Munojot Yo’lchiyeva kuylaydi (19. 06. 2009 konserti) & Tanlangan asarlar. Musiqiy albom

Ashampoo_Snap_2017.06.25_23h34m05s_002_.png  Чин маъносида Муножот Йўлчиева ижро йўли, сабоқ мактаби шаклланди. Устозига содиқ шогирд энди ўзи устозлик мақомига етишиб, ўз давомчиларини тарбиялаб, ўзбек заминининг истеъдодларга нақадар бой эканини дунёга намойиш этаверсин. Зеро бундай жараённинг ёрқин намунаси ҳам, ибрати ҳам унинг ўзидир.

БЕТАКРОР САНЪАТКОР
Шуҳрат Ризаев

09

munojot

Муножот Йўлчиева  1960 йилда Андижон вилояти Хўжаобод туманидаги Ширмонбулоқ қишлоғида туғилган. 1980-1982 йилларда Ўзбекистон телерадиоқўмитасининг «Мақом» ансамблида, 1982 йилдан М. Қориёқубов номидаги Ўзбек давлат филармониясида («Ўзбекнаво») яккахон хонанда бўлиб ишлаган. 1985 йилда Ўзбекистон Давлат консерваториясини анъанавий ижрочилик йўналиши бўйича тугатган. Консерваторияда ўқиши билан бирга М. Қориёқубов номидаги Ўзбек давлат филармониясида ишлай бошлади. Кейинчалик Ўзбекистон Телерадиокомпанияси қошидаги “Мақом” ансамблида яккахон хонанда бўлиб ишлади. 1997 йилда «Шарқ тароналари» 1-халқаро мусиқа фестивалида 1-мукофот совриндори бўлган. 1998 йилда “Эл-юрт ҳурмати ордени”, 2004 йилда “Фидокорона хизматлари учун” ордени билан тақдирланган. 2006 йилда Ўзбекистон Давлат консерваториясининг фахрий профессори унвонига эга бўлди. 2000-2004 йиллар давомида ЮНЕСКО қошидаги Инсониятнинг моддий ва номоддий меросини сақлаш ва эълон қилиш қўмитаси ҳайъат аъзоси этиб сайланган. 2006 йилда Миср маданият маркази билан биргаликда ўтказилган “Намунали аёл” танлови ғолиби. Муножот Йўлчиевага 1990 йилда “Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист”, 1994 йилда “Ўзбекистон халқ артисти” унвони берилди. Шунингдек, Ўзбекистон Давлат консерваториясида ёшларга анъанавий ижрочиликдан сабоқ бермоқда.

   Устозлик рутбаси, “устоз-шогирдлик” мақоми Шарқда қадим-қадимдан алоҳида, ўзига хос анъанага эга. Касбу ҳунарда ёки илму санъатда баркамолликка эришган инсонларни устоз, ёки уста деб аташ яъни ўз соҳасининг етук билимдони сифатида эътироф этиш сўзнинг битта маъноси. Иккинчи маъно қатлами эса бу ўз билимлари, тажрибаси ва маҳоратини бошқа бир инсонга, аксарият ҳолда ёш йигиту қизларга ўргатиш, ўқитиш, таълим бериш, маълум бир соҳада фаолият юритишга тайёрлаш демакдир. Ўзбекистон халқ артисти Муножот Йўлчиева бугунги кунда ҳар икки маънода ҳам, дарҳақиқат, устозлик даражасига етишди.

Киши исмининг хосияти бўлади дейдилар. Фарзанд туғилганда, ота-она, яқинлар ният қилиб, мурғакнинг истиқболига умидланиб, недир бир ёруғ исмлар қўйишга ҳаракат қилишади. Исм топилгач эса у оғирлик қилмасмикан дея яна бирор муддат турли илоҳий руҳлардан ҳолироқ ушлаб туришга, исмни гоҳи айтиб, гоҳи айтмай ёки пардалаб, яширгандай бўлиб, айтиб-айтмай юришади. Вақти-соати етиб, исм гўдакка оғирлик қилмаганини сезгач, дадил, гоҳи эркалаб қисқартириб ёки бутун маъно салмоғи билан тўла ҳурматлаб чақираверишади. Ҳурматлаб айтган ё чорлаганнинг салмоғи бўлак, кишини беихтиёр ҳушёр торттиради. Айниқса, исм маъноси залворли, теран тушунчали ва кўпинча тарихий моҳиятга эга бўлса, шундай оний тараддуд бағишлайди кишига. (Қадимий ва теран мазмунли Муножот исми фикримизнинг исботи бўла олади.)

Араб тилида махфий суҳбат, илтижо маъноларини англатувчи “муножот” сўзи камида учта жиддий ҳодисани ифода этади. Биринчиси, соф диний маънода. Ёлғиз Аллоҳга мурожаат қилиб, инсон ўз қалбидаги кечинмаларини, орзу-ўйларини баён этиб, дуо қилмоғи;

Иккинчиси, Шарқ мумтоз адабиётида катта асарлар яратиш олдида Аллоҳга ҳамддан сўнг ва пайғамбарларга наътдан аввал айтиладиган илтижолар бўлиб, асарни ёзишга руҳий мадад, имкон тилаш, куч-қувват ато этишини сўраш тарзида;

Учинчиси эса мусиқа шаклида. Яъни ўзбек мумтоз куйларининг йирик шаклдаги чолғу куйлар туркумидан бири “Муножот” деб аталади. Масалан, “Савти муножот”, “Уфори муножот” каби “Муножот” куйлари инсондаги лирик кайфиятни акс эттирадиган жозибали, дилга хуш ёқувчи мафтункор асарлардан. Шу боис бўлса керакки бастакор, Ўзбекистон халқ артисти Имомжон Икромов Алишер Навоий ҳазратлари таваллудининг 500 йиллигини нишонлаш учун тайёргарлик кечган 1940-йилларда улуғ шоиримизнинг “Кеча келгумдур дебон ул сарви гулрў келмади” матлаъли ғазалини “Муножат” куйига боғлаб, яна бир умрбоқий ашула яратди. Бу ашула Ўзбекистон халқ артисти Берта Давидова ижросида халқимиз маънавий дунёсидан мустаҳкам жой олди. Ашула шу қадар машҳур бўлиб, оммалашиб кетдики, юзлаб ўзбек хонадонлари янги туғилган қиз чақалоқларига “Муножот” дея исм ҳам қўйдилар. Ажабмаски, Муножотхоннинг ота-онаси Абдували ака билан Муборакхон ая ҳам шу ашуладан руҳланиб, ўз кенжаларининг исмини Муножот атабдилар.

munojot

Муножотхон туғилган Андижон вилоятининг Булоқбоши тумани Ширмойбулоқ қишлоғида санъат ёки санъаткорлар билан боғлиқ фавқулодда бирор ҳодиса бўлгани кузатилган эмас. Кўҳна водийнинг меҳнаткаш, камтарин фуқаросининг бир қисми яшайдиган обод ҳудуд. Бир томони Хўжаобод, бир томони Ўш билан, Аравон билан туташ тоғли ерлар. Ким билсин, балки Булоқбоши, Ширмойбулоқ атамаларининг ҳам бу ҳудудларга нисбат берилишида ўзгача бир маъно бордир. Зотан исмлар, номлар сира тасодиф белгиси эмас. Аксинча бирор хусусият, фазилат, хислатдан мужда. Инчунун ҳофизамизнинг ноёб мусиқий истеъдоди ҳам худди айнан булоқ бошидан ҳовучлаб олинган зилол сувдай соф, покиза ва мусаффо, ширмойдай тотли ва ёқимли таъм каби вужудга сингувчи соҳир овоз. Муножотхон ана шундай хислатли, хосиятли ерларда ўрта мактабда ўқиди, мактабдаги мусиқа тўгарагида рубоб чалишни ўрганиб, қўшиқ айтиб юриб вояга етди. У мактабдалигидаёқ мусиқага алоҳида мойиллиги, истеъдодини намойиш эта билган ва тақдирини санъат билан боғланиши муқаррар эканлигига қатъий ишонган эди. Шу ишонч уни мактабни битирибоқ, Тошкентга, Консерватория аталмиш санъат масканига етаклади.

Дастлаб, опера ижрочилиги йўналишида қизнинг овозини тинглаб кўриб, қабул ҳайъати уни яроқсиз деб топди. Мазкур ўқув юртининг анъанавий ижрочилик йўналиши бўйича дарс берадиган ўқитувчиси Шавкат Мирзаевни эса, билакс, ўспирин қизнинг овоз қудрати ўзига жалб этди. Камдан кам учрайдиган ноёб кучли овоз, ёрқин ижро маданиятига интилиш ва катта-катта саҳналарга ярашадиган адл қомат талабгор қизчанинг истиқболига умид билан қарашга ҳар қанча асос берарди. Кейинчалик ўша қабул ҳайъати аъзоларидан бири ўз профессионал хатосини тушуниб Муножотни опера ижрочилиги йўналишига бурмоқчи ҳам бўлади. Бироқ ўзбекона анъаналар руҳида камол топган қизча одоб доирасида, аммо ўзига хос қатъият билан анъанавий ижрочиликдан бошқа бир йўналишга ўтмаслигини билдирди ва у яқинда ташкил этилган Шарқ мусиқаси кафедрасида, Шавкат Мирзаев синфида таҳсилни давом эттирди.

