Ahmad A’zam. Til nomusi

087
Таниқли ёзувчи Аҳмад Аъзам умрининг сўнгги йилларида она тилимизнинг бой олами, кўп минг йиллик кечмиши, бугуни ва келажаги ҳақида куюнчаклик,сергаклик, жонсараклик билан ёзган мақолаларида кўтарган муаммолар, кузатишлар ва мулоҳазалар уларни мутолаа қилган ҳар бир онгли инсон юрагини безовта қилади. Зеро, адиб айтганидек, тил номуси миллат номуси, тилни асрамоқ миллатни асрамоқдир.

02
Аҳмад Аъзам
ТИЛ НОМУСИ
012

БУЗУҚ ТИЛ ҲАВОСИ
Биринчи мақола

01Ман вақти-вақти билан луғат варақлашни хуш кўраман, энг яхши кўрганим эллик тўққизинчи йили чиққан “Ўзбекча-русча луғат” эди, уни роман ё қисса ўқигандек берилиб ўқийман. Сўзлар оҳанрабодек ўзига тортади. Эллик йил олдин одамлар қанақа гаплашган, тилимизнинг аҳволи қандай бўлган, бугуни билан солиштирганда нима ўзгаришлари бор – луғатни ўқиб бу ҳақда анча тасаввур олса бўлади. Тилимизнинг ярим аср илгаригача манзараси бугунни ҳам ёритиб, нималар қилишимиз зарурлигини ҳам таъкидлаб туради. Мазкур луғатда қадимдан келаётган беқиёс гавҳарлар билан бирга давр, мафкура тақозоси билан тўкилган шағал тошларигача акс этган. Унда баъзи сўзлар бор, маъно теранлиги, ифода товланишлари одамни ҳайратга солади, лекин бугунга келиб тасарруфдан чиқиб кетган, агар ҳам таржима-паржимада ишлатилиб қолмаса, қўлланилмайди; айрим ибора ё атамалар борки, тилимиз тийнатига ёт, сунъий кўчирма, лекин кўп фойдаланилгани учун қулоққа қуйилиб, қўллаш одатга айланиб, авом тилbдан, кейин луғатдан ҳам жой олиб қолган, энди чиқиб кетиши жуда қийин.

Шўро даврида тил ривожи турғунликда кечди, ҳа, ривожнинг ўзи ҳам турғун эди. Шу турғунликни даврнинг луғатида яққол кўрасиз. Бугун ўқиганда, луғат ҳам мафкура қуролига айланганига таажжубланасиз. «Миллион йиллар ўтганда ҳам, тошга йўнилган хатлар ўчганда ҳам, Ленин кишиларнинг кўнглидан ўчмайди» (Ўзб-русча луғат. 59- йил. 594- бет). Бир вақтлар бу гаплар ҳикматдек ўқилган, бугун эса унга ёш бола ҳам ишонмайди, тўғрироғи, билмайди. Сиёсат экан-да, нима дейсиз, “барқарорлик” сўзига мисол тарзида “совет сўмининг барқарорлиги” деб мисол келтирилган, бугун ғашингиз келади. (Мақоланинг давомини ўқинг)

ТИЛДА МАЧЧОЙИ САЙИЛ
Иккинчи мақола

Тил – шунчаки гапириш ёки ёзиш эмас, тил – одамнинг тийнати, дил ойнаси, маданияти. Одам олган жами тарбияларнинг ҳосиласи. Атайлаб шевада ёзиш, фарқи йўқ, кинофильмда актёрларни гапиртирамизми ёки телевизорда ўзимиз маҳаллий ватанпарварлик қиламизми, бу билан маънавий чекланганимизни, маънан қашшоқлигимизни кўз-кўз қиламиз. Ўйламайликки, шу билан тилимга табиийлик бераман, ҳаммаҳаллаларимизга яқинроқ бўламан деб. Аксинча. Адабий тилни бузишга жиноий модда қўйилмаган, чунки бунга жазо миллатнинг жавобгар аъзоси сифатида ҳар бир одамнинг ўзи билан.

Ҳозирги адабий тилимиз не-не асрлар давомида қанча минглаб ижодкорларнинг тинимсиз меҳнати ҳосиласи эканини бир ўйлаб кўрайлик. Тил тарихини гапирганда Ўрхун-Онасой ёдгорликларидан бошлаймиз, “будун”, “улус”, “қоон”, “очун”ни ҳали ҳам билишимиздан фахр қиламиз. “Девону луғатит турк”ни яратиб бергани учун Маҳмуд Қошғарийни тил пиридек хотирлаймиз. “Қутадғу билиг” яратилганми, бинобарин, унга замин – тил ва уни китобга муҳрлаб асраш зарурати бўлган. Агар тилни қўриқлаш, унинг обрўсини жойига қўйиш, янги мартабаларга кўтариш эҳтиёжи бўлмаганда, вазири аъзамнинг мингта, шеъриятининг юз мингта ишидан вақт ажратиб, форсу арабий тилларни сув қилиб ичган ҳазрат Навоий бобомиз туркий тил шаън-шавкати борасида “Муҳокаматул-луғатайн”ни ёзмаган бўлур эдилар. Керак экан она тилини қўриқлаш, босқинлардан ҳимоялаш ва ўстириш, шу фидойиликлар қилинган.

Бугунги кунда биз нима қиляпмиз? Мустақиллик дедик, тилимизни мустақил давлат тили қилиш учун курашдик, шу мақомга кўтариб олдик ва… энди ўзимизники, нима қилсак ихтиёримиз деб, уни ҳам ўз ихтиёрига ташлаб қўйдик. Энди эркинлик бўлди деб, тилимизнинг минг йиллардан бери шаклланган қоида-тартибларидан ҳам ўзимизни эркин қилиб олдик (Мақоланинг давомини ўқинг).

ТИЛИВЗАНИ МАҚИВОППИЗА?
Учинчи мақола

Ўзбек халқ тили – улкан, у Марказий Осиёда катта бир ареални қамраб олган, бугунги кун у қирқ миллион, балки кўпроқ одамларнинг она тили. Адабий тил унинг ичида – мисоли давлат ичидаги давлат, бу давлатнинг асоси эса Ўзбекистонимиз, қўшни давлатлардаги ўзбеклар асосан ўз шева ва лаҳжаларида сўзлашадилар; адабий тилнинг улардаги ривожи жуда кўп жиҳатдан бизга боғлиқ, бизда адабий тил давлат мақомида ҳамда қонун ҳимоясида ва боис бу тилни асраб-авайлаш, тоза сақлаш, чет тиллар таъсирини бир меъёрга келтириш зарурияти бизнинг, кўпроқ қалам аҳлининг зиммасида.

