Maqsud Shayxzoda. Mirzo Ulug’bek. Drama & Radiospektakl & Naim Karimov. «Mirzo Ulug’bek»ning yaratilishi

Ashampoo_Snap_2016.10.15_21h29m58s_002_.png    Тақдирнинг инояти билан Шайхзода шўролар дўзахидан тирик қайтибгина қолмай, Шарқнинг буюк сиймоси — Улуғбек ҳақидаги шекспирона буюк асарини яратиш имкониятига эришди. Агар шоир вафот этган куни ўғирланмаганида унинг Беруний тўғрисидаги яна бир муҳташам асари адабиётимиз хазинасини бойитган бўларди…

“МИРЗО УЛУҒБЕК”НИНГ ЯРАТИЛИШИ
Наим Каримовнинг «Мақсуд Шайхзода» китобидан
09

0045Аниқ ёдимда йўқ, ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети аспирантурасининг сўнгги курсида ўқиб юрган пайтимдами ёки орадан бир йил-ярим йил ўтганидан кейинми, бир воқеа рўй берган. Биз ўша вақтда Лазиз Қаюмовнинг университет ҳовлисидаги ётоқхонасида тез-тез учрашиб, гурунглашиб турардик. Шундай кунларнинг бирида ўзбек театрининг атоқли арбобларидан бири Шукур Бурҳон ҳаддан зиёд ҳаяжонланган, тўлқинланган ҳолда кириб келди. У ўша йилларда машҳур театрда хизмат қилиш билан бирга университет қошидаги драма тўгарагига раҳбарлик ҳам қилар, шунинг учун кўпчилик домла-ю талабалар билан яқин, самимий муносабатда эди. Биз авваллари ҳам бу буюк санъаткор билан суҳбатдош бўлиш шарафига эришган бўлсак-да, уни ҳали шу қадар катта ҳаяжон оғушида кўрмаган эдик. Буни унинг ўзи ҳам сезган бўлса керак, салом- аликдан кейиноқ дабдурустдан: “Мен ҳозир Шайх аканинг олдидан келяпман. Мирзо Улуғбек ҳақидаги асарини ёзиб тугатипти! Ёзиб тугатипти ҳам гапми, ҳатто буюк Шекспирни ҳам доғда қолдирипти!..” – деди.

Шукур ака оғзини тўлдириб сўзлар, Шайх акани кўкларга кўтарар эди. Унинг ҳолати бизга-да юқиб, ҳали бу асарни на ўқиган ва на ушлаб кўрган бўлмасак-да, Шайхзоданинг забардаст санъаткорга манзур бўлган асарни яратганидан чексиз қувондик. Шукур ака бу асарнинг зудлик билан қўйилажагини маълум қилди. Биз шу кундан эътиборан “Мирзо Улуғбек”ни театр саҳнасида кўриш орзуси билан яшадик…

Чамаси, бу воқеа 1958 йилнинг ёз ойларида эмас, балки 1960 йили, камина Тил ва адабиёт институтига ишга ўтганимдан кейин бўлган.
Аммо не кўз билан кўрайки, Лазиз Қаюмовнинг севимли шоир ҳақидаги хотираларида бундай сўзлар ёзилган эди:

“1958 йилда мен Самарқанд университетида давлат имтиҳон комиссиясига раис эдим. Шайх ака ҳам шу ерда экан.

— Нима қилиб юрибсиз, домла? – дедим.
— Улуғбек образи устида ишлаяпман.

— Ҳамма материаллар, ахир, Тошкентда-ку.
— Йўқ, илмий материални ўрганиб чиқдим, энди бадиий материал керак, — деб жавоб берди домла.

Билсам, у мадрасаларга кириб, Улуғбекнинг чиқишини, эл таъзимини, ўша давр воқеалари қай шаклда рўй беришини тасаввур қилиб олар экан. Бу ишни артистлар образга ё ҳолатга кириш, деб атайдилар. Шундан ўйлайманки, артист бир образга кирса, драматург ўнлаб ҳолатларга кириб чиқади.

“Улуғбек”ни ёзаётганда Москвада ҳам кўришганмиз. “Театрларни кўриб юрибман, Шекспирни, яқинда “Мария Стюарт”ни яна бир бор кўрдим”, — дедилар”.
Бу, атоқли шоирнинг Улуғбек ҳақида саҳна асарини ёза бошлаган пайтига оид дастлабки хабар. Бундан аввал на Шайхзоданинг ўзи, на унинг бирор шогирди бу ҳақда оғиз очмаган. Тўғри, 1956 йилнинг октябрь ойида Тошкентда бўлиб ўтган Ўзбекистон зиёлилари қурултойида шоир қисқа нутқ сўзлаб:

Илк ёзув ихтиро этилган кундан Тинчликни унутди изловчан фикри, Айирмоқ истади ёлғонни чиндан – Нимаси тўғри-ю, нимаси эгри, деган сатрлар билан бошланган “Чароғбонларга” деган шеърини ўқиб берган ва бу шеърда қуйидагидек оташин сатрлар порлаб турар эди:

…Яшнасин оналар меҳрибонлиги, Жанг эмас, ижоднинг қаҳрамонлиги. Аммо истакларга топмади чора, “Ҳақ-у, ҳақиқат!” деб бўлди овора.

У олий ниятлар, азиз ҳисларни Жаллодлар топтади, эзди, сўлдирди. Ақли зўр, зўри йўқ у ожизларни “Бизга итоатли банда бўл!” дерди… Чириди зиндонда Бу Али Сино, Улуғбекнинг нурли боши кесилди…

Тахмин қилиш мумкинки, Шайхзода мазкур қурултойда сўзлаяжак нутқига тайёргарлик кўрар экан, ўзбек халқининг Абу Али ибн Сино, Улуғбек, Машраб сингари мунаввар сиймолари унинг кўзи олдидан бирма-бир ўтган. Ҳаёт йўли фожиа билан якунланган бу ўтмишдошлари шарафига у “ҳайкал” қўймоқчи бўлган.

Агар ана шу тахайюл ҳаракатига эътибор қаратсак, Шайхзода шу йилларда “Мирзо Улуғбек” трагедиясини ёзишни дилига туккан бўлиб чиқади.

Лекин 1961 йили, “Улуғбек юлдузи” фильми экранга чиққанидан сўнг, Шайхзода “Кино” журнали мухбирининг саволларига жавоб бериб, жумладан, бундай ғаройиб маълумотни берган эди:

“…Асримизнинг энг юксак, умумбашарий вазифаларидан бири – жаҳонда тинчлик ва коинотнинг сирли манзилларини фатҳ қилишлик! Бу мавзуда ўзбек халқининг маданий тарихи олижаноб ўрнакларга жуда бой. Ҳатто Х асрлардаёқ учмоқчи бўлиб сунъий қанотлар ясаб, кўкка кўтарилган, осмонда чарх уриб учган фороблик ал-Жавҳарийни эслаш кифоя. Аммо бу ғояни илмий ва ташкилий юксак бир мавқега кўтарган Мирзо Улуғбек бўлди. Бу порлоқ сиймо 1940 йилдан мени безовта қилиб, ёзишга қистай бошлади. Шундан кейин ўртага уруш йиллари тушганига қарамай, кўп ўқиб, излаб, материаллар тўпладим, ниҳоят, 1959 йилда шеърий пъеса ёздим. Албатта, Улуғбек ҳақида фақат фожиа ёзиш мумкин. Чунки унинг ҳаёти ва машаққатли кураши чуқур фожиавий зиддиятларга тўладир”.

Драматургнинг бу сўзларидан маълум бўлишича, Мирзо Улуғбек ҳақида пьеса ёзиш истаги унда 1940 йилдаёқ пайдо бўлган. Мен бу санага янада аниқлик киритиб, драматургда мазкур асарни ёзиш ниятининг пайдо бўлишини 1941 йил, деб белгилаган бўлардим. Негаки, худди шу йили СССР Фанлар академиясининг Т.Н.Қори-Ниёзий раҳбарлигидаги илмий экспедицияси Самарқандга келиб, Темурийлар хилхонасини очган. Жумладан, Улуғбек жасадини текшириб, унинг боши қилич зарбидан узилганини аниқлаган. Жаҳон астрономия фанининг улуғ намояндаларидан бири, Моварауннаҳр подшоси Улуғбек ҳаётининг шундай фожиа билан якун топгани Шайхзодага қаттиқ таъсир этган. Академик Қори-Ниёзийнинг Улуғбек ҳаёти ва илмий меросини ўрганишда давом этиб, 1950 йилда “Улуғбекнинг астрономия мактаби” китобини Москвада рус тилида нашр этиши эса Шайхзода шуурида бундан 9 йил аввал пайдо бўлган ижодий ниятнинг уйғонишига сабаб бўлган. 40-йилларда бу ижодий ниятнинг рўёбга чиқишига Иккинчи жаҳон урушининг бошланиши монелик қилган бўлса, 50-йиллар аввалида шоирнинг қамалиши шу қутлуғ ниятни чиппакка чиқараёзди. Аммо ўзбек адабиёти бахтига, Шайхзода қатағон гирдобидан омон чиқиб, 50-йилларнинг ўрталаридан бошлаб Улуғбекнинг зиддият ва фожиа билан тўла ҳаётини мукаммал ўрганди.