Ҳаётда бахтли тасодифлар кўп. Кимдир дафъатан хазина топиб олиши ё туйқус мол-дунёга эга бўлиши мумкин. Кимдир дастлаб учратган қизни севиб қолиб, баҳтиёр турмуш қуриши ва яна кимдир тасодифан бирор сабабдан муолажа топиб, узоқ йиллар азоб берган дардларидан фориғ бўлиши мумкин. Ҳаётда ҳар нарсани кутса бўлади. Айниқса санъат дунёсида тасодифлар, бахтли учрашувлар ва ҳодисалар кўп бўлади. Бироқ Муножот Йўлчиева билан Шавкат Мирзаев узтоз-шогирдлиги тасодиф билан бошланган бўлса-да, аслида бу тасодиф дунёсидан эмас. Аксинча, бу ҳеч қаерда ёзилмаган қонуний ҳодисадек, ёзуқ, қисматдек туюлади.

Бутун Ўрта Осиёда машҳур атоқли созанда ва бастакор, Ўзбекистон халқ артисти Муҳаммаджон Мирзаев хонадонида туғилиб ўсиб, ота таълимида қашқар рубобида ижрочилик маҳоратини камолга етказган Шавкатжон ҳам ўспирин 17-18 ёшларида эл-юрт, устозлар назарига тушиб улгурган эди. Ота устозлигида ва ота қаторидаги яна бир маънавий раҳнамоси, устози комили Ўзбекистон халқ ҳофизи Маъмуржон Узоқов билан ҳамкорлик уни росмана устазода, моҳир созанда сифатида шакланишига бош омил бўлган эди. Бу омил вақти етиб Маъмуржон аканинг ўз даврида улуғ ҳофизлардан мерос бўлиб ўтган Фарғона-Тошкент йўлидаги ижрочилик мактаби йўналишида Шавкат Мирзаевни Муножот Йўлчиева билан ижодий изланишлар олиб бориши учун дастлабки сабоқлар вазифасини ўтади.

Санъатнинг табиати қизиқ. Ҳофизларники эса янада турфа. Ўспирин палла Шавкат Маъмуржон ака ёнида созандалик билан бирга унга гўё фарзанддек ғамхўрлик қилар, айниқса турли гастрол-сафарларда ҳамхона бўлиб, иссиқ-совуғидан бохабар бўлар эди. Шундай кезларда у атоқли ҳофизнинг ички санъат лабораториясини кузатар, устознинг нафас йўлларини ростлаб, овозини созлашгача бўлган барча ўзига хос хусусиятларидан воқиф бўлар эди. Ана шу кузатишлар ва Маъмуржон ака билан ҳамкорликдаги фаолият навқирон Шавкатнинг эгаллаган амалий илмларини назарий жиҳатдан ҳам такомиллаштиришга, ривожлантиришга ундади. Шу тариқа у консерватория талабасига айланиб, композиторлик факультети тайёрлов бўлимида бироз муддат таълим олди. Бироқ анъанавий ижро усулларини теран илмий ижодий асосда ўрганиш истаги кейинроқ – консерваторияда 1972 йили Шарқ мусиқаси кафедраси очилгандан кейингина амалга оша бошлади. У бу ерда машҳур бастакор ва созанда, Ўзбекистон халқ артисти Фаҳриддин Содиқов қўлида таҳсил олди. Чанқоқлик билан устознинг бор билим ва тажрибасини ўзлаштиришга ҳаракат қилди. Устоз вафотидан сўнг эса унинг ишини ўзи давом эттирди. Консерваториянинг юқори курсларига ўтиб устозлик қила бошлади. Миллий чолғулардан талабалар ансамбли тузиб, Самарқандда ўтказилган биринчи анъанавий мусиқа халқаро анжуманида муваффақиятли иштирок этди. Мана шундай фаолият билан шуғулланиб, консерваторияда анъанавий ижро йўналишини ривожлантира бориб ҳамда шу йўлда турли янги мусиқалар яратиб, бастакор сифатида ҳам танилиб турган бир паллада у қабул ҳайъатида Муножотни илк бор эшитди. Қиздаги айнан ўзи маъқул кўрган ва чуқур ўрганган ижро мактабига хос хусусиятлар мавжуд эканлигини билгач, Муножотхон билан алоҳида ишлай бошлади.

Раҳматлик Муҳаммаджон устанинг ўғли Шавкатжонга айтиб юргувчи бир ҳикмати бўларди. Муножотхоннинг дастлабки қадамларини кузатиб ва бевосита унинг росмана санъаткор сифатида шаклланишида камарбасталик қилиб юрган устоз дердиларки “каптар ишқибози осмонга мисол йигирмата каптарини учирса, шундан биттасининг самода минг турфа айланиб, муқом қилишларига маҳлиё бўлади. Шундан завқ олади, ўшанга янада кўпроқ, алоҳида меҳр беради. Муножот ҳам шундай, махсус тарбияга, эътиборга муносиб”. Ота ва устоз ўгитларига амал қилиб, мана учинчи ўн йиллик ҳам ўтиб боряптики, улар ҳамкорликда айни устоз-шогирд сифатида изланиб келмоқдалар. Айнан Шавкат Мирзаевнинг Муножот Йўлчиева учун ишлаб чиқиб жорий этган таълим методикаси то шу бугунга қадар ўзининг энг яхши самараларини бериб келмоқда. Баайни Фарғона-Тошкент йўлидаги ижро усули, оҳанг билан бир қаторда ашула матнини ҳар бир сўзи ва товушигача етказиб бериш, ҳатто шеър мисралари қатидаги таг маъносини-да англай олиш даражасида ижро қилиш маҳорати Муножот Йўлчиева репертуаридаги ашулалар мисолида ўзининг юксак такомилини топди.

Шавкат Мирзаев ашула таълим методикасида матн-шеърнинг ўрни алоҳида. Баъзи бастакор, айниқса композиторлар шеърнинг ўрнини ҳамиша иккинчи қаторга қўйиб келишади. Ваҳолангки, бу тўғри эмас. Устозлар айтмоқчи, оҳангу матн бамисли жону тан. Ашула, қўшиқда ҳам улар бири иккинчисисиз яшаши мумкин эмас. Бироқ бунда матн-шеър масъулияти ҳам бўлакчи. Бирор куйга шеър танлаш бу шунчаки иш эмас. Айниқса Муножотхондек фавқулодда овоз соҳиби учун. Овоз имконияти, овоз қирралари, оҳанг тобланишлари, бир овоз ичидан чиқиб келадиган қўш оҳанг, ҳатто айтиш мумкинки, овоз ичидаги овоз, булар бари матннинг ҳам ниҳоятда сараланган, қуйма бўлишини тақозо этади. Шукрки адабиётимиз тарихида ҳазрат Алишер Навоийдек, Машрабу Фурқат, Ҳувайдою Хазинийдек ё ўзимизникидек бўлиб кетган Фузулийдек назм устозларининг беназир ғазалу мухаммаслари бор. Улардаги мажоз тариқи, сўфиёна тасаввур ва тушунчалар мутаносиб оҳанг билан қўшилиб ажиб кайфият, алоҳида муҳит, муваққат илоҳий маъволар пайдо этади. Бу ҳолат фақат ва фақат ашуладаги уч унсур – куй-ғазал-овоз мутаносиблигида, мутлоқ мувофиқлигидагина рўй беради. Бундай муштараклик, ғайри шуурий бирлик ноёб ҳодиса, юксак санъат демакдир. Бу санъат инсонга поклов қуввати билан, йиғи уйғотиш қудрати билан таъсир этади. Йиғи бу шунчаки ғам-андухдан, заҳмат-машаққатдан, яқинингни йўқотиш-мусибатдангина пайдо бўладиган ҳодиса эмас. У шунчаки гўянданинг гиряси ҳам эмас. Йиғи шу каби жиҳатлари қаторида яна бир турлик бўлади. Яъни у истиғфор йиғиси, тазарру йиғиси ҳам бўлади. У дилларни поклайди, кўнгилни бўшатади, юмшатади. Бу бўшатиш, юмшатиш бирламчи ҳолатдаги аламдан, дарддан фориғланиш эмас, балки дардни чуқурроқ ҳис қилиш, кўнгил пучмоқларида чўкинди бўлиб ётган барча кечинмаларни қўзғатиб, инсоннинг покланиши, тозариши ва Аллоҳга яқинлашуви учун имкон беришдир. Мақом, мумтоз кую ашула ана шуниси билан беназир, шуниси билан инсоний ва умуминсоний. Муножот устози билан айни шу жиҳатни кашф этиб, ўз ижросида ўша маъно-мазмун ва хусусиятни, мутаносибликни касб эта билгани учун ҳам умумэътироф топди. Бизда ҳам хорижда ҳам. Яна аниқроғи бизда ва дунёдаги истиғфор йиғисига сомеъ мухлису муҳиблар назарига назаркарда бўлди. Шавкат Мирзаев таълим методикасининг энг афзал жиҳати шунда эди. У бир табиий истеъдодли овоз соҳибининг тўла маъносида хонанда бўлиб шаклланиши ва юзага чиқиши учун ҳар томонлама имконият яратди. Ўн йиллар давомида махсус кузатишлар, ўрганишлар асносида тизимли мусиқий таълимнинг янги бир намунаси пайдо бўлди. Ва у Муножот Йўлчиева мисолида бугунги кунда ўзининг ниҳоятда пухта ишланган услубий бир йўл эканлигини намойиш этди. Бироқ бу йўл орқали муваффақиятли натижага келгунча анчагина заҳмат чекишга ва кўп ҳою-хаваслардан воз кечишга тўғри келди. Зеро юксак санъатдаги ҳеч бир муваффақият меҳнат-машаққатсиз амалга ошмайди…

