Zebunniso Begim. Samarqand ushshog’i.

Ashampoo_Snap_2016.10.15_21h16m26s_001_.png     Зебуннисо бегимнинг унча катта бўлмаган девонидан биргина «Самарқанд ушшоғи»дай ўлмас ва оҳанрабо қўшиққа асос бўлган ғазал етиб келгандаям унинг беназир шоира эканлигидан далолат берарди. Самарқанд куни нишонланаётгани  муносабати  билан  асрлар давомида севиб ижро этилган ғазалнинг аслияти ва таржимасини ҳамда ўлмас қўшиқни турли ҳофизлар ижросидан тузилган видеолар тўпламини тақдим этамиз.

08

065Зебуннисо бегим (1643, Деҳли — 1721) — шоира, маърифатпарвар. Бобурийлар сулоласидан Аврангзебнинг қизи. Онаси Дилрасобону Гулбадан бегимнинг авлодларидан. Барелий («Тазкираи шоироти урду» — «Урду шоирларининг тазкираси»), Шерхони Лудий («Мирот ул-хаёл» — «Хаёл ойнаси»), Ҳакимхон Тўра («Мунтаҳаб ут-таворих» — «Танланган тарихлар»), Фазлий («Мажмуаи шоирон» — «Шоирлар мажмуаси») ва бошқа тарихчи ва тазкиранавис олимлар асарларида Зебуннисо бегим ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумотлар учрайди.

08

Отаси Аврангзеб қизида шеър ва шоирликка майл сезгач, ўша даврнинг машҳур олими Мулло Муҳаммад Сайд Ашраф Исфахонийни унга муаллим қилиб тайинлади. Зебуннисо бегим бу олимнинг тарбиясида забардаст шоира, олима, созанда ва хаттот бўлиб вояга етди. Сўнгра илоҳиётга оид бир асар ёзиб, уни шу устозига бағишлади. Зебуннисо бегим ўзбек, форс, араб тилларининг сарфу наҳви (морфология ва синтаксис)ни ўзлаштирган. Хусрав Деҳлавий, Навоий, Бобур асарларини синчиклаб ўрганган. Ҳиндистон олимлари, шоирлари ва санъат аҳлларига кўп ғамхўрликлар қилиб, ўз замонида илм ва санъатнинг ривожланишига зўр таъсир қилган. Ўша замоннинг кўп олимлари шахсан Зебуннисо бегимдан маош олар эдилар. Шунинг учун ҳам тарихчилар унга юксак баҳо бериб, Зебуннисо бегим отаси ҳукмдорлик билан қозона олмаган шуҳратни илм ва одоб билан қозонган деб таъкидлайдилар.

08

Шоира ижодининг шаклланиши ва камолга етишида адабий муҳитнинг таъсири кучли бўлган. Акаси Аъзамшоҳнинг адабиётга қизиқиши, уйида бўлиб турадиган мушоиралар унда шеъриятга ҳавас уйғотади. Етук шоир ва олимлар билан танишади. Айниқса, Зебуннисо бегимнинг Бедил билан мушоиралар қилиши икки буюк талант меҳнатига барҳаётлик бағишлади.

Шоира мураккаб, зиддиятли бир даврда яшаб, ижод этди. 19 ёшидаёқ кўп аянчли воқеаларнинг шоҳиди бўлди. Аврангзеб салтанат учун курашда акаси Дорошукуҳ, укалари Муродбахш ва Шоҳшужўларни енгиб, тахтни эгаллайди (1658), касалманд отаси Шоҳжаҳонни 16 йил уй қамоғида асрайди. Ўз ўғли Акбарни тахт учун курашда айблайди. Қизи — Зебуннисо бегимни ҳам бу ишда ҳамфикр ҳисоблаб, Деҳлидаги Салимгарҳи қўрғонидан чиқармайди. Мамлакатдаги нотинч ҳаёт, салтанат учун курашнинг авж олиши шоира дунёқарашини тубдан ўзгартирди.

