Rauf Parfi hayoti va ijodiga bag’ishlangan esse va maqolalar.

02727 cентябр — Рауф Парфи таваллуд топган кун

   Бугун туркий оламнинг улуғ  шоири Рауф Парфи таваллудига 69 йил тўлади. Бир йил давомида саҳифамизда Рауф акага бағишланган  кўплаб мақолалар ва хотираларни,шоир ижодидан намуналар  эълон қилдик. Бугун устознинг таваллуди муносабати билан уларнинг айримларини эслатиб ўтамиз.

 Аҳмад Аъзам
 КУНДУЗНИНГ РАНГИ
Tаассурот

«Букун кечди. Қуюлди оқшом….»
Хона. Деразадан нотаниш тун қарайди. Таҳдид билан, кўз узмай тикилади. Столдаги чироқ қоғозга ҳайрон термулади. Қилт этмай турган деворлар сокинлигида аллақандай ҳадик.
Соатнинг кўзида Вақт парчинланган.
Нотинч руҳда билгисиз туйғулар кезинади.
Жим. Борлиқ жим. Фақат кўкракда юракнинг безовта дукури. Дарғазаб муштоқлик.
… Кўнгилда чўкиб ётган Сўз қалқийди. Қоғозга изтироб тирқирайди:

Бўрон, дўстим, нечун жимсан,
Нечун жимсан, Чақмоқ укам,
Синглим Сукунатнинг қошида?

Сўзлар қоғозга оғир ботади, залворидан сатрлар майишиб кетади. Туйғулар сатрларда кўзёшдек сизийди. Азоб! Қоғоз – оғлиқ, у – тоза. Сўз – муқаддас. Виждон розини қоғозга кўчириш, Сўз билан юзма-юз мулоқот – азоб.
(Давомини ўқинг)

Баҳодир Содиқов
КЎЗЛАРДАГИ ДУНЁ

Муҳаббатни ўрганиш билан яратиб бўлмайди, унинг ўзи келади. Муҳаббат насиб этган қалб эгасининг вазифаси эса уни сақлаб қолишдир. Муҳаббатнинг қонуний давоми ва доимий йўлдоши бўлган жасорат ҳар қандай жасорату қаҳрамонликлардан улуғвор ҳамда гўзалроқ. Негаки, жасорат жасорат илинжида қилинса муваффақиятли чиққан чиранишдан бошқа нарса бўлолмайди.
Муҳаббат жасорати ўзининг ғамгину,шўх, ожизу қудратли, беқарору сокин, ҳорғин сифатларига соҳиблик қилади. Кундалик маъно доирасида жасоратнинг ожизлигига , ғамгинлигига ва сокинлиги — ю хорғинлигига кўникиш қийиндай туюлади. Ахир, гўзаллик нимаси биландир янги бўлиши керак-ку. Янгилик гўзалликда доя ва эгизак ҳам, у гўзалликни туғдирар экан, қўшилиб ўзида туғилади. Шунга кўра, жасорат янгими, демак, у гўзал ҳамдир.
Ана шу ҳолатни ўзбек шеъриятининг туйғулар рассоми Рауф Парфи ижодида кўрамиз ва ундаги овоз тасвирини тинглаймиз.
Санъатга таҳлил эмас, қанот керак деган гап бор. Шу гапга амал қилиб, таҳлилий ташналигимизни қондиришдан бироз тийилган ҳолда шоирнинг «Кўзлар»ига тикиламиз. Булар осмон билан ер, армон билан шеър ўртасида муаллиқ кўзлардирки, уларга шоирнинг ўзи ҳам сиға олади! Кўзлар — бир юракнинг икки мутаносиб осмонлари, уларда дунё қадар кенглик бор. Кўзлар — энг мўжаз дунё, дунё — энг улкан кўз…
(Давомини ўқинг)

