Abulqosim Mamarasulov. Muhabbat hikoyalari

021

   Сайдан ўзи зўр йигит-да! Қадди-қомати келишган. Тенгқурлари унинг олдида шунақа титрашадики, асти қўяверинг. Қаерда жанжал – Сайдан ҳозиру-нозир, тағин енгиб чиқади. Норхол уни севадими – ўзи ҳам билмайди. У йўлини тўсиб, саркашлик қилгандан кейин у ҳақда оз-моз ўйлаб қўядию, кейин эсдан чиқаради. Унинг сўроғига бир нима демайди. Чунки, мактабни битириб, ўқишга бормоқчи. Институтга кириб ўқийдиган бўлгач, севмаслиги керак-а.

011
Абулқосим Мамарасулов
МУҲАББАТ ҲИКОЯЛАРИ
03

91Абулқосим Мамарасулов 1958 йил 5 февралда Самарқанд (ҳозирги Жиззах) вилоятининг Булунғур (ҳозирги Бахмал) туманидаги Барлос қишлоғида туғилган. Алишер Навоий номли Самарқанд Давлат университетининг рус филологияси факултетини тугатган (1979). «Суюнчи» (1982), «Ҳаётнинг бир лаҳзаси» (1985), «Сен учун ёниб» (1988), «Барлос қишлоғининг зумрад тонглари» (1990), «Севишганлар» (1992) каби асарлари нашр этилган.

03

СЕВИШГАНЛАР

09айдан (яъни Сайдирасул) кўпдан бери Норхолга соядай эргашиб юрарди… Норхол тўққизинчида, ўзи ўнинчида ўқиб юрган кезлари. Э йўқ, бе йўқ, бир кун у қизнинг йўлини тўсиб, ёдлаб олган шеърини эсдан чиқариб қўядигандек, шоша-пиша, «мен сени севаман», деди. Дабдурустдан айтилган гапга Норхолнинг кулгиси қистади.
— Нима қилай шунга? Қоч, йўлимни тўсма.
— Мен сенга, сени севаман, деяпман?!
— Ҳай, нима қилай севсанг? Қоч йўлимдан!
— Қочмайман. Олдин айт: сен ҳам мени севасанми, йўқми?
— Э бор-э! Калланг ишлайдими ўзи?
— Ишламайди. Айт: севасанми, йўқми?
Сайданнинг бир этикка икки оёғини тиқишидан қизнинг аччиғи чиқа бошлади.
— Қоч, бўлмаса, ҳозир бориб отамга айтаман.
— Айтсанг айтавер. Отангдан қўрқмайман. Бари бир сени севавераман.
— Э бор-э! – деб Норхол уни силтаб, кетди, қолди.
Шунга ҳам бир йилча бўлди. Лекин ҳалиям Сайдан Норхолнинг кетидан қолмайди. Нуқул севиш-севмаслигингни айт, деб тиқилинч қилади. Норхол эса… гарчи ўшанда отамга айтаман, деб уни қўрқитган бўлса-да, отасига айтмаган. Сайданнинг қилиғига роса кулганди.
Сайдан ўзи зўр йигит-да! Қадди-қомати келишган. Тенгқурлари унинг олдида шунақа титрашадики, асти қўяверинг. Қаерда жанжал – Сайдан ҳозиру-нозир, тағин енгиб чиқади. Норхол уни севадими – ўзи ҳам билмайди. У йўлини тўсиб, саркашлик қилгандан кейин у ҳақда оз-моз ўйлаб қўядию, кейин эсдан чиқаради. Унинг сўроғига бир нима демайди. Чунки, мактабни битириб, ўқишга бормоқчи. Институтга кириб ўқийдиган бўлгач, севмаслиги керак-а. Йўқса, хаёли бўлиниб, миясига дарс кирмай қолади. Сайдан-ку, ўзи яхши йигит-а, лекин… Норхол рўйхуш бермаслигининг сабаби бор. Онаси севишганларни жуда ёмон кўради. «Ота-онаси турганда қиз боланинг шуйтиб юришини ким қўйипти?» дейди. Норхол онасининг раъйига қарайди. Иложи қанча – ўқишга юбормай қўйишлари ҳеч гап эмас. Устига устак бирон киши, «фалончи фалончига кўз сузибди», деб қолса борми, худо урди-да. Шу куниёқ Барлос қишлоғини қора мушук каби миш-миш оралайди. Ўзини ақлли қиз деб ҳисоблайдиган Норхол эса гап бўлишни истамайди. Аввал гап-сўз бўлиб, кейин қиз томондан ота-она «совчилик»ка қатнаб юрганини кўп кўрган. Ана, Улбозорнинг отаси Боғмон ака ҳам Абулхайрнинг орқасидан югуравериб, овора бўлиб кетди-ку! Тўғри, Сайдан Абулхайрга ўхшаганлардан эмас, яхши йигит, лекин Норхолга ҳали ҳеч ким керак эмас. Тўғриси – шу. Сайдан эса буни тушунмайди. Нуқул севасанми, йўқми, айт, деб оёқ тирайди. «Севаман десанг, бас, қачонгача бўлсаям кутаман. Агар бошқа дардинг бўлса, буни айт, орқангдан овора бўлиб юрмайин», дейди. Албатта, Норхол майли, демаган, демайди ҳам ҳам. Сайданни ўлгудай яхши кўриб қолганда ҳам , бари бир, айтмасди. Қадрини биладиган қиз бунақа гапни оғзидан чиқармайди-ку! Лекин узил-кесил йўқ дейишга ҳам, рости, тили бормайди. Бир йигит соядай кетингдан эргашиб юрса, ғалати-да. Шунинг учун ҳам дугоналарининг Норхолга ҳаваси келади. Унинг йўлини пойлаб Сайдан мактаб атрофида айланишгани-айланишган. Унга раҳми келибми, гоҳо дугоналари Норхолни койишади: «Нимага уни қийнайсан? Бер-да, жавобини! Ё ҳа де, ё йўқ!» Аслида ким унга овора бўл, депти. Норхол айтиптими? Бир гал кампирга ўхшаб мижинглайдиган дугонаси шунақа гапни айтганда Норхолнинг жини қўзиди: «Жуда жонинг ачиб бораётган бўлса, бор, ўзинг тег. Менга зарил эмас». Буни қаранг, бу гапи Сайданга ҳам етиб борипти. Ўша куни яна йўлтусарлик қилди: «Бу нима деганинг? Севмайман, деганингми? Бари бир мен севавераман. Лекин сен ҳам мени севишинг керак-ку!», деб туриб олди. «Севаман деганингча қўймайман!», дейди. Билиб олгани – шу. Худди тўтиқушга ўхшайди.