08

Зебуннисо бегим ижодида ижтимоий-фалсафий фикрлар чуқурроқ илдиз ота бошлади. Дастлабки шеърларидаёқ табиат тасвири орқали инсоннинг орзу-умидларини, адолат ва ҳақиқатни куйлади. Ростликни, ҳаққонийликни тарғиб қилди, алдамчи, фирибгарлардан нафратланди («Агар жаннатни ваъда қилсада, у одам сўзига алданма…»). Зебуннисо бегим ижодининг баъзи томонлари Бедил фалсафасига ҳамоҳанг. Шоира инсоннинг гўзаллиги келтирган фойдали ишида, меҳнатида, қадрқиммати унинг мақсадида деб билади.

Зебуннисо бегимнинг асосий машғулоти шеърият, мусиқа, илм бўлган. У бутун ҳузур-ҳаловатни, тақдир ва бахтни, кишилар орзу қилган жаннатни ҳам китобда — илмда, деб билган. Лирик шеърлар билан бирга одоб ва ахлоққа оид «Зеб ут-тафосир» («Гўзал тафсирлар»), «Зеб ун-нашот» («Нашъалар зийнати») ва тасаввуф фалсафасига доир «Мунис ул-арвоҳ» («Руҳларнинг содиқ дўсти») каби рисолалар ҳам ёзган. Шеърлари аждодларининг юрти Марказий Осиёда, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон, Покистон ва бошқа Шарқ мамлакатларида кенг тарқалган. Ғазаллари ўзбек халқининг севимли қўшикларига айланган. Ҳозиқ, Хиромий, Нодир, Собир Абдулла ва бошқалар Зебуннисо бегим ғазалларига мухаммаслар боғлаганлар.

08

Шоиранинг шеърий мероси бизгача тўлиқ етиб келмаган. 8000 мисрали бир девони (ғазаллари), 7 қасидаси, 5 таржеъбанд ва бир мухаммасигина сақланиб қолган. Баъзи манбаларда шоиранинг «Махфий» тахаллуси билан ижод қилгани айтилади. 19-асрнинг 2-ярми — 20-аср бошларида кўчирилган «Девони Махфий» Зебуннисо бегимга нисбат берилади. Зебуннисо бегим асарлари қўлёзмаси дунёдаги кўпгина кутубхоналарда, шу жумладан, Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтида сақланади (инв. № 2590, 1269, 1936). Деҳлидаги «Зарзари» қабристонига Низомиддин Авлиё, Амир Хусрав Деҳлавий ёнида дафн этилган.

ЗЕБУНИСО
САМАРҚАНД УШШОҒИ
021

ЧАШМИ СУРМАСО ИНЖОСТ

Биёки зулфи кажу чашми сурмасо инжост,
Нигоҳи гарму адоҳойи дилрабо инжост.

Карашма — теғу, мижа — ханжару нигаҳ — алмос,
Шаҳодат ар талаби Дашти Карбало инжост.

Агар биҳишт диҳандат фиреби кас на хури,
Қадам зи майкада берун манеҳ, ки жо инжост.

Ба табфи Каъба кужо мерави,диле дарёб,
Ки халқ беҳуда жон мекананд, жо инжост.

Зи пой то сари у ҳар кужо ки менигарам,
Карашма домаин дил мекашад ки: жо инжост.

Китобхонайи олам варақ-варақ жустам,
Хати ту дидаму гуфтам, ки: «Муддао инжост!»

Закоти ҳусн агар медиҳи баройи худо,
Биёки Зебуннисо ҳамчу ман гадо инжост.

08

КЎЗИ ҚАРО БУ ЕРДАДИР

Зулфи ҳалқа-ҳалқау кўзи қаро бу ердадир,
Боқиши шафқатли-ю,нозикадо бу ердадир.

Киприги — ханжар, карашма — тиғу кўз ташлаш яшин,
Гар шаҳид бўлмоқчи эрсанг, Карбало бу ердадир.

Берса ҳам жаннатни,алданма кишилар сўзига,
Бир қадам майхонадан жилмаки, жо бу ердадир.

Каъбага бормоқ на ҳожатдур,агар дил овласанг,
Беҳуда йўллар кезар бу халқу, жо бу ердадир.

Ҳуснига бошдин-оёқ боққанда ҳар бир нуқтадин,
Дилни тортиб ҳар карашма,дерки: жо бу ердадир.

Изладим бир-бир жаҳонда ҳар неча бўлса китоб,
Кўрдиму хаттингни дедим: «Муддао бу ердадир!»