Нўъмон Раҳимжонов
ИЙМОН АСИРИ
Рауф Парфи ҳаёти ва ижоди ҳақида олим татқиқоти

1

ХХ аср ўзбек адабиётининг ёрқин намоёндаларидан Рауф Парфи Ўзтурк – Сир шоири, унвони соҳир шеърият соҳибидир. Бизнинг билимларимиз бу шеъриятнинг зоҳирий қисминигина ёритиши мумкин, чунки уни тизимларга айириб, аниқ қолипларга жойлаб бўлмайди. Бу – жўн ўқувчи учун содда; билимдон ўқувчи учун – қудратли аҳмол бўла билади.
Рауф Парфи Ўзтурк асли насаби фарғоналик (Водилдан) бўлиб, 1943 йилнинг 27 сентябрида Тошкент вилояти, Янгийўл тумани Шўралисой қишлоғида Парфи Муҳаммад Амин (1893-1955) ва Сакина Исабек (1913-1995) оиласида дунёга келди. Бошланғич ва ўрта таҳлимни «Шарқ юлдузи» (1-7 синфлар), Шўралисой (53-мактаб, 8-9-синфлар), Янгийўл шаҳридаги Алишер Навоий (10-11 синфлар, кечки) мактабларида олди. У меҳнат фаолиятини матбуот қўмитасининг 2-сон босмахонасида, туман «Янгийўл» газетасида бошлади. 1960-1965 йилларда Тошкент Давлат Дорилфунунининг (ҳозирги ЎзМУ) журналистика факультетида ўқиди. Жумҳурият Кино қўмитасида, Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санҳат нашриётида муҳаррир, Ўзбекистон Ёзувчилар Уюшмаси тарғибот марказида бош муҳаррир, «Жаҳон адабиёти» журналида етакчи муҳаррир вазифаларида хизмат қилди.
У шоир, носир, таржимон сифатида элга танилди. Шоирнинг олтмиш йиллик ҳаёти ва қирқ йилдан ортиқ ижодий-ижтимоий фаолияти жамоатчилик тарафидан муносиб тақдирланди. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси ва Туркия Ёзарлар бирлигининг адабий мукофотларига сазовор бўлди. У Халқаро Маҳмуд Қошғарий, Туркия Диёнат Вақфи мукофотининг лауреатидир. Унга Ўзбекистон халқ шоири фахрий унвони берилди (1998).
Рауф Парфи Ўзтурк шеъриятининг асосий мавзуи – бу Ватан, Туркистон, Турк дунёсининг воҳидлиги . ХХ аср турк одамининг абадий шуурини, кескин фожеҳ руҳиятини муқаддас туркий тилда ифодалашга жазм этган ва муродига етган жасоратли шеъриятдир.
У адиб сифатида ўзгалардан фарқли ўлароқ қийин, машаққатли, лекин Чин шоир тажаллисила ижодининг бошидан то бу кунга қадар замона зайлининг аччиқ шамолларида эгилиб букилмади, синмади (энг буюк ҳикмат – Оллоҳ қўрқувидир). Асосий мавзуига содиқ, эҳтиқодига собит яшади. Мўмин банда — бевафоларга ҳам вафо қилди, фақат иймонини сотмади. Илло, иймони фано водийсида илоҳий Ватан эрур.
Ўзбек шоирлари томонидан унга бағишланган шеърларнинг ўзи бир китоб бўлади… Рауф Парфи Ўзтурк ўзбек адабиётида мутлақо ўзига хос мактаб аратган шоир. Ўзбек-туркларининг юксак миллий руҳиятини ўз шеърияти орқали таниш ва танитиш учун олис йўлга чиққан, толмай кетаётган йўл аҳлидандир.
(Давомини ўқинг)

Сулаймон Раҳмон
СУЮК ВА БУЮК ШОИР

Рауф Парфини қачондан бошлаб таниганимни эсласам, бундан салкам эллик йил аввалги гаплар ёдимга тушади. Ўша пайтлари ҳозирги Миллий театр ўрнидаги «Ватан» кинотеатри биносининг ўнг биқинидаги торгина халта кўчада, ажойиб бир хонадонда ижарада турардим. Хонадонда куни бўйи чакаги тинмайдиган эски бир радио бўларди. Истасак-истамасак, қулоғимизга ҳар хил янгиликлар, қўшиқлар чалиниб туради. Ёшмиз, кўпинча «Ёшлик» радиостанциясини эшитамиз. Янги-янги қўшиқчилар, янги-янги шоирлар чиқади. Ҳозирги матбуот тили билан айтсак, Фахриддин Умаров билан Таваккал Қодировнинг айни юлдузли онлари эди ўша кезлар. Муҳаббат Шамаеванинг илк қўшиқларини ҳам «Ёшлик»дан эшитганим эсимда.
1964 йилнинг кузи эди. Пахта терими авжида. Ҳали у, ҳали бу хўжалик режани бажаради. Радио тинмай гоҳ у илғорни, гоҳ бу пешқадамни мақтайди, қўшиқлар ҳадя этади. «Ёшлик» шундай кунларнинг бирида пахта теримида қатнашаётган бўлажак журналистлар – дорилфунун талабалари ҳақида гап очиб қолди. Мен, бўлажак журналист, дарров қулоғимни динг қилдим. Ҳамма эшитган гапларим ҳозир эсимда йўқ. Лекин Тўлан Қўзибоев деган талаба айтиб берган бир латифа ёдимда қолган. Латифага кўра, йигит трамвай бекатида турган қизга «Яхши қиз, бу ердан қайси нўмерли трамвайлар ўтади?» дея гап отиб, шилқимлик қилмоқчи бўлади, буни пайқаган қиз «Фалон-фалон нўмерли трамвайлар ўтади, лекин сизнинг нўмерингиз ўтмайди», деб йигитни мулзам қилади. Кейин Ризвон Сафарова деган талабага сўз берилади. У Фозил Усмонов деган курсдошини ҳаяжондан энтикиб-энтикиб мақтайди. Овози зўр, бирам ширали, бирам чиройли, дейди. Бутун курс унинг қўшиқларини сел бўлиб эшитади, дейди. Айниқса, унинг «Лайло» деган қўшиғини эшитиб маза қиламиз, дейди...

(Давомини ўқинг)

Хуршид Даврон
БИР ПОРТРЕТ ТАРИХИ
(Шоир Рауф Парфи ва Дилором Исҳоқова портрети)

Бу портретнинг яратилиш жараёнига гувоҳ бўлганман.Кейинчалик бир йил давомида Юнусободдаги Рауф ака билан Дилором хонадонида яшаган пайтимда уни ҳар кун кўрардим.Ундан кейин портрет шоирнинг ТТЗ даги хонадони деворида осиғлиқ турди. Неча йиллардан буён кўришга орзуманд бу машҳур суратни кўрдиму соғинч тўла хотиралар қуршовида қолдим. Яқиндагина,Аҳмад Аъзамнинг таваллуд кунини нишонлаган даврада ўтирган Дилоромдан бу суратни сўроқлаб,портретни суратга олиб эълон қилайлик дея ўтинган эдим. Бир неча кундан кейин тасодифан рассом Шуҳрат Бобожон билан телефон орқали гаплашганимда машҳур портретни яқин кунларда суратга олиб,эълон қилишини айтган эди. Бугун эса «Адабиёт манзаралари» саҳифасида портретни кўриб,юрагим ҳаприқиб кетди.
(Давомини ўқинг)