Мақоламиз мавзуи шу мазмунда.

Авом тилнинг ривожи асрлар давомида табиий кечди, ўтган аср бошларигача арабий ва форсий тиллар билан доимий мулоқотдан бошқа унчалик таъсирларга учрамаган; адабий тил эса авом тили, қора тил (ҳам улкан, ҳам ишлов берилмаган, ёмби маъносида) чашмаларидан чиқадиган зилоллардан йиғилиб, асрлар мобайнида сайқал ишлов берилиб, сайқал топган ва бугунги замон талаби билан яна ҳам шева неъматларидан озиқланиб такомилда келаётган наҳрул ҳаёт.

Халқ тилининг насли тоза бўлади, четдан кўп оқова қўшилиб, усти лойқаланса-да, туби тиниқлигича қолади. Оқованинг лойқаси ҳам вақт ўтиши билан чўкади, шу туб оқимга аралашиб кетади. Лекин кўп қуйилаверса, уни ҳам бўтана қилади, қайта тинитиш учун не-не йиллар, балки асрлар керак бўлади. Йигирманчи аср бошларидан бери тилларнинг аралашув жараёни бир текис муқаррар кечаётгани учун нотоза сувни ичишга кўникиб боряпмиз, тил тамини билишимиз сусайган. Бу эса тафаккурни тўмтоқлаштиради.

Авом сарфу наҳв қоидаларини атайлаб ўрганмайди, бунинг унга зарили ҳам йўқ, унинг тили табиий туғма, у тил қоидаларидан махсус дарс олмаган ҳолида ҳам бу қоидаларга тўқис амал қилади. Яна ҳам тўғрироғи, табиий тил жараёнини илм учун биз – …шунослар қоида-қолипга солиб ўрганамиз, назария билан мезон-меъёрларга соламиз. Айниқса кейинги йлларда шу мезон-меъёрлар билан ҳам ишимиз бўлмай қолди (Мақоланинг давомини ўқинг).

ОНА ТИЛИМ – ЖОНУ ДИЛИМ
Тўртинчи мақола

Бу гапларни бир мисолдан бошласам, мисолки, сизни ўзингиз кўриб келаётган шунга ўхшаш жуда кўп бошқа мисолларга яна рўпара қилади. Узр, шу гапим ҳам ўнқовсизроқ чиқяпти. Лекин муаммони бирга, кўпчилик бўлиб ўрганишим керак-ку, боиси унинг шунча кенг тарқалганида, ҳаммамиз бирга ўйлашимиз лозимлигида.
Хўш, янги бош директор эдим, студия ғаладонида маълум сабаблар билан беш йилми, кўпми “осилиб” ётган сценарийни ўқиб қолдим-да, дарров ишга тушириб юбордим. Киночиларга раҳбар бўлиб келишимдан илгари юзлаб кўрсатув, ҳужжатли фильм қилган бўлсам-да, ҳали бирор марта бадиий фильмни суратга тушириш жараёни тепасида турмаган эдим. Бир куни каттасиниб, шу фильм “съёмка”сига хабар олиб бордим, жуда мураккаб юмуш экан: “мотор-стоп”, “бошладик-тўхтат!”, “қайтадан кетдик”, “дубл!”… Таниқли санъаткорлар ўйнаб беряпти. Улардан сал ичимда ҳайиққаним боис, раҳбардек ақл ўргатмай, чеккада қараб ўтирдим. Лекин бир жойи келди, сюжет бўйича “эру хотин” айтишиб қолади, шунда “хотин” “эри”га аччиқ қилиб, сиз кетсангиз, мен ҳам биттасини топиб оламан мазмунида: “Тешик мунчоқ ерда ётмайди”, деди. Суратга олиш тез-тез тўхтаб, саҳналар қайта-қайта олинади, орадаги танаффусда ўша “хотин” актрисага: “Синглим, сценарийдан чиқманг. “Тешик мунчоқ ерда ётмайди” эмас, “Тешик кулча ерда ётмайди” эди”, дедим. Актриса русча ўқиган, табиий, муомаласи тили ҳам ўрисча эди, “Йўқ, мен шундай дейман! Мунчоқ тешик бўлади (Нет, я так говорю! Мунчаки тишик бывают»)”, деб менга ақл бўлди. Оббо, мунчоқнинг тешигини билар экан, лекин шундай мақол борлигидан тубдан бехабар! Тепадан пастга тушмаса, қаёқдан ҳам билсин! “Фалончихон, бу – кенг тарқалган ҳалқ мақоли, ўзбекчани бузиб айтманг. Ҳа, мунчоқ тешик бўлади, лекин майдалигидан ерга тушса ҳам, кўринмайди, ётаверади. Аммо кулча – бу нон, шунинг учун унинг тешиккулчаси ҳам ерда ётмайди. Мабодо тушиб қолса ҳам, одамлар олиб, кўзига суртади”, дедим. “А я не хочу! Из-за какого-то узбекского слова не буду менять свой язык”, деб, тил маданиятини оврупоча англар экан, айтганида туриб олди. Шунда режиссёр акамиз қулоғимга: “Унча фарқи йўғ-у? Майли, ҳозир кўнглини хира қилманг, мунчоғини дубляжда тўғрилармиз”, деб шивирлади. Биламан, тасвирга олиш жараёнида бировнинг аралашиши, ақл ўргатиши ножоиз, ҳам акстрисанинг тарбия кўрган муҳити бошқа, табиийки, халқникидан фарқли шароитда яшаётган бу “элита” вакилига минг тушунтирган билан фойдаси йўқ, она тилини шунча янтоққа судраб гапиришини ҳам унга бир марҳамат кўрсатиш деб ўйлайди. Турган гап, мендан ранжиб қолди. Рост-да, шундоқ таниқли санъаткорни қанақадир авом сўзни айтишга мажбур қиляпман… Асли бу томорқа режиссёрники, унга сценарийдан чиқмасликни тайинлаб, қайтдим (Мақоланинг давомини ўқинг).