Истасанг ҳуснинг закотини берарга мустаҳиқ,
Келки,бу Зебуннисо янглиғ гадо бу ердадир.

М.Муинзода таржимаси

4435589347_f5d9281f92_b.jpg Zebunniso begimning uncha katta bo’lmagan devonidan birgina «Samarqand ushshog’i»day o’lmas va ohanrabo qo’shiqqa asos bo’lgan g’azal yetib kelgandayam uning benazir shoira ekanligidan dalolat berardi. Samarqand kuni nishonlanayotgani munosabati bilan asrlar davomida sevib ijro etilgan g’azalning asliyati va tarjimasini hamda o’lmas qo’shiqni turli hofizlar ijrosidan tuzilgan videolar to’plamini taqdim etamiz.

08

 

69.jpgZebunniso begim (1643, Dehli — 1721) — shoira, ma’rifatparvar. Boburiylar sulolasidan Avrangzebning qizi. Onasi Dilrasobonu Gulbadan begimning avlodlaridan. Bareliy («Tazkirai shoiroti urdu» — «Urdu shoirlarining tazkirasi»), Sherxoni Ludiy («Mirot ul-xayol» — «Xayol oynasi»), Hakimxon To’ra («Muntahab ut-tavorix» — «Tanlangan tarixlar»), Fazliy («Majmuai shoiron» — «Shoirlar majmuasi») va boshqa tarixchi va tazkiranavis olimlar asarlarida Zebunniso begim hayoti va ijodi haqida ma’lumotlar uchraydi.

08

 

Otasi Avrangzeb qizida she’r va shoirlikka mayl sezgach, o’sha davrning mashhur olimi Mullo Muhammad Sayd Ashraf Isfaxoniyni unga muallim qilib tayinladi. Zebunniso begim bu olimning tarbiyasida zabardast shoira, olima, sozanda va xattot bo’lib voyaga yetdi. So’ngra ilohiyotga oid bir asar yozib, uni shu ustoziga bag’ishladi. Zebunniso begim o’zbek, fors, arab tillarining sarfu nahvi (morfologiya va sintaksis)ni o’zlashtirgan. Xusrav Dehlaviy, Navoiy, Bobur asarlarini sinchiklab o’rgangan. Hindiston olimlari, shoirlari va san’at ahllariga ko’p g’amxo’rliklar qilib, o’z zamonida ilm va san’atning rivojlanishiga zo’r ta’sir qilgan. O’sha zamonning ko’p olimlari shaxsan Zebunniso begimdan maosh olar edilar. Shuning uchun ham tarixchilar unga yuksak baho berib, Zebunniso begim otasi hukmdorlik bilan qozona olmagan shuhratni ilm va odob bilan qozongan deb ta’kidlaydilar.

08

Shoira ijodining shakllanishi va kamolga yetishida adabiy muhitning ta’siri kuchli bo’lgan. Akasi A’zamshohning adabiyotga qiziqishi, uyida bo’lib turadigan mushoiralar unda she’riyatga havas uyg’otadi. Yetuk shoir va olimlar bilan tanishadi. Ayniqsa, Zebunniso begimning Bedil bilan mushoiralar qilishi ikki buyuk talant mehnatiga barhayotlik bag’ishladi.

 

Shoira murakkab, ziddiyatli bir davrda yashab, ijod etdi. 19 yoshidayoq ko’p ayanchli voqealarning shohidi bo’ldi. Avrangzeb saltanat uchun kurashda akasi Doroshukuh, ukalari Murodbaxsh va Shohshujo’larni yengib, taxtni egallaydi (1658), kasalmand otasi Shohjahonni 16 yil uy qamog’ida asraydi. O’z o’g’li Akbarni taxt uchun kurashda ayblaydi. Qizi — Zebunniso begimni ham bu ishda hamfikr hisoblab, Dehlidagi Salimgarhi qo’rg’onidan chiqarmaydi. Mamlakatdagi notinch hayot, saltanat uchun kurashning avj olishi shoira dunyoqarashini tubdan o’zgartirdi.

