

Чол «Куним битган, паймонам тўлган кўринади. Сен қизингни олиб қоч ё яшир», деса, кампири ҳўнг-ҳўнг йиғлаб, уни ўтмишда кўп кишиларнинг ёстиғини қуритганликда айблаб, «Худойимнинг омонатини қаердаям асраш мумкин?!», деб зор қақшаб, Хоқоннинг қўли узунлиги, қўлидан тиғи узунлигини айтиб, ўз пешонасидан домонгир бўлибди.

Ота-онасининг дардидан воқиф қиз ойдин тун қўйнида кўклам туҳфа этган оқ чечакларни оралаб, чангқовузни «биёв-биёв-биёв»латиб чала бошлабди. Тиззаларига уриб турган оқ чечакларга ҳаваси кетиб, дилини чангқовузга жўр этиб чертавериб-чертавериб, ўзини буткул унутибди. Гулғунчадек лаблари қонаб, оқ чечак косасига томиб, беҳол йиқилибди.
Кўклам тонгининг шабадаси далада ястаниб ётган чечакларни қизартириб юборибди. Қон либосини кийган оқ чечакларни чолу кампир «Қизғалдоқ қизим», деб қучиб овоз чиқаргани, аза очгани олис-олис ўлкаларгаям етибди.

Хоқон юртида «Қизғалдоқ бўлиб яшаётган қиз элда тенг-тенги билан бўлмагунча қайтмас эмиш. Қизлигини соғинган қизғалдоқ эса ҳар баҳор қир-адирларга чиқиб, кишиларга мўлтираб туришиям шундан экан», деган узуқ-юлуқ гаплар томир отиб оғиздан-оғизга, қулоқдан-кўнгилга ўтаверибди…

Тўлғонойнинг хаёлини сонияга ўғирлаган эртак аста-асталик билан бутун ақлу ҳушини банд этиб олди. Ойнинг тўлин бўлишини, қизғалдоқнинг қийғос очилишини кутди. Кундузи онасига ҳам кўринмайдиган, тунда эса чангқовуз чертиб тентирайдиган одат чиқазиб, «Қизғалдоқман!», деб даъвоям қила бошлади. Кампир қизини жин чалган билиб, фол кўрдириб, кулранг товуқ қони энмаганига йўйиб, кўк улоқнинг ҳам бошини олдириб юрган кунларнинг ойдин тунида Тўлғоной қизғалдоқлар орасида чангқовуз чала-чала ғойиб бўлиб қолди. У ойга йўл олдими, қаро ерга қоришдими, унисини Қизғалдоқ одамлари билмайди.

Турдихол кампирнинг «Ой-куни тўлиб туғилмаган Тўлғоной қизим-ай, билармидинг дунёнинг ўзи шарманда эканлигин? Қорнимга жой бўлган ойқизим, илон эл бўлган, чаён сиққан дунё торлик қилган қизим-ай! Эй дунё, тор қорнимча йўқсан!» деган иддаоларига ҳамма кўникиб кетди. Эл энди биров-ярим дунёдан норизо бўлса, «Турдихол кампир бўлиб кет-эй», дея эрмак қилар одат чиқарди…
Турдихол — бу дунёдан ҳам қари кампир аёздан кўкламни, кўкламдан қизғалдоқни, қизғалдоқдан қизини илҳақ кутади. Ойдин тунда чангқовуз чертиб, «Қизғалдоқ бўламан!», деб йиғлайди. Сафарбойнинг бир этак неваралари кампирнинг кўзидан Қизғалдоқни яшириб сарсон. Улар томлар устида, деворлар бўғотида ўсган азалги оқ чечакларни олиб қочса, «қизғалдоқни босма-эй! Ўз бағрини тиғлаган қиздир у!», «қизғалдоқни юлма, қон йиғлаган қиздир у!», «қизғалдоқ — гул қизим-ку!», дея Тўлғонойни йўқлай-йўқлай тили ич-ичига тортиб кетади.

Кампирни «ана кетди-мана кетди»лаб болалари «чопҳа-чоп»га тушиб қолади. Мулла Махсум кампирнинг кафтига кафтини қўйиб калима қайтариб ўтиради. Кампир не маҳалга бориб, яна «Тўлғоной келдими?!», дея туради. Болалари ўпкасини босиб олади – ўз юмуши билан андармон бўлиб кетади.

