Abdulla Sher: O’z zamonasini svgan odam uning qahramonidir

0335 август — таниқли шоир, олим ва таржимон Абдулла Шер таваллуд топган кун

    Фалсафий моҳиятга эга шеър ҳамма вақт замонавийдир. Замонавийлик ва замонасозлик масаласига келсак, у кўпинча миллатни, жамиятни, ижтимоий тузумни чалғитадиган муаммо. Чунки замонасоз муаллиф яратган асар бир қарашда гўё замонавийдек кўринади. Чунончи, замонасоз ёзувчи-шоир замоннинг моҳиятига ҳеч қачон кириб бормайди. У буни истамайди ҳам. У ялтираб турган ҳодисани қаламга олади. Яъни замонни илгарига етаклайдиган муаммоларни эмас, балки замоннинг шу кун учун долзарб, лекин эрта ва индин учун кераксиз, ўткинчи бўлган воқеа-ҳодисаларни тасвирлайди.

ЎЗ ЗАМОНАСИНИ СЕВГАН ОДАМ
УНИНГ ҚАҲРАМОНИДИР

Шоир ва эстет Абдулла ШЕР билан суҳбат

011

Замонасозларнинг сўзларидан кеч.
Умар Хайём

042– Абдулла ака, қадимда кўпгина файласуфлар шоир-ёзувчи, кўпгина шоир-ёзувчилар файласуф бўлишган. Ҳатто Афлотун ҳам ижодини шеърдан бошлагани тарихдан маълум. Биз севиб ўқийдиган ёзувчилар Сартр ва Камю – файласуф, буюк рус файласуфи Владимир Соловёв – шоир… Бизнинг Шарқда ҳам шундай анъаналар бор: Форобий, Ибн Сино, Хайём, Навоий…

Кейинчалик жадидларимиз Фитрат, Анбар Отин, Абдулла Авлоний. Бироқ шўролар ҳукмронлиги тўлиқ ўрнатганидан сўнг бу анъана йўқолиб кетди, фалсафа марксизм-ленинизм деб аталган темир қуюшқонга айланди. Фалсафашунос-файласуфлар ундан чиқолмас, шоир-ёзувчи ва танқидчилар унга киролмас эди. Ҳозир, мана, эркинлик замони, фалсафий ижод учун ҳам, бадиий ижод учун ҳам кенг имкониятлар яратиб берилган. Уларнинг ўзаро алоқаларига монелик қиладиган тўсиқ йўқ.

Лекин, шунга қарамасдан, ҳар икки томондан бегонасираш кўзга ташланади, ҳозирги адабиётимиз фалсафадан бир мунча йироқдек тасаввур уйғотади. Шу ўртада, мана, сиз ҳам фалсафада, ҳам бадиий адабиётда мунтазам ижод қилиб келяпсиз – ҳам шоир, ҳам файласуфсиз. Шунинг учун айнан сиз билан суҳбат қилишга жазм этдим. Айтинг-чи, адабиёт билан, хусусан, шеърият билан фалсафанинг муштарак жиҳатлари ҳақида нима дейиш мумкин?

– Фалсафа билан санъат, хусусан, унинг энг йирик тури бўлмиш адабиёт асл-теги бир манбадан келиб чиққан. Бу манба асотир – миф. Асотирларда эътиқодий тасаввур, бадиий қиёфалар ва воситалар асосида инъикос эттирилган мўъжизавийлик билан йўғрилган воқеликни оламий борлиқ ва одамий борлиқ борасидаги илк тафаккур нишонларини, бошқача қилиб айтганда, дастлабки адабий диний ва фалсафий ғояларни кўрамиз. Шўролар даврида фалсафа дин ва санъатдан ажратиб олинди, санъатнинг фалсафийлиги қуруқ гапга айланди. Санъатга ташвиқот ва тарғиботнинг бир тури, асос эътибори билан маънавий ҳодиса эмас, мафкуравий ҳодиса сифатида қараш шакллантирилди. Санъатнинг мавқеини абадийликдан вақтинчалик даражага тушириш учун тинимсиз ҳаракат қилинди. Натижада санъат, хусусан, адабиёт замонлар учун эмас, балки биргина ўткинчи замон учун хизмат қила бошлади. Бу том маънодаги санъатнинг фожиаси эди.

Шу ўринда фалсафа билан адабиётни ёнма-ён қўйганда, уларнинг муштарак жиҳатлари нимада-ю, ўзига хос, фарқли томонлари нимада эканига тўхталиб ўтиш жоиз. Шундай қилганимизда фалсафанинг адабиётга, кенг маънода санъатга қараб боришини, санъатнинг эса, фалсафага қараб ҳаракат қилишини кузатамиз.

Санъат, хусусан адабиёт, реалликдан идеалликка қараб ҳаракат қилади. Фалсафа эса, идеалликдан реаллик томон йўналади. Санъат инсонга ўзидан гўзалроқ, улуғворроқ инсонни, ўз ҳаётидан гўзалроқ, улуғворроқ ҳаётни бадиий қиёфалар орқали тақдим этади, яъни идеални беради. Фалсафа эса, идеал даражасига кўтарилган буюк ҳақиқатларни излайди, уларни реалликка тушунчалар орқали татбиқ этади.