Шу йилларда илк дафъа ер сунъий йўлдошининг учирилиши, Юрий Гагариннинг тарихий парвози Шайхзодадан Улуғбек мавзусига ўзгача назар билан қарашни тақозо этди. У “фороблик ал-Жавҳарий” деб тилга олган ўтмишдошимиз бундан ўн аср муқаддам елка-ю қўлларига улкан қанот боғлаб учмоқчи бўлган. Бундан минг йил аввал табиат қонунини енгиб, кўкка парвоз қилмоқчи бўлган бу зот туркистонлик тилшунос олим Абу Наср Исмоил ибн-Ҳаммол ал-Форобий (940-1902) эди.

Шайхзода “коинотнинг сирли манзилларини фатҳ қилиш” ишини бошлаб берган жаҳон олимларидан бири Мирзо Улуғбек ҳақида асар ёзишга жазм қилганида, “уни тўла тасвирлаш трилогия типидаги романларгагина муяссар бўлиши мумкин”лигини яхши билган. Шунинг учун у, киносценарийда бўлганидек, саҳна асарида ҳам уни “инсон — олим — давлат арбоби” сифатида, яъни “учлик доираси”да акс эттиришга интилган. Аммо бунинг ўзи ҳам осон ижодий иш эмас эди. “Бу жуда мушкул вазифа, — деган эди у “Кино” журнали мухбирига. – Чунки бу хислатлар бир-бирига зид бўлиб тушади. Зероки, олим Улуғбек(нинг) ўйлагани ҳукмдор Улуғбек(нинг) манфаатларига хилоф келади ва инсон Улуғбекнинг севгиси давлат ишларида баъзи ноқулайликлар(ни) вужудга келтиради”.

Шубҳасиз, Улуғбек фожиасини келтириб чиқарган бу ҳаётий масалаларни ўзаро алоқада ва узвий боғлиқликда тасвирлаш Шайхзодадан катта маҳоратни талаб этди. У жаҳон драматургиясининг нафақат “Мария Сюарт” сингари ўлмас асарлари, балки биринчи навбатда трагедия жанри даҳоси Уильям Шекспирнинг “Отелло”, “Қирол Лир” ва “Ҳамлет” асарларини қунт билан ўрганди. Бу нарса “Мирзо Улуғбек”нинг биринчи кўринишиданоқ яққол сезилиб туради. Расадхона жойлашган тепаликдаги уч посбоннинг ярим кечада чарақлаб турган юлдузларни кузатиб, уларнинг бирини Мирзога, иккинчисини Улуғ жаҳонгирга, учинчисини эса Шайх ул-исломга ўхшатиб суҳбатлашишлари “Ҳамлет”нинг дебочасидаги арвоҳнинг зоҳир бўлиш олдидаги воқеани ёдга туширади…

* * *

Мирзо Улуғбекнинг ҳам инсон, ҳам олим, ҳам давлат арбоби сифатидаги образини бадиий мужассамлаштириш учун кўплаб персонажларни асар тўқимасига олиб кириш ва бу персонажлар ҳаракат этажак сюжет чизиқларини ишлаб чиқиш лозим эди. Бундай песонажлар тарихий воқеликнинг ўзида сероб бўлишига қарамай, драматург уларни саралаб олиши ва шу билан бирга бадиий тўқимадан онгли равишда фойдаланиши, яъни тўқима қаҳрамонлар образини асарга дадил жалб этиши зарур эди. Юқорида тилга олинган суҳбатида Шайхзода “Улуғбек юлдузи” фильми сценарийсини назарда тутиб, бундай сўзларни айтган:

“Албатта, сценарий асосига олинган ҳамма ҳодисалар ва биринчи ҳамда иккинчи шахслар тарихда чинакам бўлиб ўтгандир. Масалан, олим Улуғбек, риёкор Хўжа Аҳрор, Мирзо Улуғбекнинг онаси Гавҳаршодбегим, тарихчи Абдураззоқ, ёш олим Али Қушчи, шайхулислом Бурҳониддин, Улуғбекнинг қотили Аббос (Абдуллатифнинг ясовули) тарихда ўтган шахслардир… Саид Обиднинг асл номи Саид Ошиқ бўлган.. Лекин бу исм унинг атворига тўғри келмагани учун маънога қараб бир қадар ўзгартириб, Саид Обид деб олдик. “Оби” доим ибодатга берилган киши, фидойи, демакдир. Шу билан бирга ҳар бир бадиий асарда бўлганидек, бу ерда ҳам баъзи бир тўқима сиймолар бор. Шулар қаторига Феруза, Бобо Кайфий, Бердиёр, Отамурод, Пири Зиндонийлар киради. Лекин уларнинг ҳар қайсисига маълум даражада ўхшаган ва буларга прототип бўладиган бир қанча одамларни тарихий материалда учратиш мумкин”.

Шайхзоданинг бу сўзлари гарчанд фильм сценарийси бўйича айтилган бўлса-да, улар тўла-тўкис саҳна асарига ҳам тааллуқли.

Аммо шу ерда нозик бир масала бор. Бу, трагедияда ҳам, фильмда ҳам Хўжа Аҳрор образининг асардаги салбий кучлар раҳнамоси сифатида яратилганидир. Тарихчиларнинг сўнгги илмий тадқиқотлари Хўжа Аҳрорнинг мазкур асарда нотўғри талқин қилинганидан шаҳодат беради. Чамаси, Шайхзода бу масалада барча дин арбобларини қоралаган совет даври тарихчиларининг измидан бориб, жиддий хатога йўл қўйган. Лекин бу хато туфайли асарни йўққа чиқариш мутлақо тўғри эмас. Ўрта асрларда ҳам, кейинги даврларда ҳам ҳар қандай янгиликка қарши курашган кишиларнинг дин аҳлига магсуб бўлганлиги айни ҳақиқатдир. Шунинг учун ҳам асардаги Хўжа Аҳрор образини бундан кейин Хўжа Асрор ёки бошқа бир исм билан аташ тўғри бўлади.

* * *

1960 йили Шайхзода Тил ва адабиёт институтининг бир гуруҳ олимларини 9 январь (ҳозирги Туроб Тўла) кўчасидаги Мутахассислар уйининг тўртинчи қаватидаги хонадонига таклиф этади. Институтнинг ўша пайтдаги директори Азиз Қаюмов билан Жуманиёз Қобулниёзов нима учундир хотинлари билан борган, улардан ташқари, Ҳоди Зариф, Порсо Шамси, Абдуқодир Ҳайитметов, Суйима Ғаниева ва Ҳафиз Абдусаматов ҳам ҳозир бўлган эдилар. Сакинахоним ёзган дастурхондан баҳраманд бўлишгач, Шайхзода “Мирзо Улуғбек” трагедиясини ёзаётгани ва ҳатто охирлатиб қолганини айтади. Улуғбек ва унинг фожиали ҳаёти тўғрисида шундай жўшиб сўзлайдики, ҳозир бўлганлар унинг қисқа вақт ичида ўзбек халқи тарихининг бу мусибатли саҳифасини мукаммал ўрганганидан ҳайратга тушадилар. Уларда асар билан танишиш истаги оловланиб боради. Буни сезган шоир ижодхонасидан бир даста қоғозни кўтариб чиқиб, асарда Улуғбекнинг зиндонда сақланаётган маҳбуслар олдига кириши ва у ерда эллик йилдан бери занжирбанд бўлиб ётган Пири Зиндоний билан учрашиш саҳнаси борлигини айтади. Сўнгра асарнинг шу кўринишини эҳтирос билан ўқиб беради:

…У л у ғ б е к

Сўзларингда тафаккурдан зуғум ортиқроқ,
Султонлар ҳам худоларнинг навкарлари-ку!
Кеча-кундуз эл ғамида безовта юрган –
Подшоҳлар йўқ, дейсанми?
Улар ташвиши
Минг тоштарош заҳматидан оғирроқ, ишон!..

П и р и  З и н д о н и й

Умматларнинг ихтиёрин фақат бир одам
Уҳдасиги олмоқлиги хатарли даъво.
…Абу Наср Форобийнинг бир китобида
Ёзилганки, донишмандлар кенгашиб туриб,
Мамлакатни бошқарсалар, эл бўлур обод!
Бировининг нафси, кайфи, ғарази эмас,
Инсоф аҳлин виждонига қолса идора,
На ҳақсизлик, на фитналар, на фисқу фужур,
На мулк учун талаш бўлур, на қонли низо…

У л у ғ б е к

Сен ўйлаган масалалар кўп қизиқарли,
Локин замон ва заминдан узилган хаёл.
Шу учун ҳам бекор кетди ғайратларингиз.
Мамлакатга урфон керак, илму маърифат…
Биринчи гал ориф бўлса султонлар ўзи,
Ғафлат кетиб очилади улуснинг кўзи.

П и р и  З и н д о н и й

Эшитганман, ўтакетган фозил экансиз,
Аммо асли шоҳ ўғлисиз, шу учун ҳар дам
Кўзингизни қамаштирар тож ялтироғи.

У л у ғ б е к

Ким билади, бўлмасайдим шу замонада
Бу давлатнинг бошида мен, нелар бўларди!
Балки, диёр зулматларга чўкиб қуларди.
Аммо билинг, гапим холис, Пири Зиндоний,
Фақат тожнинг меҳри эмас шу андишалар.
Мен шоҳликни маърифатга қилдим дастёр…

Асарнинг ўқувчи ва томошабинни ларзага солувчи жойларидан бири худди шу саҳна эди. Шунинг учун ҳам драматург Улуғбек билан Темурийларнинг ғоявий рақиби Пири Зиндонийнинг учрашув саҳнаси томошабинга қандай таъсир кўрсатиши мумкинлигини билмоқчи ва шу саҳнани театрнинг ижодий жамоасидан аввал адабиётшунос биродарларига ўқиб, уларнинг фикр ва мулоҳазаларини билмоқчи эди.