ҚАЛАМ АҲЛИНИНГ ЖОН ОЗУҒИ — ТИЛ
Таниқли адиб, таржимон Аҳмад Аъзам билан мулоқот

1. Аҳмад ака, она тилимизнинг жозибадорлиги, унинг софлигини сақлаш, шунинг билан бир қаторда тил қонуниятларининг бузилиши ҳақда матботда қилган туркум чиқишларингиз барчага масъулият юклайди. Сиз тилни улкан бир дарахтга ўхшатасиз. Уни тарбиялаш, озиқлантириш, керак бўлса, бачки навдалардан тозалаб туриш зарурати ҳақида омади гаплар айтилган. Ҳақиқатан ҳам тилимизнинг ҳозирги ҳолати бир дарахт мисолида жуда содда ва яққол ифодасини топган. Бугунги суҳбатимиз мавзуси – тил қонуниятларининг бузилишига сабаб бўлаётган омиллар албатта жуда кўп. Бу ҳақда ўз фиркларингизни қисман баён қилгансиз. Мақсадга ўтадиган бўлсак, ўзингиз таъкидлаган “авом”да ҳам айб йўқ. У кўрганига, эшитганига амал қилади. Бизнингча асосий муаммо она тилини ҳурматлаш, тўғри қўллаш, ундан фойдаланиш жараёнида савия, малака, балки, масъулиятнинг етишмаётганидадир. Бошқа миллатнинг тилида гапираётиб, иборани хато қўлласангиз, дарҳол тўхтатади. Сўзни тўғри ифодалаб йўлга солади. Бу шахснинг кўникмасига боғлиқ. Ўзингизга маълум. Одам гапирмасдан туролмайди. Ёки ундай гапир, бундай гапирма ҳам деб бўлмайди. Шундай экан, инсонда тилга муносабатни, уни ҳурмат қилиш кўникмасини қандай шакллантириш керак? Одам гапираётганида қандай таомилларга риоя этгани маъқул, нима деб ўйлайсиз?

— Ундай гапир, бундай гапирма деган тарбия оиладан берилиб, тил муҳитида – жамиятда камол топиб боради. Бу камол топиш — ўсиш бесўнақай бўлиб кетавериши ҳам мумкинки, бу ҳам шу тил муҳитига боғлиқ. Ҳозир чет истилоҳлар аралашмаган, матбуот тили ифодаларини ўзгартирмаган биронта мутлоқ соф шева қолмаган, энг овлоқ тоғларимизда яшаётган эл-элатларимиз борки, радио, ТВ, газета-журнал етиб бораётган бўлса, бу ердагиларнинг лаҳжалари замон равишидан таъсирида, яъни ўзгаряпти: ҳам бойимоқда, ҳам қашшоқланмоқда.

Мен Тошкентнинг қадим мавзеларидан бири қадим маҳаллада тураман. Маҳалламиз қўчаси ёқалаб четлари семон қилинган бир ариқча жилдирайди, унда сув бўлиб сув эмас, мағзава бўлиб мағзава эмас, ишқилиб ирганч бир суюқлик, одамларнинг уйидан чиққан ювинди, оқинди ва ҳатто… майли, бу ёғини айтмай, лекин оқади. Узоқдан росмана ариқчага ҳам ўхшайди. Бир куни ариқчамиз тўхтаб қолди – сув қувурларини таъмир қилаёган эдилар. Бир ёши ўтган кўшним билан гаплашиб турган эдим, шу киши: “Э-э, буни қаранг-а! Болалигимизда шу ариқда чўмилар эдик, нон оқизоқ қилиб ер эдик!”, деб ҳасратини айтиб қолди. Темир-бетон семон ўзанчасида алламбалоларни юмалатиб ўтадиган ариқча жониворга қараб, ҳайфим келди: наҳотки шундан бир вақтлар тоза сув оққан бўлса! “Эллик йилнинг нари берисида-я! – деб амаки яна ҳасратланди. – Ота-боболаримиз сув ичган ариқ! Яна эллик йилдан кейин нима бўлар экан!”.

Бу мисолни нимага айтаётганимни тушуниб турибсиз, буни ҳаммамиз тушунамиз: табиат ўзгаряпти, табиатни башарият бузяпти – буни табиатнинг ичида кўриб-билиб ўтирибмиз. Э-э, тавба, ҳатто ер курраси атрофи коинотни ҳам миллионлаб чиқитга тўлдириб ташлабмиз, ракета, сунъий йўлдошга ўхшаган ҳар хил ускуна қолдиқлари сайёрамиз теграсида ғиж-биж ғужғон айланиб ётибди экан. Мошдайи тўқиниб кетса, ўша минг тоннали ракетани гранатадек портлатиб юборади. Астағфируллоҳ!

Нима қиляпмиз?

Мен туғилган қишлоқдан Булунғур ариғи ўтади. Тийрамоҳдан кўкламгача суви, тагидаги чашмалардан йиғилиб оққани боис, тиниқ, топ-тоза бўлар, ҳовучлаб ичиб, обқашларда уйга таширдик: рўзғор шу зилол сув билан эди.

Ҳозир унинг сувини ичиб бўлмайди.

Уйимизнинг олдгинасидан Қипчоқариқ ўтади, унинг суви оқова аралашгани учун сал бўтана, бўз тусда, лекин куз-қишларда уни ҳам ичса бўларди. Ҳозир… буни сиз ҳам ўз қишлоғингизда кўриб турибсиз.

Бунга ҳам ўрганиб қолдик, энг ёмони ҳам шу ўрганиб қолаётганимизда. Яна шу ўрганиб қолаётганимизни эслатиб, бу яхши эмас деган гапга ғашимиз келишида. Бунинг ҳам сабабини биламиз: табиатнинг бузилишини тўхтатишга кўп уриняптилар, машварат-келишувлар бўляпти, халқаро қонунлар қабул қилиняпти, давлатларга мажбуриятлар юкланяпти, аммо бари бир бузиляпти, уни бари бир бузяпмиз, тиклашга энди унинг ўзидек куч қерак, ҳар хил техник харажатлардан орттириб техноген жараёнга маблағ ажратишга кучимиз етмайди.

Биз эса тилимизни гапиряпмиз.

Она тилимизнинг ҳозири ва тақдирида кўп кўргулик синовлар бор, лекин бузилиши бу қадар муқаррар эмас деб, бандаи ожиз, умид қиламан. Негаки, у яралган – яратилган, ҳаётий, ўзини ўзи тузатади, жилла қурса. Ўзи учун ўзи курашади, унинг табиати шундай. Уни халқнинг минг-минг йиллик тафаккур тажрибаси вужудга келтирган, вужуднинг тириклиги эса одамларнинг ўзига боғлиқ. Бевосита – қалам аҳлига, билвосита афкор оммага, кенг маънода бутун халққа. Бинобарин, маданий савиямиз тилимизнинг бугун қандай аҳволда эканини белгилайди. Бу муаммони ҳар биримиз ўйлашимиз керак десак. унинг фақат юза қисминигина кўраётган бўламиз. Масала тубдан кўтарилиши лозим (Суҳбатнинг давомини ўқинг).