Ўтган асрнинг 80-йиллари боши. Бир палла шундай бўлдики, Муножотхоннинг овози хасталанди. Бу катта хонанда санъаткорларда бўлиб турадиган ҳолат. Айримлар буни бошқача талқин қила бошлади. Яъни, овоз тарбияси нотўғри олиб бориляпти, устози созанда бўлса, овозни қаердан билсин. Хонандани хонанда тарбиялаши керак, қабилида. Шавкат ака бундай нохолис гап-сўзларга чек қўйиш мақсадида Муножотхонни Москва давлат консерваториясига олиб боради. Овоз органлари бўйича йирик мутахассис Измайлова текшириб кўриб, барча шубҳалар ноўрин эканини, аксинча устоз вокалчими, созандами қатъий назар, энг муҳими овоз хусусиятларини билиши, унинг энг оддий гигиенасидан то мунтазам қўллаш техникасигача бўлган барча жараёнларни доимий назоратда сақлаш лозимлигини уқтирди. Шу жиҳатдан Муножотхоннинг овози тўғри тарбияланаётганини, фақат товуш органларининг бироз шамоллаши юз берганини айтади. Хонанда ижодий йўлининг бошланғич паллаларида рўй берган бу воқеа ва нуфузли мутахассис ташхиси Шавкат Мирзаев билан Муножот Йўлчиева устоз-шогирдлик ҳамкорликларининг мустаҳкамланиши учун яна бир бир шаҳодат бўлди. Аммо бу кейинроқ, Муножотхон катта саҳнага чиқиб, эл-юртга танила бошлаган дастлабки паллада юз берди. Бунгача эса у ўзбек мумтоз мусиқаси, ижрочилик анъаналари, йўллари бўйича устози ва бошқа муаллимларидан анчагина назарий билим ва амалий сабоқлар олди.

Муножот табиий иқтидорга ва консерваториянинг дастлабки курсларида муайян малакага эга бўлган эса-да, у узоқ вақт катта аудитория олдида чиқишлар қилишдан сақланиб турди. Чунки устози Шавкат Мирзаев қиёмига етмагунича бирор нарсани намойиш этишда эҳтиётланадиган мушоҳадали инсон.

Ҳазрати Алишер Навоийнинг ҳар йили интиқ нишонланадиган таваллуд куни — 9 февраль мумтоз шеър ва қўшиқ мухлислари учун ҳақиқий байрам ҳисобланади. 1980 йилнинг 9 феврали алоҳида бир байрам ўлароқ кўпчиликнинг ёдида узоқ вақт муҳрланиб қолди. Шу куни “Назм ва наво” телекўрсатувида Муножотхон ҳазрат Навоий ғазаллари билан “Ушшоқ” ва “Муножот” ашулаларини ижро этди. Бу унинг Ўзбекистон халқи деб аталган ниҳоятда катта ва санъатсевар аудитория олдидаги илк бор чиқиши эди. Ҳеч бир муболағасиз таъкидламоқ жоизки, телекўрсатув намойишининг эртасигаёқ санъатга, мусиқага, ҳазрат Навоий ижодига бир қур қизиққан мардум борки, бари Муножот Йўлчиева деган кутилган ва кутилмаган ҳодиса билан қизиқди. Ҳатто, одатдагидек, халқона миш-мишлар тарқади, ривоятлар тўқила бошлади. Шукрки, бу жараён роппа-роса ўттиз йилдан бери тинмайди…
Атрофида миш-миш юрмаган, афсонаю ривоятга айланмаган санъаткор росмана санъаткор эмас. Бугун биз қўшиқчиликда устоз ҳофизлар — Мулла Тўйчидан бошлаб Маъмуржон акагача, Ҳожихон Болтаевдан Комилжон Отаниёзовгача, Ҳалима опадан Назира Аҳмедовагача, театр санъатида Аброр Ҳидоятовдан Шукур Бурхоновгача, Лутфи аядан Зайнаб Садриевагача ва ҳоказо ваҳоказоларни ривояту афсоналари орқали яхшироқ биламиз, яқинроқ кўрамиз ўзимизга. Шу каби Муножотхонни ҳам халқимиз суюб афсоналарга айлантириб юборганига аллазамон бўлди. Зеро унинг бутун ўттиз йиллик ижодий йўли ҳам афсонавий ҳодисалар, учрашув ва сафарларга бой.

Муножот Йўлчиева 1980-82 йилларда Ўзбекистон телерадиокомпаниясининг “Мақом” ансамблида ишлади. Бу пайтда Шавкат Мирзаев Ўзбекистон телевидение ва радио Давлат қўмитаси қошидаги “Мақом” ансамблининг бадиий раҳбари бўлиб ишлар, жамоани ёш овозлар, иқтидорли хонандалар ҳисобига тўлдириб, Юнус Ражабий анъаналарини безавол сақлаш ва давом эттиришга ҳаракат қилар эди. Унинг саъй-ҳаракати билан ансамблга Абдусаид Азимов, Комила Аминова каби умидли ёшлар қўшилди. Ва ҳеч муболағасиз Муножот Йўлчиевадек ёрқин истеъдоднинг кириб келиши ҳам ансамбл бадиий салоҳиятини юксалтиришга хизмат қилар эди. Аммо мақом санъатининг ижрочилиги бобида яна бир ўзига хослиги борки, бу шубҳасиз унинг вақти-вақти билан янгиланиб, ўзгариб, ривожланиб бориши учун хизмат қилади. Бу кўпроқ соҳада кучли, бой ички ва ташқи имкониятларга эга овоз соҳибининг пайдо бўлиши билан белгиланадиган ҳолат. Шунга кўра мақомда гоҳ ансамбл, гоҳида эса яккахон ижрочилик йўналишлари устивор бўлиб ривожланади. Муножот Йўлчиева шу маънода яқин ўттиз-қирқ йил давоми устиворлик қилган ансамбл ижрочилиги доирасида энди якка ижрога табиий мойиллиги ва ўзига хос бадиий имкониятлари, салоҳияти билан ажралиб қола бошлади. Шу зайлда Муножотхон устози билан бирга 1982 йилдан М.Қориёқубов номидаги Ўзбекистон давлат филармониясига ўтиб, ҳозирга қадар яккахон хонанда бўлиб ишлаб келади.

Унинг репертуарида ўзбек мумтоз шоирлари ҳазрат Алишер Навоий, Заҳириддин Бобур, Боборахим Машраб, Муқимий, Фурқат, Мискиндан то янги давр ғазалнавислари Чустию, Ҳабибийгача, ҳассос шоир Абдулла Орипов шеърларига басталанган ашулалар, жумладан, мақом ашулалари, яъни “Сарахбори Наво”, “Сарахбори Дугоҳ”, “Мўғулчаи Наво”, “Талқини Ушшоқ” каби, анъанавий мумтоз ва халқ йўлида “Ушшоқ”, “Муножот”, “Чоргоҳ”, “Тановор”, “Ўзганча”, “Гиря”, “Омон ёр”, катта ашула йўлидаги “Эй дилбари жононим”, “Ишқинг ўтиға”, Муҳаммаджон Мирзаев, Шавкат Мирзаев каби басткорларнинг “Ниҳон этди”, “Меҳнат ахли”, “Бул ажаб”, “Қаёндир”, “Раъно киби” ўнлаб сара асарлар бор. Буларнинг ҳар бири ўзича бир олам, ўзича бир тарих. Ҳар бирининг ортида устоз Шавкат Мирзаев билан биргаликдаги не-не заҳматли меҳнатлар ётибди. Шукрки бу заҳматлар зое кетмади… Сабр ва матонат, чидам ва зукколик билан қилинган меҳнат, сарфланган куч-қувват самара берди. Ўша 1980 йилги илк чиқишдан бери ўтган давр мобайнида Муножотхон не-не саҳналарни, не-не тингловчию мухлисларни кўрди, Осиё, Европа, Америка, Африка қитъалари бўйлаб қанчадан-қанча сафарларда бўлди, ашулалар куйлади. Унниг қатор компакт дисклари 90-йиллардаёқ Франция, Англия, Германияларда чиқиб, минг-минглаб нусхаларда дунёга тарқади. Муножотхон ҳамма даврларда ҳам, давраларда ҳам фақат ва фақат санъати билан ҳалол хизмат қилди. Замонлар қутқуларига учиб, сиёсатдон арбобу нойиб бўлишга, амалдору фаол жамоатчиликка интилмади. Ҳамиша ҳаддини ва санъатини билди. Пир санаб, этак тутган Шавкат Мирзаевга умр давоми садоқатда бўлиб келяпти. Диққатга сазовор яна бир жиҳат шундаки, Муножотхон айнан миллий санъати – ўзбек мумтоз ашулалари билан дунёга чиқди, халқаро эътироф топди. ЮНЕСКОдек нуфузли Халқаро ташкилотнинг номоддий маданий ёдгорликлар бўйича ҳайъатининг аъзоси этиб сайланиб, жаҳон маданияти тақдири ва истиқболлари билан боғлиқ бағоят ката масалаларни ҳал этишда дунё тан олган улкан санъат арбоблари билан ёнма-ён туриб фаолият кўрсатмоқда. Санъатга садоқати, қаноат ҳисси ва истеъдоди уни юксакликларга кўтарди. Оламга танитди. Шу билан бирга унинг айни камоли, инсоний ва ижодий баркамоллиги она юрт Ўзбекистоннинг Мустақиллиги йилларига тўғри келди ва айнан шу буюк ҳодиса туфайли юзага чиқди.