Тол туш Қизғалдоқнинг осмонидаги қуёш тик келиб, соя бермай қўйган палла. Кеча тили тортиб кетган Турдихол кампир тўрт оёқлаб том олдига ўрмалаб борди. Умидвор бўлиб олис-олисларга қаради-ю, икки одим нариниям илғай олмади. «Қизғалдоқ, Қизғалдоқ, Тўлғоной, Тўлғон-ҳов», дея товуш берди. Товушини кампирнинг ўзиям эшитмайди, дунёдан умидиниям узолмайди. Ўзи турган тақир ердан эмаклаганча қўллари билан пайпаслаб қизғалдоқ излайди…

09

Nurilla CHORI
QIZG’ALDOQ
077

Eridan erta ajragan Turdixol yesir boshi bilan ko’zining oqu qorasi – bir o’g’il, bir qizini elga qo’shaman, deb yoshini yashamay, yalmog’izning singlisiday qaridi-qoldi. Bu orada ochiq boshi ne bir malomatlarga qolib, taqdirning issiq-sovug’i yuziga chang solib, izg’irin shamollari sochini yuldi. Yelkasidan qamchi yeb, tovoni yorildi. Ammo kimsaning eshigidan mo’ralamadi, birovning o’ngirini ushlamadiyam.

Qizg’aldoq — keng dara. Lek qishloqning kal ulog’i Turdixol, yemagi esa makkajo’xori, no’xat bo’ldi. Og’zi zog’arayu yovg’on oshga yetib turdi. Qizini nomusi, o’g’lini ori bildi. Tunlarni uzundan-uzoq ertak aytib tonglarga uladi. Ertaklarida ko’ksi yoldor botir yigit musofir yurtda adashib, o’z tuprog’iga qayta olmay darbadar kezdi, keksaymadi. Bitta, o’nta, mingta ertak aytdi. Barchasida — shu o’zining ko’zlari cho’g’, uni tark etib ketgan yigit!

Sag’irlarini dam-badam ilingan it qopib, eshak tepib turishi yetmaganiday toshga turtinib, kesakka surinib ulg’aydi. O’g’li o’g’il bo’lib, qizi qiz bo’ldi. Endi Turdixol kampirning eriga erkalik qila olmay, boshqalar og’zida ermak bo’lib o’tgan yillari unut, yaralari but edi.

Qizg’aldoqlik yigitning bari Turdixolning qiziga oshiq, beqarorlariyam kam emas. Ular o’zlaricha talashib-mushtlashib yurdi. Qizi qurmag’ur «qizg’aldoqlikman!» deb ko’ksiga urib yurgan ko’plarga ko’ngil bermay, sarson-sargardon etdi. Qosh qoqish nari tursin, hatto bir bora qiyoyam boqmadi. Eshik qoquvchilar, ostona hatlab qizni so’rovchilar ko’paydi.

Ohorsiz ko’ylagu ro’mol bilan ham To’lg’onoy qiz to’lgan oydan-da suluv edi! O’sha xushro’yning onasi Turdixol ahli Qizg’aldoqning biroviga singil, boshqasiga jiyan, yana biriga checha bo’lishini kun o’tib mana, endi biladi. Jelagini sudrab, bo’sag’asini hatlagan xotin borki, «shu qizgina begona bo’lmasin» deb keldim deydi. Turdixol qizginaning hali «bir tovoq unni elab uddasidan chiqolmas»ligini aytib, javobini bersa, «Seni odam bilib keluvdim! O’zimga teng ko’rib adashibman! Attang! Turgan turishingga qara, dimog’ingga tushgan qurtdan o’rgilay!» deb eshikni taraqa-turuq yopib, qo’nqillab ketganlar ko’paydi. Kelib-ketarlar odam topilmasa, soyasi bilan so’zlashib, to’ymaydi.

Turdixol shu pichir-pichirlardan qo’rqqanidan mard ketdi. Yo’g’-a, mard ketmadi, mo’rt ketdi. «Jesirga sovchi ayol bo’ladi. Qizginani so’rab kelguvchi er bo’ladi-da, endi!» dedi. Tilidan chiqqani yoqasiga yetmay, ostonasida Eshpo’lat dallol ko’rindi. Qizg’aldoqda kim ot sotar, kim mol sotar, kim duldul, kim xo’tik olar bo’lsa, shu Eshpul dallol narx bichadi. Baraka olib, baraka sochadi. Sotguvchi ham shu, olguvchi ham shu Eshpul!

Eshpul choyni issiq-issiq ho’pladi. «Shashtingiz bir ercha bor, checha!», deb Turdixolni ko’ylagiga sig’dirmay, ko’klarga parvoz ettirdi. Ayol qushday bo’ladi. Qushdaygina bo’lsa koshki, ayol asli zoti qush bo’ladi. Uchsa qo’nar joyini bilmay qoladi.