АДАБИЙ АСАР — ТИЛ ҲОДИСАСИ
Ёзувчи Аҳмад Аъзам билан суҳбат

1. Аҳмад ака, ўзбек насрининг бугунги мавқеи ҳақида гаплашсак. Яхши биласиз, ўтган асрнинг 90-йилларигача кимдир бирор қисса ёзса машҳур бўлиб кетар эди. Не тонгки, ўшаларнинг айримларинигина бугун ёдга оламиз. Икки йил бурун Ёзувчилар уюшмаси йиғинида жонкуяр мутахассислардан бири мустақиллик йилларида юз йигирмадан ортиқ роман чиққанини таъкидлаб, уларнинг рўйхатини тақдим этди, бунинг устига мажлис қатнашчиларига шу йўриқда анкета саволларига жавоблар йиғди. Табиийки, рўйхатдаги асарларнинг аксариятини адабиётчилар ҳам, ёзувчиларнинг ўзлари ҳам ўқимаган бўлиб чиқди. Ҳайронман, ҳозир ўқимаслик мода касалликка айланиб қолмадимикан?

— У пайтлари… бошқа нарса ҳам бор эди – катта асар ёзишга, эълон қилишга унча-мунча одамнинг ҳадди сиғмас, қиссани ҳам насрнинг равиш-йўналишларини яхши ўзлаштирган, поэтикасини ҳис қила олганлар ёзган, бу ҳам аввало муаллифнинг малака чиғириғидан ўтиб, жамоатчиликнинг яхши кутиб олишига шуури етгани тақдирда эълон қилинар эди. Тоғай Мурод, Мурод Муҳаммад Дўст каби у пайтлари ёш адибларнинг қиссалари тили, бадиияти, поэтикаси билан ярқ этиб кўзга ташланган. Адабиёт олдида, Сўз олдида масъулият жуда катта, кейин асарнинг ҳар бир жумласи, ҳар бир сўзига қарайдиган Ваҳоб Рўзиматов каби қаҳри қаттиқ синчиларининг назаридан қолиш, бемаза ёзибсан деб деб заҳрини сочадиган Маҳмуд Саъдий каби таҳрир пирларига рўпара бўлиш доим кун тартибида турар эди. Ёшларнинг ўз адабий давраси ҳаи яхшигина ҳакам, янги чиққан асар аввало шу давранинг ўзида муҳокамадан ўтар, бемаза нарса босилиб қолса, ўқиган одамга ҳам худди беҳурматликка учрагандек таъсир қилар эди. Шунинг учун ҳам оз ва соз ёзилган аксарият асарлар. Адабий тилимиз мартабаси ортган, бўшроқ ёзадиган ёш ёзувчиларнинг асари ҳам ишлов берилмай, пухта таҳрирсиз чиқмас эди. Адабий тилимизнинг катта ривож босқичи ҳам шу даврда кечди. Ҳа, дарвоқе, ҳозир бир нечта ёзувчиларимизнинг ёзганларини эълдон қилмаётганлари сабабиҳам шунга келиб тақалади- бугун текин таҳрир қилиб берадиган заҳматкаш “мардикор”лар замони ўтди. Кўп нарсалар қандай ёзилган бўлса, шундай чиқиб ҳам кетяпти. Бунинг бир яхши томони ҳам бор: шерикликка сунъий асар яратилмайди. У даврларда, очиқ гап, баъзи ёзувчиларимиз романлари ҳам унинг уустида нариётдами, редакциядами етти букилиб тер тўкиши билан қаторга кирарди. Қандай ёзган бўлса, шундай эълон қилаётганларнинг миси ўз-ўзидан чиқяпти, буларнинг тили пала-партиш, тозаланмаган, албатта бунақа асарни қўлган олган китобхоннинг умуман китобдан кўнгли қолади.
Тил масъулиятининг йўқолит сўз санъатига яқин ҳам келмайдиган нарсаларни урчитиб юборди. Тўғри келган одам хаёлига келган нарсани ёзяпти, қўлбола ривоятлардан тортиб қотирма романларгача. Илоннинг нималигини билмаган болакай чақишиидан қўрқмай ушлайверади, тарих нима, унда ҳақиқатан нималар кечга, одамлар қандай яшаган, руҳияти қандай бўлган, қанақа шеваю оҳангларда гаплашган, буни ўйлаб ҳам ўтирмай, бир манбани ўқиса, шунга суяниб ёки “бадиий” кўчириб, “бородурман-келодурман” деган ясама “тарихий” тилда жилд-жилд романлар ҳам ёзиб ташланяпти. Майли, ёзсинлар, шу ёзганлари ҳужжат, манба асосида бўлса керак, уларнинг маърифий қиммати ҳам бор, лекин тадқиқот десинлар, изланишлар, таассуротлар десинлар, лекин роман деб жанрнинг обрўсини тўкмасинлар.
Ёшлар ўқимайди, деймиз, шунақа нарсаларни ўқийдими? Ўзимизнинг ҳам савияси паст нарсаларга кўзимиз нурини кеткизишдан бошқа юмушимиз йўқми? Ахир, ўқийдиган нарсани ўқиймиз-да. Менга, очиқ гап, асарнинг бошланишидан ярим саҳифа, ҳаттоки, биринчи жумласини ўқиб кўриш кифоя, тортса – калла ташлаб ўқийман, ёқмаса, жойига қўйи, қайтиб қўлимга олмайман. Тил бадииятини эгалламай асар ёзиш –ўзига нисбатан беҳурматлик ва китоб аҳлига нисбатан аҳлоқсизлик. Аҳлоқсизликни сўккандан кўра, уни қулоқни бекитиб, эшитмаган маъқул деб биламан..(Суҳбатнинг давомини ўқинг)

021

044Аҳмад Аъзам – ёзувчи, мунаққид. 1949 йили Самарқанд вилояти, Жомбой туманидаги Ғазира қишлоғида туғилган. 1971 йили Самарқанд давлат университетининг ўзбек ва тожик филологияси факултетини битирган. Шу йили Алишер Навоий номидаги музейда иш бошлаган. Кейин “Гулистон” журнали, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси, “Совет Ўзбекистони санъати” журнали редаксияларида, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида ишлаган, сиёсий фаолият билан шуғулланган, “Бирлик” халқ ҳаракати ҳамраиси, “Эрк” демократик партияси бош котиби бўлган. Олий Мажлис депутатлигига сайланган (1999-2004 йиллар).
1995 йилдан Ўзбекистон телевидениесида бош муҳаррир, “Ўзбекистон” телеканали бош директори, “Ўзбектелефилм” студияси бош директори лавозимларида ишлаган. Ўзбекистон телевидениесида юзлаб кўрсатувлар ва ҳужжатли филмлар қилган, улардан энг машҳурлари: “Ўзлик”, “Халқнинг кўнгли”, Тўртинчи ҳокимият” . “Ойнинг гардиши”, “Бу куннинг давоми”, “Асқартоғ томонларда”, “Соясини йўқотган одам”, “Ҳали ҳаёт бор” деган насрий асарлар, “Масъул сўз” деган адабий-танқидий мақолалар тўпламлари, “Ўзи уйланмаган совчи”, “Рўё ёхуд Ғулистонга сафар” романлари чоп этилган.
Аҳмад Аъзам 2014 йил 4 январь куни вафот этди.