Улуғбек Ҳамдам
ШЕЪРИЯТНИНГ БУЮК ЙЎЛЧИСИ
(Улуғ шоир Рауф Парфи ижодига бир назар)

ХХ аср ўзбек шеърияти чинданам юксак санъат ва жасорат намунасидир. Чўлпону Ойбек, Ғафур Ғулому Усмон Носир, Эркин Воҳидову Абдулла Орипов, Шавкат Рахмону Усмон Азим, Хуршид Даврону Муҳаммад Юсуф, Ҳалима Худойбердиеваю Ҳалима Аҳмедова, Зебо Мирзаеваю Хосият Рустамова ва ҳоказо яна ўнлаб мана шундай шоирлари бор адабиёт қандай қилиб елка қисиб туриши мумкин? Албатта Ҳамид Олимжону Асқад Мухторнинг ўз йўли бўлганидек, Омон Матчону Баҳром Рўзимуҳаммаднинг, Абдували Қутбиддину Азиз Саиднинг, Эшқобил Шукуру Асқар Маҳкамнинг, Фахриёру Раҳимжон Раҳматнинг ҳам ўз шеърий дунёқараши мавжуд. Улар қаердадир бир бирларига ўхшаб кетиши мумкин, лекин моҳият-эътибори билан бирови бошқасидан яққол ажралиб-фарқланиб туради. Шу маънода ҳақиқий шеърият мухлиси ўқувчи сифатида, ўзбек поэзияси тадқиқотчиси олим сифатида омадлидирлар. Ана шундай шоирлар қахкашонида тағин битта шоир борки, санъаткорлигу ҳақпарастликда, жафокашлигу фидойиликда ҳар ким ҳам у билан басма бас келолмайди. Унинг учун шоирлик ТИРИКЧИЛИК ЭМАС, ТИРИКЛИК, Борлик ва Йўқлик, Аввал ва Охирдир!

(Давомини ўқинг)

Абдулкарим Баҳриддин
РАУФ ПАРФИ: MEН КУЙИНИБ СЎЗЛАЙМАН,ХОЛОС…

ХХ аср туркий адабиётда ва хусусан ўзбек адабиётида унвони соҳир шеьрият соҳиби Рауф Парфининг ҳеч ким дахл қила олмайдиган ўз ўрни бор. Ҳақиқий шоирнинг абадий шеърияти ХХ асрнинг 70-йилларидан бугунги кунгача адабий жараённинг қоқ марказида бўлиб келди ва шундай бўлиб қолиши муқаррар. Ўзбек сўз санъатининг кейинги ярим асрини Рауф Парфи ижодисиз тасаввур этиш асло мумкин эмас.
Рауф Парфи шеъриятининг бош мавзуи – бу Инсон, Ватан, Туркистон, туркий дунёнинг воҳидлиги. Шоир бир умр ўзининг жонбахш мавзуларига содиқ, эьтиқодига собит умргузаронлик қилди. Мўмин банда эди — бевафоларга ҳам вафо қилди, фақат иймонини сотмади. У ХХ аср одамининг бехад кескин фожеъ руҳиятини муқаддас туркий тилда ифодалашга қарор этган ва муродига етган жасоратли шоирдир.

(Давомини ўқинг)

Муҳаммад Исмоил
ШЕЪРИЯТНИНГ ГАМЛЕТИ

     Ҳаётимда Рауф Парфи даври 1981 йил 20 октаябрда бошланган. Ўшанда биз, журналистика факультети талабалари Сирдарёда пахта теримида эдик.
Айни номозшом. Бироз қораяётган тип-тиниқ осмон. Уфққа бош қуяётган қип – қизил қуёш тафтсиз нур сочиб, хайрлашмоқ учун бемажол қараб турибди.
Хивчиндай яланғоч ғўзалар, рутубатли ҳаводан нам тортган. Қоронғу тушмай этакни тўлдириш илинжида, шоша – пиша пахта терар эканмиз, пешонамиздан оққан маржон – маржон тер кўзни тўлдиради, қад ростлаб, атрофга қараймиз. Негадир кун бўйи кўринмаган оппоқ тоғлар ёнгинамизда пайдо бўлган, кузак шамоллари сарғайган баргларни, ям – яшил майсалар устида у ёқдан – бу ёққа ўйнаб юрибди. Зуҳро юлдузи ҳали қуёш ботмасдан ярқираб нақ пешонанг устида намоён бўлади.
Шунда кимдир томоғини қириб, бўғиқ овоз билан қичқиради:
– Баракка Рауф Парфи кепти!
(Давомини ўқинг)

Набижон Боқий
ШЎРАЛИСОЙДАН ЧИҚҚАН КАРВОН
Шоир Рауф Парфи билан тўрт дақиқа суҳбат

– Рауф ака, Сиз яшайдиган қирқинчи хона гўё карвонсаройга ўхшайди. Эшитишимча, уйингиз ҳам карвонсаройга ўхшар экан… Айтинг-чи, бемаза қовуннинг уруғи кўп бўладими?