08

Zebunniso begim ijodida ijtimoiy-falsafiy fikrlar chuqurroq ildiz ota boshladi. Dastlabki she’rlaridayoq tabiat tasviri orqali insonning orzu-umidlarini, adolat va haqiqatni kuyladi. Rostlikni, haqqoniylikni targ’ib qildi, aldamchi, firibgarlardan nafratlandi («Agar jannatni va’da qilsada, u odam so’ziga aldanma…»). Zebunniso begim ijodining ba’zi tomonlari Bedil falsafasiga hamohang. Shoira insonning go’zalligi keltirgan foydali ishida, mehnatida, qadrqimmati uning maqsadida deb biladi.

Zebunniso begimning asosiy mashg’uloti she’riyat, musiqa, ilm bo’lgan. U butun huzur-halovatni, taqdir va baxtni, kishilar orzu qilgan jannatni ham kitobda — ilmda, deb bilgan. Lirik she’rlar bilan birga odob va axloqqa oid «Zeb ut-tafosir» («Go’zal tafsirlar»), «Zeb un-nashot» («Nash’alar ziynati») va tasavvuf falsafasiga doir «Munis ul-arvoh» («Ruhlarning sodiq do’sti») kabi risolalar ham yozgan. She’rlari ajdodlarining yurti Markaziy Osiyoda, Hindiston, Afg’oniston, Eron, Pokiston va boshqa Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. G’azallari o’zbek xalqining sevimli qo’shiklariga aylangan. Hoziq, Xiromiy, Nodir, Sobir Abdulla va boshqalar Zebunniso begim g’azallariga muxammaslar bog’laganlar.

08

Shoiraning she’riy merosi bizgacha to’liq yetib kelmagan. 8000 misrali bir devoni (g’azallari), 7 qasidasi, 5 tarje’band va bir muxammasigina saqlanib qolgan. Ba’zi manbalarda shoiraning «Maxfiy» taxallusi bilan ijod qilgani aytiladi. 19-asrning 2-yarmi — 20-asr boshlarida ko’chirilgan «Devoni Maxfiy» Zebunniso begimga nisbat beriladi. Zebunniso begim asarlari qo’lyozmasi dunyodagi ko’pgina kutubxonalarda, shu jumladan, O’zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2590, 1269, 1936). Dehlidagi «Zarzari» qabristoniga Nizomiddin Avliyo, Amir Xusrav Dehlaviy yonida dafn etilgan.

ZEBUNISO
SAMARQAND USHSHOG’I
021

CHASHMI SURMASO INJOST

Biyoki zulfi kaju chashmi surmaso injost,
Nigohi garmu adohoyi dilrabo injost.

Karashma — teg’u, mija — xanjaru nigah — almos,
Shahodat ar talabi Dashti Karbalo injost.

Agar bihisht dihandat firebi kas na xuri,
Qadam zi maykada berun maneh, ki jo injost.

Ba tabfi Ka’ba kujo meravi,dile daryob,
Ki xalq behuda jon mekanand, jo injost.

Zi poy to sari u har kujo ki menigaram,
Karashma domain dil mekashad ki: jo injost.

Kitobxonayi olam varaq-varaq justam,
Xati tu didamu guftam, ki: «Muddao injost!»

Zakoti husn agar medihi baroyi xudo,
Biyoki Zebunniso hamchu man gado injost.

08

KO’ZI QARO BU YERDADIR

Zulfi halqa-halqau ko’zi qaro bu yerdadir,
Boqishi shafqatli-yu,nozikado bu yerdadir.

Kiprigi — xanjar, karashma — tig’u ko’z tashlash yashin,
Gar shahid bo’lmoqchi ersang, Karbalo bu yerdadir.

Bersa ham jannatni,aldanma kishilar so’ziga,
Bir qadam mayxonadan jilmaki, jo bu yerdadir.

Ka’baga bormoq na hojatdur,agar dil ovlasang,
Behuda yo’llar kezar bu xalqu, jo bu yerdadir.

Husniga boshdin-oyoq boqqanda har bir nuqtadin,
Dilni tortib har karashma,derki: jo bu yerdadir.

Izladim bir-bir jahonda har necha bo’lsa kitob,
Ko’rdimu xattingni dedim: «Muddao bu yerdadir!»

Istasang husning zakotini berarga mustahiq,
Kelki,bu Zebunniso yanglig’ gado bu yerdadir.

M.Muinzoda tarjimasi

044

(Tashriflar: umumiy 198, bugungi 1)

Izoh qoldiring