Шу жиҳатдан буюк олмон файласуфи Артур Шопенҳауэрнинг «фалсафанинг санъатга муносабати винонинг узумга муносабатига ўхшайди» дегани ва фалсафанинг илдизини санъатда кўргани бежиз эмас эди. Фалсафа, бизга кўп йиллар мобайнида тушунтиришга уриниб келганларидек, мавжуд реалликка, моддий дунёвийликка асосланган тафаккур маҳсулигини эмас, у метафизик-трансцендентал ҳодисаларни ҳам қамраб оладиган, фанлик ва дунёқарашлик даражасидан юксакроқ мақомдаги маънавий изланиш йўлидир. У трансцендентал ҳақиқатни реаллик билан боғлашга ҳаракат қилади.

Шу сабабли фалсафада ҳам санъатдагидек ғоя, тасаввур ва мажозийлик катта аҳамиятга эга. Шундай қилиб, адабиёт билан фалсафа битта асосий вазифани бажаради – инсонни юксалтиради, янгилайди, ҳилмлаштиради. Бу юксалтиришни адабиёт кўпроқ қалб орқали, фалсафа кўпроқ ақл орқали бажаради. Шу сабабли «фалсафий ақли» бўлмаган бадиий асар илдизсиз, шамол қаёқдан эсса, шу томонга қараб учиб юрадиган енгилгина мезон ипига ўхшайди.

– Бирон мағзи тўқ асарга баҳо берганда, унда илгари сурилган ғояга қараб жиддий фалсафаси бор, чуқур фалсафий мазмунга эга қабилидаги ибораларни қалаштириб ташлаймиз. Ваҳоланки, ғоя бошқа, фалсафа бошқа – улар битта тушунча эмас. Сизнингча, бадиий ижод намунасига фалсафийлик нисбасини қандай мезонлар асосида бериш мумкин?

– Гапингиз тўғри. Биз одатда бадиий асарнинг ғоявий пухталигини таъкидлаш учун «фалсафий» деган сифатни ишлатамиз. Аслида эса ғоя ҳамма ҳодисада мавжуд. Афлотуннинг «эйдос»ини эсланг, Афлотун учун ҳамма нарса-ҳодиса аввало ғоя, кейин у моддий воқелик, ғоя – трансцендентал моҳият, нарса-ҳодиса эса унинг жўн бир сояси холос. Афлотунга бутунисича қўшилиб бўлмайди, лекин унинг гапида жон бор: яратилаётган нарсанинг ғояси ундан олдин мавжуд бўлади, моҳият бирламчи, мавжудлик иккиламчи. Гарчанд экзистенциячи файласуфлар бунинг аксини исботлашга уринсалар-да, бу ўринда Афлотуннинг фикри тош босиб кетади.

Адабиётда ҳам шундай: аввал асарнинг ғояси пайдо бўлади, буни биз ғоявий ният деб атаймиз. Ана шу ғоявий ният муаллиф илгари суришни ўз олдига вазифа қилиб қўйган бир ёки бир неча ҳаттоки, агар асар йирик бўлса, ўнлаб ғояларни ўз ичига олади. Йирик асарлардаги бош сюжетдан ташқари сюжет чизиқларининг мавжудлиги аксарият ҳолларда ана шу ғояларнинг оз ёки кўплиги билан белгиланади.

Асардаги фалсафийлик эса, ана шу ғоялар ва қатор бадиий воситалар ёрдамида очиб бериладиган муалифларнинг концептуал дунёқараши билан боғлиқ. Ғоя сизни ҳаракатга чорлайди, фалсафийлик эса, тафаккур қилишга чақиради. Мен кимман ўзи? Нима учун бу дунёга келдим, бу дунёда нималар қилишим керак? Эртага қаерга бораман? Ўқувчида ана шундай саволларни туғдира олган ва улар призмаси орқали асар қаҳрамонларига ўзини қиёслаш ҳолатини уйғота билган асарнинггина жиддий фалсафаси бор дейиш мумкин.

– Биз кўпинча ҳикматларни ёки ҳикматли шеърларни фалсафий асар деймиз. Шу қараш тўғрими?

– Юзаки қараганда ҳикмат фалсафага ўхшаб кўринади. Аслида эса, ундай эмас. Ҳикмат – дидактик-авторитар табиатга эга. У бизга ҳаётдан чиқарилган муайян фалсафий хулосани ҳукм, қатъий қоида тарзида тақдим этади, бизга насиҳат қилади. Фалсафийлик эса, демократик табиатга эга: муайян воқеликни тасвирлаб, у ҳақда ўзимиз хулоса чиқаришимиз учун имкон яратиб беради, яъни ўйлашга, тафаккур қилишга чақиради. Шу сабабдан ҳам ҳақиқий фалсафаси бор бадиий асар ҳақида ўн хил, ҳатто юз хил фикр билдирилади. Навоийнинг лирик мероси, «Хамса»си, Шекспирнинг фожиалари тўғрисида ҳозиргача, фикр билдириб келишимиз бунга мисол бўла олади.