У 1994 йили Ўзбекистон халқ артисти унвонига, кейинроқ “Эл-юрт ҳурмат”и, “Фидокорона меҳнатлари учун” орденларига сазовор бўлди. Ўн икки йилдан бери Самарқанд шаҳрида мунтазам ўтказиб келинаётган “Шарқ тароналари” Халқаро мусиқа фестивалининг илк ғолибларидан бири ҳам Муножотхон бўлган эди.

Истиқлол билан ҳамқадам ўтган ўн саккиз йиллик давр энди бизга Муножот Йўлчиева мисолида ўзига хос миллий санъат феноменини, устоз санъаткорни намоён этди.

Тошкент консерваторияси биноси эскириб, янги давр санъати ва санъаткорларининг бор бўйи юз кўрсатиши учун торлик қилиб қолган бир даврда буткул янгитдан, янги манзил-марказда, айнан шаҳримизнинг ўтроқ аҳолиси зичроқ жойлашган ҳудудда жаҳон андозаларига мос, муҳташам Ўзбекистон давлат консерваторияси қад кўтарди. Шахсан Ўзбекистон Президенти ташаббуси билан ва раҳнамолигида қурилиб, сўнг юртбошимизнинг ўзлари иштирокида очилган консерватория биринчи навбатда миллий талантларнинг бўй кўрсатиши учун хизмат қилмоғи кераклигини чуқур англаган Муножотхон худди шу бинонинг катта концерт залида, ҳали бўёқлар ҳиди кетиб-кетмай, 2002 йили 17 майида биринчилардан бўлиб, яккахон концерт дастурини намойиш этди. Устоз Шавкат аканинг чуқур мушоҳада ва мулоҳазалари билан тартибланган концерт дастурини томоша қилиш учун узоқ-яқиндан ҳақиқий мухлислар жам бўлди. Водийнинг қадимий халқ ашуласи “Тановор” билан бошланган концерт ҳазрат Навоий тафаккур ёлқинлари, яъни “Ушшоқ”, “Муножот” билан давом этиб, “Эй, дилбари жононим” катта ашуласига уланди. Сўнг сўфий шоиримиз Боборахим Машраб сўзлари билан “Ишқинг ўтиға” янгради. “Сарахбори дугоҳ”, “Бул ажаб”, “Қаёндир”, “Ўзганча”, “Омонёр” ашулалари концертнинг иккинчи қисмини безади. Концерт Муножот Йўлчиева санъатининг чин маънодаги байрамига айланди.

Қизиғи томошабинларнинг аксарияти хорижликлар – чет эл ваколатхоналари вакиллари, меҳмонлар ва бошқалар. Улар эътирофича Муножот Йўлчиеванинг яккахон концертларини Парижда, Лондонда дастлаб кўришга мушарраф бўлган дўстлари ва Оврўпо оммавий ахборот воситалари хонандага шундай юксак баҳо берганки, унинг навбатдаги сафар ва гастролларини кутмай, Тошкентда кўришни орзулашган. Дастур томошабинларининг гувоҳлигича, айрим хорижлик санъат ишқибозлари Ўзбекистонга муайян иш билан боғлиқ сафарларини айнан Муножот Йўлчиева концерт дастури намойиш этиладиган вақтга тўғрилаб келишибди. Чунки Муножотхоннинг хориждаги концертларига чипта олиш осон иш эмас. Хонанданинг шуҳрати шунчалар кенг ёйилдики, ўнлаб хориж оммавий ахборот воситалари унинг юртимиздаги ва чет эллардаги ҳар бир чиқишига муносабат билдирадилар. Сўзимиз исботи учун интернетнинг 2008 йил 27 октябрь санасидаги маълумотларга мурожаат этайлик:

“Муножот Йўлчиева бу йил Париж шаҳрининг шаҳар театрида намойиш этган биринчи концертининг 13 йиллигини нишонлади. Ўша хотирада сақланиб қолган 1996 йилги концерт хонанданинг Ғарбий Европа мамлакатларидаги фавқулодда машҳурлигини бошлаб берган эди. Шу йиллар давомида унинг ўз мухлислари доираси пайдо бўлди. Уларнинг аксарияти ўзбек мусиқа маликасининг ажабтовур овозини тинглаш учун Франциянинг турли шаҳарларидан келишади. Табиийки, чипталар қоидага кўра бир неча ой аввал сотиб бўлинади. 2008 йил 18 октябрида ҳам худди шундай бўлди. Париж шаҳар театрининг 850 кишилик залида “олма отсанг ерга тушмайди”, одамлар амфитеатр зинапояларида ўтирсалар-да, мазкур концертга киришлари учун омад кулиб боққанидан бахтиёр эдилар”.

Яна бир гувоҳлик Франция пойтахтида нашр этиладиган газета мухбириники: “Париж шаҳар театрининг “Бутун дунё мусиқаси” дастури раҳбари Судаба Киянинг айтишича ўзбек хонандаси (Муножот Йўлчиева – Ш.Р.)нинг Европо бўйлаб гастроллари икки йил аввалдан режалаштирилган. Шунга қарамай Ғарбий Европадаги кўплаб шаҳарлар хонандани ўзларида концерт беришга таклиф қилишни исташади”.

2009 йили Муножотхон Йўлчиева хориж, хусусан Франциядаги мухлисларини яна бир ташрифи билан хушнуд этди. Шу йил апрель ойларида муаззам Тошкент шаҳрининг 2200 йиллик тарихий санасини нишонлаш мақсадида ЮНЕСКО шафелигида Париж шаҳрида ўтказилган кўргазма ва концертда иштирок этди. Яна бир бор хорижлик нозиктаъб мусиқа шинавандаларининг узоқ олқиш ва алёрларига сазовор бўлди. Ўзбекистоннинг чекка Булоқбоши туманида оддий бир меҳнаткаш хонадонда туғилиб, вояга етган ўзбек қизининг жаҳон санъат марказини забт этаётгани қай бир Ўзбекистонликни фахр туйғуларига тўлдирмайди?! Унинг ўша янги консерваторияда намойиш этган концерти ҳам шундан кейинги бир неча мусиқий кечалари каби ўзбек мумтоз ашулачилик мактабининг беназир намунаси ўлароқ қанчадан-қанча давомчилари пайдо бўлишига, чекка-чекка қишлоқ-шаҳарларда жамалак тақиб, қўшиқлар хиргойи қилиб юрган не-не қизалоқларнинг қалбида катта санъатга меҳр уйғонишига сабаб бўлаётгандир.

Чин маъносида Муножот Йўлчиева ижро йўли, сабоқ мактаби шаклланди. Устозига содиқ шогирд энди ўзи устозлик мақомига етишиб, ўз давомчиларини тарбиялаб, ўзбек заминининг истеъдодларга нақадар бой эканини дунёга намойиш этаверсин. Зеро бундай жараённинг ёрқин намунаси ҳам, ибрати ҳам унинг ўзидир.

Муножот Йўлчиеванинг «Танланган асарлар» мусиқий албомини юклаб олинг

Chin ma’nosida Munojot Yo‘lchiyeva ijro yo‘li, saboq maktabi shakllandi. Ustoziga sodiq shogird endi o‘zi ustozlik maqomiga yetishib, o‘z davomchilarini tarbiyalab, o‘zbek zaminining iste’dodlarga naqadar boy ekanini dunyoga namoyish etaversin. Zero bunday jarayonning yorqin namunasi ham, ibrati ham uning o‘zidir.