– Сизнинг чоп этилган (менимча) барча асарларингизни ўқиганман, ҳаммасидан қон ҳиди гупуриб туради. Мен қонни танийман, бир замонлар баъзилар бошимни ёрганларида (ҳушимдан кетишдан аввал) оғзимга қуйилган бу қон ҳидини ҳеч қачон унутолмайман. Эсласам, ҳушимдан кетавераман.
Ҳазил-мутойиба яхши-да, ҳазиллашиб савол бераётганингиздан хурсандман. 40 даражали (одатда, кучли ичкилик 40 даража бўлади; шоир ўша сабилга ишора қиляпти: – Н. Б.) рақам менга, албатта, жуда ёқади, ўзингиздан қолар гап йўқ. Мана, кўриб турибсиз, бир неча йиллардан буён “қирқ”даман. Қирқ – яхши ёш (баъзи танқидчи-мунаққидлар Рауф Парфини атайин “ёш шоир” деб рўйхатларда санаб ўтарди; шоир ўша “анъана”га кесатиқ қиляпти: – Н. Б.). Карвон, Карвонсарой калималари биз учун жуда қадимий ва чексиз тарихий-маънавий силсила, улар бизнинг хотирамизни ўйиб юборади. Бу – бафуржа гаплашадиган мавзу. Карвон – узун хотиротдир. Аммо кечаги ошнамизнинг сўзига кирсак, карвонни эшак бошқарармиш.
“Бемаза қовуннинг уруғи кўп бўлади” деган ибора чуқур тушунчали матал, албатта. Аммо унутмаслик керак, уруғи кўп, аммо мазали қовунлар ҳам бор. Тўғри, Сиз нимага шаъма қилаётганингиз тушунарли.

(Давомини ўқинг)

Раҳимжон Раҳмат
ШОИР РАУФ ПАРФИ БИЛАН СУҲБАТ

Раҳимжон Раҳмат. – Кўпинча жамият тирик шоирларни хуш кўрмайди.Ҳатто Платон ҳам утопик идеал давлатига шоирларни яқин йўлатгиси келмаган. Балки шоирларнинг ўзи Платоннинг гўзал хаёлий давлатида яшашни истамаган бўлармиди. Коммунистик режим ҳам адолатли жамият кўрмоқчи эди. Лекин бу ҳам ўз истагини амалга оширишни шоирларни отишдан,осишдан бошлади. Ахир дунёда энг адолатга ташна,эзгулик байроғини баланд кўтарган қавм шоирлар-ку! Шоирлар ҳам анойи эмас. Николай Гумилёв деган эди: « Келажакда жаҳон халқларини адолатли бошқариш шоирлар қўлига ўтади». Ҳақиқий санъат асари ўқувчиларни кескин ва қатъий икки гуруҳга ажратиб ташлайди: асарни тушунадиганлар ва  тушунмайдиганлар. Ўқувчилар орасидан чин санъат асари танлаб олган истеъдодли ,туғма аристократ зотлар пайти келиб давлатни бошқариш ишини ўз қўлларига оладилар. Ўшанда чинакам адолат қарор топади, дейди Ортега Гассет. Юкоридаги саволга қайтаман: нега жамият энг қобилиятли шоирларга кун бермайди? Шоирлар инсон қалби қаъридаги ҳақиқатни ошкор эта оладилар. Демак, ҳар бир одам ҳаётга жуда қулай мослашиб яшаётган бўлса ҳам аслида ич-ичида жамиятни ёмон кўрар экан-да. Фрейд дейдики, одамлар ноқис жамиятга аччиқма-аччиқ ақлдан озадилар.Ақлдан озишлик -нобоп жамиятга қарши энг умидсиз исён.

Рауф Парфи.- Фалончи шоирни орага қўшма , пишиб турган ошни бузади,миянг оғриб тузган фитнаю режаларингни дарров чиппакка чиқаради, дейдилар. Тўғри гап. Шоир дилидагини тилига чиқариб ўтиришларни ,йиғинларни бузиб юборади. Умуман, сиз айтган ноқис жамиятда шоир- ортиқча одам. Шоир ҳақиқатни гапирмай туролмайди. Энди шоирнинг ҳақгўйлигини улкан-улкан ёлғонлар орасида ўйлаб кўринг. Замоннинг зайлига боқ, кимнинг аравасига чиқсанг ўшанинг қўшиғини айт, дейдилар. Шоир ёлғондан, юзаки,сохта қўшиқ айтишдан қўрқади.Аниқроғи, шоирнинг ичидаги истеъдод қўрқади ёлғондан. Чунки ёлғон истеъдоднинг кушандаси .Қайси бир файласуф деган экан: « Кимки кўнгли ҳақ деб билган маънавий қадриятларга зид иш қилса, руҳий куввати кучсизланиб,истеъдоди сўнади.». Майли, ёлғонга озгина ён берай,жиндай… жиндай… дейдилар-у, аммо жиндайнинг охири вой –руҳларини ўлдириб кўядилар.Ёлғон ёзган шоирнинг руҳи ўлади. Санъат, маҳорат бой берилмайди. Санъат- ўрганиладиган,машқ билан ҳосил килинадиган нарса. Лекин руҳ ўлган бўлади. Шоир синади. Буни цинган шоирнинг ўзи ҳам билмаслиги, тўхтовсиз қулоч-қулоч шеърлар ёзавериши мумкин. Кейин билади. Ўшанда кеч бўлади. Балки кейинчалик хушёр ўкувчилар шоир шеърларининг руҳи ўлик эканлигини пайқайдилар. Ташкаридан боқсангиз цинган шоирнинг ҳамма нарсаси бор: хотин-халаж,уй-жой ва хоказолар. (Давомини ўқинг)

00127 centyabr — Rauf Parfi tavallud topgan kun

Bugun turkiy olamning ulug’ shoiri Rauf Parfi tavalludiga 69 yil to’ladi. Bir yil davomida sahifamizda Rauf akaga bag’ishlangan ko’plab maqolalar va xotiralarni,shoir ijodidan namunalar e’lon qildik. Bugun ustozning tavalludi munosabati bilan ularning ayrimlarini eslatib o’tamiz.