Мумтоз ўзбек адабиёти ва фольклорининг нуктадон билимдонлари Ҳоди Зариф, Порсо Шамси ва бошқа меҳмонлар асардан олган зўр таассуротларини баён қилиш билан бирга айрим жузъий танқидий мулоҳазаларини ҳам баён қиладилар. “Зиндон” саҳнасининг меҳмонларда яхши таассурот қолдирганини кўрган шоир асарнинг Бобо Кайфий иштирок этган кўринишини ҳам завқ билан ўқиб беради.

Ушбу гурунгда иштирок этган олимлардан бири Азиз Қаюмов шоир ҳақидаги хотираларида шу оқшомни эслаб, бундай ёзган: “Шайхзоданинг “Мирзо Улуғбек” устида қанчалик илҳомли меҳнат билан банд эканларини шунда шахсан тасаввур қилган эдим. Таҳсинлар бўлсин устоз ижодкорга, Шайхзодагаки, унинг самарали меҳнатининг маҳсули ўлароқ, ҳам саҳнада, ҳам экранда улуғ олим, мутафаккир Мирзо Улуғбек сиймоси жонланди, олимнинг самолар сирини очган хизматлари ва фоже қисмати миллионлаб одамлар қалбига бориб етади”.

* * *

004Шайхзода Мирзо Улуғбек образини Шукур Бурҳон учун, унинг овозини, барча актёрлик имкониятларини ҳисобга олиб ёзган эди. Бинобарин, мазкур асарнинг майдонга келаётганидан унинг бехабар бўлиши асло мумкин эмас. Афсуски, театршунослар бу беназир актёрдан мазкур асарнинг яратилиш тарихига оид хотираларини ёзиб олмаганлар. Аммо, бахтимизга, ўзбек драма театрининг бошқа бир арбоби – Қудрат Хўжаевнинг “Гўзаллик шайдосиман” (1976) деб номланган китобида бизни қизиқтирган масалага доир бундай хотира билан танишиш мумкин:

“…Авжи қиш чилласида Шукур Бурҳонов менга: “Бугун кечқурун домла Шайхзоданикига борамиз”, — деб қолди. Аммо сабабини айтмади. Домла мени ҳар кўрганларида озарбайжон тилида: “Болам, нега бизникига келмайсан, Сакинахоним сен билан танишмоқ орзусида”, — дерди. “Раҳмат, домла, яхши кунларингизда, албатта, борамиз”, — деб қўя қолардим. Ўша сўзлар эсимга тушиб, эҳтимол бизни меҳмонга айтгандир, — деб ўйладим ичимда.

Хуллас, тўрт киши — Шукур Бурҳонов, Олим Хўжаев, Саъдихон Табибуллаев ва мен қўлтиқлашиб бордик. Домла Шайхзоданинг ўзи қарши олиб, илиқ сўрашди. Дастурхон ёзилди. Сакинахонимнинг қиш чилласида ток баргига қийма ўраб пиширилган дўлмасидан тановул қилдик. Дастурхон йиғиштирилгач, домла: “Мана энди асар ўқисак бўлади”, — деди. Шунда келишимиздан мақсад асар ўқиш эканини англадим..

“Мирзо Улуғбек” трагедияси ўқилди. Асарни домланинг ўзлари ўқидилар. Ана ўшанда мен Шайхзода замон шоири ва фозилигина эмас, шеърнинг ҳар сўзини, сўзинигина эмас, тинимини, ритм ва оҳангини ўрнига қўйиб, чиройли қилиб ўқийдиган моҳир сухансоз эканини кўриб, қойил қолдим. Асар ҳаммамизга ортиқ даражада манзур бўлди. Кўламининг кенглиги, фалсафасининг теранлиги, драматик коллизияларнинг ўткирлиги, характерларнинг мураккаблиги, тилининг гўзаллиги билан асар ҳаммамизни ҳайратга солди, асир қилди…”

Чамаси, Шукур Бурҳон асар билан илк бор худди шу куни танишган. У шоир Отаёр билан қилган ва таниқли журналист Миад Ҳакимов иштирок этган суҳбатида шу ҳақда бундай деган эди:

“…Шундай қилиб десанг, “Мирзо Улуғбек” пьесасини қўлтиқлаганимча театримизга мурожаат қилдим. Пьеса Шайх аканинг уйида ўқилди. Асарни ўша куни берилиб, ҳаяжон билан тинглаганлар жами етти киши: Александр Гинзбург, Амин Турдиев, Сора Эшонтўраева, Сайфи Олимов, Наби Раҳим, Тўла Хўжаев ва камина эдик. Асарни ҳамма бир оғиздан маъқуллади. Уни ўқиш давомида Шайх аканинг ўзи пьесани Гинзбургга рус тилида аниқ, лўнда қилиб тушунтириб борди. Эртасигаёқ пьесани саҳналаштириш ишлари қизиб кетди…”

Постановкачи режиссёр А.О.Гинзбург Улуғбек ролини Шукур Бурҳонга, Гавҳаршодбегим ролини Сора Эшонтўраевага, Саккокий ролини Қудрат Хўжаевга топширди. Пири Зиндоний образини яратиш Обид Жалиловнинг, Бобо Кайфий образига сайқал бериш Наби Раҳимовнинг, Абдуллатиф ролини ижро этиш эса Зикир Муҳаммаджоновнинг зиммасига тушди. Саҳна безаклари ва либосларни яратиш ишлари билан Ҳамидулла Икромов машғул бўлди.

Кўп ўтмай, ҳозирги Ўзбек миллий академик драма театрининг мумтоз спектаклларидан бири саҳна юзини кўрди. Бу, ўзбек маданияти тарихининг шавкатли саҳифаларидан бири эди. Буюк Шайхзоданинг буюк асари буюк Шукур Бурҳон ва бошқа ажойиб санъаткорлар ижросида ўзининг янги умрини топди.

1961 йилда “Мирзо Улуғбек” спектаклининг премьераси бўлиб ўтди.

Камина ўша унутилмас кунни эслар эканман, ҳали ҳам ҳаяжон тўлқинлари бутун вужудимни тўлдириб юборгандек бўлади.

Мана, биринчи кўриниш тугаб, иккинчи кўриниш бошланиши арафаси. Сеҳрли сукунат. Қоп-қоронғи саҳна. Секин-аста юлдузлар чамани ёришиб, бу чаман боғбони – Улуғбек — Шукур Бурҳоннинг улуғвор қиёфаси сизни ўзига маҳлиё қилади. Унинг кўнглида кечаётган ҳис-туйғу ва ўйлар чаппор уриб, сизнинг қулоғингизда акс-садо беради:

…Қирқ йил бўлди, коинотнинг китобин ўқиб,
Маърифатнинг даргоҳига қўйдим ихлосим.
Оғир бўлди қисмат ортган менга вазифа.
Мен султонлар ўртасида бўлдим донишманд,
Донишмандлар тепасида султон саналдим.
Маърифатни ҳукуматга қилиб раҳнамо,
Бу ўлканинг ерида ҳам юлдузлар ёқдим.
Инсонларга айтиб турдим: боққин самога,
Қанча тоза ва мусаффо, фараҳбахш, зебо.
Эй одамзод, ибрат олгин юлдузлардан сен
Хайрихоҳлик ва баландлик хислатларида.
Шалтоқларда ағнамагин, кўтарил, юксал,
Сўқир бахтдан кўрар кўзли бахтсизлик афзал…

Асар ана шундай катта фалсафий фикр ва доно ўгит билан бошланади.

Бундай баланд оҳангда бошланган спектакль сўнгги парда тушишига қадар сизни ўтирган курсингизга михлаб қўяди. Сиз энди драматург ва театрнинг ихтиёридасиз. Сиз Улуғбек фожиасини орадан олти аср ўтгандан кейин эмас, балки у билан бир замон ва бир маконда яшаб, уни ҳийла четдан туриб кузатаётгандек бўласиз. Агар драматург ва театр сизни михлаб қўймаганида, балки воқеалар гирдобига тушиб, шоҳ ва олимни душман қиличидан омон олиб қолиш учун уринган бўлармидингиз…

Фақат сўнгги парда тушганидан кейингина зални ларзага келтирган қарсаклар сизни ҳушёр тортишга мажбур қилади. Сиз ҳозиргина кўрганингиз воқеалар чин эмас, балки тарихнинг бадиийлашган ҳақиқати эканлигини энди ҳис этасиз.

Спектаклдан кейин

Бу, Шайхзода ҳаётининг юлдузли онлари эди. Маданий Тошкентнинг диққат маркази спектаклга қадалди. Қайси меҳмон Тошкентга келгудек бўлса, тошкентликлар уни, албатта, “Мирзо Улуғбек”ка таклиф эта бошладилар.

Кунларнинг бирида Шайхзоданинг ўзи ҳам театрга қўнғироқ қилиб:
— Озарбойжондан бир меҳмон келган эди. “Мирзо Улуғбек”ни кўриш истаги борга ўхшайди, — деди.

Шайхзода ҳали гапини тугатмаган ҳам эдики, телефон гаштагини кўтарган кишининг овози эшитилди:
— Шайх ака, меҳмонни қачон олиб келмоқчисиз?..

Шайхзоданинг меҳмони – бизнинг танишимиз шоирнинг синглиси Сафурахонимнинг умр йўлдоши, Озарбайжон Давлат университетининг домласи Ҳидоят Афандиев эди.