Бугун дам олиш куни бўлгани учун Норхоллар далага ишга чиқишди. Сайдан ҳам шу ерга келдию Бир оёғини ерга, иккинчи оёғини велосипедининг педалига тираганча, ишдан бош кўтармаётган қизларга пича қараб турди-да, кейин қаёққадир ғойиб бўлди. Норхол иккита дугонаси билан токзор орасидаги йўлдан уйга қайтишаётганда Сайдан велосипедини учириб келиб, уларнинг йўлига кўндаланг қилди-да, қизларга: «Сизлар кетаверингизлар. Менинг Норхолда ишим бор», деди. Норхол ҳам дугоналарига эргашиб кетаётганди , Сайдан астагина, лекин буйруқ оҳангида: «Тўхта, гапим бор», деди. Худди унга боғланиб қолгандай, Норхол тўхтади. Ҳар доимгидай, бор-э, деб кетаверса, бўлардию, нимагадир кетолмади. Сайданнинг овозидаги ҳукм оҳанги таъсир қилдими ёки унинг нияти қатъийлигини сезгач, кетаман, деб балога қолишини билдими, ҳар қалай, унга бўйсунди. Йўқса, у бир қилиқ чиқаришдан тоймайди-да. Э, бу Сайдан!.. Қизнинг вужудига титроқ югурди. Дугоналари эса узоқлашиб кетяпти. Ниҳоят, Сайдан велосипеддан тушди.
— Юр бу ёққа! – У хотинини етаклагандай, Норхолнинг қўлидан тортиб, токзор орасига бошлади.
— Охирги марта сўраяпман, — деди Сайдан ўқрайиб, — мени севасанми, йўқми?!
Норхол унинг сўроғидан кўра важоҳатидан қўрқди. Йиғлагиси келди. Ерга қаради. Кейин нима бўлганини ўзи ҳам билмай қолди. Бир пайт ўзини Сайданнинг қучоғида кўрди… Сайдан уни қўйиб юборганда Норхол бирдан хавфсираб қолди: дугоналари кузатишаётган бўлса-я!? Энди Норхол билан Сайдан ўпишди, деган гап бутун қишлоққа овоза бўлади. Онаси ер муштлаб қарғанади. Шуни ўйлаб, Норхол даҳшатга тушди. Юрагини ўртаётган алам билан Сайданга ёмон тикилди. Шунда у аввалгидай қўрқинчли туюлмади. Афтидан, ўпич олганидан хурсанд, лабини ялаб, кулимсираб турибди. Кулимсираши қурсин, масхара қилаётганга ўхшайди. Норхол шартта бурилиб, уйига жўнади. Орқасидан Сайданнинг югуриб келишини, тиз чўкиб «мени кечир!», дея илтижо қилишини истади. Лекин… у шошганча кетиб бораркан, йўл бурилган жойда бояги икки дугонасини кўрди. Улар шивирлашиб, ишшайганча, Норхол томонга қараб қўйишди. Норхол эса ўзини бепарво тутишга уринди. Қарамасдан ўтиб кетдию Худо берди уларга, энди гап тарқатишгани-тарқатишган. Тешик қулоқ – онаси ҳам эшитади. Шунинг учун Норхолнинг ўзи айтгани маъқул. Кейин боши балога қолмайди. Нега энди анави кечирим сўрашга изидан келмаяпти? Норхол унинг нима қилаётганини, қай ҳолатда турганини билишни истарди, аммо орқасига бурилиб қарашга юраги бетламасди. Кўчани тўлдириб ўтишни истамай, томорқа тарафдаги ёлғизоёқ йўлга бурилди. Назарида ҳамма кўчага чиқиб тургандай: «Ай-яй,яйй! Норхолни қаранглар! Шундай қиз куппа-кундузи анави Сайдан билан токзорда ўпишиб юрипти-я!» деяётгандай бўлаверди. Сайдан… орқасидан келмади-я! Қандай қилиб унинг… Жуда иссиқ экан… Шундагина Норхол терлаб кетганини, Сайдан ўпган бети тобора қизиб бораётганини ҳис қилди. Ўпиш қизиқ бўларкан. Ўша пайтда унинг ичидан бир тўлқин отилиб чиқаётгандай бўлаверди. Агар Сайданнинг ўзи қучоғидан бўшатмаганда унинг бағридан чиқиш хаёлига ҳам келмасмиди? У қўйиб юборгандан сўнг бир лаҳза ҳайрон бўлиб турдию, кейин алам қилиб кетди-да. Ўпишга-ку, ўпди, тағин юзингда кўзинг борми демай, тиржайиб тургани ортиқча.
Норхол пақир кўтариб, молхонадан чиқаётган онасини кўрдию, бўшашиб кетдию
— Ҳа, нега бу ёқдан келяпсан? – сўради онаси ҳайрон бўлиб. Сўнг Норхолнинг олазарак кўзларига кўзи тушдию, ранги ўчди. – Нима бўлди?!
— Сайдан… — дедию, ўпкаси тўлиб, Норхол йиғлаб юборди.
— Нима Сайдан?! Урдими?!!
— Йўқ.
— Бўлмаса, нима қилди?!
Норхол йиғини авжга чиқарди.
— Ҳай, бунча изиллайсан? Гапирсанг-чи!! Нима бўлди ўзи?
— Қўлимдан ушлади.
— Ким? Сайданми? Қайси Сайдан? Давлат бовойнинг неварасими?
— Ҳа. Ўша!
— Вой қирилгур-эй! Нимага ушлайди?! Нима керак экан унга? Нима деди?
— Сени севаман, дедию Севиб қолганмиш!..
— Вой қирилгур-эй! Вой, ер юткур-эй! Севармиш?! Ҳа, илоё, севгинг бошингни есин! Бурнингни артиб ол, демадингми? Ҳалигача кўчада жанжал қилиб юради-ку, вой мишиқи-ей! Олдин отанг ўзини эплаб олсин, де! Ана! Ана шу-да. Булар…
Худди шу пайт пойлаб тургандай, отаси келиб қолди.
— Ҳа, она қизим, сенга нима бўлди?
Норхол ҳўнграб йиғлаб берди. Онаси қишлоқни бошига кўтариб қарғанди.
— Бу – Давлат бовойнинг невараси!.. Вой ер юткур-эй!..
Бу гап ўша оқшом бутун Барлосга овоза бўлди.
Норхол кечаси тушида уни кўрди: Сайдан унинг билагидан маҳкам тутиб олганмиш. Норхол, қўйвор, деб ялинса, нуқул ишшаярмиш…