Ahmad A’zam – yozuvchi, munaqqid. 1949 yili Samarqand viloyati, Jomboy tumanidagi G’azira qishlog’ida tug’ilgan. 1971 yili Samarqand davlat universitetining o’zbek va tojik filologiyasi fakultetini bitirgan. Shu yili Alisher Navoiy nomidagi muzeyda ish boshlagan. Keyin “Guliston” jurnali, “O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, “Sovet O’zbekistoni san’ati” jurnali redaksiyalarida, O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasida ishlagan, siyosiy faoliyat bilan shug’ullangan, “Birlik” xalq harakati hamraisi, “Erk” demokratik partiyasi bosh kotibi bo’lgan. Oliy Majlis deputatligiga saylangan (1999-2004 yillar).1995 yildan O’zbekiston televideniesida bosh muharrir, “O’zbekiston” telekanali bosh direktori, “O’zbektelefilm” studiyasi bosh direktori lavozimlarida ishlagan. O’zbekiston televideniesida yuzlab ko’rsatuvlar va hujjatli filmlar qilgan, ulardan eng mashhurlari: “O’zlik”, “Xalqning ko’ngli”, To’rtinchi hokimiyat” . “Oyning gardishi”, “Bu kunning davomi”, “Asqartog’ tomonlarda”, “Soyasini yo’qotgan odam”, “Hali hayot bor” degan nasriy asarlar, “Mas’ul so’z” degan adabiy-tanqidiy maqolalar to’plamlari, “O’zi uylanmagan sovchi”, “Ro’yo yoxud G’ulistonga safar” romanlari chop etilgan.  Ahmad A’zam 2014 yil 4 yanvar` kuni vafot etdi.

02
Ahmad A’zam
TIL NOMUSI
012

BUZUQ TIL HAVOSI
Birinchi maqola

022Man vaqti-vaqti bilan lug’at varaqlashni xush ko’raman, eng yaxshi ko’rganim ellik to’qqizinchi yili chiqqan “O’zbekcha-ruscha lug’at” edi, uni roman yo qissa o’qigandek berilib o’qiyman. So’zlar ohanrabodek o’ziga tortadi. Ellik yil oldin odamlar qanaqa gaplashgan, tilimizning ahvoli qanday bo’lgan, buguni bilan solishtirganda nima o’zgarishlari bor – lug’atni o’qib bu haqda ancha tasavvur olsa bo’ladi. Tilimizning yarim asr ilgarigacha manzarasi bugunni ham yoritib, nimalar qilishimiz zarurligini ham ta’kidlab turadi. Mazkur lug’atda qadimdan kelayotgan beqiyos gavharlar bilan birga davr, mafkura taqozosi bilan to’kilgan shag’al toshlarigacha aks etgan. Unda ba’zi so’zlar bor, ma’no teranligi, ifoda tovlanishlari odamni hayratga soladi, lekin bugunga kelib tasarrufdan chiqib ketgan, agar ham tarjima-parjimada ishlatilib qolmasa, qo’llanilmaydi; ayrim ibora yo atamalar borki, tilimiz tiynatiga yot, sun’iy ko’chirma, lekin ko’p foydalanilgani uchun quloqqa quyilib, qo’llash odatga aylanib, avom tilbdan, keyin lug’atdan ham joy olib qolgan, endi chiqib ketishi juda qiyin.

Sho’ro davrida til rivoji turg’unlikda kechdi, ha, rivojning o’zi ham turg’un edi. Shu turg’unlikni davrning lug’atida yaqqol ko’rasiz. Bugun o’qiganda, lug’at ham mafkura quroliga aylanganiga taajjublanasiz. «Million yillar o’tganda ham, toshga yo’nilgan xatlar o’chganda ham, Lenin kishilarning ko’nglidan o’chmaydi» (O’zb-ruscha lug’at. 59- yil. 594- bet). Bir vaqtlar bu gaplar hikmatdek o’qilgan, bugun esa unga yosh bola ham ishonmaydi, to’g’rirog’i, bilmaydi. Siyosat ekan-da, nima deysiz, “barqarorlik” so’ziga misol tarzida “sovet so’mining barqarorligi” deb misol keltirilgan, bugun g’ashingiz keladi. (Maqolaning davomini o’qing)

TILDA MACHCHOYI SAYIL
Ikkinchi maqola

Til – shunchaki gapirish yoki yozish emas, til – odamning tiynati, dil oynasi, madaniyati. Odam olgan jami tarbiyalarning hosilasi. Ataylab shevada yozish, farqi yo’q, kinofil`mda aktyorlarni gapirtiramizmi yoki televizorda o’zimiz mahalliy vatanparvarlik qilamizmi, bu bilan ma’naviy cheklanganimizni, ma’nan qashshoqligimizni ko’z-ko’z qilamiz. O’ylamaylikki, shu bilan tilimga tabiiylik beraman, hammahallalarimizga yaqinroq bo’laman deb. Aksincha. Adabiy tilni buzishga jinoiy modda qo’yilmagan, chunki bunga jazo millatning javobgar a’zosi sifatida har bir odamning o’zi bilan.

Hozirgi adabiy tilimiz ne-ne asrlar davomida qancha minglab ijodkorlarning tinimsiz mehnati hosilasi ekanini bir o’ylab ko’raylik. Til tarixini gapirganda O’rxun-Onasoy yodgorliklaridan boshlaymiz, “budun”, “ulus”, “qoon”, “ochun”ni hali ham bilishimizdan faxr qilamiz. “Devonu lug’atit turk”ni yaratib bergani uchun Mahmud Qoshg’ariyni til piridek xotirlaymiz. “Qutadg’u bilig” yaratilganmi, binobarin, unga zamin – til va uni kitobga muhrlab asrash zarurati bo’lgan. Agar tilni qo’riqlash, uning obro’sini joyiga qo’yish, yangi martabalarga ko’tarish ehtiyoji bo’lmaganda, vaziri a’zamning mingta, she’riyatining yuz mingta ishidan vaqt ajratib, forsu arabiy tillarni suv qilib ichgan hazrat Navoiy bobomiz turkiy til sha’n-shavkati borasida “Muhokamatul-lug’atayn”ni yozmagan bo’lur edilar. Kerak ekan ona tilini qo’riqlash, bosqinlardan himoyalash va o’stirish, shu fidoyiliklar qilingan.