Ahmad A’zam
KUNDUZNING RANGI
Taassurot

«Bukun kechdi. Quyuldi oqshom….»
Xona. Derazadan notanish tun qaraydi. Tahdid bilan, ko’z uzmay tikiladi. Stoldagi chiroq qog’ozga hayron termuladi. Qilt etmay turgan devorlar sokinligida allaqanday hadik.
Soatning ko’zida Vaqt parchinlangan.
Notinch ruhda bilgisiz tuyg’ular kezinadi.
Jim. Borliq jim. Faqat ko’krakda yurakning bezovta dukuri. Darg’azab mushtoqlik.
… Ko’ngilda cho’kib yotgan So’z qalqiydi. Qog’ozga iztirob tirqiraydi:

Bo’ron, do’stim, nechun jimsan,
Nechun jimsan, Chaqmoq ukam,
Singlim Sukunatning qoshida?

So’zlar qog’ozga og’ir botadi, zalvoridan satrlar mayishib ketadi. Tuyg’ular satrlarda ko’zyoshdek siziydi. Azob! Qog’oz – og’liq, u – toza. So’z – muqaddas. Vijdon rozini qog’ozga ko’chirish, So’z bilan yuzma-yuz muloqot – azob.
(Davomini o’qing)

Bahodir Sodiqov
KO’ZLARDAGI DUNYO

Muhabbatni o’rganish bilan yaratib bo’lmaydi, uning o’zi keladi. Muhabbat nasib etgan qalb egasining vazifasi esa uni saqlab qolishdir. Muhabbatning qonuniy davomi va doimiy yo’ldoshi bo’lgan jasorat har qanday jasoratu qahramonliklardan ulug’vor hamda go’zalroq. Negaki, jasorat jasorat ilinjida qilinsa muvaffaqiyatli chiqqan chiranishdan boshqa narsa bo’lolmaydi.
Muhabbat jasorati o’zining g’amginu,sho’x, ojizu qudratli, beqaroru sokin, horg’in sifatlariga sohiblik qiladi. Kundalik ma’no doirasida jasoratning ojizligiga , g’amginligiga va sokinligi — yu xorg’inligiga ko’nikish qiyinday tuyuladi. Axir, go’zallik nimasi bilandir yangi bo’lishi kerak-ku. Yangilik go’zallikda doya va egizak ham, u go’zallikni tug’dirar ekan, qo’shilib o’zida tug’iladi. Shunga ko’ra, jasorat yangimi, demak, u go’zal hamdir.
Ana shu holatni o’zbek she’riyatining tuyg’ular rassomi Rauf Parfi ijodida ko’ramiz va undagi ovoz tasvirini tinglaymiz.
San’atga tahlil emas, qanot kerak degan gap bor. Shu gapga amal qilib, tahliliy tashnaligimizni qondirishdan biroz tiyilgan holda shoirning «Ko’zlar»iga tikilamiz. Bular osmon bilan yer, armon bilan she’r o’rtasida mualliq ko’zlardirki, ularga shoirning o’zi ham sig’a oladi! Ko’zlar — bir yurakning ikki mutanosib osmonlari, ularda dunyo qadar kenglik bor. Ko’zlar — eng mo’jaz dunyo, dunyo — eng ulkan ko’z…
(Davomini o’qing)