АТЛАС РЎМОЛЧА

08одир дўсти Алибек билан иккови икки эшакда оқшом қўшни қишлоққа жўнашди. Дилбар “чиқаман”, депти.
Дилбар Қодирларга узоқ қариндош. Қодирни ўтган йили отаси “фалончилар қариндошимиз, кўриб, бир оқшом меҳмон бўлиб кел”, дея Дилбарларникига жўнатганди.
Ўшанда Қодирни ўнинчи синфни битираётган Дилбарнинг ўзи кутиб олганди. Дастурхон ёзди, чой дамлади. Истараси иссиққина экан, нуқул жилмаяди. Нон синдирса ҳам, чой қуйса ҳам, ўтирса ҳам, турса ҳам, юрса ҳам нуқул “Қодир ака! Қодир ака!”, дейди, бидиллайди. Гапдан тинмайди. Қодир ҳам нимадир демоқчи бўлади, аммо кўзлари тўқнашди дегунча гапини йўқотади. Дилбар эса: “Қодир ака, сиз адабиётчисиз, яхши биласиз. Мен унча тушунмадим, сизнинг фикрингиз қандай?” деб аллақандай асарлар ҳақида сўрайдимией. Қодир тил ва адабиёт факультети студенти бўлгани учун ҳам “адабиётчи” сифатида алланарсаларни ғўлдирашга уринади..
Ниҳоят кечга томон Дилбарнинг ота-онаси ишдан қайтиб келдию, Қодир “адабиётчи” азобларидан қутулди. Шунда ҳам ҳар сафар Дилбар ичкарига кирганда Қодирга эски қадрдонлардай илиқ назар ташлайди. Қодир ҳам ўғринча унга қарайдию, яна кўзларини олиб қочиб, Дилбарнинг отасининг гапларини диққат билан тинглаётган кишидай тутади ўзини. Гапларини маъқуллаб бош ирғайди. Аслида Дилбарнинг отаси нима деяпти, ўзи нимага бош силкияпти — билмайди. Фикру-ёди Дилбарда.Дилбар Қодир билан бирга институтда ўқийдиган, ўзини билимдон ҳисоблайдиган олифта қизларга мутлақо ўхшамайди. Соддаликнинг ўзидай содда! Гўзалликнинг ўзидай гўзал! Шодликнинг ўзидай қувончга тўла! Истараси иссиқлигини айтмайсизми.
Қодир уч йилдан бери Самарқандда ўқиётган бўлса-да, ҳали бирон қизга қайрилмаган, бирон қиз учун юраги жизилламаган эди. Бугун ана шу нарса юз бергандай, лекин… Дилбар ҳали ўнинчи синф ўқувчиси-ку, деган андиша, “отам мени бу ерга бир балони бошлаш учун эмас, балки қариндошларни кўриб келиш учун юборган”, деган ўй уни маҳкам тутиб турарди. Тўғри-да, меҳмон иззатини билгани яхши…
Кейин Қодир қариндошлариникига бормай қўйди. Аммо ўшандан бери қариндошлари отаси билан серқатнов. Қодир шанба кунлари таҳсилдан қайтиб, уйда икки қариндош ҳангомалашиб ўтирганини бир неча бор кўрди. Ҳар сафар кўрганда қайнотаси билан янги учрашган куёвдай уялиб кетади. У киши ҳам Дилбар каби Қодирга синчков назар солади. У-бу нарсаларни сўраб, гапга тутади. Қодир Дилбарни соғинар, аммо у томонларга боришга юраги бетламасди. Баъзан ота-онаси: “Дилбар бўй етиб, ўктамгина қиз бўпти. Совчилар келаётганмиш”, деганга ўхшаш гапларни айтишар, айтшарди-да, киши билмас Қодирни кузатишарди. Қодир эса… нимасини айтасиз, кейинги икки ой давомида ота-на ростакамига Дилбарни келин қилиш тараддудига тушишди. Алибекдан сўрашса: “Дилбар бўладиган бўлса сўраб ўтирманг. Жон дейди. Ўзи ўлиб юрипти, қандай айтсам экан деб” , депти.
Хуллас, Алибек ишни пишитган. Охирги сафар келса, ота-она нон синдиришга Дилбарларникига кетипти. Хабарни эшитиб, ҳатто ўзидан бир оғиз сўрашмаган бўлса-да, Қодир лаб-лунжини йиғиштириб ололмай қолди. Қизиқ. Қодир Дилбарга эр бўлиши керак. Ота-оналаркелишишган. О-о! Қандай яхши! Юраги тошиб боряпти. Югуриб ҳовлига чиқсаю, овози етганча, чарчаганча бақирса: “Дилба-аар! Меним Дилбарим!” Ўзиям одамлар жинними бу дейишса керак. Ё кўчага чиқиб, чарчаганча югурсамикан? Нимадир қилиш керак-да. Бўлмаса ҳозир юраги ёрилиб кетади. Энди Дилбар албатта Қодирнинг хотини бўлади. “Менинг хотиним!” Қодир шундай ўйларкан, хонада бир ўзи ўтирган бўлишига қарамай, шарақлаб кулиб юборди. Бунақа ўйлашнинг ўзи қизиқ. Ногоҳ Дилбар билан учрашгиси келиб қолди. Энди бемалол,.. ўзиники-ку ахир! Кимнинг нима ҳаққи бор ўрталарига ғов бўлишга! Ахир биргаликда келажакни режалаштириб олишлари керак-ку, бирга яшайдиган бўлгандан кейин. Хуллас, гаплашиб олиш керак. Тезроқ. Тўйгача. Иккови ёнма-ён қўл ушлашиб анҳор ёқлаб юришса… кейин мажнунтол тагида ўтиришса… елкалари елкаларига теги-иб! – Қодир ширин энтикди. Айтадиган гаплари шунақа кўпки! Бир йилдан бери тўплаган. Ахмоқ бўлмаса, калласини ишлатмайдими, отам нега юборди, борганимда уйда нега Дилбар бир ўзи эди, деб ўйламайдими. Қариндошлар нега серқатнов бўлиб қолди, демайдими. Хуллас, оталар келишишган, ишни пишитишган… Яхшиям ота-онасию, Алибек дўсти бор экан. Агар “шу қизга уйлантирсакчи”, деб ўзидан сўрашганда нақ юраги ёрилиб ўлган бўлармиди. Тўйдан кейин Дилбарни қандай чақираркан? “Дилбар” дебми? “Хотин” деса-чи? Отаси онасини Қодирнинг исми билан чақиради.Аммо бу одат Қодирга маъқул эмас. Қодир замонавий йигит, эскича одатларга ўралашмайди. Дилбар деб чақирса. Қандай яхши исм: “Дил-бар!” Яхши! Ахир ота-онаси атайлаб шунақа исм қўйишган, чақиришсин деб. Нега ҳамма Дилбар дейдию, Қодир бундай бахтдан бебаҳра бўлиши керак? Адолатсизлик бу! “Дил-бар! Дилба-ри — жон! Сарви-равон! Ороми-жон!” – Қодир шу қўшиқни эслаб, ижрочиларга рашки келди. Нега улар Қодирнинг Дилбарини қўшиққа солишади ахир? Дилбар биргина Қодирга тегишли, вассалом! – Қодир билакларини ушлаб кўрди. – Бақувват!. Кучи кўп. Ҳар қанақа қўшиқчининг кунини кўзига кўрсатиб қўйиши мумкин…
— Яримта қўясанми йўқми, — дея Алибек келиб қолди.
— Алибек, мен сенга битта эмас, бир яшик ароқ қуяман, — дея Қодир дўстининг қўлларидан тутди. – Бир иложини топ, мени Дилбар билан учраштир. Эртага Самарқандга кетаман. Янаги шанба куни кечга, хўпми?
Алибек ҳозир Қодир учун Хўжаи Хизр бободан ҳам аълороқ эди. Қизлар билан учрашиш, севги бобида Алибекнинг тажрибаси катта. Бир ҳафтани бир амаллаб қайтса… Алибекнинг синглиси олти ой аввал Дилбарларнинг қишлоғига келин бўлиб тушган эди, иккови дугона эмиш. Хуллас, ўша гаплашипти. Дилбар , келсин, чиқаман, депти. Мана, иккови йўлда. Мотоцикл тариллаб билдириб қўйиши мумкин. Шунинг учун Тоштемирга айтишмай, икковлон эшакда кечлатиб йўлга тушишди. Қолаверса, Дилбар “эҳтиёт бўлсин”, дея тайинлаганмиш. Дилбарга ошиқ йигитлар қишлоқларида кўпмиш… Хуллас, эҳтиёт бўлган яхши-да! Ҳар қалай беш чақирим йўл, пиёда чарчаб қолишлари мумкин, шунинг учун эшакни танлашди. Шу тахлит не-не тунларда сомон ўғирликка боришган. Жуда, эшак миниш ғайри одат нарса эмас…
Дилбар катта кўчанинг ўртасида интизор бўлиб уларни кутаётган бўлса. Узоқдан кўрингандан “Қодир акажон!” дея қичқириб, пешвоз югурса. Ё қичқирмай, швирлагани маъқулмикан? Нафаси ичига тушиб, шодликдан ўзини йўқотиб, турган жойида қотиб қолса. Турган жойида қўлларини Қодир томон чўзса. Қўлларидаги қизил дурраси шамолда байроқдай ҳилпираса. Қодир эшакдан туша солиб, Дилбар томон югурса. Иккови бир-бирининг бағрига отилсаю, Дилбар ўзига ҳадя этилган бахтни кўтаролмай, Қодирнинг елкасига бош қўйганча, ҳўнграб йиғлаб юборса. “Бўлди, бўлди,жонгинам! Мана, мен сенинг ёнингдаман!” деса Қодир уни юпатишга уриниб, ўзи ҳам йиғламоқдан бери бўлиб.