BЕTAKROR SAN’ATKOR
Shuhrat Rizayev

09

Ashampoo_Snap_2017.06.25_23h33m32s_001_.pngMunojot Yo‘lchiyeva 1960 yilda Andijon viloyati Xo‘jaobod tumanidagi Shirmonbuloq qishlog‘ida tug‘ilgan. 1980-1982 yillarda O‘zbekiston teleradioqo‘mitasining «Maqom» ansamblida, 1982 yildan M. Qoriyoqubov nomidagi O‘zbek davlat filarmoniyasida («O‘zbeknavo») yakkaxon xonanda bo‘lib ishlagan. 1985 yilda O‘zbekiston Davlat konservatoriyasini an’anaviy ijrochilik yo‘nalishi bo‘yicha tugatgan. Konservatoriyada o‘qishi bilan birga M. Qoriyoqubov nomidagi O‘zbek davlat filarmoniyasida ishlay boshladi. Keyinchalik O‘zbekiston Teleradiokompaniyasi qoshidagi “Maqom” ansamblida yakkaxon xonanda bo‘lib ishladi. 1997 yilda «Sharq taronalari» 1-xalqaro musiqa festivalida 1-mukofot sovrindori bo‘lgan. 1998 yilda “El-yurt hurmati ordeni”, 2004 yilda “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlangan. 2006 yilda O‘zbekiston Davlat konservatoriyasining faxriy professori unvoniga ega bo‘ldi. 2000-2004 yillar davomida YUNЕSKO qoshidagi Insoniyatning moddiy va nomoddiy merosini saqlash va e’lon qilish qo‘mitasi hay’at a’zosi etib saylangan. 2006 yilda Misr madaniyat markazi bilan birgalikda o‘tkazilgan “Namunali ayol” tanlovi g‘olibi. Munojot Yo‘lchiyevaga 1990 yilda “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist”, 1994 yilda “O‘zbekiston xalq artisti” unvoni berildi. Shuningdek, O‘zbekiston Davlat konservatoriyasida yoshlarga an’anaviy ijrochilikdan saboq bermoqda.

Ustozlik rutbasi, “ustoz-shogirdlik” maqomi Sharqda qadim-qadimdan alohida, o‘ziga xos an’anaga ega. Kasbu hunarda yoki ilmu san’atda barkamollikka erishgan insonlarni ustoz, yoki usta deb atash ya’ni o‘z sohasining yetuk bilimdoni sifatida e’tirof etish so‘zning bitta ma’nosi. Ikkinchi ma’no qatlami esa bu o‘z bilimlari, tajribasi va mahoratini boshqa bir insonga, aksariyat holda yosh yigitu qizlarga o‘rgatish, o‘qitish, ta’lim berish, ma’lum bir sohada faoliyat yuritishga tayyorlash demakdir. O‘zbekiston xalq artisti Munojot Yo‘lchiyeva bugungi kunda har ikki ma’noda ham, darhaqiqat, ustozlik darajasiga yetishdi.

Kishi ismining xosiyati bo‘ladi deydilar. Farzand tug‘ilganda, ota-ona, yaqinlar niyat qilib, murg‘akning istiqboliga umidlanib, nedir bir yorug‘ ismlar qo‘yishga harakat qilishadi. Ism topilgach esa u og‘irlik qilmasmikan deya yana biror muddat turli ilohiy ruhlardan holiroq ushlab turishga, ismni gohi aytib, gohi aytmay yoki pardalab, yashirganday bo‘lib, aytib-aytmay yurishadi. Vaqti-soati yetib, ism go‘dakka og‘irlik qilmaganini sezgach, dadil, gohi erkalab qisqartirib yoki butun ma’no salmog‘i bilan to‘la hurmatlab chaqiraverishadi. Hurmatlab aytgan yo chorlaganning salmog‘i bo‘lak, kishini beixtiyor hushyor torttiradi. Ayniqsa, ism ma’nosi zalvorli, teran tushunchali va ko‘pincha tarixiy mohiyatga ega bo‘lsa, shunday oniy taraddud bag‘ishlaydi kishiga. (Qadimiy va teran mazmunli Munojot ismi fikrimizning isboti bo‘la oladi.)

Arab tilida maxfiy suhbat, iltijo ma’nolarini anglatuvchi “munojot” so‘zi kamida uchta jiddiy hodisani ifoda etadi. Birinchisi, sof diniy ma’noda. Yolg‘iz Allohga murojaat qilib, inson o‘z qalbidagi kechinmalarini, orzu-o‘ylarini bayon etib, duo qilmog‘i;

Ikkinchisi, Sharq mumtoz adabiyotida katta asarlar yaratish oldida Allohga hamddan so‘ng va payg‘ambarlarga na’tdan avval aytiladigan iltijolar bo‘lib, asarni yozishga ruhiy madad, imkon tilash, kuch-quvvat ato etishini so‘rash tarzida;

Uchinchisi esa musiqa shaklida. Ya’ni o‘zbek mumtoz kuylarining yirik shakldagi cholg‘u kuylar turkumidan biri “Munojot” deb ataladi. Masalan, “Savti munojot”, “Ufori munojot” kabi “Munojot” kuylari insondagi lirik kayfiyatni aks ettiradigan jozibali, dilga xush yoquvchi maftunkor asarlardan. Shu bois bo‘lsa kerakki bastakor, O‘zbekiston xalq artisti Imomjon Ikromov Alisher Navoiy hazratlari tavalludining 500 yilligini nishonlash uchun tayyorgarlik kechgan 1940-yillarda ulug‘ shoirimizning “Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro‘ kelmadi” matla’li g‘azalini “Munojat” kuyiga bog‘lab, yana bir umrboqiy ashula yaratdi. Bu ashula O‘zbekiston xalq artisti Berta Davidova ijrosida xalqimiz ma’naviy dunyosidan mustahkam joy oldi. Ashula shu qadar mashhur bo‘lib, ommalashib ketdiki, yuzlab o‘zbek xonadonlari yangi tug‘ilgan qiz chaqaloqlariga “Munojot” deya ism ham qo‘ydilar. Ajabmaski, Munojotxonning ota-onasi Abduvali aka bilan Muborakxon aya ham shu ashuladan ruhlanib, o‘z kenjalarining ismini Munojot atabdilar.

Munojotxon tug‘ilgan Andijon viloyatining Buloqboshi tumani Shirmoybuloq qishlog‘ida san’at yoki san’atkorlar bilan bog‘liq favqulodda biror hodisa bo‘lgani kuzatilgan emas. Ko‘hna vodiyning mehnatkash, kamtarin fuqarosining bir qismi yashaydigan obod hudud. Bir tomoni Xo‘jaobod, bir tomoni O‘sh bilan, Aravon bilan tutash tog‘li yerlar. Kim bilsin, balki Buloqboshi, Shirmoybuloq atamalarining ham bu hududlarga nisbat berilishida o‘zgacha bir ma’no bordir. Zotan ismlar, nomlar sira tasodif belgisi emas. Aksincha biror xususiyat, fazilat, xislatdan mujda. Inchunun hofizamizning noyob musiqiy iste’dodi ham xuddi aynan buloq boshidan hovuchlab olingan zilol suvday sof, pokiza va musaffo, shirmoyday totli va yoqimli ta’m kabi vujudga singuvchi sohir ovoz. Munojotxon ana shunday xislatli, xosiyatli yerlarda o‘rta maktabda o‘qidi, maktabdagi musiqa to‘garagida rubob chalishni o‘rganib, qo‘shiq aytib yurib voyaga yetdi. U maktabdaligidayoq musiqaga alohida moyilligi, iste’dodini namoyish eta bilgan va taqdirini san’at bilan bog‘lanishi muqarrar ekanligiga qat’iy ishongan edi. Shu ishonch uni maktabni bitiriboq, Toshkentga, Konservatoriya atalmish san’at maskaniga yetakladi.

Dastlab, opera ijrochiligi yo‘nalishida qizning ovozini tinglab ko‘rib, qabul hay’ati uni yaroqsiz deb topdi. Mazkur o‘quv yurtining an’anaviy ijrochilik yo‘nalishi bo‘yicha dars beradigan o‘qituvchisi Shavkat Mirzayevni esa, bilaks, o‘spirin qizning ovoz qudrati o‘ziga jalb etdi. Kamdan kam uchraydigan noyob kuchli ovoz, yorqin ijro madaniyatiga intilish va katta-katta sahnalarga yarashadigan adl qomat talabgor qizchaning istiqboliga umid bilan qarashga har qancha asos berardi. Keyinchalik o‘sha qabul hay’ati a’zolaridan biri o‘z professional xatosini tushunib Munojotni opera ijrochiligi yo‘nalishiga burmoqchi ham bo‘ladi. Biroq o‘zbekona an’analar ruhida kamol topgan qizcha odob doirasida, ammo o‘ziga xos qat’iyat bilan an’anaviy ijrochilikdan boshqa bir yo‘nalishga o‘tmasligini bildirdi va u yaqinda tashkil etilgan Sharq musiqasi kafedrasida, Shavkat Mirzayev sinfida tahsilni davom ettirdi.