Театрга бориш масаласи равшан бўлгач, Шайхзода озарбайжон адабиётшунослари билан яхши таниш бўлган, озарбайжон тилида гўзал сўзловчи париваш олима Суйима Ғаниевага қўнғироқ қилди:

— Ғани ака қизлари Суйимахон! Бугун кечқурун сизни Ҳамза театрига таклиф қиламиз. Куёвимиз Ҳидоят Афанди сиз билан театрда кўришиш шарафига муяссар бўлмоқчилар. Гарчи афишада бошқа томоша эълон қилинган бўлса ҳам, театр сиз ва биз учун “Мирзо Улуғбек”ни қўйиш ниятида.

Кечқурун, спектакль бошланишидан ярим соат аввал Шайхзода меҳмонлари билан театр ҳовлисига кириб келди. Спектаклда иштирок этажак артистлар грим қилган, олис аждодларимизнинг либосларини кийган ҳолда ҳовлида тўп-тўп бўлиб суҳбатлашиб турар, кимлардир айтажак сўзларини такрорлаб, у ёқдан-бу ёққа юрар, хуллас, ажойиб манзара эди. Шайхзода уларни кўрсатиб, меҳмонларга деди:

— Булар ичида сиз билан биздек ўз ота-онасидан дунёга келганлари бор. Лекин баъзилари – менинг фарзандларим. Улар менинг миямда дунёга келган. Мен уларнинг дунёга келиш дардларини улар билан баравар чекканман.

Фақат Феруза, Бобо Кайфий, Пири Зиндоний сингари каҳрамонларгина эмас, балки Улуғбекнинг ўзи ҳам, бошқалар ҳам Шайхзода миясида қайта туғилган, шунинг учун ҳам том маънода унинг фарзандлари эди.

* * *

“Мирзо Улуғбек” спектаклининг катта муваффақияти яхши маънода кинорежиссёр Латиф Файзиевга ором бермай қўйди. У спектаклни илк бор томоша қилган кунданоқ Шайхзодани қисташга тушди.

“Мен Шайх аканинг буюк мунажжим ва султон Улуғбек ҳақида ижодий иш бошлаганидан хабар топгач, у билан ҳамкорлик қилишга, бадиий фильм яратишга жазм этдим. Ўзбек халқининг ўтмишдаги буюк сиймоларидан бири бўлган Улуғбек ҳақида кинофильм ижод этиш осон иш эмас эди. Аммо яратилаж асарга Мақсуд Шайхзода киносценарийси пойдевор бўлиши бу масъулиятли вазифага дадил қўл уришга журъат берди, фильм яратувчиларни илҳомлантирди”, — деб ёзган эди кинорежиссёр Латиф Файзиев.

Ҳали пьеса ва спектакль устидаги ижодий ишнинг чарчоғи кетмаган шоир Латиф Файзиевнинг даъвати билан 1962-1963 йилларда киносценарий устида қаттиқ ишлашга мажбур бўлди ва киносценарийнинг бир неча нусхаларини унинг эътиборига ҳавола қилди.

Ўша йилларда ҳар қандай киносценарий, қайси миллий республикада суратга олинишидан қатьий назар, Москвадаги тегишли идоралар тасдиғидан ўтиши шарт эди. Шу туфайли Шайхзода уни рус тилида ёзди ва, “Мирзо Улуғбек” трагедиясининг майдонга келиши пайтида кўрганимиздек, уни нафақат Латиф Файзиев, балки кино санъатидан хабардор бошқа кишиларнинг назар-эътиборидан ҳам ўтказди. Ниҳоят, фильмни суратга олувчи ижодий гуруҳ шаклланиб, ишга тушиб кетди.

Журналист Ҳибзиддин Муҳамедхонов “Улуғбек юлдузи” фильмини яратиш юзасидан 1962 йил ёзида бошланган иш жараёнини бундай хотирлайди:

“Дўрмон қишлоғи шаҳардан бир неча километр олисда бўлганига қарамай, Шайх акани зиёрат қилгани деярли ҳар куни одамлар келиб туришарди. Буларнинг бирон илинжи бўларди, албатта. Радио, телевидение, газета, журнал ходимлари бирор таклиф билан келишар, М.Шайхзоданинг ваъдасини олишар, ундан бирор нарса ундириб кетишарди.

Бир куни чинор тагида суҳбатлашиб ўтирганимизда, “Улуғбек юлдузи” фильмининг постановкачи-режиссёри Латиф Файзиев фильм рассомлари Э.Калантаров ва Н.Раҳимбоевни, либослар рассоми Чингиз Аҳмаровни бошлаб келиб қолди. Уларнинг қўлида “Улуғбек юлдизи” фильмига ишланган бир даста эскизлар бор эди. Киночилар буларни сценарий муаллифига кўрсатиб, унинг маслаҳатини олгани келишганди. М.Шайхзода фильм персонажлари – Мирзо Улуғбек, Хўжа Аҳрор, Бобо Кайфий, Абдуллатиф, Ферузахонимларга ишланган эскиз расмларни, айрим кадрларнинг манзараларини бирма-бир диққат билан кўриб, персонажлар қиёфаси, либослари, тақинчоқлари ва қолаверса Улуғбек замони муҳитига, ўша замонга хос рангларга доир шу қадар аниқ мулоҳазалар айтдики, биз Мақсуд аканинг билимдонлигига яна бир карра қойил қолдик. У ҳар бир персонажнинг наинки маслаги, характери, табиатини, балки унинг ташқи қиёфаси, қилиқлари, кийиниш тарзини ҳам шу қадар жонли, яққол тасаввур этар эди”.

Чингиз Аҳмаров мазкур фильм учун либослар эскизини чизишга шу қадар меҳр билан киришдики, бу эскизлар Шайхзода томонидан маъқулланмагунига қадар уларни қайта ишлаш ва мукаммалтиришда давом этди. “Шарқ тарихини, мумтоз адабиётни, — деб эслаган эди рассом,- Шайх ака пухта билгани учун эскизларимни у киши маъқулламагунча қайта-қайта ишладим… Эсимда, Феруза образини яратишда мен ўнлаб эскизлар ишлаганман. Улардан баъзилари сарой хонимларига хосроқ, баъзилари халққа яқин руҳда, соддароқ қилиб ишланган эди. Шайх ака халқчил руҳда ишланган суратларни танлаб олди”.

Шундай дастлабки ижодий ишлардан кейин Шайхзода ижодий гуруҳ билан бирга Москва яқинидаги Болошово қишлоғига – киночиларнинг Ижодий уйига борди.

Навоийшунос олима Суйима Ғаниева шу вақтда Москвада илмий сафарда эди. Бундан хабардор бўлган Сакинахоним кунларнинг бирида умр йўлдошининг илтимоси билан унга қўнғироқ қилди:

— Суйимахоним, Мақсуд эртага киночилар билан суҳбат тузар экан. Сизнинг етиб келишингизни сўраяпти.

Суйимахон нима учундир электричкада ёлғиз ўзи боришни истамай, озарбайжонлик дўстларидан бирини етаклаб, белгиланган куни Болошовага етиб боради. Шайхзода, Шукур Бурҳон, Латиф Файзиев, рус киночиларидан иборат катта даврада “Улуғбек юлдузи” фильмининг режиссёрлик сценарийси, рассомларнинг эскизлари, ижодий гуруҳ олдида турган вазифалар муҳокама қилинади. Суҳбат чоғида билдирилган таклиф ва эътирозлар, умид ва ҳаяжонлар ҳаммани ўз домига тортади.

Суҳбат якунлангач, Шайхзода Суйимахонга юзланиб, дейди:

— Сиз бу ерга бекорга таклиф этилмагансиз, Ғани ака қизлари. Биз Латифжон билан келишиб олдик. Фильмда сиз билан Сакинахоним учун кичкина, лекин эсда қоладиган ролча бўлади. Тарихда қоласизлар!.

— Бу кутилмаган таклифингиз учун ташаккур, Шайх ака. Лекин биз, — жавоб берди Суйимахон Сакинахонимга имо қилиб, — сизга бўлган муҳаббатимиз билан тарихда қолмоқчимиз.

— Бу ёғи қандай бўлди, — сўзга аралашади Шукур Бурҳон. – Мен саройимда шундай гўзал аёллар бўлган, деб мақтанмоқчи эдим.

Шукур Бурҳоннинг бу лутфидан яна самимий кулги кўтарилди.

012

1964 йили “Улуғбек юлдузи” фильми якунланиб, мамлакат экранларига йўлланма олди. Шу йили Москвадаги СССР Кинематографчилари уюшмасида ўзбек фильмлари кўриги бўлиб ўтди. Фильм мутахассислар томонидан ҳам, томошабинлар томонидан ҳам самимий кутиб олинди. Ўша йили Киевда бўлиб ўтган Бутутиттифоқ кинофестивалида “Улуғбек юлдузи” тарихий мавзудаги энг яхши фильм учун таъсис этилган дипломга мушарраф бўлди. Шайхзода сценарийси асосида яратилган бу фильм ўзбек кино санъатининг дурдоналаридан бири бўлиб қолди.

Тахминан ўша йиллари Ўзбек академик драма театрининг Москвадаги гастроллари пайтида “Мирзо Улуғбек” спектакли катта муваффақият билан намойиш этилди. Спектакль ижодкорлари шарафига қарсак чалган томошабинларнинг талабларига мувофиқ театр пардаси ўн бир марта очилиб ёпилди.

Бу, шахсан шоир ва драматург Мақсуд Шайхзоданинг улкан ижодий тантанаси эди.