Овутса. Эркаласа. “Ўзимнинг Дилбаргинам!” деса. “Мен сени севаман. Энди бир умр бирга бўламиз”, деса. “Биз бахтлимиз”, деса. Вой-буй, бахтл киши ҳам йиғлайдими, дея Дилбарни уялтирса. Ёки ҳеч нарса демай, Дилбарни бағрига босганча жим туравергани маъқулмикан. Қиз боланинг йиғлагиси келганда тўйиб-тўйиб йиғлаб олгани ҳам яхши-да! Дилбарни кўксига маҳкамроқ босиб, унинг қоп-қора қалин сочларини силаса, бўйнидаги майин атир ҳидини ҳидласа. Шу пайт эшаги ҳанграб юборсаю, Дилбар чўчиб тушса…
Дилбарларнинг қишлоғига яқинлашавердилар ҳамки, Қодирни титроқ тутди. Тишлари такиллади. Илиқ май оқшоми. Кўчага чиқсанг чиққудай, сайр қилсанг қилгудай хуш ҳаво. Қодир эса қалтирарди. Алибек кулар “буни севги дейдилар, оғайни! Ишқилиб, Дилбарнинг ёнига борганда тилдан қолмасанг бўлгани”, деб вижилларди. Алибекнинг айтишича, Дилбар жуда яхши қизмиш. Синглиси шундай деганмиш. “Қодир акам! Қодир акам”, дея оғзидан бол томармиш. Алибек синглисига тайинлаб қўйган экан, синглиси ҳам Қодирни Дилбарга роса мақтапти. “Ленин стипендиати, институтни қизил диплом билан битиряпти. Алибек акамнинг синфдошлари орасида энг зўр йигит шу киши”, деганмиш. “Ёлғонни худонинг ўзи кечирсин. Шу гапларим ростми ўзи?” деб сўрайдимией Алибек йўл-йўлакай. Қодирнинг юрагига эса шу топда ҳеч нарса сиғмасди. Қолаверса, амаллаб ўқияпти. Олганлари асосан “йигитнинг баҳоси”. Қишки сессиядан битта қарзи ҳам бор.
Дилбарларнинг ҳовлиси қишлоқнинг четроғида, сувсиз сой бўйида эди. Эниш жой бўлгани учун томорқа ҳовли баравар кўтарилиб, томорқанинг охири – сой тарафда баланд уват ҳосил бўлганди. Икковлон эшакларини қишлоқ четидаги теракзорлар орасига арқонлаб, уват панасига писиб келишди-да, ўғринча ҳовлига кўз тикишди. Дилбар ҳовлидан гоҳ ичкарига, гоҳ ошхонага тово-коса кўтариб тез-тез ўтар, киши билмас уват тарафга назар ташлаб қўярди. Ҳовлида бошқа ҳеч ким қолмаганда Алибек икки бармоғини оғзига тиқиб, ҳуштак чалди. Дилбар таққа тўхтаганини кўриб, Қодир жонҳолатда ўзини уватнинг панасига ташлади.
— Эсинг жойидами ўзи? – дея Алибекни ҳам силкиб ўтирғизди. – Ойнинг ёруғини қара! Кўриб қолса нима бўлади?
— Ҳа-а, — деди Алибекнинг ҳафсаласи қайтиб. – Нимага қалтирайсан?
— Отасими, онаси билиб қолса, кейин мен шарманда бўламан! – деди Қодир зарда қилиб.
— Юракдан берган экан-да ўзиям! – Алибек қўл силкиди. Унаштирилган бўлсаларинг. Эрта-индин у хотининг бўлади. Нимадан қўрқасан?Мен сенинг ўрнингда бўлганимда Тоштемирнинг мотоциклига минардим-да, тўппа-тўғри ҳовлисига кириб борардим. “Ассалому алайкум, қайнота! Кечирасиз, рухсат берсангиз, Дилбар билан бир сайр қилиб келсак”, дердим. Рухсат беришига ҳам қараб ўтирмай, Дилбарни орқамга ўтқазардим-да, мотоциклни тариллатиб, ҳовлидан чиқиб кетардим. “Бобби”ни кўрганмисан. Ўша кинодагидай юрардим мен. И-и, қара, қара! Дилбаринг келяпти.
Орзуга айланган номни эшитиб, Қодир сергак тортди.
Ҳовли оралаб улар томонга шипиллаганча Дилбар келарди.
Қодир қотди-қолди. Бир қадам пешвоз юришга, бир оғиз сўз айтишга ҳоли йўқ. Ғарибона мунғайганча, қаёққа қочарини билмай, атрофга қаради, ерга қаради, Дилбарга қаради, Алибекка қаради. Алибек эса… йўқ. . Ерга кирганми, осмонга учганми,.. Алибек йўқ. Унинг йўқлигини билиб, Қодирнинг тиззаларига қадар букилиб кетди. Қўлларига, бармоқларига титроқ кирди.
— Ассалому-алайкум, — деди Дилбар, ой ёғдусида тишлари ярқиллаб.
Қодир саломга бош қимирлатиб сўзсиз алик олди .
— Яхшимисиз? – Дилбар кўришиш учун қўл узатди.
Қодир гарангсиди. Қўлини чўзаркан, нималардир дея ғўлдиради.
— Бир нима дедингизми, Қодир ака?
— Ҳа, ҳа, — деди Қодир жим турмаслик учун, — ҳаво бирам яхши.- Эътибор қилса, Дилбар уни диққат билан тинглаяпти. Сал ўзини ўнглади. – Юлдузлар чарақлайди, -деди осмонга қараб.
Дилбар бахтиёр жилмайди.
— Ойга қаранг, қандай чиройли! – деди Қодир ва шу заҳоти ўздан ижирғаниб кетди. Гаплари ниҳоятда сунъий чиқаётганини сезиб қолди. Алибек қаёққа йўқолди? Шунақа пайти ёнида турмаса, нега бирга келди ўзи у аблах! — Дилбар, сиз шошмай туринг, мен Алибекни топиб келай. – Хаёлига шу фикр келганидан ўзи ҳам қувониб кетди.
— Мен ҳам кетишим керак, — деди Дилбар иссиқ жилмайиб. Ва Қодирга қўлда тикилган ҳошияли атлас рўмолча тутқизди: — Мендан сизга совға!
— Мениям совғам бор. – Қодир ўзини тутиб олди-да, чўнтагидан “Красная Москва” духисини чиқариб берди.
— Раҳмат! – Дилбар духини ҳидлаб кўрди, кейин – яхши етиб олингизлар, — деганча уватдан ўтиб, уй томон югуриб кетди
Қодир ўпкасини босганча Дилбарнинг ортидан тикиларкан, ногоҳ рўмолчани лабларига босиб турганини, ўпаётганини англаб қолди. Рўмолчада қандайдир ёзувлар бор эди. Ой ёруғида ўқиса ҳам бўлади шекилли. Шеър:
“Энг яхши одамга айланиб қоламан,
Сиз мени кўргани келган кун”.
Қодирнинг юраги орзиқди. Рўмолчанинг четидаги “Қ+Д” деган ёзувга кўзи тушганда бахтиёрлигининг чеки йўқ эди.Дилбар томонга чексиз миннатдор бир алфозда қаради. Дилбар ҳовлига етган эди. Ҳовлида ҳеч ким йўқлигига амин бўлди шекилли, яна уват томонга ўгирилиб, ўғринча қўл силкиди.
Қодир ҳам у томонга жавобан қўл силкиётганди, қандай йўқолган бўлса, шу тахлит пайдо бўлган Алибек қўлидан тутди.
— Бари бир кўраётгани йўқ. Бўл, кетдик. Уч-тўрт бола теракзор томонга ўтиб кетди. Юр тез, тағин эшаклардан ажраб қолмайлик.
Қодир ҳозир Алибекнинг бунақа гапларини англайдиган ҳолатда эмасди. Маст эди. Жудаям қаттиқ маст эди. Умридаги биринчи учрашув! – У рўмолчани яна лабларига босди. Яна қўллариг олиб, шеърни ўқиди. Ёзувга кўз югуртди. Рўмолчада атирнинг ҳиди бор. Атирнингми ёки Дилбарнинг? – Қодирнинг боши айланди, кўзи тинди. Аста ортига ўгирилиб, Алибекка “сен боравер, мен кейинроқ”, деди. Алибек тўнғиллаб жўнади.Нима бўлганда ҳам Қодир ёлғиз ўзи бир муддат бахтини ҳазм қилиб олмоқчи эди-да.Қанча тургани эсида йўқ, ниҳоят теракзор томон жўнади. Алибек уни кутавериб, диққинафас бўлиб кетгандир. Лекин теракзорда эшаклар кўринмасди. У ёққа ўтди, бу ёққа ўтди, нима бало, Алибек кетиб қолдимикан, мени ташлаб, деб аччиқландиям. Бир пайт бир четда ўзи миниб келган эшакнинг тўқимига кўзи тушди. – Ерда сочилиб ётарди. Тўқимнинг ёнида айили. Қодир қўрқиб кетди. “Алибек, бормисан?”, дея паст овозда чақирди. Шу аснода орқа тарафида биров бўғиқ хирқирагандай бўлди. Жон-пони чиқиб, ўгирилса, Алибек бир теракка қапишиб турарди!! Югуриб борди… Беш-олтита бола Алибекни эшакнинг арқони билан аввал оёқ-қўлидан боғлашипти, кейин иккинчи эшакнинг арқони билан теракка чирмаб ташлашипти. Оғзига эшакнинг тўқимидан бир парчасини тиқишипти, “сенми Дилбарни оладиган”, деб…
Эртасига Барлосда “эшак ўғрилари чиқипти”, деган гап овоза бўлди. Фалончи-фалончиларнинг эшакларини тўқимигача устига босиб, кечаси ўғирлаб кетишганмиш.
Шундан сўнг ҳамма кечаси эшагини молхонага қамаб, молхонани қулфлаб ётадиган бўлди.