Bugungi kunda biz nima qilyapmiz? Mustaqillik dedik, tilimizni mustaqil davlat tili qilish uchun kurashdik, shu maqomga ko’tarib oldik va… endi o’zimizniki, nima qilsak ixtiyorimiz deb, uni ham o’z ixtiyoriga tashlab qo’ydik. Endi erkinlik bo’ldi deb, tilimizning ming yillardan beri shakllangan qoida-tartiblaridan ham o’zimizni erkin qilib oldik (Maqolaning davomini o’qing).

TILIVZANI MAQIVOPPIZA?
Uchinchi maqola

O’zbek xalq tili – ulkan, u Markaziy Osiyoda katta bir arealni qamrab olgan, bugungi kun u qirq million, balki ko’proq odamlarning ona tili. Adabiy til uning ichida – misoli davlat ichidagi davlat, bu davlatning asosi esa O’zbekistonimiz, qo’shni davlatlardagi o’zbeklar asosan o’z sheva va lahjalarida so’zlashadilar; adabiy tilning ulardagi rivoji juda ko’p jihatdan bizga bog’liq, bizda adabiy til davlat maqomida hamda qonun himoyasida va bois bu tilni asrab-avaylash, toza saqlash, chet tillar ta’sirini bir me’yorga keltirish zaruriyati bizning, ko’proq qalam ahlining zimmasida.

Maqolamiz mavzui shu mazmunda.

Avom tilning rivoji asrlar davomida tabiiy kechdi, o’tgan asr boshlarigacha arabiy va forsiy tillar bilan doimiy muloqotdan boshqa unchalik ta’sirlarga uchramagan; adabiy til esa avom tili, qora til (ham ulkan, ham ishlov berilmagan, yombi ma’nosida) chashmalaridan chiqadigan zilollardan yig’ilib, asrlar mobaynida sayqal ishlov berilib, sayqal topgan va bugungi zamon talabi bilan yana ham sheva ne’matlaridan oziqlanib takomilda kelayotgan nahrul hayot.

Xalq tilining nasli toza bo’ladi, chetdan ko’p oqova qo’shilib, usti loyqalansa-da, tubi tiniqligicha qoladi. Oqovaning loyqasi ham vaqt o’tishi bilan cho’kadi, shu tub oqimga aralashib ketadi. Lekin ko’p quyilaversa, uni ham bo’tana qiladi, qayta tinitish uchun ne-ne yillar, balki asrlar kerak bo’ladi. Yigirmanchi asr boshlaridan beri tillarning aralashuv jarayoni bir tekis muqarrar kechayotgani uchun notoza suvni ichishga ko’nikib boryapmiz, til tamini bilishimiz susaygan. Bu esa tafakkurni to’mtoqlashtiradi.

Avom sarfu nahv qoidalarini ataylab o’rganmaydi, buning unga zarili ham yo’q, uning tili tabiiy tug’ma, u til qoidalaridan maxsus dars olmagan holida ham bu qoidalarga to’qis amal qiladi. Yana ham to’g’rirog’i, tabiiy til jarayonini ilm uchun biz – …shunoslar qoida-qolipga solib o’rganamiz, nazariya bilan mezon-me’yorlarga solamiz. Ayniqsa keyingi yllarda shu mezon-me’yorlar bilan ham ishimiz bo’lmay qoldi (Maqolaning  davomini o’qing).

ONA TILIM – JONU DILIM
To’rtinchi maqola

Bu gaplarni bir misoldan boshlasam, misolki, sizni o’zingiz ko’rib kelayotgan shunga o’xshash juda ko’p boshqa misollarga yana ro’para qiladi. Uzr, shu gapim ham o’nqovsizroq chiqyapti. Lekin muammoni birga, ko’pchilik bo’lib o’rganishim kerak-ku, boisi uning shuncha keng tarqalganida, hammamiz birga o’ylashimiz lozimligida.
Xo’sh, yangi bosh direktor edim, studiya g’aladonida ma’lum sabablar bilan besh yilmi, ko’pmi “osilib” yotgan stsenariyni o’qib qoldim-da, darrov ishga tushirib yubordim. Kinochilarga rahbar bo’lib kelishimdan ilgari yuzlab ko’rsatuv, hujjatli fil`m qilgan bo’lsam-da, hali biror marta badiiy fil`mni suratga tushirish jarayoni tepasida turmagan edim. Bir kuni kattasinib, shu fil`m “s’yomka”siga xabar olib bordim, juda murakkab yumush ekan: «motor-stop”, “boshladik-to’xtat!”, “qaytadan ketdik”, “dubl!”… Taniqli san’atkorlar o’ynab beryapti. Ulardan sal ichimda hayiqqanim bois, rahbardek aql o’rgatmay, chekkada qarab o’tirdim. Lekin bir joyi keldi, syujet bo’yicha “eru xotin” aytishib qoladi, shunda “xotin” “eri”ga achchiq qilib, siz ketsangiz, men ham bittasini topib olaman mazmunida: “Teshik munchoq yerda yotmaydi”, dedi. Suratga olish tez-tez to’xtab, sahnalar qayta-qayta olinadi, oradagi tanaffusda o’sha “xotin” aktrisaga: “Singlim, stsenariydan chiqmang. “Teshik munchoq yerda yotmaydi” emas, “Teshik kulcha yerda yotmaydi” edi”, dedim. Aktrisa ruscha o’qigan, tabiiy, muomalasi tili ham o’rischa edi, “Yo’q, men shunday deyman! Munchoq teshik bo’ladi (Net, ya tak govoryu! Munchaki tishik bivayut»)”, deb menga aql bo’ldi. Obbo, munchoqning teshigini bilar ekan, lekin shunday maqol borligidan tubdan bexabar! Tepadan pastga tushmasa, qayoqdan ham bilsin! “Falonchixon, bu – keng tarqalgan halq maqoli, o’zbekchani buzib aytmang. Ha, munchoq teshik bo’ladi, lekin maydaligidan yerga tushsa ham, ko’rinmaydi, yotaveradi. Ammo kulcha – bu non, shuning uchun uning teshikkulchasi ham yerda yotmaydi. Mabodo tushib qolsa ham, odamlar olib, ko’ziga surtadi”, dedim. “A ya ne xochu! Iz-za kakogo-to uzbekskogo slova ne budu menyat` svoy yazik”, deb, til madaniyatini ovrupocha anglar ekan, aytganida turib oldi. Shunda rejissyor akamiz qulog’imga: “Uncha farqi yo’g’-u? Mayli, hozir ko’nglini xira qilmang, munchog’ini dublyajda to’g’rilarmiz”, deb shivirladi. Bilaman, tasvirga olish jarayonida birovning aralashishi, aql o’rgatishi nojoiz, ham akstrisaning tarbiya ko’rgan muhiti boshqa, tabiiyki, xalqnikidan farqli sharoitda yashayotgan bu “elita” vakiliga ming tushuntirgan bilan foydasi yo’q, ona tilini shuncha yantoqqa sudrab gapirishini ham unga bir marhamat ko’rsatish deb o’ylaydi. Turgan gap, mendan ranjib qoldi. Rost-da, shundoq taniqli san’atkorni qanaqadir avom so’zni aytishga majbur qilyapman… Asli bu tomorqa rejissyorniki, unga stsenariydan chiqmaslikni tayinlab, qaytdim (Maqolaning davomini o’qing).