No»mon Rahimjonov
IYMON ASIRI
Rauf Parfi hayoti va ijodi haqida olim tatqiqoti

1

XX asr o’zbek adabiyotining yorqin namoyondalaridan Rauf Parfi O’zturk – Sir shoiri, unvoni sohir she’riyat sohibidir. Bizning bilimlarimiz bu she’riyatning zohiriy qisminigina yoritishi mumkin, chunki uni tizimlarga ayirib, aniq qoliplarga joylab bo’lmaydi. Bu – jo’n o’quvchi uchun sodda; bilimdon o’quvchi uchun – qudratli ahmol bo’la biladi.
Rauf Parfi O’zturk asli nasabi farg’onalik (Vodildan) bo’lib, 1943 yilning 27 sentyabrida Toshkent viloyati, Yangiyo’l tumani Sho’ralisoy qishlog’ida Parfi Muhammad Amin (1893-1955) va Sakina Isabek (1913-1995) oilasida dunyoga keldi. Boshlang’ich va o’rta tahlimni «Sharq yulduzi» (1-7 sinflar), Sho’ralisoy (53-maktab, 8-9-sinflar), Yangiyo’l shahridagi Alisher Navoiy (10-11 sinflar, kechki) maktablarida oldi. U mehnat faoliyatini matbuot qo’mitasining 2-son bosmaxonasida, tuman «Yangiyo’l» gazetasida boshladi. 1960-1965 yillarda Toshkent Davlat Dorilfununining (hozirgi O’zMU) jurnalistika fakul`tetida o’qidi. Jumhuriyat Kino qo’mitasida, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va sanhat nashriyotida muharrir, O’zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi targ’ibot markazida bosh muharrir, «Jahon adabiyoti» jurnalida yetakchi muharrir vazifalarida xizmat qildi.
U shoir, nosir, tarjimon sifatida elga tanildi. Shoirning oltmish yillik hayoti va qirq yildan ortiq ijodiy-ijtimoiy faoliyati jamoatchilik tarafidan munosib taqdirlandi. O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi va Turkiya Yozarlar birligining adabiy mukofotlariga sazovor bo’ldi. U Xalqaro Mahmud Qoshg’ariy, Turkiya Diyonat Vaqfi mukofotining laureatidir. Unga O’zbekiston xalq shoiri faxriy unvoni berildi (1998).
Rauf Parfi O’zturk she’riyatining asosiy mavzui – bu Vatan, Turkiston, Turk dunyosining vohidligi . XX asr turk odamining abadiy shuurini, keskin fojeh ruhiyatini muqaddas turkiy tilda ifodalashga jazm etgan va murodiga yetgan jasoratli she’riyatdir.
U adib sifatida o’zgalardan farqli o’laroq qiyin, mashaqqatli, lekin Chin shoir tajallisila ijodining boshidan to bu kunga qadar zamona zaylining achchiq shamollarida egilib bukilmadi, sinmadi (eng buyuk hikmat – Olloh qo’rquvidir). Asosiy mavzuiga sodiq, ehtiqodiga sobit yashadi. Mo’min banda — bevafolarga ham vafo qildi, faqat iymonini sotmadi. Illo, iymoni fano vodiysida ilohiy Vatan erur.
O’zbek shoirlari tomonidan unga bag’ishlangan she’rlarning o’zi bir kitob bo’ladi… Rauf Parfi O’zturk o’zbek adabiyotida mutlaqo o’ziga xos maktab aratgan shoir. O’zbek-turklarining yuksak milliy ruhiyatini o’z she’riyati orqali tanish va tanitish uchun olis yo’lga chiqqan, tolmay ketayotgan yo’l ahlidandir.
(Davomini o’qing)

Sulaymon Rahmon
SUYUK VA BUYUK SHOIR

Rauf Parfini qachondan boshlab taniganimni eslasam, bundan salkam ellik yil avvalgi gaplar yodimga tushadi. O’sha paytlari hozirgi Milliy teatr o’rnidagi «Vatan» kinoteatri binosining o’ng biqinidagi torgina xalta ko’chada, ajoyib bir xonadonda ijarada turardim. Xonadonda kuni bo’yi chakagi tinmaydigan eski bir radio bo’lardi. Istasak-istamasak, qulog’imizga har xil yangiliklar, qo’shiqlar chalinib turadi. Yoshmiz, ko’pincha «Yoshlik» radiostantsiyasini eshitamiz. Yangi-yangi qo’shiqchilar, yangi-yangi shoirlar chiqadi. Hozirgi matbuot tili bilan aytsak, Faxriddin Umarov bilan Tavakkal Qodirovning ayni yulduzli onlari edi o’sha kezlar. Muhabbat Shamaevaning ilk qo’shiqlarini ham «Yoshlik»dan eshitganim esimda.
1964 yilning kuzi edi. Paxta terimi avjida. Hali u, hali bu xo’jalik rejani bajaradi. Radio tinmay goh u ilg’orni, goh bu peshqadamni maqtaydi, qo’shiqlar hadya etadi. «Yoshlik» shunday kunlarning birida paxta terimida qatnashayotgan bo’lajak jurnalistlar – dorilfunun talabalari haqida gap ochib qoldi. Men, bo’lajak jurnalist, darrov qulog’imni ding qildim. Hamma eshitgan gaplarim hozir esimda yo’q. Lekin To’lan Qo’ziboev degan talaba aytib bergan bir latifa yodimda qolgan. Latifaga ko’ra, yigit tramvay bekatida turgan qizga «Yaxshi qiz, bu yerdan qaysi no’merli tramvaylar o’tadi?» deya gap otib, shilqimlik qilmoqchi bo’ladi, buni payqagan qiz «Falon-falon no’merli tramvaylar o’tadi, lekin sizning no’meringiz o’tmaydi», deb yigitni mulzam qiladi. Keyin Rizvon Safarova degan talabaga so’z beriladi. U Fozil Usmonov degan kursdoshini hayajondan entikib-entikib maqtaydi. Ovozi zo’r, biram shirali, biram chiroyli, deydi. Butun kurs uning qo’shiqlarini sel bo’lib eshitadi, deydi. Ayniqsa, uning «Laylo» degan qo’shig’ini eshitib maza qilamiz, deydi...

(Davomini o’qing)

Xurshid Davron
BIR PORTRET TARIXI
(Shoir Rauf Parfi va Dilorom Is’hoqova portreti)

Bu portretning yaratilish jarayoniga guvoh bo’lganman.Keyinchalik bir yil davomida Yunusoboddagi Rauf aka bilan Dilorom xonadonida yashagan paytimda uni har kun ko’rardim.Undan keyin portret shoirning TTZ dagi xonadoni devorida osig’liq turdi. Necha yillardan buyon ko’rishga orzumand bu mashhur suratni ko’rdimu sog’inch to’la xotiralar qurshovida qoldim. Yaqindagina,Ahmad A’zamning tavallud kunini nishonlagan davrada o’tirgan Diloromdan bu suratni so’roqlab,portretni suratga olib e’lon qilaylik deya o’tingan edim. Bir necha kundan keyin tasodifan rassom Shuhrat Bobojon bilan telefon orqali gaplashganimda mashhur portretni yaqin kunlarda suratga olib,e’lon qilishini aytgan edi. Bugun esa «Adabiyot manzaralari» sahifasida portretni ko’rib,yuragim hapriqib ketdi.
(Davomini o’qing)