“MIRZO ULUG’BEK”NING YARATILISHI
Naim Karimovning «Maqsud Shayxzoda» kitobidan
09

0045Aniq yodimda yo’q, hozirgi O’zbekiston Milliy universiteti aspiranturasining so’nggi kursida o’qib yurgan paytimdami yoki oradan bir yil-yarim yil o’tganidan keyinmi, bir voqea ro’y bergan. Biz o’sha vaqtda Laziz Qayumovning universitet hovlisidagi yotoqxonasida tez-tez uchrashib, gurunglashib turardik. Shunday kunlarning birida o’zbek teatrining atoqli arboblaridan biri Shukur Burhon haddan ziyod hayajonlangan, to’lqinlangan holda kirib keldi. U o’sha yillarda mashhur teatrda xizmat qilish bilan birga universitet qoshidagi drama to’garagiga rahbarlik ham qilar, shuning uchun ko’pchilik domla-yu talabalar bilan yaqin, samimiy munosabatda edi. Biz avvallari ham bu buyuk san’atkor bilan suhbatdosh bo’lish sharafiga erishgan bo’lsak-da, uni hali shu qadar katta hayajon og’ushida ko’rmagan edik. Buni uning o’zi ham sezgan bo’lsa kerak, salom- alikdan keyinoq dabdurustdan: “Men hozir Shayx akaning oldidan kelyapman. Mirzo Ulug’bek haqidagi asarini yozib tugatipti! Yozib tugatipti ham gapmi, hatto buyuk Shekspirni ham dog’da qoldiripti!..” – dedi.

Shukur aka og’zini to’ldirib so’zlar, Shayx akani ko’klarga ko’tarar edi. Uning holati bizga-da yuqib, hali bu asarni na o’qigan va na ushlab ko’rgan bo’lmasak-da, Shayxzodaning zabardast san’atkorga manzur bo’lgan asarni yaratganidan cheksiz quvondik. Shukur aka bu asarning zudlik bilan qo’yilajagini ma’lum qildi. Biz shu kundan e’tiboran “Mirzo Ulug’bek”ni teatr sahnasida ko’rish orzusi bilan yashadik…

Chamasi, bu voqea 1958 yilning yoz oylarida emas, balki 1960 yili, kamina Til va adabiyot institutiga ishga o’tganimdan keyin bo’lgan.
Ammo ne ko’z bilan ko’rayki, Laziz Qayumovning sevimli shoir haqidagi xotiralarida bunday so’zlar yozilgan edi:

“1958 yilda men Samarqand universitetida davlat imtihon komissiyasiga rais edim. Shayx aka ham shu yerda ekan.

— Nima qilib yuribsiz, domla? – dedim.
— Ulug’bek obrazi ustida ishlayapman.

— Hamma materiallar, axir, Toshkentda-ku.
— Yo’q, ilmiy materialni o’rganib chiqdim, endi badiiy material kerak, — deb javob berdi domla.

Bilsam, u madrasalarga kirib, Ulug’bekning chiqishini, el ta’zimini, o’sha davr voqealari qay shaklda ro’y berishini tasavvur qilib olar ekan. Bu ishni artistlar obrazga yo holatga kirish, deb ataydilar. Shundan o’ylaymanki, artist bir obrazga kirsa, dramaturg o’nlab holatlarga kirib chiqadi.

“Ulug’bek”ni yozayotganda Moskvada ham ko’rishganmiz. “Teatrlarni ko’rib yuribman, Shekspirni, yaqinda “Mariya Styuart”ni yana bir bor ko’rdim”, — dedilar”.
Bu, atoqli shoirning Ulug’bek haqida sahna asarini yoza boshlagan paytiga oid dastlabki xabar. Bundan avval na Shayxzodaning o’zi, na uning biror shogirdi bu haqda og’iz ochmagan. To’g’ri, 1956 yilning oktyabr` oyida Toshkentda bo’lib o’tgan O’zbekiston ziyolilari qurultoyida shoir qisqa nutq so’zlab:

Ilk yozuv ixtiro etilgan kundan Tinchlikni unutdi izlovchan fikri, Ayirmoq istadi yolg’onni chindan – Nimasi to’g’ri-yu, nimasi egri, degan satrlar bilan boshlangan “Charog’bonlarga” degan she’rini o’qib bergan va bu she’rda quyidagidek otashin satrlar porlab turar edi:

…Yashnasin onalar mehribonligi, Jang emas, ijodning qahramonligi. Ammo istaklarga topmadi chora, “Haq-u, haqiqat!” deb bo’ldi ovora.

U oliy niyatlar, aziz hislarni Jallodlar toptadi, ezdi, so’ldirdi. Aqli zo’r, zo’ri yo’q u ojizlarni “Bizga itoatli banda bo’l!” derdi… Chiridi zindonda Bu Ali Sino, Ulug’bekning nurli boshi kesildi…

Taxmin qilish mumkinki, Shayxzoda mazkur qurultoyda so’zlayajak nutqiga tayyorgarlik ko’rar ekan, o’zbek xalqining Abu Ali ibn Sino, Ulug’bek, Mashrab singari munavvar siymolari uning ko’zi oldidan birma-bir o’tgan. Hayot yo’li fojia bilan yakunlangan bu o’tmishdoshlari sharafiga u “haykal” qo’ymoqchi bo’lgan.

Agar ana shu taxayyul harakatiga e’tibor qaratsak, Shayxzoda shu yillarda “Mirzo Ulug’bek” tragediyasini yozishni diliga tukkan bo’lib chiqadi.

Lekin 1961 yili, “Ulug’bek yulduzi” fil`mi ekranga chiqqanidan so’ng, Shayxzoda “Kino” jurnali muxbirining savollariga javob berib, jumladan, bunday g’aroyib ma’lumotni bergan edi:

“…Asrimizning eng yuksak, umumbashariy vazifalaridan biri – jahonda tinchlik va koinotning sirli manzillarini fath qilishlik! Bu mavzuda o’zbek xalqining madaniy tarixi olijanob o’rnaklarga juda boy. Hatto X asrlardayoq uchmoqchi bo’lib sun’iy qanotlar yasab, ko’kka ko’tarilgan, osmonda charx urib uchgan foroblik al-Javhariyni eslash kifoya. Ammo bu g’oyani ilmiy va tashkiliy yuksak bir mavqega ko’targan Mirzo Ulug’bek bo’ldi. Bu porloq siymo 1940 yildan meni bezovta qilib, yozishga qistay boshladi. Shundan keyin o’rtaga urush yillari tushganiga qaramay, ko’p o’qib, izlab, materiallar to’pladim, nihoyat, 1959 yilda she’riy p’esa yozdim. Albatta, Ulug’bek haqida faqat fojia yozish mumkin. Chunki uning hayoti va mashaqqatli kurashi chuqur fojiaviy ziddiyatlarga to’ladir”.

Dramaturgning bu so’zlaridan ma’lum bo’lishicha, Mirzo Ulug’bek haqida p`esa yozish istagi unda 1940 yildayoq paydo bo’lgan. Men bu sanaga yanada aniqlik kiritib, dramaturgda mazkur asarni yozish niyatining paydo bo’lishini 1941 yil, deb belgilagan bo’lardim. Negaki, xuddi shu yili SSSR Fanlar akademiyasining T.N.Qori-Niyoziy rahbarligidagi ilmiy ekspeditsiyasi Samarqandga kelib, Temuriylar xilxonasini ochgan. Jumladan, Ulug’bek jasadini tekshirib, uning boshi qilich zarbidan uzilganini aniqlagan. Jahon astronomiya fanining ulug’ namoyandalaridan biri, Movaraunnahr podshosi Ulug’bek hayotining shunday fojia bilan yakun topgani Shayxzodaga qattiq ta’sir etgan. Akademik Qori-Niyoziyning Ulug’bek hayoti va ilmiy merosini o’rganishda davom etib, 1950 yilda “Ulug’bekning astronomiya maktabi” kitobini Moskvada rus tilida nashr etishi esa Shayxzoda shuurida bundan 9 yil avval paydo bo’lgan ijodiy niyatning uyg’onishiga sabab bo’lgan. 40-yillarda bu ijodiy niyatning ro’yobga chiqishiga Ikkinchi jahon urushining boshlanishi monelik qilgan bo’lsa, 50-yillar avvalida shoirning qamalishi shu qutlug’ niyatni chippakka chiqarayozdi. Ammo o’zbek adabiyoti baxtiga, Shayxzoda qatag’on girdobidan omon chiqib, 50-yillarning o’rtalaridan boshlab Ulug’bekning ziddiyat va fojia bilan to’la hayotini mukammal o’rgandi.

Shu yillarda ilk daf’a yer sun’iy yo’ldoshining uchirilishi, Yuriy Gagarinning tarixiy parvozi Shayxzodadan Ulug’bek mavzusiga o’zgacha nazar bilan qarashni taqozo etdi. U “foroblik al-Javhariy” deb tilga olgan o’tmishdoshimiz bundan o’n asr muqaddam yelka-yu qo’llariga ulkan qanot bog’lab uchmoqchi bo’lgan. Bundan ming yil avval tabiat qonunini yengib, ko’kka parvoz qilmoqchi bo’lgan bu zot turkistonlik tilshunos olim Abu Nasr Ismoil ibn-Hammol al-Forobiy (940-1902) edi.