QALAM AHLINING JON OZUG’I — TIL
Taniqli adib, tarjimon Ahmad A’zam bilan muloqot

1. Ahmad aka, ona tilimizning jozibadorligi, uning sofligini saqlash, shuning bilan bir qatorda til qonuniyatlarining buzilishi haqda matbotda qilgan turkum chiqishlaringiz barchaga mas’uliyat yuklaydi. Siz tilni ulkan bir daraxtga o’xshatasiz. Uni tarbiyalash, oziqlantirish, kerak bo’lsa, bachki navdalardan tozalab turish zarurati haqida omadi gaplar aytilgan. Haqiqatan ham tilimizning hozirgi holati bir daraxt misolida juda sodda va yaqqol ifodasini topgan. Bugungi suhbatimiz mavzusi – til qonuniyatlarining buzilishiga sabab bo’layotgan omillar albatta juda ko’p. Bu haqda o’z firklaringizni qisman bayon qilgansiz. Maqsadga o’tadigan bo’lsak, o’zingiz ta’kidlagan “avom”da ham ayb yo’q. U ko’rganiga, eshitganiga amal qiladi. Bizningcha asosiy muammo ona tilini hurmatlash, to’g’ri qo’llash, undan foydalanish jarayonida saviya, malaka, balki, mas’uliyatning yetishmayotganidadir. Boshqa millatning tilida gapirayotib, iborani xato qo’llasangiz, darhol to’xtatadi. So’zni to’g’ri ifodalab yo’lga soladi. Bu shaxsning ko’nikmasiga bog’liq. O’zingizga ma’lum. Odam gapirmasdan turolmaydi. Yoki unday gapir, bunday gapirma ham deb bo’lmaydi. Shunday ekan, insonda tilga munosabatni, uni hurmat qilish ko’nikmasini qanday shakllantirish kerak? Odam gapirayotganida qanday taomillarga rioya etgani ma’qul, nima deb o’ylaysiz?

— Unday gapir, bunday gapirma degan tarbiya oiladan berilib, til muhitida – jamiyatda kamol topib boradi. Bu kamol topish — o’sish beso’naqay bo’lib ketaverishi ham mumkinki, bu ham shu til muhitiga bog’liq. Hozir chet istilohlar aralashmagan, matbuot tili ifodalarini o’zgartirmagan bironta mutloq sof sheva qolmagan, eng ovloq tog’larimizda yashayotgan el-elatlarimiz borki, radio, TV, gazeta-jurnal yetib borayotgan bo’lsa, bu yerdagilarning lahjalari zamon ravishidan ta’sirida, ya’ni o’zgaryapti: ham boyimoqda, ham qashshoqlanmoqda.

Men Toshkentning qadim mavzelaridan biri qadim mahallada turaman. Mahallamiz qo’chasi yoqalab chetlari semon qilingan bir ariqcha jildiraydi, unda suv bo’lib suv emas, mag’zava bo’lib mag’zava emas, ishqilib irganch bir suyuqlik, odamlarning uyidan chiqqan yuvindi, oqindi va hatto… mayli, bu yog’ini aytmay, lekin oqadi. Uzoqdan rosmana ariqchaga ham o’xshaydi. Bir kuni ariqchamiz to’xtab qoldi – suv quvurlarini ta’mir qilayogan edilar. Bir yoshi o’tgan ko’shnim bilan gaplashib turgan edim, shu kishi: “E-e, buni qarang-a! Bolaligimizda shu ariqda cho’milar edik, non oqizoq qilib yer edik!”, deb hasratini aytib qoldi. Temir-beton semon o’zanchasida allambalolarni yumalatib o’tadigan ariqcha jonivorga qarab, hayfim keldi: nahotki shundan bir vaqtlar toza suv oqqan bo’lsa! “Ellik yilning nari berisida-ya! – deb amaki yana hasratlandi. – Ota-bobolarimiz suv ichgan ariq! Yana ellik yildan keyin nima bo’lar ekan!”.

Bu misolni nimaga aytayotganimni tushunib turibsiz, buni hammamiz tushunamiz: tabiat o’zgaryapti, tabiatni bashariyat buzyapti – buni tabiatning ichida ko’rib-bilib o’tiribmiz. E-e, tavba, hatto yer kurrasi atrofi koinotni ham millionlab chiqitga to’ldirib tashlabmiz, raketa, sun’iy yo’ldoshga o’xshagan har xil uskuna qoldiqlari sayyoramiz tegrasida g’ij-bij g’ujg’on aylanib yotibdi ekan. Moshdayi to’qinib ketsa, o’sha ming tonnali raketani granatadek portlatib yuboradi. Astag’firulloh!

Nima qilyapmiz?

Men tug’ilgan qishloqdan Bulung’ur arig’i o’tadi. Tiyramohdan ko’klamgacha suvi, tagidagi chashmalardan yig’ilib oqqani bois, tiniq, top-toza bo’lar, hovuchlab ichib, obqashlarda uyga tashirdik: ro’zg’or shu zilol suv bilan edi.

Hozir uning suvini ichib bo’lmaydi.

Uyimizning oldginasidan Qipchoqariq o’tadi, uning suvi oqova aralashgani uchun sal bo’tana, bo’z tusda, lekin kuz-qishlarda uni ham ichsa bo’lardi. Hozir… buni siz ham o’z qishlog’ingizda ko’rib turibsiz.

Bunga ham o’rganib qoldik, eng yomoni ham shu o’rganib qolayotganimizda. Yana shu o’rganib qolayotganimizni eslatib, bu yaxshi emas degan gapga g’ashimiz kelishida. Buning ham sababini bilamiz: tabiatning buzilishini to’xtatishga ko’p urinyaptilar, mashvarat-kelishuvlar bo’lyapti, xalqaro qonunlar qabul qilinyapti, davlatlarga majburiyatlar yuklanyapti, ammo bari bir buzilyapti, uni bari bir buzyapmiz, tiklashga endi uning o’zidek kuch qerak, har xil texnik xarajatlardan orttirib texnogen jarayonga mablag’ ajratishga kuchimiz yetmaydi.