Ulug’bek Hamdam
SHE’RIYATNING BUYUK YO’LCHISI
(Ulug’ shoir Rauf Parfi ijodiga bir nazar)

XX asr o’zbek she’riyati chindanam yuksak san’at va jasorat namunasidir. Cho’lponu Oybek, G’afur G’ulomu Usmon Nosir, Erkin Vohidovu Abdulla Oripov, Shavkat Raxmonu Usmon Azim, Xurshid Davronu Muhammad Yusuf, Halima Xudoyberdievayu Halima Ahmedova, Zebo Mirzaevayu Xosiyat Rustamova va hokazo yana o’nlab mana shunday shoirlari bor adabiyot qanday qilib yelka qisib turishi mumkin? Albatta Hamid Olimjonu Asqad Muxtorning o’z yo’li bo’lganidek, Omon Matchonu Bahrom Ro’zimuhammadning, Abduvali Qutbiddinu Aziz Saidning, Eshqobil Shukuru Asqar Mahkamning, Faxriyoru Rahimjon Rahmatning ham o’z she’riy dunyoqarashi mavjud. Ular qaerdadir bir birlariga o’xshab ketishi mumkin, lekin mohiyat-e’tibori bilan birovi boshqasidan yaqqol ajralib-farqlanib turadi. Shu ma’noda haqiqiy she’riyat muxlisi o’quvchi sifatida, o’zbek poeziyasi tadqiqotchisi olim sifatida omadlidirlar. Ana shunday shoirlar qaxkashonida tag’in bitta shoir borki, san’atkorligu haqparastlikda, jafokashligu fidoyilikda har kim ham u bilan basma bas kelolmaydi. Uning uchun shoirlik TIRIKCHILIK EMAS, TIRIKLIK, Borlik va Yo’qlik, Avval va Oxirdir!

(Davomini o’qing)

Abdulkarim Bahriddin
RAUF PARFI: MEN KUYINIB SO’ZLAYMAN,XOLOS…

XX asr turkiy adabiyotda va xususan o’zbek adabiyotida unvoni sohir she`riyat sohibi Rauf Parfining hech kim daxl qila olmaydigan o’z o’rni bor. Haqiqiy shoirning abadiy she’riyati XX asrning 70-yillaridan bugungi kungacha adabiy jarayonning qoq markazida bo’lib keldi va shunday bo’lib qolishi muqarrar. O’zbek so’z san’atining keyingi yarim asrini Rauf Parfi ijodisiz tasavvur etish aslo mumkin emas.
Rauf Parfi she’riyatining bosh mavzui – bu Inson, Vatan, Turkiston, turkiy dunyoning vohidligi. Shoir bir umr o’zining jonbaxsh mavzulariga sodiq, e`tiqodiga sobit umrguzaronlik qildi. Mo’min banda edi — bevafolarga ham vafo qildi, faqat iymonini sotmadi. U XX asr odamining bexad keskin foje’ ruhiyatini muqaddas turkiy tilda ifodalashga qaror etgan va murodiga yetgan jasoratli shoirdir.

(Davomini o’qing)

Muhammad Ismoil
SHE’RIYATNING GAMLETI

Hayotimda Rauf Parfi davri 1981 yil 20 oktayabrda boshlangan. O’shanda biz, jurnalistika fakul`teti talabalari Sirdaryoda paxta terimida edik.
Ayni nomozshom. Biroz qorayayotgan tip-tiniq osmon. Ufqqa bosh quyayotgan qip – qizil quyosh taftsiz nur sochib, xayrlashmoq uchun bemajol qarab turibdi.
Xivchinday yalang’och g’o’zalar, rutubatli havodan nam tortgan. Qorong’u tushmay etakni to’ldirish ilinjida, shosha – pisha paxta terar ekanmiz, peshonamizdan oqqan marjon – marjon ter ko’zni to’ldiradi, qad rostlab, atrofga qaraymiz. Negadir kun bo’yi ko’rinmagan oppoq tog’lar yonginamizda paydo bo’lgan, kuzak shamollari sarg’aygan barglarni, yam – yashil maysalar ustida u yoqdan – bu yoqqa o’ynab yuribdi. Zuhro yulduzi hali quyosh botmasdan yarqirab naq peshonang ustida namoyon bo’ladi.
Shunda kimdir tomog’ini qirib, bo’g’iq ovoz bilan qichqiradi:
– Barakka Rauf Parfi kepti!
(Davomini o’qing)

Nabijon Boqiy
SHO’RALISOYDAN CHIQQAN KARVON
Shoir Rauf Parfi bilan to’rt daqiqa suhbat

– Rauf aka, Siz yashaydigan qirqinchi xona go’yo karvonsaroyga o’xshaydi. Eshitishimcha, uyingiz ham karvonsaroyga o’xshar ekan… Ayting-chi, bemaza qovunning urug’i ko’p bo’ladimi?