Hayotda baxtli tasodiflar ko‘p. Kimdir daf’atan xazina topib olishi yo tuyqus mol-dunyoga ega bo‘lishi mumkin. Kimdir dastlab uchratgan qizni sevib qolib, bahtiyor turmush qurishi va yana kimdir tasodifan biror sababdan muolaja topib, uzoq yillar azob bergan dardlaridan forig‘ bo‘lishi mumkin. Hayotda har narsani kutsa bo‘ladi. Ayniqsa san’at dunyosida tasodiflar, baxtli uchrashuvlar va hodisalar ko‘p bo‘ladi. Biroq Munojot Yo‘lchiyeva bilan Shavkat Mirzayev uztoz-shogirdligi tasodif bilan boshlangan bo‘lsa-da, aslida bu tasodif dunyosidan emas. Aksincha, bu hech qayerda yozilmagan qonuniy hodisadek, yozuq, qismatdek tuyuladi.

Butun O‘rta Osiyoda mashhur atoqli sozanda va bastakor, O‘zbekiston xalq artisti Muhammadjon Mirzayev xonadonida tug‘ilib o‘sib, ota ta’limida qashqar rubobida ijrochilik mahoratini kamolga yetkazgan Shavkatjon ham o‘spirin 17-18 yoshlarida el-yurt, ustozlar nazariga tushib ulgurgan edi. Ota ustozligida va ota qatoridagi yana bir ma’naviy rahnamosi, ustozi komili O‘zbekiston xalq hofizi Ma’murjon Uzoqov bilan hamkorlik uni rosmana ustazoda, mohir sozanda sifatida shaklanishiga bosh omil bo‘lgan edi. Bu omil vaqti yetib Ma’murjon akaning o‘z davrida ulug‘ hofizlardan meros bo‘lib o‘tgan Farg‘ona-Toshkent yo‘lidagi ijrochilik maktabi yo‘nalishida Shavkat Mirzayevni Munojot Yo‘lchiyeva bilan ijodiy izlanishlar olib borishi uchun dastlabki saboqlar vazifasini o‘tadi.

San’atning tabiati qiziq. Hofizlarniki esa yanada turfa. O‘spirin palla Shavkat Ma’murjon aka yonida sozandalik bilan birga unga go‘yo farzanddek g‘amxo‘rlik qilar, ayniqsa turli gastrol-safarlarda hamxona bo‘lib, issiq-sovug‘idan boxabar bo‘lar edi. Shunday kezlarda u atoqli hofizning ichki san’at laboratoriyasini kuzatar, ustozning nafas yo‘llarini rostlab, ovozini sozlashgacha bo‘lgan barcha o‘ziga xos xususiyatlaridan voqif bo‘lar edi. Ana shu kuzatishlar va Ma’murjon aka bilan hamkorlikdagi faoliyat navqiron Shavkatning egallagan amaliy ilmlarini nazariy jihatdan ham takomillashtirishga, rivojlantirishga undadi. Shu tariqa u konservatoriya talabasiga aylanib, kompozitorlik fakulteti tayyorlov bo‘limida biroz muddat ta’lim oldi. Biroq an’anaviy ijro usullarini teran ilmiy ijodiy asosda o‘rganish istagi keyinroq – konservatoriyada 1972 yili Sharq musiqasi kafedrasi ochilgandan keyingina amalga osha boshladi. U bu yerda mashhur bastakor va sozanda, O‘zbekiston xalq artisti Fahriddin Sodiqov qo‘lida tahsil oldi. Chanqoqlik bilan ustozning bor bilim va tajribasini o‘zlashtirishga harakat qildi. Ustoz vafotidan so‘ng esa uning ishini o‘zi davom ettirdi. Konservatoriyaning yuqori kurslariga o‘tib ustozlik qila boshladi. Milliy cholg‘ulardan talabalar ansambli tuzib, Samarqandda o‘tkazilgan birinchi an’anaviy musiqa xalqaro anjumanida muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Mana shunday faoliyat bilan shug‘ullanib, konservatoriyada an’anaviy ijro yo‘nalishini rivojlantira borib hamda shu yo‘lda turli yangi musiqalar yaratib, bastakor sifatida ham tanilib turgan bir pallada u qabul hay’atida Munojotni ilk bor eshitdi. Qizdagi aynan o‘zi ma’qul ko‘rgan va chuqur o‘rgangan ijro maktabiga xos xususiyatlar mavjud ekanligini bilgach, Munojotxon bilan alohida ishlay boshladi.

Rahmatlik Muhammadjon ustaning o‘g‘li Shavkatjonga aytib yurguvchi bir hikmati bo‘lardi. Munojotxonning dastlabki qadamlarini kuzatib va bevosita uning rosmana san’atkor sifatida shakllanishida kamarbastalik qilib yurgan ustoz derdilarki “kaptar ishqibozi osmonga misol yigirmata kaptarini uchirsa, shundan bittasining samoda ming turfa aylanib, muqom qilishlariga mahliyo bo‘ladi. Shundan zavq oladi, o‘shanga yanada ko‘proq, alohida mehr beradi. Munojot ham shunday, maxsus tarbiyaga, e’tiborga munosib”. Ota va ustoz o‘gitlariga amal qilib, mana uchinchi o‘n yillik ham o‘tib boryaptiki, ular hamkorlikda ayni ustoz-shogird sifatida izlanib kelmoqdalar. Aynan Shavkat Mirzayevning Munojot Yo‘lchiyeva uchun ishlab chiqib joriy etgan ta’lim metodikasi to shu bugunga qadar o‘zining eng yaxshi samaralarini berib kelmoqda. Baayni Farg‘ona-Toshkent yo‘lidagi ijro usuli, ohang bilan bir qatorda ashula matnini har bir so‘zi va tovushigacha yetkazib berish, hatto she’r misralari qatidagi tag ma’nosini-da anglay olish darajasida ijro qilish mahorati Munojot Yo‘lchiyeva repertuaridagi ashulalar misolida o‘zining yuksak takomilini topdi.

Shavkat Mirzayev ashula ta’lim metodikasida matn-she’rning o‘rni alohida. Ba’zi bastakor, ayniqsa kompozitorlar she’rning o‘rnini hamisha ikkinchi qatorga qo‘yib kelishadi. Vaholangki, bu to‘g‘ri emas. Ustozlar aytmoqchi, ohangu matn bamisli jonu tan. Ashula, qo‘shiqda ham ular biri ikkinchisisiz yashashi mumkin emas. Biroq bunda matn-she’r mas’uliyati ham bo‘lakchi. Biror kuyga she’r tanlash bu shunchaki ish emas. Ayniqsa Munojotxondek favqulodda ovoz sohibi uchun. Ovoz imkoniyati, ovoz qirralari, ohang toblanishlari, bir ovoz ichidan chiqib keladigan qo‘sh ohang, hatto aytish mumkinki, ovoz ichidagi ovoz, bular bari matnning ham nihoyatda saralangan, quyma bo‘lishini taqozo etadi. Shukrki adabiyotimiz tarixida hazrat Alisher Navoiydek, Mashrabu Furqat, Huvaydoyu Xaziniydek yo o‘zimiznikidek bo‘lib ketgan Fuzuliydek nazm ustozlarining benazir g‘azalu muxammaslari bor. Ulardagi majoz tariqi, so‘fiyona tasavvur va tushunchalar mutanosib ohang bilan qo‘shilib ajib kayfiyat, alohida muhit, muvaqqat ilohiy ma’volar paydo etadi. Bu holat faqat va faqat ashuladagi uch unsur – kuy-g‘azal-ovoz mutanosibligida, mutloq muvofiqligidagina ro‘y beradi. Bunday mushtaraklik, g‘ayri shuuriy birlik noyob hodisa, yuksak san’at demakdir. Bu san’at insonga poklov quvvati bilan, yig‘i uyg‘otish qudrati bilan ta’sir etadi. Yig‘i bu shunchaki g‘am-anduxdan, zahmat-mashaqqatdan, yaqiningni yo‘qotish-musibatdangina paydo bo‘ladigan hodisa emas. U shunchaki go‘yandaning giryasi ham emas. Yig‘i shu kabi jihatlari qatorida yana bir turlik bo‘ladi. Ya’ni u istig‘for yig‘isi, tazarru yig‘isi ham bo‘ladi. U dillarni poklaydi, ko‘ngilni bo‘shatadi, yumshatadi. Bu bo‘shatish, yumshatish birlamchi holatdagi alamdan, darddan forig‘lanish emas, balki dardni chuqurroq his qilish, ko‘ngil puchmoqlarida cho‘kindi bo‘lib yotgan barcha kechinmalarni qo‘zg‘atib, insonning poklanishi, tozarishi va Allohga yaqinlashuvi uchun imkon berishdir. Maqom, mumtoz kuyu ashula ana shunisi bilan benazir, shunisi bilan insoniy va umuminsoniy. Munojot ustozi bilan ayni shu jihatni kashf etib, o‘z ijrosida o‘sha ma’no-mazmun va xususiyatni, mutanosiblikni kasb eta bilgani uchun ham umume’tirof topdi. Bizda ham xorijda ham. Yana aniqrog‘i bizda va dunyodagi istig‘for yig‘isiga some’ muxlisu muhiblar nazariga nazarkarda bo‘ldi. Shavkat Mirzayev ta’lim metodikasining eng afzal jihati shunda edi. U bir tabiiy iste’dodli ovoz sohibining to‘la ma’nosida xonanda bo‘lib shakllanishi va yuzaga chiqishi uchun har tomonlama imkoniyat yaratdi. O‘n yillar davomida maxsus kuzatishlar, o‘rganishlar asnosida tizimli musiqiy ta’limning yangi bir namunasi paydo bo‘ldi. Va u Munojot Yo‘lchiyeva misolida bugungi kunda o‘zining nihoyatda puxta ishlangan uslubiy bir yo‘l ekanligini namoyish etdi. Biroq bu yo‘l orqali muvaffaqiyatli natijaga kelguncha anchagina zahmat chekishga va ko‘p hoyu-xavaslardan voz kechishga to‘g‘ri keldi. Zero yuksak san’atdagi hech bir muvaffaqiyat mehnat-mashaqqatsiz amalga oshmaydi…

