Xurshid Davron. Ming bir rivoyat. Uchinchi qism.

033
Олдин ҳам ёзганимдек, қарайиб 15 йилдан зиёд вақт давомида саноқсиз асарларда акс этган Шарқ ҳикматларига асосланган «Минг бир ривоят» телелойиҳасини тайёрлаб келдим. Лойиҳа асосида тайёрланган видеолавҳалар дастлаб «Ёшлар» телеканалида бошланиб , кейинчалик «Ўзбекистон» телеканалида намойиш этилди. Мазкур лойиҳа мен муаллифлик қилган кўплаб телелойиҳалар ( «ТВ-тест», «Олтин мерос», «Ҳаёт манзаралари», «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» ва ҳ.к.) ичида ўзимга маъқул бўлгани, десам адашмайман. Бугун олдинги икки қисмга қўшимча учинчи бўлакни тақдим этаман, деб Хуршид Даврон.

022

022

МИНГ БИР РИВОЯТ
Хуршид Даврон Шарқ халқлари ҳикматлари,
Ислом фалсафаси намуналари асосида тайёрлаган

006

Ҳазрат Мир Алишер Навоий ривоят қиладиларким,Исмоил Даббос исмли киши ҳаж ниятида йўлга чиқиб,Шерозга етди.Бир масжидга кирса,Шайх Мўмин Шерозий хирқасини ямаб ўтирган эмиш.

Исмоил Даббос унга салом бериб,ҳол-аҳвол суриштирган экан, Шайх Мўмин:«Не ният ила йўлга чиқдинг?»- деб сўрабди.

Исмоил Даббос :»Ҳаж қилиш нияти билан»,-деб жавоб берибди.

Шайх Мўмин яна сўрабди: »Онанг борми?»

«Онам бор!» — дебди Исмоил Даббос.

Бу жавобни эшитган шайх қўлидаги хирқасини четга қўйиб,айтибди: «Онанг ҳузурига бориб,унга мулозамат қил!»

Бу сўзи суҳбатдошига ёқмаганини пайқаган Шайх Мўмин Шерозий бош чайқаб,шундай дебди:»Сўзим ёқмадими,эй Исмоил Даббос!? Мен эллик маротаба бошялангу оёқяланг,бирор бир ҳамроҳсиз ҳаж қилдим.Мана
шу барча ҳажларим савобини сенга бердим.Сен онаизоринг кўнгил шодлигини менга бер!»

006

Ривоят қиладиларки,бир куни устоз шогирдига шундай деди: «Жаҳонда икки нарса бор,ўша икки нарсадан ҳеч нарса яхши эмас,биринчиси – хурсандчилик, иккинчиси – беозорлик».

Шогирд айтди: «Бу ҳикматни кенгроқ тушунтирсангиз,устоз!»

Устоз айтди: «Ҳар ким борига қаноат қилиб хурсанд яшаса,ҳеч кимга эҳтиёжи қолмайди.Кимки ҳеч кимга озор бермаса,ҳеч кимни хафа қилмаса,ҳеч кимдан озор кўрмайди,ҳеч кимдан хавфсирамайди».

Шогирд устозидан яна ҳам кенгроқ тушунтиришни сўради.Устози айтди: «Хурсанд шундай кишики,нима топса,ўшанга қаноат қилади.Топганига шукр қилиб,умрини ғамсиз ўтказади.Тамаъ ва очкўзлик
эса ўз жонини қийнашдир.Таъмагир ва очкўз киши ҳеч қачон рост йўлдан юрмайди,ҳамиша кўнгли иллатли бўлади.Ҳар ким ўзини яхшилик йўлига солса,ҳамма ёмонликдан омон бўлади,жаҳонда тинч ва осуда ҳаёт кечиради»

006

Ривоят қиладиларки,пири комил бир куни шогирдига насиҳат қилди: «Етти нарса борки,ҳар ким бу етти нарсага амал қилса,дунёда яхши отли бўлади.»