Parvoz qushgaku yarashadi. Ammo ayol aslo uchmasin ekan.
— Checha, choyni kim damlagan?
— Kim damlardi, To’lg’onoy-da.
— Eh-he, To’lg’onoy qizimiz choy damlaydigan bo’ldimi, a?
— Og’ajon, siz To’lg’onoyning choy damlaganiga ishonmaysiz, men xamir qorishiga. Bilmayman, Qizg’aldoqning ko’ziga shu oyqizimdan, suluvimdan boshqa ko’rinmay qolgan. Duch kelgani, eshigimga soya solib ermaklaganday
bir so’raydi.

— Eh, nima deyapsiz unda, checha?!
— Biror nima deganimcha yo’q.

— Demaysiz! To’lg’onoyni boshqalarga berib qo’yadigan Olloni bandasimas!
— Ei-i-y. Bu nima deganingiz bo’ldi?
— To’lg’onoyni o’zim kelin qilaman!
— Shoshilmayapsizmi? Bola-ku!
— El so’rayaptimi, bolaligi qolmabdi, checha!
— Qizginani ko’ngli deganday…
— Ey, ko’ngil ham gap bo’libdimi, — Eshpul og’ziga kelgan gapni ichiga yutib g’o’ldirab qo’ydi. Yigit kishiga bir qizning ko’nglini olish «enangni…» deganidan oson-ku!

Topgan gapiga ich-ichidan quvondi. Yana iljayib, Turdixol kampirga quloq tutdi.
— Endi, aytaman-da…
— Bizdiyam eshiting unda, checha. To’lg’onoyning otasi ikki tomir oshgan akamiz bo’lardi. Buni bilasiz!
— Bilmay o’libmanmi?
— Bilsangiz, sulton suyagini xo’rlamas, deb ostonangizga kelib ayb qilibmiz-da!
— Unday… undaylar demang-a!

— Demasak, gapingizga qarang-da. Hali bola deysiz, hali ko’ngil deysiz. Ko’ngli o’lgur qo’tir bo’lmasa, chimildiqdayam binoyiday topishib ketadi. YO akam bilan Nazabuloq etagida qizg’aldoq teribmidingiz?! Mana — keliningiz, eh-hiy, qudag’ayingiz, menga atalganida enasining qornida bo’lgan. «Ostona supur-sidir» qilingan. YO u zamonlar o’tib, bizniki gunoh bo’ldimi?!
Eshpulning gapi Turdixolning ko’kayiga botdi. Kampirning qaysar tomiri tortdi. Dallolning gapi-da og’zida qoldi.
— Qaynim-ov! Ayol boshim bilan biror narsa deya olmayman. Mengayam, To’lg’onoygayam o’g’lim Safar ega! U opasini kimga bersa, qizim shuning o’ngiridan tutadi.

Eshpul mum tishladi… Ikkovining ham qulog’i ding! Tillari o’z o’rasiga cho’kkan! Ko’zlari dasturxon gardishidagi qora mag’izga qizil ip bilan uquvsizlarcha tikilgan gulga qadalgan! Bu o’ng’aysiz holat ro’zi mahshar qadar boradiganday! Guyo Isrofilning surini kutishayapti!

Kirligidan yog’ bosib, tusi tusiga qarab tikilgan gulini farqlash qiyin bo’lib qolgan qalpog’ini o’ng qo’liga olib, so’liga «qars-qars» urmoqchi bo’ldi-yu, chekindi. Qo’shqo’llab g’ijimladi. «Beayb Parvardigor. Suyaksiz til boshga balo», deb g’o’nqillab dallolning tili chiqdi.
— Checha, unday bo’lsa, Safarboyni chaqirmaysizmi?
— Uni Abray oqiraq hayrovga olib ketgan. Hafta-o’n kunda kelib qolar. Sabr qilsangiz, Safarning javobiniyam olarsiz. Xudoyimni dargayida o’n kun o’tmay qolmas.
— Himm, shunday deng! — deya chuqur nafas olb kutilmaganda tizzasiga qarsillatib do’ppisini urib:

— Checha, sizday xotin har mahalda bir tug’ilsa kerak. Buyam elni obro’si. Hali mo’yiga ustara tegmagan ulini shuncha izzat qilish! Endi, bu oqil xotindi ishi-da! Bo’larmanning bolasi yettisida bosh bo’lar, bo’lmag’urning bolasi yetmishidayam yosh, degan burungilar. Safarboyyam suriqday yigit bo’libdi-da. Kecha qorong’u olish payt Jinjakli bozoridan qaytib kelayotsam, Boyirko’lni soyida bir to’da yigit kurashib yotibdi. Birpas tuyoqdam qilib, olishni kuzatdim. Safarboyga tirashadigani topilmadi. Bizniyam tomirdan davragir chiqarkan-ku, deb xursand bo’lganimdan tishimgacha terlab ketdi. Ro’zg’oringizga Safarboyni bosh bilganingiz durust. Men bekorga shashtingiz ham, gap-so’zingiz ham bir ercha bor, deb aytmadim. Qizg’aldoq katta el, ko’rib-bilib yuribmiz.