O‘tgan asrning 80-yillari boshi. Bir palla shunday bo‘ldiki, Munojotxonning ovozi xastalandi. Bu katta xonanda san’atkorlarda bo‘lib turadigan holat. Ayrimlar buni boshqacha talqin qila boshladi. Ya’ni, ovoz tarbiyasi noto‘g‘ri olib borilyapti, ustozi sozanda bo‘lsa, ovozni qayerdan bilsin. Xonandani xonanda tarbiyalashi kerak, qabilida. Shavkat aka bunday noxolis gap-so‘zlarga chek qo‘yish maqsadida Munojotxonni Moskva davlat konservatoriyasiga olib boradi. Ovoz organlari bo‘yicha yirik mutaxassis Izmaylova tekshirib ko‘rib, barcha shubhalar noo‘rin ekanini, aksincha ustoz vokalchimi, sozandami qat’iy nazar, eng muhimi ovoz xususiyatlarini bilishi, uning eng oddiy gigiyenasidan to muntazam qo‘llash texnikasigacha bo‘lgan barcha jarayonlarni doimiy nazoratda saqlash lozimligini uqtirdi. Shu jihatdan Munojotxonning ovozi to‘g‘ri tarbiyalanayotganini, faqat tovush organlarining biroz shamollashi yuz berganini aytadi. Xonanda ijodiy yo‘lining boshlang‘ich pallalarida ro‘y bergan bu voqea va nufuzli mutaxassis tashxisi Shavkat Mirzayev bilan Munojot Yo‘lchiyeva ustoz-shogirdlik hamkorliklarining mustahkamlanishi uchun yana bir bir shahodat bo‘ldi. Ammo bu keyinroq, Munojotxon katta sahnaga chiqib, el-yurtga tanila boshlagan dastlabki pallada yuz berdi. Bungacha esa u o‘zbek mumtoz musiqasi, ijrochilik an’analari, yo‘llari bo‘yicha ustozi va boshqa muallimlaridan anchagina nazariy bilim va amaliy saboqlar oldi.

KNK_1006_2.JPGMunojot tabiiy iqtidorga va konservatoriyaning dastlabki kurslarida muayyan malakaga ega bo‘lgan esa-da, u uzoq vaqt katta auditoriya oldida chiqishlar qilishdan saqlanib turdi. Chunki ustozi Shavkat Mirzayev qiyomiga yetmagunicha biror narsani namoyish etishda ehtiyotlanadigan mushohadali inson.

Hazrati Alisher Navoiyning har yili intiq nishonlanadigan tavallud kuni — 9 fevral mumtoz she’r va qo‘shiq muxlislari uchun haqiqiy bayram hisoblanadi. 1980 yilning 9 fevrali alohida bir bayram o‘laroq ko‘pchilikning yodida uzoq vaqt muhrlanib qoldi. Shu kuni “Nazm va navo” teleko‘rsatuvida Munojotxon hazrat Navoiy g‘azallari bilan “Ushshoq” va “Munojot” ashulalarini ijro etdi. Bu uning O‘zbekiston xalqi deb atalgan nihoyatda katta va san’atsevar auditoriya oldidagi ilk bor chiqishi edi. Hech bir mubolag‘asiz ta’kidlamoq joizki, teleko‘rsatuv namoyishining ertasigayoq san’atga, musiqaga, hazrat Navoiy ijodiga bir qur qiziqqan mardum borki, bari Munojot Yo‘lchiyeva degan kutilgan va kutilmagan hodisa bilan qiziqdi. Hatto, odatdagidek, xalqona mish-mishlar tarqadi, rivoyatlar to‘qila boshladi. Shukrki, bu jarayon roppa-rosa o‘ttiz yildan beri tinmaydi…
Atrofida mish-mish yurmagan, afsonayu rivoyatga aylanmagan san’atkor rosmana san’atkor emas. Bugun biz qo‘shiqchilikda ustoz hofizlar — Mulla To‘ychidan boshlab Ma’murjon akagacha, Hojixon Boltayevdan Komiljon Otaniyozovgacha, Halima opadan Nazira Ahmedovagacha, teatr san’atida Abror Hidoyatovdan Shukur Burxonovgacha, Lutfi ayadan Zaynab Sadriyevagacha va hokazo vahokazolarni rivoyatu afsonalari orqali yaxshiroq bilamiz, yaqinroq ko‘ramiz o‘zimizga. Shu kabi Munojotxonni ham xalqimiz suyub afsonalarga aylantirib yuborganiga allazamon bo‘ldi. Zero uning butun o‘ttiz yillik ijodiy yo‘li ham afsonaviy hodisalar, uchrashuv va safarlarga boy.

Munojot Yo‘lchiyeva 1980-82 yillarda O‘zbekiston teleradiokompaniyasining “Maqom” ansamblida ishladi. Bu paytda Shavkat Mirzayev O‘zbekiston televideniye va radio Davlat qo‘mitasi qoshidagi “Maqom” ansamblining badiiy rahbari bo‘lib ishlar, jamoani yosh ovozlar, iqtidorli xonandalar hisobiga to‘ldirib, Yunus Rajabiy an’analarini bezavol saqlash va davom ettirishga harakat qilar edi. Uning sa’y-harakati bilan ansamblga Abdusaid Azimov, Komila Aminova kabi umidli yoshlar qo‘shildi. Va hech mubolag‘asiz Munojot Yo‘lchiyevadek yorqin iste’dodning kirib kelishi ham ansambl badiiy salohiyatini yuksaltirishga xizmat qilar edi. Ammo maqom san’atining ijrochiligi bobida yana bir o‘ziga xosligi borki, bu shubhasiz uning vaqti-vaqti bilan yangilanib, o‘zgarib, rivojlanib borishi uchun xizmat qiladi. Bu ko‘proq sohada kuchli, boy ichki va tashqi imkoniyatlarga ega ovoz sohibining paydo bo‘lishi bilan belgilanadigan holat. Shunga ko‘ra maqomda goh ansambl, gohida esa yakkaxon ijrochilik yo‘nalishlari ustivor bo‘lib rivojlanadi. Munojot Yo‘lchiyeva shu ma’noda yaqin o‘ttiz-qirq yil davomi ustivorlik qilgan ansambl ijrochiligi doirasida endi yakka ijroga tabiiy moyilligi va o‘ziga xos badiiy imkoniyatlari, salohiyati bilan ajralib qola boshladi. Shu zaylda Munojotxon ustozi bilan birga 1982 yildan M.Qoriyoqubov nomidagi O‘zbekiston davlat filarmoniyasiga o‘tib, hozirga qadar yakkaxon xonanda bo‘lib ishlab keladi.