011
Abulqosim Mamarasulov
MUHABBAT HIKOYALARI
03

Abulqosim Mamarasulov 1958 yil 5 fevralda Samarqand (hozirgi Jizzax) viloyatining Bulung’ur (hozirgi Baxmal) tumanidagi Barlos qishlog’ida tug’ilgan. Alisher Navoiy nomli Samarqand Davlat universitetining rus filologiyasi fakultetini tugatgan (1979). «Suyunchi» (1982), «Hayotning bir lahzasi» (1985), «Sen uchun yonib» (1988), «Barlos qishlog’ining zumrad tonglari» (1990), «Sevishganlar» (1992) kabi asarlari nashr etilgan.

03

SEVISHGANLAR

Saydan (ya’ni Saydirasul) ko‘pdan beri Norxolga soyaday ergashib yurardi… Norxol to‘qqizinchida, o‘zi o‘ninchida o‘qib yurgan kezlari. E yo‘q, be yo‘q, bir kun u qizning yo‘lini to‘sib, yodlab olgan she’rini esdan chiqarib qo‘yadigandek, shosha-pisha, «men seni sevaman», dedi. Dabdurustdan aytilgan gapga Norxolning kulgisi qistadi.
— Nima qilay shunga? Qoch, yo‘limni to‘sma.
— Men senga, seni sevaman, deyapman?!
— Hay, nima qilay sevsang? Qoch yo‘limdan!
— Qochmayman. Oldin ayt: sen ham meni sevasanmi, yo‘qmi?
— E bor-e! Kallang ishlaydimi o‘zi?
— Ishlamaydi. Ayt: sevasanmi, yo‘qmi?
Saydanning bir etikka ikki oyog‘ini tiqishidan qizning achchig‘i chiqa boshladi.
— Qoch, bo‘lmasa, hozir borib otamga aytaman.
— Aytsang aytaver. Otangdan qo‘rqmayman. Bari bir seni sevaveraman.
— E bor-e! – deb Norxol uni siltab, ketdi, qoldi.
Shunga ham bir yilcha bo‘ldi. Lekin haliyam Saydan Norxolning ketidan qolmaydi. Nuqul sevish-sevmasligingni ayt, deb tiqilinch qiladi. Norxol esa… garchi o‘shanda otamga aytaman, deb uni qo‘rqitgan bo‘lsa-da, otasiga aytmagan. Saydanning qilig‘iga rosa kulgandi.
Saydan o‘zi zo‘r yigit-da! Qaddi-qomati kelishgan. Tengqurlari uning oldida shunaqa titrashadiki, asti qo‘yavering. Qaerda janjal – Saydan hoziru-nozir, tag‘in yengib chiqadi. Norxol uni sevadimi – o‘zi ham bilmaydi. U yo‘lini to‘sib, sarkashlik qilgandan keyin u haqda oz-moz o‘ylab qo‘yadiyu, keyin esdan chiqaradi. Uning so‘rog‘iga bir nima demaydi. Chunki, maktabni bitirib, o‘qishga bormoqchi. Institutga kirib o‘qiydigan bo‘lgach, sevmasligi kerak-a. Yo‘qsa, xayoli bo‘linib, miyasiga dars kirmay qoladi. Saydan-ku, o‘zi yaxshi yigit-a, lekin… Norxol ro‘yxush bermasligining sababi bor. Onasi sevishganlarni juda yomon ko‘radi. «Ota-onasi turganda qiz bolaning shuytib yurishini kim qo‘yipti?» deydi. Norxol onasining ra’yiga qaraydi. Iloji qancha – o‘qishga yubormay qo‘yishlari hech gap emas. Ustiga ustak biron kishi, «falonchi falonchiga ko‘z suzibdi», deb qolsa bormi, xudo urdi-da. Shu kuniyoq Barlos qishlog‘ini qora mushuk kabi mish-mish oralaydi. O’zini aqlli qiz deb hisoblaydigan Norxol esa gap bo‘lishni istamaydi. Avval gap-so‘z bo‘lib, keyin qiz tomondan ota-ona «sovchilik»ka qatnab yurganini ko‘p ko‘rgan. Ana, Ulbozorning otasi Bog‘mon aka ham Abulxayrning orqasidan yuguraverib, ovora bo‘lib ketdi-ku! To‘g‘ri, Saydan Abulxayrga o‘xshaganlardan emas, yaxshi yigit, lekin Norxolga hali hech kim kerak emas. To‘g‘risi – shu. Saydan esa buni tushunmaydi. Nuqul sevasanmi, yo‘qmi, ayt, deb oyoq tiraydi. «Sevaman desang, bas, qachongacha bo‘lsayam kutaman. Agar boshqa darding bo‘lsa, buni ayt, orqangdan ovora bo‘lib yurmayin», deydi. Albatta, Norxol mayli, demagan, demaydi ham ham. Saydanni o‘lguday yaxshi ko‘rib qolganda ham , bari bir, aytmasdi. Qadrini biladigan qiz bunaqa gapni og‘zidan chiqarmaydi-ku! Lekin uzil-kesil yo‘q deyishga ham, rosti, tili bormaydi. Bir yigit soyaday ketingdan ergashib yursa, g‘alati-da. Shuning uchun ham dugonalarining Norxolga havasi keladi. Uning yo‘lini poylab Saydan maktab atrofida aylanishgani-aylanishgan. Unga rahmi kelibmi, goho dugonalari Norxolni koyishadi: «Nimaga uni qiynaysan? Ber-da, javobini! Yo ha de, yo yo‘q!» Aslida kim unga ovora bo‘l, depti. Norxol aytiptimi? Bir gal kampirga o‘xshab mijinglaydigan dugonasi shunaqa gapni aytganda Norxolning jini qo‘zidi: «Juda joning achib borayotgan bo‘lsa, bor, o‘zing teg. Menga zaril emas». Buni qarang, bu gapi Saydanga ham yetib boripti. O’sha kuni yana yo‘ltusarlik qildi: «Bu nima deganing? Sevmayman, deganingmi? Bari bir men sevaveraman. Lekin sen ham meni sevishing kerak-ku!», deb turib oldi. «Sevaman deganingcha qo‘ymayman!», deydi. Bilib olgani – shu. Xuddi to‘tiqushga o‘xshaydi.