Shayxzoda “koinotning sirli manzillarini fath qilish” ishini boshlab bergan jahon olimlaridan biri Mirzo Ulug’bek haqida asar yozishga jazm qilganida, “uni to’la tasvirlash trilogiya tipidagi romanlargagina muyassar bo’lishi mumkin”ligini yaxshi bilgan. Shuning uchun u, kinostsenariyda bo’lganidek, sahna asarida ham uni “inson — olim — davlat arbobi” sifatida, ya’ni “uchlik doirasi”da aks ettirishga intilgan. Ammo buning o’zi ham oson ijodiy ish emas edi. “Bu juda mushkul vazifa, — degan edi u “Kino” jurnali muxbiriga. – Chunki bu xislatlar bir-biriga zid bo’lib tushadi. Zeroki, olim Ulug’bek(ning) o’ylagani hukmdor Ulug’bek(ning) manfaatlariga xilof keladi va inson Ulug’bekning sevgisi davlat ishlarida ba’zi noqulayliklar(ni) vujudga keltiradi”.

Shubhasiz, Ulug’bek fojiasini keltirib chiqargan bu hayotiy masalalarni o’zaro aloqada va uzviy bog’liqlikda tasvirlash Shayxzodadan katta mahoratni talab etdi. U jahon dramaturgiyasining nafaqat “Mariya Syuart” singari o’lmas asarlari, balki birinchi navbatda tragediya janri dahosi Uil`yam Shekspirning “Otello”, “Qirol Lir” va “Hamlet” asarlarini qunt bilan o’rgandi. Bu narsa “Mirzo Ulug’bek”ning birinchi ko’rinishidanoq yaqqol sezilib turadi. Rasadxona joylashgan tepalikdagi uch posbonning yarim kechada charaqlab turgan yulduzlarni kuzatib, ularning birini Mirzoga, ikkinchisini Ulug’ jahongirga, uchinchisini esa Shayx ul-islomga o’xshatib suhbatlashishlari “Hamlet”ning debochasidagi arvohning zohir bo’lish oldidagi voqeani yodga tushiradi…

* * *

Mirzo Ulug’bekning ham inson, ham olim, ham davlat arbobi sifatidagi obrazini badiiy mujassamlashtirish uchun ko’plab personajlarni asar to’qimasiga olib kirish va bu personajlar harakat etajak syujet chiziqlarini ishlab chiqish lozim edi. Bunday pesonajlar tarixiy voqelikning o’zida serob bo’lishiga qaramay, dramaturg ularni saralab olishi va shu bilan birga badiiy to’qimadan ongli ravishda foydalanishi, ya’ni to’qima qahramonlar obrazini asarga dadil jalb etishi zarur edi. Yuqorida tilga olingan suhbatida Shayxzoda “Ulug’bek yulduzi” fil`mi stsenariysini nazarda tutib, bunday so’zlarni aytgan:

“Albatta, stsenariy asosiga olingan hamma hodisalar va birinchi hamda ikkinchi shaxslar tarixda chinakam bo’lib o’tgandir. Masalan, olim Ulug’bek, riyokor Xo’ja Ahror, Mirzo Ulug’bekning onasi Gavharshodbegim, tarixchi Abdurazzoq, yosh olim Ali Qushchi, shayxulislom Burhoniddin, Ulug’bekning qotili Abbos (Abdullatifning yasovuli) tarixda o’tgan shaxslardir… Said Obidning asl nomi Said Oshiq bo’lgan.. Lekin bu ism uning atvoriga to’g’ri kelmagani uchun ma’noga qarab bir qadar o’zgartirib, Said Obid deb oldik. “Obi” doim ibodatga berilgan kishi, fidoyi, demakdir. Shu bilan birga har bir badiiy asarda bo’lganidek, bu yerda ham ba’zi bir to’qima siymolar bor. Shular qatoriga Feruza, Bobo Kayfiy, Berdiyor, Otamurod, Piri Zindoniylar kiradi. Lekin ularning har qaysisiga ma’lum darajada o’xshagan va bularga prototip bo’ladigan bir qancha odamlarni tarixiy materialda uchratish mumkin”.

Shayxzodaning bu so’zlari garchand fil`m stsenariysi bo’yicha aytilgan bo’lsa-da, ular to’la-to’kis sahna asariga ham taalluqli.

Ammo shu yerda nozik bir masala bor. Bu, tragediyada ham, fil`mda ham Xo’ja Ahror obrazining asardagi salbiy kuchlar rahnamosi sifatida yaratilganidir. Tarixchilarning so’nggi ilmiy tadqiqotlari Xo’ja Ahrorning mazkur asarda noto’g’ri talqin qilinganidan shahodat beradi. Chamasi, Shayxzoda bu masalada barcha din arboblarini qoralagan sovet davri tarixchilarining izmidan borib, jiddiy xatoga yo’l qo’ygan. Lekin bu xato tufayli asarni yo’qqa chiqarish mutlaqo to’g’ri emas. O’rta asrlarda ham, keyingi davrlarda ham har qanday yangilikka qarshi kurashgan kishilarning din ahliga magsub bo’lganligi ayni haqiqatdir. Shuning uchun ham asardagi Xo’ja Ahror obrazini bundan keyin Xo’ja Asror yoki boshqa bir ism bilan atash to’g’ri bo’ladi.

* * *

1960 yili Shayxzoda Til va adabiyot institutining bir guruh olimlarini 9 yanvar` (hozirgi Turob To’la) ko’chasidagi Mutaxassislar uyining to’rtinchi qavatidagi xonadoniga taklif etadi. Institutning o’sha paytdagi direktori Aziz Qayumov bilan Jumaniyoz Qobulniyozov nima uchundir xotinlari bilan borgan, ulardan tashqari, Hodi Zarif, Porso Shamsi, Abduqodir Hayitmetov, Suyima G’anieva va Hafiz Abdusamatov ham hozir bo’lgan edilar. Sakinaxonim yozgan dasturxondan bahramand bo’lishgach, Shayxzoda “Mirzo Ulug’bek” tragediyasini yozayotgani va hatto oxirlatib qolganini aytadi. Ulug’bek va uning fojiali hayoti to’g’risida shunday jo’shib so’zlaydiki, hozir bo’lganlar uning qisqa vaqt ichida o’zbek xalqi tarixining bu musibatli sahifasini mukammal o’rganganidan hayratga tushadilar. Ularda asar bilan tanishish istagi olovlanib boradi. Buni sezgan shoir ijodxonasidan bir dasta qog’ozni ko’tarib chiqib, asarda Ulug’bekning zindonda saqlanayotgan mahbuslar oldiga kirishi va u yerda ellik yildan beri zanjirband bo’lib yotgan Piri Zindoniy bilan uchrashish sahnasi borligini aytadi. So’ngra asarning shu ko’rinishini ehtiros bilan o’qib beradi:

…U l u g’ b ye k

So’zlaringda tafakkurdan zug’um ortiqroq,
Sultonlar ham xudolarning navkarlari-ku!
Kecha-kunduz el g’amida bezovta yurgan –
Podshohlar yo’q, deysanmi?
Ular tashvishi
Ming toshtarosh zahmatidan og’irroq, ishon!..

P i r i Z i n d o n i y

Ummatlarning ixtiyorin faqat bir odam
Uhdasigi olmoqligi xatarli da’vo.
…Abu Nasr Forobiyning bir kitobida
Yozilganki, donishmandlar kengashib turib,
Mamlakatni boshqarsalar, el bo’lur obod!
Birovining nafsi, kayfi, g’arazi emas,
Insof ahlin vijdoniga qolsa idora,
Na haqsizlik, na fitnalar, na fisqu fujur,
Na mulk uchun talash bo’lur, na qonli nizo…

U l u g’ b ye k

Sen o’ylagan masalalar ko’p qiziqarli,
Lokin zamon va zamindan uzilgan xayol.
Shu uchun ham bekor ketdi g’ayratlaringiz.
Mamlakatga urfon kerak, ilmu ma’rifat…
Birinchi gal orif bo’lsa sultonlar o’zi,
G’aflat ketib ochiladi ulusning ko’zi.

P i r i Z i n d o n i y

Eshitganman, o’taketgan fozil ekansiz,
Ammo asli shoh o’g’lisiz, shu uchun har dam
Ko’zingizni qamashtirar toj yaltirog’i.

U l u g’ b ye k

Kim biladi, bo’lmasaydim shu zamonada
Bu davlatning boshida men, nelar bo’lardi!
Balki, diyor zulmatlarga cho’kib qulardi.
Ammo biling, gapim xolis, Piri Zindoniy,
Faqat tojning mehri emas shu andishalar.
Men shohlikni ma’rifatga qildim dastyor…

Asarning o’quvchi va tomoshabinni larzaga soluvchi joylaridan biri xuddi shu sahna edi. Shuning uchun ham dramaturg Ulug’bek bilan Temuriylarning g’oyaviy raqibi Piri Zindoniyning uchrashuv sahnasi tomoshabinga qanday ta’sir ko’rsatishi mumkinligini bilmoqchi va shu sahnani teatrning ijodiy jamoasidan avval adabiyotshunos birodarlariga o’qib, ularning fikr va mulohazalarini bilmoqchi edi.

Mumtoz o’zbek adabiyoti va fol`klorining nuktadon bilimdonlari Hodi Zarif, Porso Shamsi va boshqa mehmonlar asardan olgan zo’r taassurotlarini bayon qilish bilan birga ayrim juz’iy tanqidiy mulohazalarini ham bayon qiladilar. “Zindon” sahnasining mehmonlarda yaxshi taassurot qoldirganini ko’rgan shoir asarning Bobo Kayfiy ishtirok etgan ko’rinishini ham zavq bilan o’qib beradi.