– Sizning chop etilgan (menimcha) barcha asarlaringizni o’qiganman, hammasidan qon hidi gupurib turadi. Men qonni taniyman, bir zamonlar ba’zilar boshimni yorganlarida (hushimdan ketishdan avval) og’zimga quyilgan bu qon hidini hech qachon unutolmayman. Eslasam, hushimdan ketaveraman.
Hazil-mutoyiba yaxshi-da, hazillashib savol berayotganingizdan xursandman. 40 darajali (odatda, kuchli ichkilik 40 daraja bo’ladi; shoir o’sha sabilga ishora qilyapti: – N. B.) raqam menga, albatta, juda yoqadi, o’zingizdan qolar gap yo’q. Mana, ko’rib turibsiz, bir necha yillardan buyon “qirq”daman. Qirq – yaxshi yosh (ba’zi tanqidchi-munaqqidlar Rauf Parfini atayin “yosh shoir” deb ro’yxatlarda sanab o’tardi; shoir o’sha “an’ana”ga kesatiq qilyapti: – N. B.). Karvon, Karvonsaroy kalimalari biz uchun juda qadimiy va cheksiz tarixiy-ma’naviy silsila, ular bizning xotiramizni o’yib yuboradi. Bu – bafurja gaplashadigan mavzu. Karvon – uzun xotirotdir. Ammo kechagi oshnamizning so’ziga kirsak, karvonni eshak boshqararmish.
“Bemaza qovunning urug’i ko’p bo’ladi” degan ibora chuqur tushunchali matal, albatta. Ammo unutmaslik kerak, urug’i ko’p, ammo mazali qovunlar ham bor. To’g’ri, Siz nimaga sha’ma qilayotganingiz tushunarli.

(Davomini o’qing)

Rahimjon Rahmat
SHOIR RAUF PARFI BILAN SUHBAT

Rahimjon Rahmat. – Ko’pincha jamiyat tirik shoirlarni xush ko’rmaydi.Hatto Platon ham utopik ideal davlatiga shoirlarni yaqin yo’latgisi kelmagan. Balki shoirlarning o’zi Platonning go’zal xayoliy davlatida yashashni istamagan bo’larmidi. Kommunistik rejim ham adolatli jamiyat ko’rmoqchi edi. Lekin bu ham o’z istagini amalga oshirishni shoirlarni otishdan,osishdan boshladi. Axir dunyoda eng adolatga tashna,ezgulik bayrog’ini baland ko’targan qavm shoirlar-ku! Shoirlar ham anoyi emas. Nikolay Gumilyov degan edi: « Kelajakda jahon xalqlarini adolatli boshqarish shoirlar qo’liga o’tadi». Haqiqiy san’at asari o’quvchilarni keskin va qat’iy ikki guruhga ajratib tashlaydi: asarni tushunadiganlar va tushunmaydiganlar. O’quvchilar orasidan chin san’at asari tanlab olgan iste’dodli ,tug’ma aristokrat zotlar payti kelib davlatni boshqarish ishini o’z qo’llariga oladilar. O’shanda chinakam adolat qaror topadi, deydi Ortega Gasset. Yukoridagi savolga qaytaman: nega jamiyat eng qobiliyatli shoirlarga kun bermaydi? Shoirlar inson qalbi qa’ridagi haqiqatni oshkor eta oladilar. Demak, har bir odam hayotga juda qulay moslashib yashayotgan bo’lsa ham aslida ich-ichida jamiyatni yomon ko’rar ekan-da. Freyd deydiki, odamlar noqis jamiyatga achchiqma-achchiq aqldan ozadilar.Aqldan ozishlik -nobop jamiyatga qarshi eng umidsiz isyon.

Rauf Parfi.- Falonchi shoirni oraga qo’shma , pishib turgan oshni buzadi,miyang og’rib tuzgan fitnayu rejalaringni darrov chippakka chiqaradi, deydilar. To’g’ri gap. Shoir dilidagini tiliga chiqarib o’tirishlarni,yig’inlarni buzib yuboradi. Umuman, siz aytgan noqis jamiyatda shoir- ortiqcha odam. Shoir haqiqatni gapirmay turolmaydi. Endi shoirning haqgo’yligini ulkan-ulkan yolg’onlar orasida o’ylab ko’ring. Zamonning zayliga boq, kimning aravasiga chiqsang o’shaning qo’shig’ini ayt, deydilar. Shoir yolg’ondan, yuzaki,soxta qo’shiq aytishdan qo’rqadi.Aniqrog’i, shoirning ichidagi iste’dod qo’rqadi yolg’ondan. Chunki yolg’on iste’dodning kushandasi .Qaysi bir faylasuf degan ekan: « Kimki ko’ngli haq deb bilgan ma’naviy qadriyatlarga zid ish qilsa, ruhiy kuvvati kuchsizlanib,iste’dodi so’nadi.».Mayli, yolg’onga ozgina yon beray,jinday… jinday… deydilar-u, ammo jindayning oxiri voy –ruhlarini o’ldirib ko’yadilar.Yolg’on yozgan shoirning ruhi o’ladi. San’at, mahorat boy berilmaydi. San’at- o’rganiladigan,mashq bilan hosil kilinadigan narsa. Lekin ruh o’lgan bo’ladi. Shoir sinadi. Buni singan shoirning o’zi ham bilmasligi, to’xtovsiz quloch-quloch she’rlar yozaverishi mumkin. Keyin biladi. O’shanda kech bo’ladi. Balki keyinchalik xushyor o’kuvchilar shoir she’rlarining ruhi o’lik ekanligini payqaydilar. Tashkaridan boqsangiz singan shoirning hamma narsasi bor: xotin-xalaj,uy-joy va xokazolar. (Davomini o’qing)

001

(Tashriflar: umumiy 456, bugungi 1)

Izoh qoldiring