— Og’ajon, og’rinmang, og’rinmasangiz-chi! Siz nima desangiz shu-da. Men nimayam derdim. Sultonman deyapsiz-ku! Iloyo sulton boshingiz omon bo’lsin. Sulton og’amdan aylanay.
— To’yni qachon boshlaymiz?
— Endi… Safarboyni oldidan bir o’taylik…
— Sizning berganingizmi, checha?!

Ularning gurungi ustidan jimlik g’olib keldi. Turdixol kampir boshini shu jimlik egdi. Qayta-qayta bosh irg’adi…
— Ha, qaddingni urg’urni chechasi!

To’lg’onoy choynakdan hol so’rar bo’lib eshik tirqishidan mo’raladi. Onasining ko’zi Eshpulning og’zida. Qiz tomoq qirdi. Yana-yana tomoq qirib, tovush berdi. Eshik tirqishidan so’z qanot yozdi: «Hu-uv qizgina, o’zim boraman».
Qoraqumg’on shaqir-shuqur qaynar, qopqog’i o’ynar, xushro’y qiz kul titardi. Turdixol kampirning yonoqlariga kulgi yugurib, yoshidan yosharib choynak tutdi. «Qizgina, choyni damla! Hayitligingni yeyin, senginani sotdim, yelkamdan oshirib otdim». To’lg’onoyning mushtdek jussasiga minglab qumursqalar o’rmaladi. Tilidan otilmish so’roq tishlarining orasidan chiqmadi. Ko’zlari «Kimga, kimga?» deya so’zladi. Onasi: «O’z qoning o’zingga bo’ldi, qizim! Qoshu qabog’im bo’lasan. Hu-uv peshonamda turasan. Shu qarindoshga, qarindoshning uliga berdim!». Turdixol kampirni taniy olmayotgan qizi onasining jinjigidan pilayogan Eshpul dalloldan ijirg’anib, yer singalagancha mo’ltirab ovoz berdi.

— Qondosh bo’lsa-da, yondosh emas, nomussiz, deb qarg’ardingiz-ku, ena!
— Ollo kechirimli bo’lganida, bandasiga yo’l bo’lsin, bolam! Kechirimlini Egamning o’zi suyadi, suyaydi.
— Ena, kechirimli bo’ling, mayli! Lekin butun boshli Qizg’aldoqda o’sha Mashi masxaradan boshqa tengim yo’qmi?
— Mamashukurboyni masxara degani uyalmaysanmi, hademay ering bo’ladi. Og’zim bor deb gapiraverasanmi, — deyishga dedi-yu, masxarani Muhammadshukurboy deyishga kampirningda farosati yetmadi.

Kampirni ostonagacha «tegmayman-tegmayman» degan hirqiroq ovozlar quvib yetsa-da, parvo qilmay ichkariladi.
— Checha, nima gap?
— To’lg’onoy-da…
— Him-m-m? Tegmasmishmi… Hech bir mahalda qiz tegaman deganmi o’zi? Qiz tegmayman deb tegadi, yigit olayman deb oladi. Azaldan yo’rig’i shunday.

Turdixol xayol og’ushida. O’z baxti – bolalarining toleidan sarmast. Hovlisi bir etak qorako’z qiy-chuviga to’lsa. To’y-to’ylarga ulansa, o’g’liyam Qizg’aldoqda bir odam tengiga o’tsa. Gulday qizni kelin qilsa, ul kelin
Turdixolning ko’nglidan yaralsa. Armon ne bilmasa. Baxt degani bo’lsa, gul yetimlarining peshonasida ko’rsa.

… Eshpul mol sotadigan odamning qo’lini silkilab-silkilab, dilidagini oshkor qildi. Bozorga kirgan semiz qo’chqorning quyrug’idan changallab, «To’ybop ekan-da!», deya sir berdi. Qulog’i og’irga qichqirib, otliga munkayib, eshakliga gerdayib aytdi. «To’lg’onoyni kelin qildim!», deb Qizg’aldoqqa jar soldi.