Biz esa tilimizni gapiryapmiz.

Ona tilimizning hoziri va taqdirida ko’p ko’rgulik sinovlar bor, lekin buzilishi bu qadar muqarrar emas deb, bandai ojiz, umid qilaman. Negaki, u yaralgan – yaratilgan, hayotiy, o’zini o’zi tuzatadi, jilla qursa. O’zi uchun o’zi kurashadi, uning tabiati shunday. Uni xalqning ming-ming yillik tafakkur tajribasi vujudga keltirgan, vujudning tirikligi esa odamlarning o’ziga bog’liq. Bevosita – qalam ahliga, bilvosita afkor ommaga, keng ma’noda butun xalqqa. Binobarin, madaniy saviyamiz tilimizning bugun qanday ahvolda ekanini belgilaydi. Bu muammoni har birimiz o’ylashimiz kerak desak. uning faqat yuza qisminigina ko’rayotgan bo’lamiz. Masala tubdan ko’tarilishi lozim (Suhbatning davomini o’qing).

ADABIY ASAR — TIL HODISASI
Yozuvchi Ahmad A’zam bilan suhbat

1. Ahmad aka, o’zbek nasrining bugungi mavqei haqida gaplashsak. Yaxshi bilasiz, o’tgan asrning 90-yillarigacha kimdir biror qissa yozsa mashhur bo’lib ketar edi. Ne tongki, o’shalarning ayrimlarinigina bugun yodga olamiz. Ikki yil burun Yozuvchilar uyushmasi yig’inida jonkuyar mutaxassislardan biri mustaqillik yillarida yuz yigirmadan ortiq roman chiqqanini ta’kidlab, ularning ro’yxatini taqdim etdi, buning ustiga majlis qatnashchilariga shu yo’riqda anketa savollariga javoblar yig’di. Tabiiyki, ro’yxatdagi asarlarning aksariyatini adabiyotchilar ham, yozuvchilarning o’zlari ham o’qimagan bo’lib chiqdi. Hayronman, hozir o’qimaslik moda kasallikka aylanib qolmadimikan?

— U paytlari… boshqa narsa ham bor edi – katta asar yozishga, e’lon qilishga uncha-muncha odamning haddi sig’mas, qissani ham nasrning ravish-yo’nalishlarini yaxshi o’zlashtirgan, poetikasini his qila olganlar yozgan, bu ham avvalo muallifning malaka chig’irig’idan o’tib, jamoatchilikning yaxshi kutib olishiga shuuri yetgani taqdirda e’lon qilinar edi. Tog’ay Murod, Murod Muhammad Do’st kabi u paytlari yosh adiblarning qissalari tili, badiiyati, poetikasi bilan yarq etib ko’zga tashlangan. Adabiyot oldida, So’z oldida mas’uliyat juda katta, keyin asarning har bir jumlasi, har bir so’ziga qaraydigan Vahob Ro’zimatov kabi qahri qattiq sinchilarining nazaridan qolish, bemaza yozibsan deb deb zahrini sochadigan Mahmud Sa’diy kabi tahrir pirlariga ro’para bo’lish doim kun tartibida turar edi. Yoshlarning o’z adabiy davrasi hai yaxshigina hakam, yangi chiqqan asar avvalo shu davraning o’zida muhokamadan o’tar, bemaza narsa bosilib qolsa, o’qigan odamga ham xuddi behurmatlikka uchragandek ta’sir qilar edi. Shuning uchun ham oz va soz yozilgan aksariyat asarlar. Adabiy tilimiz martabasi ortgan, bo’shroq yozadigan yosh yozuvchilarning asari ham ishlov berilmay, puxta tahrirsiz chiqmas edi. Adabiy tilimizning katta rivoj bosqichi ham shu davrda kechdi. Ha, darvoqe, hozir bir nechta yozuvchilarimizning yozganlarini e’ldon qilmayotganlari sababiham shunga kelib taqaladi- bugun tekin tahrir qilib beradigan zahmatkash “mardikor”lar zamoni o’tdi. Ko’p narsalar qanday yozilgan bo’lsa, shunday chiqib ham ketyapti. Buning bir yaxshi tomoni ham bor: sheriklikka sun’iy asar yaratilmaydi. U davrlarda, ochiq gap, ba’zi yozuvchilarimiz romanlari ham uning uustida nariyotdami, redaktsiyadami yetti bukilib ter to’kishi bilan qatorga kirardi. Qanday yozgan bo’lsa, shunday e’lon qilayotganlarning misi o’z-o’zidan chiqyapti, bularning tili pala-partish, tozalanmagan, albatta bunaqa asarni qo’lgan olgan kitobxonning umuman kitobdan ko’ngli qoladi.
Til mas’uliyatining yo’qolit so’z san’atiga yaqin ham kelmaydigan narsalarni urchitib yubordi. To’g’ri kelgan odam xayoliga kelgan narsani yozyapti, qo’lbola rivoyatlardan tortib qotirma romanlargacha. Ilonning nimaligini bilmagan bolakay chaqishiidan qo’rqmay ushlayveradi, tarix nima, unda haqiqatan nimalar kechga, odamlar qanday yashagan, ruhiyati qanday bo’lgan, qanaqa shevayu ohanglarda gaplashgan, buni o’ylab ham o’tirmay, bir manbani o’qisa, shunga suyanib yoki “badiiy” ko’chirib, “borodurman-kelodurman” degan yasama “tarixiy” tilda jild-jild romanlar ham yozib tashlanyapti. Mayli, yozsinlar, shu yozganlari hujjat, manba asosida bo’lsa kerak, ularning ma’rifiy qimmati ham bor, lekin tadqiqot desinlar, izlanishlar, taassurotlar desinlar, lekin roman deb janrning obro’sini to’kmasinlar.
Yoshlar o’qimaydi, deymiz, shunaqa narsalarni o’qiydimi? O’zimizning ham saviyasi past narsalarga ko’zimiz nurini ketkizishdan boshqa yumushimiz yo’qmi? Axir, o’qiydigan narsani o’qiymiz-da. Menga, ochiq gap, asarning boshlanishidan yarim sahifa, hattoki, birinchi jumlasini o’qib ko’rish kifoya, tortsa – kalla tashlab o’qiyman, yoqmasa, joyiga qo’yi, qaytib qo’limga olmayman. Til badiiyatini egallamay asar yozish –o’ziga nisbatan behurmatlik va kitob ahliga nisbatan ahloqsizlik. Ahloqsizlikni so’kkandan ko’ra, uni quloqni bekitib, eshitmagan ma’qul deb bilaman..(Suhbatning davomini o’qing)

02

(Tashriflar: umumiy 142, bugungi 1)

Izoh qoldiring