Uning repertuarida o‘zbek mumtoz shoirlari hazrat Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Boboraxim Mashrab, Muqimiy, Furqat, Miskindan to yangi davr g‘azalnavislari Chustiyu, Habibiygacha, hassos shoir Abdulla Oripov she’rlariga bastalangan ashulalar, jumladan, maqom ashulalari, ya’ni “Saraxbori Navo”, “Saraxbori Dugoh”, “Mo‘g‘ulchai Navo”, “Talqini Ushshoq” kabi, an’anaviy mumtoz va xalq yo‘lida “Ushshoq”, “Munojot”, “Chorgoh”, “Tanovor”, “O‘zgancha”, “Girya”, “Omon yor”, katta ashula yo‘lidagi “Ey dilbari jononim”, “Ishqing o‘tig‘a”, Muhammadjon Mirzayev, Shavkat Mirzayev kabi bastkorlarning “Nihon etdi”, “Mehnat axli”, “Bul ajab”, “Qayondir”, “Ra’no kibi” o‘nlab sara asarlar bor. Bularning har biri o‘zicha bir olam, o‘zicha bir tarix. Har birining ortida ustoz Shavkat Mirzayev bilan birgalikdagi ne-ne zahmatli mehnatlar yotibdi. Shukrki bu zahmatlar zoye ketmadi… Sabr va matonat, chidam va zukkolik bilan qilingan mehnat, sarflangan kuch-quvvat samara berdi. O‘sha 1980 yilgi ilk chiqishdan beri o‘tgan davr mobaynida Munojotxon ne-ne sahnalarni, ne-ne tinglovchiyu muxlislarni ko‘rdi, Osiyo, Yevropa, Amerika, Afrika qit’alari bo‘ylab qanchadan-qancha safarlarda bo‘ldi, ashulalar kuyladi. Unnig qator kompakt disklari 90-yillardayoq Fransiya, Angliya, Germaniyalarda chiqib, ming-minglab nusxalarda dunyoga tarqadi. Munojotxon hamma davrlarda ham, davralarda ham faqat va faqat san’ati bilan halol xizmat qildi. Zamonlar qutqulariga uchib, siyosatdon arbobu noyib bo‘lishga, amaldoru faol jamoatchilikka intilmadi. Hamisha haddini va san’atini bildi. Pir sanab, etak tutgan Shavkat Mirzayevga umr davomi sadoqatda bo‘lib kelyapti. Diqqatga sazovor yana bir jihat shundaki, Munojotxon aynan milliy san’ati – o‘zbek mumtoz ashulalari bilan dunyoga chiqdi, xalqaro e’tirof topdi. YUNЕSKOdek nufuzli Xalqaro tashkilotning nomoddiy madaniy yodgorliklar bo‘yicha hay’atining a’zosi etib saylanib, jahon madaniyati taqdiri va istiqbollari bilan bog‘liq bag‘oyat kata masalalarni hal etishda dunyo tan olgan ulkan san’at arboblari bilan yonma-yon turib faoliyat ko‘rsatmoqda. San’atga sadoqati, qanoat hissi va iste’dodi uni yuksakliklarga ko‘tardi. Olamga tanitdi. Shu bilan birga uning ayni kamoli, insoniy va ijodiy barkamolligi ona yurt O‘zbekistonning Mustaqilligi yillariga to‘g‘ri keldi va aynan shu buyuk hodisa tufayli yuzaga chiqdi.

U 1994 yili O‘zbekiston xalq artisti unvoniga, keyinroq “El-yurt hurmat”i, “Fidokorona mehnatlari uchun” ordenlariga sazovor bo‘ldi. O‘n ikki yildan beri Samarqand shahrida muntazam o‘tkazib kelinayotgan “Sharq taronalari” Xalqaro musiqa festivalining ilk g‘oliblaridan biri ham Munojotxon bo‘lgan edi.

Istiqlol bilan hamqadam o‘tgan o‘n sakkiz yillik davr endi bizga Munojot Yo‘lchiyeva misolida o‘ziga xos milliy san’at fenomenini, ustoz san’atkorni namoyon etdi.

Toshkent konservatoriyasi binosi eskirib, yangi davr san’ati va san’atkorlarining bor bo‘yi yuz ko‘rsatishi uchun torlik qilib qolgan bir davrda butkul yangitdan, yangi manzil-markazda, aynan shahrimizning o‘troq aholisi zichroq joylashgan hududda jahon andozalariga mos, muhtasham O‘zbekiston davlat konservatoriyasi qad ko‘tardi. Shaxsan O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan va rahnamoligida qurilib, so‘ng yurtboshimizning o‘zlari ishtirokida ochilgan konservatoriya birinchi navbatda milliy talantlarning bo‘y ko‘rsatishi uchun xizmat qilmog‘i kerakligini chuqur anglagan Munojotxon xuddi shu binoning katta konsert zalida, hali bo‘yoqlar hidi ketib-ketmay, 2002 yili 17 mayida birinchilardan bo‘lib, yakkaxon konsert dasturini namoyish etdi. Ustoz Shavkat akaning chuqur mushohada va mulohazalari bilan tartiblangan konsert dasturini tomosha qilish uchun uzoq-yaqindan haqiqiy muxlislar jam bo‘ldi. Vodiyning qadimiy xalq ashulasi “Tanovor” bilan boshlangan konsert hazrat Navoiy tafakkur yolqinlari, ya’ni “Ushshoq”, “Munojot” bilan davom etib, “Ey, dilbari jononim” katta ashulasiga ulandi. So‘ng so‘fiy shoirimiz Boboraxim Mashrab so‘zlari bilan “Ishqing o‘tig‘a” yangradi. “Saraxbori dugoh”, “Bul ajab”, “Qayondir”, “O‘zgancha”, “Omonyor” ashulalari konsertning ikkinchi qismini bezadi. Konsert Munojot Yo‘lchiyeva san’atining chin ma’nodagi bayramiga aylandi.

Qizig‘i tomoshabinlarning aksariyati xorijliklar – chet el vakolatxonalari vakillari, mehmonlar va boshqalar. Ular e’tiroficha Munojot Yo‘lchiyevaning yakkaxon konsertlarini Parijda, Londonda dastlab ko‘rishga musharraf bo‘lgan do‘stlari va Ovro‘po ommaviy axborot vositalari xonandaga shunday yuksak baho berganki, uning navbatdagi safar va gastrollarini kutmay, Toshkentda ko‘rishni orzulashgan. Dastur tomoshabinlarining guvohligicha, ayrim xorijlik san’at ishqibozlari O‘zbekistonga muayyan ish bilan bog‘liq safarlarini aynan Munojot Yo‘lchiyeva konsert dasturi namoyish etiladigan vaqtga to‘g‘rilab kelishibdi. Chunki Munojotxonning xorijdagi konsertlariga chipta olish oson ish emas. Xonandaning shuhrati shunchalar keng yoyildiki, o‘nlab xorij ommaviy axborot vositalari uning yurtimizdagi va chet ellardagi har bir chiqishiga munosabat bildiradilar. So‘zimiz isboti uchun internetning 2008 yil 27 oktyabr sanasidagi ma’lumotlarga murojaat etaylik:

“Munojot Yo‘lchiyeva bu yil Parij shahrining shahar teatrida namoyish etgan birinchi konsertining 13 yilligini nishonladi. O‘sha xotirada saqlanib qolgan 1996 yilgi konsert xonandaning G‘arbiy Yevropa mamlakatlaridagi favqulodda mashhurligini boshlab bergan edi. Shu yillar davomida uning o‘z muxlislari doirasi paydo bo‘ldi. Ularning aksariyati o‘zbek musiqa malikasining ajabtovur ovozini tinglash uchun Fransiyaning turli shaharlaridan kelishadi. Tabiiyki, chiptalar qoidaga ko‘ra bir necha oy avval sotib bo‘linadi. 2008 yil 18 oktyabrida ham xuddi shunday bo‘ldi. Parij shahar teatrining 850 kishilik zalida “olma otsang yerga tushmaydi”, odamlar amfiteatr zinapoyalarida o‘tirsalar-da, mazkur konsertga kirishlari uchun omad kulib boqqanidan baxtiyor edilar”.

Yana bir guvohlik Fransiya poytaxtida nashr etiladigan gazeta muxbiriniki: “Parij shahar teatrining “Butun dunyo musiqasi” dasturi rahbari Sudaba Kiyaning aytishicha o‘zbek xonandasi (Munojot Yo‘lchiyeva – Sh.R.)ning Yevropo bo‘ylab gastrollari ikki yil avvaldan rejalashtirilgan. Shunga qaramay G‘arbiy Yevropadagi ko‘plab shaharlar xonandani o‘zlarida konsert berishga taklif qilishni istashadi”.

2009 yili Munojotxon Yo‘lchiyeva xorij, xususan Fransiyadagi muxlislarini yana bir tashrifi bilan xushnud etdi. Shu yil aprel oylarida muazzam Toshkent shahrining 2200 yillik tarixiy sanasini nishonlash maqsadida YUNЕSKO shafeligida Parij shahrida o‘tkazilgan ko‘rgazma va konsertda ishtirok etdi. Yana bir bor xorijlik nozikta’b musiqa shinavandalarining uzoq olqish va alyorlariga sazovor bo‘ldi. O‘zbekistonning chekka Buloqboshi tumanida oddiy bir mehnatkash xonadonda tug‘ilib, voyaga yetgan o‘zbek qizining jahon san’at markazini zabt etayotgani qay bir O‘zbekistonlikni faxr tuyg‘ulariga to‘ldirmaydi?! Uning o‘sha yangi konservatoriyada namoyish etgan konserti ham shundan keyingi bir necha musiqiy kechalari kabi o‘zbek mumtoz ashulachilik maktabining benazir namunasi o‘laroq qanchadan-qancha davomchilari paydo bo‘lishiga, chekka-chekka qishloq-shaharlarda jamalak taqib, qo‘shiqlar xirgoyi qilib yurgan ne-ne qizaloqlarning qalbida katta san’atga mehr uyg‘onishiga sabab bo‘layotgandir.

Chin ma’nosida Munojot Yo‘lchiyeva ijro yo‘li, saboq maktabi shakllandi. Ustoziga sodiq shogird endi o‘zi ustozlik maqomiga yetishib, o‘z davomchilarini tarbiyalab, o‘zbek zaminining iste’dodlarga naqadar boy ekanini dunyoga namoyish etaversin. Zero bunday jarayonning yorqin namunasi ham, ibrati ham uning o‘zidir.

Munojot Yo’lchiyevaning «Tanlangan asarlar» musiqiy albomini yuklab oling

06

(Tashriflar: umumiy 337, bugungi 1)

Izoh qoldiring