Bugun dam olish kuni bo‘lgani uchun Norxollar dalaga ishga chiqishdi. Saydan ham shu yerga keldiyu Bir oyog‘ini yerga, ikkinchi oyog‘ini velosipedining pedaliga tiragancha, ishdan bosh ko‘tarmayotgan qizlarga picha qarab turdi-da, keyin qayoqqadir g‘oyib bo‘ldi. Norxol ikkita dugonasi bilan tokzor orasidagi yo‘ldan uyga qaytishayotganda Saydan velosipedini uchirib kelib, ularning yo‘liga ko‘ndalang qildi-da, qizlarga: «Sizlar ketaveringizlar. Mening Norxolda ishim bor», dedi. Norxol ham dugonalariga ergashib ketayotgandi , Saydan astagina, lekin buyruq ohangida: «To‘xta, gapim bor», dedi. Xuddi unga bog‘lanib qolganday, Norxol to‘xtadi. Har doimgiday, bor-e, deb ketaversa, bo‘lardiyu, nimagadir ketolmadi. Saydanning ovozidagi hukm ohangi ta’sir qildimi yoki uning niyati qat’iyligini sezgach, ketaman, deb baloga qolishini bildimi, har qalay, unga bo‘ysundi. Yo‘qsa, u bir qiliq chiqarishdan toymaydi-da. E, bu Saydan!.. Qizning vujudiga titroq yugurdi. Dugonalari esa uzoqlashib ketyapti. Nihoyat, Saydan velosipeddan tushdi.
— Yur bu yoqqa! – U xotinini yetaklaganday, Norxolning qo‘lidan tortib, tokzor orasiga boshladi.
— Oxirgi marta so‘rayapman, — dedi Saydan o‘qrayib, — meni sevasanmi, yo‘qmi?!
Norxol uning so‘rog‘idan ko‘ra vajohatidan qo‘rqdi. Yig‘lagisi keldi. Yerga qaradi. Keyin nima bo‘lganini o‘zi ham bilmay qoldi. Bir payt o‘zini Saydanning quchog‘ida ko‘rdi… Saydan uni qo‘yib yuborganda Norxol birdan xavfsirab qoldi: dugonalari kuzatishayotgan bo‘lsa-ya!? Endi Norxol bilan Saydan o‘pishdi, degan gap butun qishloqqa ovoza bo‘ladi. Onasi yer mushtlab qarg‘anadi. Shuni o‘ylab, Norxol dahshatga tushdi. Yuragini o‘rtayotgan alam bilan Saydanga yomon tikildi. Shunda u avvalgiday qo‘rqinchli tuyulmadi. Aftidan, o‘pich olganidan xursand, labini yalab, kulimsirab turibdi. Kulimsirashi qursin, masxara qilayotganga o‘xshaydi. Norxol shartta burilib, uyiga jo‘nadi. Orqasidan Saydanning yugurib kelishini, tiz cho‘kib «meni kechir!», deya iltijo qilishini istadi. Lekin… u shoshgancha ketib borarkan, yo‘l burilgan joyda boyagi ikki dugonasini ko‘rdi. Ular shivirlashib, ishshaygancha, Norxol tomonga qarab qo‘yishdi. Norxol esa o‘zini beparvo tutishga urindi. Qaramasdan o‘tib ketdiyu Xudo berdi ularga, endi gap tarqatishgani-tarqatishgan. Teshik quloq – onasi ham eshitadi. Shuning uchun Norxolning o‘zi aytgani ma’qul. Keyin boshi baloga qolmaydi. Nega endi anavi kechirim so‘rashga izidan kelmayapti? Norxol uning nima qilayotganini, qay holatda turganini bilishni istardi, ammo orqasiga burilib qarashga yuragi betlamasdi. Ko‘chani to‘ldirib o‘tishni istamay, tomorqa tarafdagi yolg‘izoyoq yo‘lga burildi. Nazarida hamma ko‘chaga chiqib turganday: «Ay-yay,yayy! Norxolni qaranglar! Shunday qiz kuppa-kunduzi anavi Saydan bilan tokzorda o‘pishib yuripti-ya!» deyayotganday bo‘laverdi. Saydan… orqasidan kelmadi-ya! Qanday qilib uning… Juda issiq ekan… Shundagina Norxol terlab ketganini, Saydan o‘pgan beti tobora qizib borayotganini his qildi. O’pish qiziq bo‘larkan. O’sha paytda uning ichidan bir to‘lqin otilib chiqayotganday bo‘laverdi. Agar Saydanning o‘zi quchog‘idan bo‘shatmaganda uning bag‘ridan chiqish xayoliga ham kelmasmidi? U qo‘yib yuborgandan so‘ng bir lahza hayron bo‘lib turdiyu, keyin alam qilib ketdi-da. O’pishga-ku, o‘pdi, tag‘in yuzingda ko‘zing bormi demay, tirjayib turgani ortiqcha.
Norxol paqir ko‘tarib, molxonadan chiqayotgan onasini ko‘rdiyu, bo‘shashib ketdiyu
— Ha, nega bu yoqdan kelyapsan? – so‘radi onasi hayron bo‘lib. So‘ng Norxolning olazarak ko‘zlariga ko‘zi tushdiyu, rangi o‘chdi. – Nima bo‘ldi?!
— Saydan… — dediyu, o‘pkasi to‘lib, Norxol yig‘lab yubordi.
— Nima Saydan?! Urdimi?!!
— Yo‘q.
— Bo‘lmasa, nima qildi?!
Norxol yig‘ini avjga chiqardi.
— Hay, buncha izillaysan? Gapirsang-chi!! Nima bo‘ldi o‘zi?
— Qo‘limdan ushladi.
— Kim? Saydanmi? Qaysi Saydan? Davlat bovoyning nevarasimi?
— Ha. O’sha!
— Voy qirilgur-ey! Nimaga ushlaydi?! Nima kerak ekan unga? Nima dedi?
— Seni sevaman, dediyu Sevib qolganmish!..
— Voy qirilgur-ey! Voy, yer yutkur-ey! Sevarmish?! Ha, iloyo, sevging boshingni yesin! Burningni artib ol, demadingmi? Haligacha ko‘chada janjal qilib yuradi-ku, voy mishiqi-ey! Oldin otang o‘zini eplab olsin, de! Ana! Ana shu-da. Bular…
Xuddi shu payt poylab turganday, otasi kelib qoldi.
— Ha, ona qizim, senga nima bo‘ldi?
Norxol ho‘ngrab yig‘lab berdi. Onasi qishloqni boshiga ko‘tarib qarg‘andi.
— Bu – Davlat bovoyning nevarasi!.. Voy yer yutkur-ey!..
Bu gap o‘sha oqshom butun Barlosga ovoza bo‘ldi.
Norxol kechasi tushida uni ko‘rdi: Saydan uning bilagidan mahkam tutib olganmish. Norxol, qo‘yvor, deb yalinsa, nuqul ishshayarmish…