Ushbu gurungda ishtirok etgan olimlardan biri Aziz Qayumov shoir haqidagi xotiralarida shu oqshomni eslab, bunday yozgan: “Shayxzodaning “Mirzo Ulug’bek” ustida qanchalik ilhomli mehnat bilan band ekanlarini shunda shaxsan tasavvur qilgan edim. Tahsinlar bo’lsin ustoz ijodkorga, Shayxzodagaki, uning samarali mehnatining mahsuli o’laroq, ham sahnada, ham ekranda ulug’ olim, mutafakkir Mirzo Ulug’bek siymosi jonlandi, olimning samolar sirini ochgan xizmatlari va foje qismati millionlab odamlar qalbiga borib yetadi”.

* * *

Shayxzoda Mirzo Ulug’bek obrazini Shukur Burhon uchun, uning ovozini, barcha aktyorlik imkoniyatlarini hisobga olib yozgan edi. Binobarin, mazkur asarning maydonga kelayotganidan uning bexabar bo’lishi aslo mumkin emas. Afsuski, teatrshunoslar bu benazir aktyordan mazkur asarning yaratilish tarixiga oid xotiralarini yozib olmaganlar. Ammo, baxtimizga, o’zbek drama teatrining boshqa bir arbobi – Qudrat Xo’jaevning “Go’zallik shaydosiman” (1976) deb nomlangan kitobida bizni qiziqtirgan masalaga doir bunday xotira bilan tanishish mumkin:

“…Avji qish chillasida Shukur Burhonov menga: “Bugun kechqurun domla Shayxzodanikiga boramiz”, — deb qoldi. Ammo sababini aytmadi. Domla meni har ko’rganlarida ozarbayjon tilida: “Bolam, nega biznikiga kelmaysan, Sakinaxonim sen bilan tanishmoq orzusida”, — derdi. “Rahmat, domla, yaxshi kunlaringizda, albatta, boramiz”, — deb qo’ya qolardim. O’sha so’zlar esimga tushib, ehtimol bizni mehmonga aytgandir, — deb o’yladim ichimda.

Xullas, to’rt kishi — Shukur Burhonov, Olim Xo’jaev, Sa’dixon Tabibullaev va men qo’ltiqlashib bordik. Domla Shayxzodaning o’zi qarshi olib, iliq so’rashdi. Dasturxon yozildi.
Sakinaxonimning qish chillasida tok bargiga qiyma o’rab pishirilgan do’lmasidan tanovul qildik. Dasturxon yig’ishtirilgach, domla: “Mana endi asar o’qisak bo’ladi”, — dedi. Shunda kelishimizdan maqsad asar o’qish ekanini angladim..

“Mirzo Ulug’bek” tragediyasi o’qildi. Asarni domlaning o’zlari o’qidilar. Ana o’shanda men Shayxzoda zamon shoiri va foziligina emas, she’rning har so’zini, so’zinigina emas, tinimini, ritm va ohangini o’rniga qo’yib, chiroyli qilib o’qiydigan mohir suxansoz ekanini ko’rib, qoyil qoldim. Asar hammamizga ortiq darajada manzur bo’ldi. Ko’lamining kengligi, falsafasining teranligi, dramatik kolliziyalarning o’tkirligi, xarakterlarning murakkabligi, tilining go’zalligi bilan asar hammamizni hayratga soldi, asir qildi…”

Chamasi, Shukur Burhon asar bilan ilk bor xuddi shu kuni tanishgan. U shoir Otayor bilan qilgan va taniqli jurnalist Miad Hakimov ishtirok etgan suhbatida shu haqda bunday degan edi:

“…Shunday qilib desang, “Mirzo Ulug’bek” p`esasini qo’ltiqlaganimcha teatrimizga murojaat qildim. P`esa Shayx akaning uyida o’qildi. Asarni o’sha kuni berilib, hayajon bilan tinglaganlar jami yetti kishi: Aleksandr Ginzburg, Amin Turdiev, Sora Eshonto’raeva, Sayfi Olimov, Nabi Rahim, To’la Xo’jaev va kamina edik. Asarni hamma bir og’izdan ma’qulladi. Uni o’qish davomida Shayx akaning o’zi p`esani Ginzburgga rus tilida aniq, lo’nda qilib tushuntirib bordi. Ertasigayoq p`esani sahnalashtirish ishlari qizib ketdi…”

Postanovkachi rejissyor A.O.Ginzburg Ulug’bek rolini Shukur Burhonga, Gavharshodbegim rolini Sora Eshonto’raevaga, Sakkokiy rolini Qudrat Xo’jaevga topshirdi. Piri Zindoniy obrazini yaratish Obid Jalilovning, Bobo Kayfiy obraziga sayqal berish Nabi Rahimovning, Abdullatif rolini ijro etish esa Zikir Muhammadjonovning zimmasiga tushdi. Sahna bezaklari va liboslarni yaratish ishlari bilan Hamidulla Ikromov mashg’ul bo’ldi.

Ko’p o’tmay, hozirgi O’zbek milliy akademik drama teatrining mumtoz spektakllaridan biri sahna yuzini ko’rdi. Bu, o’zbek madaniyati tarixining shavkatli sahifalaridan biri edi. Buyuk Shayxzodaning buyuk asari buyuk Shukur Burhon va boshqa ajoyib san’atkorlar ijrosida o’zining yangi umrini topdi.

1961 yilda “Mirzo Ulug’bek” spektaklining prem`erasi bo’lib o’tdi.

Kamina o’sha unutilmas kunni eslar ekanman, hali ham hayajon to’lqinlari butun vujudimni to’ldirib yuborgandek bo’ladi.

Mana, birinchi ko’rinish tugab, ikkinchi ko’rinish boshlanishi arafasi. Sehrli sukunat. Qop-qorong’i sahna. Sekin-asta yulduzlar chamani yorishib, bu chaman bog’boni – Ulug’bek — Shukur Burhonning ulug’vor qiyofasi sizni o’ziga mahliyo qiladi. Uning ko’nglida kechayotgan his-tuyg’u va o’ylar chappor urib, sizning qulog’ingizda aks-sado beradi:

…Qirq yil bo’ldi, koinotning kitobin o’qib,
Ma’rifatning dargohiga qo’ydim ixlosim.
Og’ir bo’ldi qismat ortgan menga vazifa.
Men sultonlar o’rtasida bo’ldim donishmand,
Donishmandlar tepasida sulton sanaldim.
Ma’rifatni hukumatga qilib rahnamo,
Bu o’lkaning yerida ham yulduzlar yoqdim.
Insonlarga aytib turdim: boqqin samoga,
Qancha toza va musaffo, farahbaxsh, zebo.
Ey odamzod, ibrat olgin yulduzlardan sen
Xayrixohlik va balandlik xislatlarida.
Shaltoqlarda ag’namagin, ko’taril, yuksal,
So’qir baxtdan ko’rar ko’zli baxtsizlik afzal…

Asar ana shunday katta falsafiy fikr va dono o’git bilan boshlanadi.

Bunday baland ohangda boshlangan spektakl` so’nggi parda tushishiga qadar sizni o’tirgan kursingizga mixlab qo’yadi. Siz endi dramaturg va teatrning ixtiyoridasiz. Siz Ulug’bek fojiasini oradan olti asr o’tgandan keyin emas, balki u bilan bir zamon va bir makonda yashab, uni hiyla chetdan turib kuzatayotgandek bo’lasiz. Agar dramaturg va teatr sizni mixlab qo’ymaganida, balki voqealar girdobiga tushib, shoh va olimni dushman qilichidan omon olib qolish uchun uringan bo’larmidingiz…

Faqat so’nggi parda tushganidan keyingina zalni larzaga keltirgan qarsaklar sizni hushyor tortishga majbur qiladi. Siz hozirgina ko’rganingiz voqealar chin emas, balki tarixning badiiylashgan haqiqati ekanligini endi his etasiz.

Spektakldan keyin

Bu, Shayxzoda hayotining yulduzli onlari edi. Madaniy Toshkentning diqqat markazi spektaklga qadaldi. Qaysi mehmon Toshkentga kelgudek bo’lsa, toshkentliklar uni, albatta, “Mirzo Ulug’bek”ka taklif eta boshladilar.

Kunlarning birida Shayxzodaning o’zi ham teatrga qo’ng’iroq qilib:
— Ozarboyjondan bir mehmon kelgan edi. “Mirzo Ulug’bek”ni ko’rish istagi borga o’xshaydi, — dedi.

Shayxzoda hali gapini tugatmagan ham ediki, telefon gashtagini ko’targan kishining ovozi eshitildi:
— Shayx aka, mehmonni qachon olib kelmoqchisiz?..

Shayxzodaning mehmoni – bizning tanishimiz shoirning singlisi Safuraxonimning umr yo’ldoshi, Ozarbayjon Davlat universitetining domlasi Hidoyat Afandiev edi.

Teatrga borish masalasi ravshan bo’lgach, Shayxzoda ozarbayjon adabiyotshunoslari bilan yaxshi tanish bo’lgan, ozarbayjon tilida go’zal so’zlovchi parivash olima Suyima G’anievaga qo’ng’iroq qildi:

— G’ani aka qizlari Suyimaxon! Bugun kechqurun sizni Hamza teatriga taklif qilamiz. Kuyovimiz Hidoyat Afandi siz bilan teatrda ko’rishish sharafiga muyassar bo’lmoqchilar. Garchi afishada boshqa tomosha e’lon qilingan bo’lsa ham, teatr siz va biz uchun “Mirzo Ulug’bek”ni qo’yish niyatida.