Safari qarigan qish kunida Qizg’aldoqni ikkiga bo’lib o’tgan damariqda Abray oqiroq boshliq hayrovchilardan oldin loyqa suv keldi. Suv hapqiri bilan Safarboy ham hovliqib qaytdi. Qulog’i bitib, boshi qotdi. Ammo norizolik qilib, og’iz juftlay olmadi. Onasini koyishga tili bormay, Eshpul dallolni, Mashi masxarani bo’ralatib so’kib, yuragining cherini yozdi. Elni «Eshpul Turdixol kampirning qizini kelin qilibdi», degan ovoza tutdi.

Necha alplar To’lg’onoyga dil yorolmay, to’lin oy bilan sirlashib kelayotgandi. Ularning barchasi ko’ksini zax yerga, Turdixol esa qizini Mashi masxaraga berdi.

Mashining muchali maymunligi boismi, bolaligidan daraxtga tirmashib yurardi. O’sha paytlar elning og’ziga shamol o’ynatib, Razzoq mirshab to’yiga masxara olib keldi. Masxaralar Qizg’aldoq darasiga dor qurdi. Dorda sakrab-sakrab, umbaloq oshib chopdi. Nay chalib, ilon o’ynatdi. Yelkasiga maymun mindirib, ahli Qizg’aldoq lipasidagi bir tangasidan tortib sariq chaqasigacha shilib oldi. Shu kundan buyon Mashiboy dom-daraksiz ketdi.
Keyin ko’p bora bodom gulladi, to’kildi, yong’oq pishdi, qarg’a olib qochdi. Yana-yana bodom gulladi, to’kildi. Yong’oq qarg’aning og’zida ketdi. Yo’lbarsdan qochgan quyon yurt kezib, el oraladi. Dumini o’ynatib dikka-dikka sakragan quyon qisir chiqdi. Yer oriqlab, it semirdi. Ko’zini yog’ bosgan it g’arib egasini tuyaning ustida qopdi. Dasht odamlari qatirlagan qovirg’a bo’lib qolgan ushoq jonlig’ini o’raga butidan sudrab tashladi — og’izlar oqliqqa yetmay qoldi. Eshpulning esa kuni tug’di…

Bir qarasang hamsoya-xaloyiqning echki-ulog’ini Jinjakli bozoriga quvib ketaveradi. Ertasiga Nayzabuloqda eshikma-eshik yurib «Huv birodar! Molingni harom qotirmay menga ber, pullab beraman», deb qora mol teradi. So’ng kuni Qorabo’riqqa karvonini boshlab ketadi. Molni tong otguncha ko’targaniga sotadi. Egasiga terisining haqiniyam bergisi kelmay bo’za simiradi. Bir qo’li soch tolasiday kesilgan achchiq piyoz, ikkinchisi issiq kabob bilan band. Og’zini katta ochib omonat tishlari bilan yog’li etni sixdan sug’irdi. Shu chog’ egilgan boshini biroz ko’tarib, terak bo’yi balandlikka yuzlandi-yu «do-o… , do-o… , do-o… , r-r-r… «lab qotti-qoldi. Dallolning nima deyayotganini uning ko’zlari tikilgan tomonga qaramagan kishi bilmasdi.

Qo’qib yotgan jun bozori-yu changib yotgan un bozori oralig’ida dorbozlarning dori bo’y ko’rsatib to’ribdi. «Do-o… , do-o… , do-o… , r-r-r… «lagani bilan Eshpo’l unga qarab chopmadi. Yurak oldirib qo’ygan. Avvallari hovliqib borar, duch kelgan masxaradan pushti kamari – erkatoy o’g’li Mashiboyni so’rardi. Endi bo’lsa uzoqdan o’g’ri mushukday poylaydi. Masxaraning ko’zlariga tikiladi, o’zida bir ajib tuyg’u tuymasa sira bormaydi. Bora olmaydi. Qaysi bir yili, adashmasa to’ng’iz yilida, Jinjakli bozorida o’yin ko’rsatayotgan dorbozu masxaralar oldiga borib dallol o’g’lini surishtiradi. Masxara bo’lsa «Ota-otajon! Mana men o’g’lingizman, tanimadingizmi?» deb davraga olib chiqadi. Va besh-oltita tuxumni osmonga otib almashtira boshlaydi. Tuxum esa bitta bo’lib qoladi. Tomoshatalablar ham, Eshpo’l ham hayronu lol. Masxara katta va keng yamoqdor chalvarining tizzasigacha keladigan kissasini teskari qilib osiltirib, egnidagi kamzulining ham shu ahvolga tushiradi. Odamlar masxarani ko’zbo’yamachilikda ayblay boshlaganida, Eshpulning yelkasiga zarb bilan bir uradi-yu ketidan beshta tuxum tushiradi. Shu-shu dallol masxaralardan qo’rqadi. Oldiga
bormay zimdan termuladi.