Шогирд сўради: «Бу етти нарса нима?»

Устоз жавоб берди: «Бу етти нарсанинг биринчиси – дунёда донолар билан иш иш қилиш, иккинчиси – ватанда муқим яшаш, учинчиси – ҳар ишда одил бўлиш, тўртинчиси – сабр-қаноатли бўлиш, бешинчи — қайсар бўлмаслик, олтинчиси – фойдасидан бошқаларни ҳам баҳраманд қилиш ва ниҳоят, еттинчиси – камтар бўлмоқдир!»

006

Ривоят қиладиларки, бир куни устоз шогирдидан сўради: «Муаллими Соний Абу Наср Фаробий нима деб насиҳат қилганларини биласанми?»

Шогирди жавоб берди: «Билмайман»

Устоз айтди: «Муаллими Соний Абу Наср Фаробий айтмишларки, «Ҳар бир киши касб-корни мукаммал билмоги,яхши тарбия олмоги ва яхши хулқ-одоб,фазилатларга эга бўлмоги лозим».

Шогирд сўради: «Касб-корни мукаммал билмоқликнинг фазилати нимада?»

Устоз жавоб берди: «Касб-корни мукаммал билмоқлик хазинага эга бўлмоқдир. Куни келиб молу дунёдан ажралишинг мумкин,аммо касбу коринг,ҳунаринг боис яна молу дунё топасан. Касбу коринг мададкорингдир»

Шогирд сўради: «Яхши тарбия олмоқликнинг, яхши хулқ-одобга эга бўлмоқликнинг фазилати нимада?»

Устоз жавоб берди: «Одоб – улуғлик ва юксаклик қасрининг нарвони,бу нарвон орқали барча мақсад ва кўзланган манзилга етиш мумкин».

006

Ривоят қиладиларким,кунлардан бир кун толиби илм устозидан сўради: «Одам учун энг бебаҳо нарса нима?»

Устози айтди: «Одам учун энг бебаҳо нарса ақлдир!»

Шогирд сўради: «Ақл бўлмаса-чи?»

Устоз айтди: «Одоб ва ахлоқ»

Толиби илм яна сўради: «У ҳам бўлмаса-чи?»

Устоз жавоб берди: «Жимликни одат этиш,чунки жим туриш билан одамнинг айблари очилмайди ва ўзгалар таъна-ю маломатини эшитмайди»

Шогирд яна сўради: «У ҳам бўлмаса-чи?»

Пири комил шиддат билан айтди: «У ҳам бўлмаса,чақмоқ билан яшин яхши! Чунки шунча хислатлардан бири бўлмаган одамнинг чақмоқ ва яшин ўти остида қолиб ўлгани маъқул!»

006

Ривоят қиладиларки, бир куни илми толиб устозидан сўради: «Ботирлик яхшими ёки ақлу тадбирми?»

Устоз жавоб берди: «Ботирлик тиғ бўлса,ақлу тадбир қўлдир. Агар уларга бирор иш топширилса,қўл тиғсиз ҳам уни амалга ошира олади,аммо тиғ қўлсиз бирор ишни амалга ошира олиши муаммо!»

Шогирд сўради: «Бунинг сабаби нимада?»

Устоз жавоб берди: «Унутмагин,бўтам,тиғ совуқ бир буюмдир,қўл эса юрак қувватига тобеъдир!»

006

Ривоят қиладиларки, бир куни илми толиб устозидан сўради: «Инсон гўзаллигининг асоси нима?»

Устози айтди:»Инсон гўзаллигининг асоси унинг чиройли хулқидир»

Толиби илм яна устозидан сўради: «Одамларни ўзингдан узоқлаштирмасликнинг чораси нима?»

Устоз жавоб берди: «Чидам ва мулойимлик!»

Шогирд яна сўради: «Мушкул нарсаларни қандай ҳал қилса бўлади?»