Kechqurun, spektakl` boshlanishidan yarim soat avval Shayxzoda mehmonlari bilan teatr hovlisiga kirib keldi. Spektaklda ishtirok etajak artistlar grim qilgan, olis ajdodlarimizning liboslarini kiygan holda hovlida to’p-to’p bo’lib suhbatlashib turar, kimlardir aytajak so’zlarini takrorlab, u yoqdan-bu yoqqa yurar, xullas, ajoyib manzara edi. Shayxzoda ularni ko’rsatib, mehmonlarga dedi:

— Bular ichida siz bilan bizdek o’z ota-onasidan dunyoga kelganlari bor. Lekin ba’zilari – mening farzandlarim. Ular mening miyamda dunyoga kelgan. Men ularning dunyoga kelish dardlarini ular bilan baravar chekkanman.

Faqat Feruza, Bobo Kayfiy, Piri Zindoniy singari kahramonlargina emas, balki Ulug’bekning o’zi ham, boshqalar ham Shayxzoda miyasida qayta tug’ilgan, shuning uchun ham tom ma’noda uning farzandlari edi.

* * *

“Mirzo Ulug’bek” spektaklining katta muvaffaqiyati yaxshi ma’noda kinorejissyor Latif Fayzievga orom bermay qo’ydi. U spektaklni ilk bor tomosha qilgan kundanoq Shayxzodani qistashga tushdi.

“Men Shayx akaning buyuk munajjim va sulton Ulug’bek haqida ijodiy ish boshlaganidan xabar topgach, u bilan hamkorlik qilishga, badiiy fil`m yaratishga jazm etdim. O’zbek xalqining o’tmishdagi buyuk siymolaridan biri bo’lgan Ulug’bek haqida kinofil`m ijod etish oson ish emas edi. Ammo yaratilaj asarga Maqsud Shayxzoda kinostsenariysi poydevor bo’lishi bu mas’uliyatli vazifaga dadil qo’l urishga jur’at berdi, fil`m yaratuvchilarni ilhomlantirdi”, — deb yozgan edi kinorejissyor Latif Fayziev.

Hali p`esa va spektakl` ustidagi ijodiy ishning charchog’i ketmagan shoir Latif Fayzievning da’vati bilan 1962-1963 yillarda kinostsenariy ustida qattiq ishlashga majbur bo’ldi va kinostsenariyning bir necha nusxalarini uning e’tiboriga havola qildi.

O’sha yillarda har qanday kinostsenariy, qaysi milliy respublikada suratga olinishidan qat`iy nazar, Moskvadagi tegishli idoralar tasdig’idan o’tishi shart edi. Shu tufayli Shayxzoda uni rus tilida yozdi va, “Mirzo Ulug’bek” tragediyasining maydonga kelishi paytida ko’rganimizdek, uni nafaqat Latif Fayziev, balki kino san’atidan xabardor boshqa kishilarning nazar-e’tiboridan ham o’tkazdi. Nihoyat, fil`mni suratga oluvchi ijodiy guruh shakllanib, ishga tushib ketdi.

Jurnalist Hibziddin Muhamedxonov “Ulug’bek yulduzi” fil`mini yaratish yuzasidan 1962 yil yozida boshlangan ish jarayonini bunday xotirlaydi:

“Do’rmon qishlog’i shahardan bir necha kilometr olisda bo’lganiga qaramay, Shayx akani ziyorat qilgani deyarli har kuni odamlar kelib turishardi. Bularning biron ilinji bo’lardi, albatta. Radio, televidenie, gazeta, jurnal xodimlari biror taklif bilan kelishar, M.Shayxzodaning va’dasini olishar, undan biror narsa undirib ketishardi.

Bir kuni chinor tagida suhbatlashib o’tirganimizda, “Ulug’bek yulduzi” fil`mining postanovkachi-rejissyori Latif Fayziev fil`m rassomlari E.Kalantarov va N.Rahimboevni, liboslar rassomi Chingiz Ahmarovni boshlab kelib qoldi. Ularning qo’lida “Ulug’bek yuldizi” fil`miga ishlangan bir dasta eskizlar bor edi. Kinochilar bularni stsenariy muallifiga ko’rsatib, uning maslahatini olgani kelishgandi. M.Shayxzoda fil`m personajlari – Mirzo Ulug’bek, Xo’ja Ahror, Bobo Kayfiy, Abdullatif, Feruzaxonimlarga ishlangan eskiz rasmlarni, ayrim kadrlarning manzaralarini birma-bir diqqat bilan ko’rib, personajlar qiyofasi, liboslari, taqinchoqlari va qolaversa Ulug’bek zamoni muhitiga, o’sha zamonga xos ranglarga doir shu qadar aniq mulohazalar aytdiki, biz Maqsud akaning bilimdonligiga yana bir karra qoyil qoldik. U har bir personajning nainki maslagi, xarakteri, tabiatini, balki uning tashqi qiyofasi, qiliqlari, kiyinish tarzini ham shu qadar jonli, yaqqol tasavvur etar edi”.

Chingiz Ahmarov mazkur fil`m uchun liboslar eskizini chizishga shu qadar mehr bilan kirishdiki, bu eskizlar Shayxzoda tomonidan ma’qullanmaguniga qadar ularni qayta ishlash va mukammaltirishda davom etdi. “Sharq tarixini, mumtoz adabiyotni, — deb eslagan edi rassom,- Shayx aka puxta bilgani uchun eskizlarimni u kishi ma’qullamaguncha qayta-qayta ishladim… Esimda, Feruza obrazini yaratishda men o’nlab eskizlar ishlaganman. Ulardan ba’zilari saroy xonimlariga xosroq, ba’zilari xalqqa yaqin ruhda, soddaroq qilib ishlangan edi. Shayx aka xalqchil ruhda ishlangan suratlarni tanlab oldi”.

Shunday dastlabki ijodiy ishlardan keyin Shayxzoda ijodiy guruh bilan birga Moskva yaqinidagi Boloshovo qishlog’iga – kinochilarning Ijodiy uyiga bordi.

Navoiyshunos olima Suyima G’anieva shu vaqtda Moskvada ilmiy safarda edi. Bundan xabardor bo’lgan Sakinaxonim kunlarning birida umr yo’ldoshining iltimosi bilan unga qo’ng’iroq qildi:

— Suyimaxonim, Maqsud ertaga kinochilar bilan suhbat tuzar ekan. Sizning yetib kelishingizni so’rayapti.

Suyimaxon nima uchundir elektrichkada yolg’iz o’zi borishni istamay, ozarbayjonlik do’stlaridan birini yetaklab, belgilangan kuni Boloshovaga yetib boradi. Shayxzoda, Shukur Burhon, Latif Fayziev, rus kinochilaridan iborat katta davrada “Ulug’bek yulduzi” fil`mining rejissyorlik stsenariysi, rassomlarning eskizlari, ijodiy guruh oldida turgan vazifalar muhokama qilinadi. Suhbat chog’ida bildirilgan taklif va e’tirozlar, umid va hayajonlar hammani o’z domiga tortadi.

Suhbat yakunlangach, Shayxzoda Suyimaxonga yuzlanib, deydi:

— Siz bu yerga bekorga taklif etilmagansiz, G’ani aka qizlari. Biz Latifjon bilan kelishib oldik. Fil`mda siz bilan Sakinaxonim uchun kichkina, lekin esda qoladigan rolcha bo’ladi. Tarixda qolasizlar!.

— Bu kutilmagan taklifingiz uchun tashakkur, Shayx aka. Lekin biz, — javob berdi Suyimaxon Sakinaxonimga imo qilib, — sizga bo’lgan muhabbatimiz bilan tarixda qolmoqchimiz.

— Bu yog’i qanday bo’ldi, — so’zga aralashadi Shukur Burhon. – Men saroyimda shunday go’zal ayollar bo’lgan, deb maqtanmoqchi edim.

Shukur Burhonning bu lutfidan yana samimiy kulgi ko’tarildi.

* * *

0061964 yili “Ulug’bek yulduzi” fil`mi yakunlanib, mamlakat ekranlariga yo’llanma oldi. Shu yili Moskvadagi SSSR Kinematografchilari uyushmasida o’zbek fil`mlari ko’rigi bo’lib o’tdi. Film mutaxassislar tomonidan ham, tomoshabinlar tomonidan ham samimiy kutib olindi. O’sha yili Kievda bo’lib o’tgan Bututittifoq kinofestivalida “Ulug’bek yulduzi” tarixiy mavzudagi eng yaxshi fil`m uchun ta’sis etilgan diplomga musharraf bo’ldi. Shayxzoda stsenariysi asosida yaratilgan bu fil`m o’zbek kino san’atining durdonalaridan biri bo’lib qoldi.

Taxminan o’sha yillari O’zbek akademik drama teatrining Moskvadagi gastrollari paytida “Mirzo Ulug’bek” spektakli katta muvaffaqiyat bilan namoyish etildi. Spektakl ijodkorlari sharafiga qarsak chalgan tomoshabinlarning talablariga muvofiq teatr pardasi o’n bir marta ochilib yopildi.

Bu, shaxsan shoir va dramaturg Maqsud Shayxzodaning ulkan ijodiy tantanasi edi.

Maqsud Shayxzoda. Mirzo Ulug’Bek. Drama (Asarlar.3-Jild) by Khurshid Davron on Scribd

(Tashriflar: umumiy 113, bugungi 2)

Izoh qoldiring