Chollarga ergashib bozorga kelgan bolakaylar ularga sherik kattalar qurshovidagi dor tagidagi olomonga dallol kelib qo’shilganida usta dorboz Masxarani bir shapaloq tushirdi-da, dorga chiqa boshladi. Alamzada masxara soxta yig’lab, ortidan dor ustuniga tirmashdi. Dorboz langar tayog’ini olib, dorning narigi boshiga yugurib o’tdi. Masxara esa dor ustunlarining ayri joyiga o’tirib olib unga rag’bat berayotgan bolalarga yuzlandi: ikki yonog’i qip-qizil olma rang, qalin lablari pishganidan yorilgudek gilos tus, burni misoli bemaza bodring, yuqori va quyi qovoqlari g’o’r olma, ko’zlarida bir sog’inch, bir mung ufurib turibdi. Uni bo’lsa qalbaki kiprik lashkari to’sish bilan ovvora.

Pushti panoh — Eshpul uni tanidi-bildi. O’z zurriyodi yer qolib, ko’kda kimsaning ko’nglini ovlayapti. Otaning mehri iyib tikilib qolganida usta dorboz dordan ikki bora umbaloq oshib masxaraning oldida paydo bo’lib, langar tayog’ini tutqazib, o’zi qo’llarini langar qilib ortga qaytdi.

Mashiboy bir-ikki-uch qadam tashladi. Laylak turish qilib qanot qoqdi. Bir necha bor chumchuq sakrash qilib o’ynadi. Dallol atrofidagilariga «hu-u dorboz mening o’g’lim» deb gurraydi. Orziqib kutilgan, Tangridan tilangan diydor ko’zlaridan qalqib toshdi. Odimlarini tezlashtirayotgan masxara yugurmoqchi bo’ldi-yu, arqonni eshak qilib minib qoldi. Dor arqonini qo’sh qo’llab mahkam ushlagancha chinqirdi. Kiprik qoqquncha yong’oq shoxiga osilgan o’g’ri qarg’aday osildi-qoldi. Yoqasidan zarang yerga bir tuxum tushib yorilib ketdi. Tomoshatalab bolalardan bir «U aldabdi. Yutib yuborgan moyagi qo’ynida ekan-ku!» deya qichqirdi. Xuddi u masxaraning bor firibi yengi orqali qo’yniga tuxum o’tkazganini ko’rganday.

Dor tomoshasi shu tariqa tarqagan. Eshpul Qorabo’riq bozoridan otga mina olmagan o’g’lini xurjunining bir qo’njiga tosh solib, ikkinchisiga Mashiboyni oyog’ini tiratib, kindigini egarga mahkam bosib kelganini tun qo’ynida dallolning zavjasidan boshqa hech kim ko’rmagan. Bu taqir tarixni Qizg’aldoqda Eshpul, musichai bezalol ayoli va Mashi masxaradan boshqa bilmaydi-bilaolmaydi.

Va kun kelib, To’lg’onoy termulgan ko’zlarni kuydiradigan, oyni suqlantiradigan kelinchak bo’lib, Mashi masxaraga uzatildi. Ammo o’sha oy va yulduzlarni bulut qamal qilgan kecha zimiston bo’ldi. Tongga bormay Turdixol kampirning uvvos yig’isi keldi. Bu yig’i olamni tutib, osmon ham unga ergashdi. Ikkovi o’pkasini bosolmay, qora yerni azonga qo’ymay shitta loy qildi.

Turdixolning holi tang. Tilini yutgan. Ne qilarini, ne deyarini bilmay hayron qotgan. Nimayam desin, qizg’aldoqlik qolib, Qizg’aldoqqa qishlamoq uchun qo’ngan qora qarg’alar-da bir tunda o’n to’rt kunlik oyni xijolat qiladigan gul qizini «To’lg’onoy buzuq, qiz emas ekan, To’lg’on buzuq»qa chiqarib, qag’illab qanot qoqib ketdi.

Safarboy yer mushtlab, na’ra tortib yotibdi. Alamdan o’kirganini eshitgan keksa tog’larning oppoq sochlari to’kilib ketdi. Olam gumburlab, chaqmoq chaqdi. To’lg’onoy etini yulib, o’zini otib, qon yutib, kun ko’rmay o’tkazib borliqni ko’kartirib yubordi. Kampir holiga dunyoyam kuldi. Yashnadi, yoshardi.