Устоз яна «Чидам ва мулойимлик билан!» деб жавоб берди-да,сўнг Хуррамийнинг шеърини ўқий бошлади:

Олий ҳиммат ила покиза кўнгил,
Кишини етказар бахту камолга.
Ҳар кимнинг дилида бўлса бадфеъллик,
Умрини совурар бир кун шамолга!

011

022

MING BIR RIVOYAT
Xurshid Davron Sharq xalqlari hikmatlari,
Islom falsafasi namunalari asosida tayyorlagan

006

Hazrat Mir Alisher Navoiy rivoyat qiladilarkim,Ismoil Dabbos ismli kishi haj niyatida yo’lga chiqib,Sherozga yetdi.Bir masjidga kirsa,Shayx Mo’min Sheroziy xirqasini yamab o’tirgan emish.

Ismoil Dabbos unga salom berib,hol-ahvol surishtirgan ekan, Shayx Mo’min:«Ne niyat ila yo’lga chiqding?»- deb so’rabdi.

Ismoil Dabbos :»Haj qilish niyati bilan»,-deb javob beribdi.

Shayx Mo’min yana so’rabdi: »Onang bormi?»

«Onam bor!» — debdi Ismoil Dabbos.

Bu javobni eshitgan shayx qo’lidagi xirqasini chetga qo’yib,aytibdi: «Onang huzuriga borib,unga mulozamat qil!»

Bu so’zi suhbatdoshiga yoqmaganini payqagan Shayx Mo’min Sheroziy bosh chayqab,shunday debdi:»So’zim yoqmadimi,ey Ismoil Dabbos!? Men ellik marotaba boshyalangu oyoqyalang,biror bir hamrohsiz haj qildim.Mana shu barcha hajlarim savobini senga berdim.Sen onaizoring ko’ngil shodligini menga ber!»

006

Rivoyat qiladilarki,bir kuni ustoz shogirdiga shunday dedi: «Jahonda ikki narsa bor,o’sha ikki narsadan hech narsa yaxshi emas,birinchisi – xursandchilik, ikkinchisi – beozorlik».

Shogird aytdi: «Bu hikmatni kengroq tushuntirsangiz,ustoz!»

Ustoz aytdi: «Har kim boriga qanoat qilib xursand yashasa,hech kimga ehtiyoji qolmaydi.Kimki hech kimga ozor bermasa,hech kimni xafa qilmasa,hech kimdan ozor ko’rmaydi,hech kimdan xavfsiramaydi».

Shogird ustozidan yana ham kengroq tushuntirishni so’radi.Ustozi aytdi: «Xursand shunday kishiki,nima topsa,o’shanga qanoat qiladi.Topganiga shukr qilib,umrini g’amsiz o’tkazadi.Tama’ va ochko’zlik
esa o’z jonini qiynashdir.Ta’magir va ochko’z kishi hech qachon rost yo’ldan yurmaydi,hamisha ko’ngli illatli bo’ladi.Har kim o’zini yaxshilik yo’liga solsa,hamma yomonlikdan omon bo’ladi,jahonda tinch va osuda hayot kechiradi»

006

Rivoyat qiladilarki,piri komil bir kuni shogirdiga nasihat qildi: «Yetti narsa borki,har kim bu yetti narsaga amal qilsa,dunyoda yaxshi otli bo’ladi.»

Shogird so’radi: «Bu yetti narsa nima?»

Ustoz javob berdi: «Bu yetti narsaning birinchisi – dunyoda donolar bilan ish ish qilish, ikkinchisi – vatanda muqim yashash, uchinchisi – har ishda odil bo’lish, to’rtinchisi – sabr-qanoatli bo’lish, beshinchi — qaysar bo’lmaslik, oltinchisi – foydasidan boshqalarni ham bahramand qilish va nihoyat, yettinchisi – kamtar bo’lmoqdir!»