ATLAS RO’MOLCHA

Qodir do‘sti Alibek bilan ikkovi ikki eshakda oqshom qo‘shni qishloqqa jo‘nashdi. Dilbar “chiqaman”, depti.
Dilbar Qodirlarga uzoq qarindosh. Qodirni o‘tgan yili otasi “falonchilar qarindoshimiz, ko‘rib, bir oqshom mehmon bo‘lib kel”, deya Dilbarlarnikiga jo‘natgandi.
O’shanda Qodirni o‘ninchi sinfni bitirayotgan Dilbarning o‘zi kutib olgandi. Dasturxon yozdi, choy damladi. Istarasi issiqqina ekan, nuqul jilmayadi. Non sindirsa ham, choy quysa ham, o‘tirsa ham, tursa ham, yursa ham nuqul “Qodir aka! Qodir aka!”, deydi, bidillaydi. Gapdan tinmaydi. Qodir ham nimadir demoqchi bo‘ladi, ammo ko‘zlari to‘qnashdi deguncha gapini yo‘qotadi. Dilbar esa: “Qodir aka, siz adabiyotchisiz, yaxshi bilasiz. Men uncha tushunmadim, sizning fikringiz qanday?” deb allaqanday asarlar haqida so‘raydimiey. Qodir til va adabiyot fakulteti studenti bo‘lgani uchun ham “adabiyotchi” sifatida allanarsalarni g‘o‘ldirashga urinadi..
Nihoyat kechga tomon Dilbarning ota-onasi ishdan qaytib keldiyu, Qodir “adabiyotchi” azoblaridan qutuldi. Shunda ham har safar Dilbar ichkariga kirganda Qodirga eski qadrdonlarday iliq nazar tashlaydi. Qodir ham o‘g‘rincha unga qaraydiyu, yana ko‘zlarini olib qochib, Dilbarning otasining gaplarini diqqat bilan tinglayotgan kishiday tutadi o‘zini. Gaplarini ma’qullab bosh irg‘aydi. Aslida Dilbarning otasi nima deyapti, o‘zi nimaga bosh silkiyapti — bilmaydi. Fikru-yodi Dilbarda.Dilbar Qodir bilan birga institutda o‘qiydigan, o‘zini bilimdon hisoblaydigan olifta qizlarga mutlaqo o‘xshamaydi. Soddalikning o‘ziday sodda! Go‘zallikning o‘ziday go‘zal! Shodlikning o‘ziday quvonchga to‘la! Istarasi issiqligini aytmaysizmi.
Qodir uch yildan beri Samarqandda o‘qiyotgan bo‘lsa-da, hali biron qizga qayrilmagan, biron qiz uchun yuragi jizillamagan edi. Bugun ana shu narsa yuz berganday, lekin… Dilbar hali o‘ninchi sinf o‘quvchisi-ku, degan andisha, “otam meni bu yerga bir baloni boshlash uchun emas, balki qarindoshlarni ko‘rib kelish uchun yuborgan”, degan o‘y uni mahkam tutib turardi. To‘g‘ri-da, mehmon izzatini bilgani yaxshi…
Keyin Qodir qarindoshlarinikiga bormay qo‘ydi. Ammo o‘shandan beri qarindoshlari otasi bilan serqatnov. Qodir shanba kunlari tahsildan qaytib, uyda ikki qarindosh hangomalashib o‘tirganini bir necha bor ko‘rdi. Har safar ko‘rganda qaynotasi bilan yangi uchrashgan kuyovday uyalib ketadi. U kishi ham Dilbar kabi Qodirga sinchkov nazar soladi. U-bu narsalarni so‘rab, gapga tutadi. Qodir Dilbarni sog‘inar, ammo u tomonlarga borishga yuragi betlamasdi. Ba’zan ota-onasi: “Dilbar bo‘y yetib, o‘ktamgina qiz bo‘pti. Sovchilar kelayotganmish”, deganga o‘xshash gaplarni aytishar, aytshardi-da, kishi bilmas Qodirni kuzatishardi. Qodir esa… nimasini aytasiz, keyingi ikki oy davomida ota-na rostakamiga Dilbarni kelin qilish taraddudiga tushishdi. Alibekdan so‘rashsa: “Dilbar bo‘ladigan bo‘lsa so‘rab o‘tirmang. Jon deydi. O’zi o‘lib yuripti, qanday aytsam ekan deb” , depti.
Xullas, Alibek ishni pishitgan. Oxirgi safar kelsa, ota-ona non sindirishga Dilbarlarnikiga ketipti. Xabarni eshitib, hatto o‘zidan bir og‘iz so‘rashmagan bo‘lsa-da, Qodir lab-lunjini yig‘ishtirib ololmay qoldi. Qiziq. Qodir Dilbarga er bo‘lishi kerak. Ota-onalarkelishishgan. O-o! Qanday yaxshi! Yuragi toshib boryapti. Yugurib hovliga chiqsayu, ovozi yetgancha, charchagancha baqirsa: “Dilba-aar! Menim Dilbarim!” O’ziyam odamlar jinnimi bu deyishsa kerak. Yo ko‘chaga chiqib, charchagancha yugursamikan? Nimadir qilish kerak-da. Bo‘lmasa hozir yuragi yorilib ketadi. Endi Dilbar albatta Qodirning xotini bo‘ladi. “Mening xotinim!” Qodir shunday o‘ylarkan, xonada bir o‘zi o‘tirgan bo‘lishiga qaramay, sharaqlab kulib yubordi. Bunaqa o‘ylashning o‘zi qiziq. Nogoh Dilbar bilan uchrashgisi kelib qoldi. Endi bemalol,.. o‘ziniki-ku axir! Kimning nima haqqi bor o‘rtalariga g‘ov bo‘lishga! Axir birgalikda kelajakni rejalashtirib olishlari kerak-ku, birga yashaydigan bo‘lgandan keyin. Xullas, gaplashib olish kerak. Tezroq. To‘ygacha. Ikkovi yonma-yon qo‘l ushlashib anhor yoqlab yurishsa… keyin majnuntol tagida o‘tirishsa… yelkalari yelkalariga tegi-ib! – Qodir shirin entikdi. Aytadigan gaplari shunaqa ko‘pki! Bir yildan beri to‘plagan. Axmoq bo‘lmasa, kallasini ishlatmaydimi, otam nega yubordi, borganimda uyda nega Dilbar bir o‘zi edi, deb o‘ylamaydimi. Qarindoshlar nega serqatnov bo‘lib qoldi, demaydimi. Xullas, otalar kelishishgan, ishni pishitishgan… Yaxshiyam ota-onasiyu, Alibek do‘sti bor ekan. Agar “shu qizga uylantirsakchi”, deb o‘zidan so‘rashganda naq yuragi yorilib o‘lgan bo‘larmidi. To‘ydan keyin Dilbarni qanday chaqirarkan? “Dilbar” debmi? “Xotin” desa-chi? Otasi onasini Qodirning ismi bilan chaqiradi.Ammo bu odat Qodirga ma’qul emas. Qodir zamonaviy yigit, eskicha odatlarga o‘ralashmaydi. Dilbar deb chaqirsa. Qanday yaxshi ism: “Dil-bar!” Yaxshi! Axir ota-onasi ataylab shunaqa ism qo‘yishgan, chaqirishsin deb. Nega hamma Dilbar deydiyu, Qodir bunday baxtdan bebahra bo‘lishi kerak? Adolatsizlik bu! “Dil-bar! Dilba-ri — jon! Sarvi-ravon! Oromi-jon!” – Qodir shu qo‘shiqni eslab, ijrochilarga rashki keldi. Nega ular Qodirning Dilbarini qo‘shiqqa solishadi axir? Dilbar birgina Qodirga tegishli, vassalom! – Qodir bilaklarini ushlab ko‘rdi. – Baquvvat!. Kuchi ko‘p. Har qanaqa qo‘shiqchining kunini ko‘ziga ko‘rsatib qo‘yishi mumkin…
— Yarimta qo‘yasanmi yo‘qmi, — deya Alibek kelib qoldi.
— Alibek, men senga bitta emas, bir yashik aroq quyaman, — deya Qodir do‘stining qo‘llaridan tutdi. – Bir ilojini top, meni Dilbar bilan uchrashtir. Ertaga Samarqandga ketaman. Yanagi shanba kuni kechga, xo‘pmi?
Alibek hozir Qodir uchun Xo‘jai Xizr bobodan ham a’loroq edi. Qizlar bilan uchrashish, sevgi bobida Alibekning tajribasi katta. Bir haftani bir amallab qaytsa… Alibekning singlisi olti oy avval Dilbarlarning qishlog‘iga kelin bo‘lib tushgan edi, ikkovi dugona emish. Xullas, o‘sha gaplashipti. Dilbar , kelsin, chiqaman, depti. Mana, ikkovi yo‘lda. Mototsikl tarillab bildirib qo‘yishi mumkin. Shuning uchun Toshtemirga aytishmay, ikkovlon eshakda kechlatib yo‘lga tushishdi. Qolaversa, Dilbar “ehtiyot bo‘lsin”, deya tayinlaganmish. Dilbarga oshiq yigitlar qishloqlarida ko‘pmish… Xullas, ehtiyot bo‘lgan yaxshi-da! Har qalay besh chaqirim yo‘l, piyoda charchab qolishlari mumkin, shuning uchun eshakni tanlashdi. Shu taxlit ne-ne tunlarda somon o‘g‘irlikka borishgan. Juda, eshak minish g‘ayri odat narsa emas…
Dilbar katta ko‘chaning o‘rtasida intizor bo‘lib ularni kutayotgan bo‘lsa. Uzoqdan ko‘ringandan “Qodir akajon!” deya qichqirib, peshvoz yugursa. Yo qichqirmay, shvirlagani ma’qulmikan? Nafasi ichiga tushib, shodlikdan o‘zini yo‘qotib, turgan joyida qotib qolsa. Turgan joyida qo‘llarini Qodir tomon cho‘zsa. Qo‘llaridagi qizil durrasi shamolda bayroqday hilpirasa. Qodir eshakdan tusha solib, Dilbar tomon yugursa. Ikkovi bir-birining bag‘riga otilsayu, Dilbar o‘ziga hadya etilgan baxtni ko‘tarolmay, Qodirning yelkasiga bosh qo‘ygancha, ho‘ngrab yig‘lab yuborsa. “Bo‘ldi, bo‘ldi,jonginam! Mana, men sening yoningdaman!” desa Qodir uni yupatishga urinib, o‘zi ham yig‘lamoqdan beri bo‘lib.