Eshigidan it mo’ralamay qo’ygan, el o’zini olib qochgan kunlarning birida bo’sag’ani Buxor mulla bosdi.
— Turdixol, tuzukmisan?
— Mulla aka, Egamning o’zi manglayimni sho’r emas, zuvalamni balchiqdan olganmi, deb o’tiribman-da.
— Esipastlik qilma. Hali bir kunlar kelar, huv-ana shunda noshukurliginingdan muztar bo’lib qolasan!
— Yaratganning yorug’ kuni, baxt qushi bo’lsa, odam qurib sherigi shayton jesirni boshiga qo’narmidi?!
— Tilingga erk bermay, To’lg’onoyingni chaqir, o’zing ham beri kel!

Qarg’a ko’rganini cho’qiganiday, Buxor maxsum ham bilganicha o’qib, «suflab-suflab» damsuv ichirib, achchiq-achchiq tanbeh berib tadbir qilishini aytdi.
Kampirning patagiga qurt tushib, jinjaklik Moxov folchiga chopdi. Folchi doyrasini chertib-chertib, kun botarda kul tutganga chiqazib, davosi kulrang tovuq ekanidan so’zladi va faqat momo chiroqni Mang’it qushnoch o’tkazishini tayin etdi.

To’lg’onoyning peshonasi tovuq qoni rangini oldi. So’ng uni jandaga soldi, olov bilan savalab qoqa boshladi. Qizning ko’ziga qushnoch qo’lidagi olov qizg’aldoq bo’lib ko’rindi. Xayolini onasining tongi yiroq tunlarda aytgan ertagi o’g’irladi.

«…. Qadim-qadimda bo’ri bakovul, tulki yasovul, qarg’a qaqimchi, chumchuq chaqimchi bo’lgan paytda ilonu chayon ham tek emas ekan. U payt-lardayam kambag’alni tuyaning ustida it qoparkan, g’aribning poyini poylab chaladiganlar bo’lar ekan. Ey, nimasini aytayin, onangni qozi o’ynasa, dodingni kimga aytasan, degan zamon ekan-da. Kichik bir yurt Xoqonning mulki ekan. Mol-mulkka mukkasidan ketgan Xoqon atrofidagi ellar orasida nizo chiqarib, ustiga ot haydar, bag’riga tig’ sanchar ekan. Tig’ sanchishni qo’ymas, mol-dunyoga to’ymas Xoqon saroyi xotin-xalajga, qiz-juvonga liq to’la ekan. O’sha zo’r xizmatiga shay xufiyalar son-sanog’i yo’q ekan. Ular el oralab, yurt kezib, qaerdaki husndor qiz bo’lsa, Xoqonga xabarini yetkazar ekan.

Kunlardan birida shumqadamlar ko’zi bir bechora cholu kampirning qiziga tushibdi. Xoqon xufiyalari o’zini sovchi deb aytib, ovchilikka qilganida navkarlarsiz yurmaskan. Qizni olib ketishga kelganida chol ularni o’toviga chorlab, non-namak tutib, o’z o’tmishidan doston kuylabdi. Yigitlik chog’ida Xoqonning otasiga navkarlik qilib, bir jangda o’ng qo’li qilich zarbidan uzilib, soniga nayza sanchilib, yana qaysidir yurt oshganida yuzi kuyganini aytib, yoshi o’tgach jangu jadallarga yaramay qolib, olaxurjunni bo’yniga olib, qiz ko’rganini va yolg’iz zurriyoti shu ekanini aytibdi. Xufiyalar qizini ul zotga munosib bilgani va navkarlar kelganiga mamnunlik bildirib, qizi bilan xayr-xo’shlash uchun bir tun so’rab yalinib-yolvoribdi. Keksa navkarning yuzidan o’ta olmagan yigitlar saharda kelishini tayin qilib, jo’nab ketishibdi.

Chol «Kunim bitgan, paymonam to’lgan ko’rinadi. Sen qizingni olib qoch yo yashir», desa, kampiri ho’ng-ho’ng yig’lab, uni o’tmishda ko’p kishilarning yostig’ini quritganlikda ayblab, «Xudoyimning omonatini qaerdayam asrash mumkin?!», deb zor qaqshab, Xoqonning qo’li uzunligi, qo’lidan tig’i uzunligini aytib, o’z peshonasidan domongir bo’libdi.