006

Rivoyat qiladilarki, bir kuni ustoz shogirdidan so’radi: «Muallimi Soniy Abu Nasr Farobiy nima deb nasihat qilganlarini bilasanmi?»

Shogirdi javob berdi: «Bilmayman»

Ustoz aytdi: «Muallimi Soniy Abu Nasr Farobiy aytmishlarki, «Har bir kishi kasb-korni mukammal bilmogi,yaxshi tarbiya olmogi va yaxshi xulq-odob,fazilatlarga ega bo’lmogi lozim».

Shogird so’radi: «Kasb-korni mukammal bilmoqlikning fazilati nimada?»

Ustoz javob berdi: «Kasb-korni mukammal bilmoqlik xazinaga ega bo’lmoqdir. Kuni kelib molu dunyodan ajralishing mumkin,ammo kasbu koring,hunaring bois yana molu dunyo topasan. Kasbu koring madadkoringdir»

Shogird so’radi: «Yaxshi tarbiya olmoqlikning, yaxshi xulq-odobga ega bo’lmoqlikning fazilati nimada?»

Ustoz javob berdi: «Odob – ulug’lik va yuksaklik qasrining narvoni,bu narvon orqali barcha maqsad va ko’zlangan manzilga yetish mumkin».

006

Rivoyat qiladilarkim,kunlardan bir kun tolibi ilm ustozidan so’radi: «Odam uchun eng bebaho narsa nima?»

Ustozi aytdi: «Odam uchun eng bebaho narsa aqldir!»

Shogird so’radi: «Aql bo’lmasa-chi?»

Ustoz aytdi: «Odob va axloq»

Tolibi ilm yana so’radi: «U ham bo’lmasa-chi?»

Ustoz javob berdi: «Jimlikni odat etish,chunki jim turish bilan odamning ayblari ochilmaydi va o’zgalar ta’na-yu malomatini eshitmaydi»

Shogird yana so’radi: «U ham bo’lmasa-chi?»

Piri komil shiddat bilan aytdi: «U ham bo’lmasa,chaqmoq bilan yashin yaxshi! Chunki shuncha xislatlardan
biri bo’lmagan odamning chaqmoq va yashin o’ti ostida qolib o’lgani ma’qul!»

006

Rivoyat qiladilarki, bir kuni ilmi tolib ustozidan so’radi: «Botirlik yaxshimi yoki aqlu tadbirmi?»

Ustoz javob berdi: «Botirlik tig’ bo’lsa,aqlu tadbir qo’ldir. Agar ularga biror ish topshirilsa,qo’l
tig’siz ham uni amalga oshira oladi,ammo tig’ qo’lsiz biror ishni amalga oshira olishi muammo!»

Shogird so’radi: «Buning sababi nimada?»

Ustoz javob berdi: «Unutmagin,bo’tam,tig’ sovuq bir buyumdir,qo’l esa yurak quvvatiga tobe’dir!»

006

Rivoyat qiladilarki, bir kuni ilmi tolib ustozidan so’radi: «Inson go’zalligining asosi nima?»

Ustozi aytdi:»Inson go’zalligining asosi uning chiroyli xulqidir»

Tolibi ilm yana ustozidan so’radi: «Odamlarni o’zingdan uzoqlashtirmaslikning chorasi nima?»

Ustoz javob berdi: «Chidam va muloyimlik!»

Shogird yana so’radi: «Mushkul narsalarni qanday hal qilsa bo’ladi?»

Ustoz yana «Chidam va muloyimlik bilan!» deb javob berdi-da,so’ng Xurramiyning she’rini o’qiy boshladi:

Oliy himmat ila pokiza ko’ngil,
Kishini yetkazar baxtu kamolga.
Har kimning dilida bo’lsa badfe’llik,
Umrini sovurar bir kun shamolga!

033

(Tashriflar: umumiy 134, bugungi 1)

Izoh qoldiring