Ovutsa. Erkalasa. “O’zimning Dilbarginam!” desa. “Men seni sevaman. Endi bir umr birga bo‘lamiz”, desa. “Biz baxtlimiz”, desa. Voy-buy, baxtl kishi ham yig‘laydimi, deya Dilbarni uyaltirsa. Yoki hech narsa demay, Dilbarni bag‘riga bosgancha jim turavergani ma’qulmikan. Qiz bolaning yig‘lagisi kelganda to‘yib-to‘yib yig‘lab olgani ham yaxshi-da! Dilbarni ko‘ksiga mahkamroq bosib, uning qop-qora qalin sochlarini silasa, bo‘ynidagi mayin atir hidini hidlasa. Shu payt eshagi hangrab yuborsayu, Dilbar cho‘chib tushsa…
Dilbarlarning qishlog‘iga yaqinlashaverdilar hamki, Qodirni titroq tutdi. Tishlari takilladi. Iliq may oqshomi. Ko‘chaga chiqsang chiqquday, sayr qilsang qilguday xush havo. Qodir esa qaltirardi. Alibek kular “buni sevgi deydilar, og‘ayni! Ishqilib, Dilbarning yoniga borganda tildan qolmasang bo‘lgani”, deb vijillardi. Alibekning aytishicha, Dilbar juda yaxshi qizmish. Singlisi shunday deganmish. “Qodir akam! Qodir akam”, deya og‘zidan bol tomarmish. Alibek singlisiga tayinlab qo‘ygan ekan, singlisi ham Qodirni Dilbarga rosa maqtapti. “Lenin stipendiati, institutni qizil diplom bilan bitiryapti. Alibek akamning sinfdoshlari orasida eng zo‘r yigit shu kishi”, deganmish. “Yolg‘onni xudoning o‘zi kechirsin. Shu gaplarim rostmi o‘zi?” deb so‘raydimiey Alibek yo‘l-yo‘lakay. Qodirning yuragiga esa shu topda hech narsa sig‘masdi. Qolaversa, amallab o‘qiyapti. Olganlari asosan “yigitning bahosi”. Qishki sessiyadan bitta qarzi ham bor.
Dilbarlarning hovlisi qishloqning chetrog‘ida, suvsiz soy bo‘yida edi. Enish joy bo‘lgani uchun tomorqa hovli baravar ko‘tarilib, tomorqaning oxiri – soy tarafda baland uvat hosil bo‘lgandi. Ikkovlon eshaklarini qishloq chetidagi terakzorlar orasiga arqonlab, uvat panasiga pisib kelishdi-da, o‘g‘rincha hovliga ko‘z tikishdi. Dilbar hovlidan goh ichkariga, goh oshxonaga tovo-kosa ko‘tarib tez-tez o‘tar, kishi bilmas uvat tarafga nazar tashlab qo‘yardi. Hovlida boshqa hech kim qolmaganda Alibek ikki barmog‘ini og‘ziga tiqib, hushtak chaldi. Dilbar taqqa to‘xtaganini ko‘rib, Qodir jonholatda o‘zini uvatning panasiga tashladi.
— Esing joyidami o‘zi? – deya Alibekni ham silkib o‘tirg‘izdi. – Oyning yorug‘ini qara! Ko‘rib qolsa nima bo‘ladi?
— Ha-a, — dedi Alibekning hafsalasi qaytib. – Nimaga qaltiraysan?
— Otasimi, onasi bilib qolsa, keyin men sharmanda bo‘laman! – dedi Qodir zarda qilib.
— Yurakdan bergan ekan-da o‘ziyam! – Alibek qo‘l silkidi. Unashtirilgan bo‘lsalaring. Erta-indin u xotining bo‘ladi. Nimadan qo‘rqasan?Men sening o‘rningda bo‘lganimda Toshtemirning mototsikliga minardim-da, to‘ppa-to‘g‘ri hovlisiga kirib borardim. “Assalomu alaykum, qaynota! Kechirasiz, ruxsat bersangiz, Dilbar bilan bir sayr qilib kelsak”, derdim. Ruxsat berishiga ham qarab o‘tirmay, Dilbarni orqamga o‘tqazardim-da, mototsiklni tarillatib, hovlidan chiqib ketardim. “Bobbi”ni ko‘rganmisan. O’sha kinodagiday yurardim men. I-i, qara, qara! Dilbaring kelyapti.
Orzuga aylangan nomni eshitib, Qodir sergak tortdi.
Hovli oralab ular tomonga shipillagancha Dilbar kelardi.
Qodir qotdi-qoldi. Bir qadam peshvoz yurishga, bir og‘iz so‘z aytishga holi yo‘q. G’aribona mung‘aygancha, qayoqqa qocharini bilmay, atrofga qaradi, yerga qaradi, Dilbarga qaradi, Alibekka qaradi. Alibek esa… yo‘q. . Yerga kirganmi, osmonga uchganmi,.. Alibek yo‘q. Uning yo‘qligini bilib, Qodirning tizzalariga qadar bukilib ketdi. Qo‘llariga, barmoqlariga titroq kirdi.
— Assalomu-alaykum, — dedi Dilbar, oy yog‘dusida tishlari yarqillab.
Qodir salomga bosh qimirlatib so‘zsiz alik oldi .
— Yaxshimisiz? – Dilbar ko‘rishish uchun qo‘l uzatdi.
Qodir garangsidi. Qo‘lini cho‘zarkan, nimalardir deya g‘o‘ldiradi.
— Bir nima dedingizmi, Qodir aka?
— Ha, ha, — dedi Qodir jim turmaslik uchun, — havo biram yaxshi.- E’tibor qilsa, Dilbar uni diqqat bilan tinglayapti. Sal o‘zini o‘ngladi. – Yulduzlar charaqlaydi, -dedi osmonga qarab.
Dilbar baxtiyor jilmaydi.
— Oyga qarang, qanday chiroyli! – dedi Qodir va shu zahoti o‘zdan ijirg‘anib ketdi. Gaplari nihoyatda sun’iy chiqayotganini sezib qoldi. Alibek qayoqqa yo‘qoldi? Shunaqa payti yonida turmasa, nega birga keldi o‘zi u ablax! — Dilbar, siz shoshmay turing, men Alibekni topib kelay. – Xayoliga shu fikr kelganidan o‘zi ham quvonib ketdi.
— Men ham ketishim kerak, — dedi Dilbar issiq jilmayib. Va Qodirga qo‘lda tikilgan hoshiyali atlas ro‘molcha tutqizdi: — Mendan sizga sovg‘a!
— Meniyam sovg‘am bor. – Qodir o‘zini tutib oldi-da, cho‘ntagidan “Krasnaya Moskva” duxisini chiqarib berdi.
— Rahmat! – Dilbar duxini hidlab ko‘rdi, keyin – yaxshi yetib olingizlar, — degancha uvatdan o‘tib, uy tomon yugurib ketdi
Qodir o‘pkasini bosgancha Dilbarning ortidan tikilarkan, nogoh ro‘molchani lablariga bosib turganini, o‘payotganini anglab qoldi. Ro‘molchada qandaydir yozuvlar bor edi. Oy yorug‘ida o‘qisa ham bo‘ladi shekilli. She’r:
“Eng yaxshi odamga aylanib qolaman,
Siz meni ko‘rgani kelgan kun”.
Qodirning yuragi orziqdi. Ro‘molchaning chetidagi “Q+D” degan yozuvga ko‘zi tushganda baxtiyorligining cheki yo‘q edi.Dilbar tomonga cheksiz minnatdor bir alfozda qaradi. Dilbar hovliga yetgan edi. Hovlida hech kim yo‘qligiga amin bo‘ldi shekilli, yana uvat tomonga o‘girilib, o‘g‘rincha qo‘l silkidi.
Qodir ham u tomonga javoban qo‘l silkiyotgandi, qanday yo‘qolgan bo‘lsa, shu taxlit paydo bo‘lgan Alibek qo‘lidan tutdi.
— Bari bir ko‘rayotgani yo‘q. Bo‘l, ketdik. Uch-to‘rt bola terakzor tomonga o‘tib ketdi. Yur tez, tag‘in eshaklardan ajrab qolmaylik.
Qodir hozir Alibekning bunaqa gaplarini anglaydigan holatda emasdi. Mast edi. Judayam qattiq mast edi. Umridagi birinchi uchrashuv! – U ro‘molchani yana lablariga bosdi. Yana qo‘llarig olib, she’rni o‘qidi. Yozuvga ko‘z yugurtdi. Ro‘molchada atirning hidi bor. Atirningmi yoki Dilbarning? – Qodirning boshi aylandi, ko‘zi tindi. Asta ortiga o‘girilib, Alibekka “sen boraver, men keyinroq”, dedi. Alibek to‘ng‘illab jo‘nadi.Nima bo‘lganda ham Qodir yolg‘iz o‘zi bir muddat baxtini hazm qilib olmoqchi edi-da.Qancha turgani esida yo‘q, nihoyat terakzor tomon jo‘nadi. Alibek uni kutaverib, diqqinafas bo‘lib ketgandir. Lekin terakzorda eshaklar ko‘rinmasdi. U yoqqa o‘tdi, bu yoqqa o‘tdi, nima balo, Alibek ketib qoldimikan, meni tashlab, deb achchiqlandiyam. Bir payt bir chetda o‘zi minib kelgan eshakning to‘qimiga ko‘zi tushdi. – Yerda sochilib yotardi. To‘qimning yonida ayili. Qodir qo‘rqib ketdi. “Alibek, bormisan?”, deya past ovozda chaqirdi. Shu asnoda orqa tarafida birov bo‘g‘iq xirqiraganday bo‘ldi. Jon-poni chiqib, o‘girilsa, Alibek bir terakka qapishib turardi!! Yugurib bordi… Besh-oltita bola Alibekni eshakning arqoni bilan avval oyoq-qo‘lidan bog‘lashipti, keyin ikkinchi eshakning arqoni bilan terakka chirmab tashlashipti. Og‘ziga eshakning to‘qimidan bir parchasini tiqishipti, “senmi Dilbarni oladigan”, deb…
Ertasiga Barlosda “eshak o‘g‘rilari chiqipti”, degan gap ovoza bo‘ldi. Falonchi-falonchilarning eshaklarini to‘qimigacha ustiga bosib, kechasi o‘g‘irlab ketishganmish.
Shundan so‘ng hamma kechasi eshagini molxonaga qamab, molxonani qulflab yotadigan bo‘ldi.

9

(Tashriflar: umumiy 311, bugungi 1)

Izoh qoldiring