Ota-onasining dardidan voqif qiz oydin tun qo’ynida ko’klam tuhfa etgan oq chechaklarni oralab, changqovuzni «biyov-biyov-biyov»latib chala boshlabdi. Tizzalariga urib turgan oq chechaklarga havasi ketib, dilini changqovuzga jo’r etib chertaverib-chertaverib, o’zini butkul unutibdi. Gulg’unchadek lablari qonab, oq chechak kosasiga tomib, behol yiqilibdi.
Ko’klam tongining shabadasi dalada yastanib yotgan chechaklarni qizartirib yuboribdi. Qon libosini kiygan oq chechaklarni cholu kampir «Qizg’aldoq qizim», deb quchib ovoz chiqargani, aza ochgani olis-olis o’lkalargayam yetibdi.

Xoqon yurtida «Qizg’aldoq bo’lib yashayotgan qiz elda teng-tengi bilan bo’lmaguncha qaytmas emish. Qizligini sog’ingan qizg’aldoq esa har bahor qir-adirlarga chiqib, kishilarga mo’ltirab turishiyam shundan ekan», degan uzuq-yuluq gaplar tomir otib og’izdan-og’izga, quloqdan-ko’ngilga o’taveraibdi…

To’lg’onoyning xayolini soniyaga o’g’irlagan ertak asta-astalik bilan butun aqlu hushini band etib oldi. Oyning to’lin bo’lishini, qizg’aldoqning qiyg’os ochilishini kutdi. Kunduzi onasiga ham ko’rinmaydigan, tunda esa changqovuz chertib tentiraydigan odat chiqazib, «Qizg’aldoqman!», deb da’voyam qila boshladi. Kampir qizini jin chalgan bilib, fol ko’rdirib, kulrang tovuq qoni enmaganiga yo’yib, ko’k uloqning ham boshini oldirib yurgan kunlarning oydin tunida To’lg’onoy qizg’aldoqlar orasida changqovuz chala-chala g’oyib bo’lib qoldi. U oyga yo’l oldimi, qaro yerga qorishdimi, unisini Qizg’aldoq odamlari bilmaydi.

Turdixol kampirning «Oy-kuni to’lib tug’ilmagan To’lg’onoy qizim-ay, bilarmiding dunyoning o’zi sharmanda ekanligin? Qornimga joy bo’lgan oyqizim, ilon el bo’lgan, chayon siqqan dunyo torlik qilgan qizim-ay! Ey dunyo, tor qornimcha yo’qsan!» degan iddaolariga hamma ko’nikib ketdi. El endi birov-yarim dunyodan norizo bo’lsa, «Turdixol kampir bo’lib ket-ey», deya ermak qilar odat chiqardi…
Turdixol — bu dunyodan ham qari kampir ayozdan ko’klamni, ko’klamdan qizg’aldoqni, qizg’aldoqdan qizini ilhaq kutadi. Oydin tunda changqovuz chertib, «Qizg’aldoq bo’laman!», deb yig’laydi. Safarboyning bir etak nevaralari kampirning ko’zidan Qizg’aldoqni yashirib sarson. Ular tomlar ustida, devorlar bo’g’otida o’sgan azalgi oq chechaklarni olib qochsa, «qizg’aldoqni bosma-ey! O’z bag’rini tig’lagan qizdir u!», «qizg’aldoqni yulma, qon yig’lagan qizdir u!», «qizg’aldoq — gul qizim-ku!», deya To’lg’onoyni yo’qlay-yo’qlay tili ich-ichiga tortib ketadi.

Kampirni «ana ketdi-mana ketdi»lab bolalari «chopha-chop»ga tushib qoladi. Mulla Maxsum kampirning kaftiga kaftini qo’yib kalima qaytarib o’tiradi. Kampir ne mahalga borib, yana «To’lg’onoy keldimi?!», deya turadi. Bolalari o’pkasini bosib oladi – o’z yumushi bilan andarmon bo’lib ketadi.

Tol tush Qizg’aldoqning osmonidagi quyosh tik kelib, soya bermay qo’ygan palla. Kecha tili tortib ketgan Turdixol kampir to’rt oyoqlab tom oldiga o’rmalab bordi. Umidvor bo’lib olis-olislarga qaradi-yu, ikki odim nariniyam ilg’ay olmadi. «Qizg’aldoq, Qizg’aldoq, To’lg’onoy, To’lg’on-hov», deya tovush berdi. Tovushini kampirning o’ziyam eshitmaydi, dunyodan umidiniyam uzolmaydi. O’zi turgan taqir yerdan emaklagancha qo’llari bilan paypaslab qizg’aldoq izlaydi…

NURILLA CHORINING  «BO’RON TINGAN KECHA»  KITOBINI MUTOLAA QILING
045

045

(Tashriflar: umumiy 153, bugungi 1)

Izoh qoldiring