– Сиз айни пайтда илм кишисисиз, қолаверса, Миллий университетда талабаларга сабоқ бериб келгансиз. Шу маънода, фанлараро тадқиқот йўналиши, умуман, дунёни англашнинг янги бир тарзи ўлароқ майдонга чиққан синергетика масалалари билан шуғулланганингизга шубҳа йўқ. Айтинг-чи, ёзувчи учун, адабиёт учун синергетика нима беради? Нафақат синергетика, умуман, фалсафадаги назарий янгиланишларни адиблар ўқиб-ўрганиб бориши керакми? Нима учун?

– Узоқ йиллар мобайнида ҳар қандай эркинликни оёқости қилиб келган мустабид шўролар мафкураси ва унга асос бўлган марксизм-ленинизм деган маънавий қуюшқон даф бўлганидан кейин фалсафадаги барча услубларга (методлар) демократик ёндашув тикланди. Синергетиканинг юзага қалқиб чиқиши ҳам шундай ҳодисалардан бири. Лекин бизда ҳар бир янги нарсани ўта юқорига кўтариб юбориш ҳоллари кўп учрайди. Мен уни бошқа услублар қатори эътироф этаман.

Аввало шуни айтиш керакки, тартибсизликдан, хаосдан тартиблиликка ўтиш, борлиқнинг ўз-ўзини ташкиллаштириши масалалари Пригожиннинг кашфиёти эмас, уни биз бундан бир неча минг илгариги Қадимги юнон асотирлари ва фалсафасида ҳам кўрамиз. Пригожин ва унинг сафдошлари масалага фақат замонавий нуқтаи назардан ёндашиб, уни фалсафий метод даражасига олиб чиқдилар. Синергетик ёндашув дарҳақиқат шунга лойиқ методологик ҳодиса.

Ҳозирги физика илмида бир манфий фотоннинг аралашуви натижасида минг-минглаб мусбат фотонларда рўй берадиган манфийлашувини, биргина тасодифнинг бутун бошли заруриятлар занжирини парчалаб ташлаши каби ҳодисаларни метафизик ёки диалектик услуб етарли даражада тадқиқ қила олмайди. Лекин бу синергетикани ҳамма нарсага татбиқ қилиш мумкин дегани эмас.

Методларни (услубларни) одамлар яратади, одамлар яратган нарса эса, одамларга ўхшаш нисбийлик табиатига эга, ҳар хил: кенг миқёсли, нисбатан торроқ в. ҳ. Шу сабабли синергетика ёки герменевтика ҳеч қачон метафизика ёки диалектика даражасидаги қамровга эга эмас ва эга бўлолмайди ҳам.

Адабиётда синергетик ёндашувни бир тасодифий воқеа туфайли бутун бошли тақдирларнинг ўзгариб кетишида кўрамиз. Буни, айниқса, биз романтизм ва модернизм адабиётида кўп учратамиз. Энди ёзувчи-шоирларимизнинг фалсафани ўрганиш-ўрганмаслигига келсак, бизда аҳвол мақтарли эмас. Ижодкорларимизнинг 90 фоизи фалсафани яхши билмайди, уни марксизм-ленинизм ўрнатган бошқотирма, ҳеч ким тушунмайдиган назариялар йиғиндиси деб тушунади. Бунинг уч сабаби бир. Биринчиси – шўро даврида бизга фалсафа деб коммунистик мафкура ўргатилганлиги. Иккинчиси – биз юқоридан кўрсатилган адабиётларни ўқиш ва шулар доирасида фикрлаш билан чекланадиган миллатга айлантириб қўйилганимизда. Учинчиси – эринчоқлигимиз. Шу сабабли хорижий шоир-ёзувчиларнинг, асарлар тўпламларида биз фалсафий мақолаларни, эстетикага доир асарларни, фалсафий мушоҳадалар билан йўғрилган кундаликларни ва мактубларни одатда алоҳида жилдлар сифатида тақдим этилганини кўрамиз.

Бизда-чи бу борада жадидлардан сўнг (Фитрат, Авлоний, Анбар Отин) деярли ҳеч нарса йўқ. Ғафур Ғулом, Уйғун, Ҳамид Ғулом, Мирмуҳсин, Туроб Тўла, Зулфия, Миртемир ва яна ўнлаб йирик адибларимиз бир сатр ҳам фалсафий ёки эстетик мерос қолдирган эмас. Ойбек ва Шайхзоданигина онда-сонда фалсафийликка мойиллигини кўрамиз. Фақат Асқад Мухторгина иккита фалсафий-эстетик асар яратди. Бу «Уйқу қочганда» асари ва «Гўзаллик» мақоласи. Бадиий асарга фалсафий ёндашувни эса, танқидчиларимиздан фақат Озод Шарафиддинов ва Иброҳим Ғафуровдагина учратиш мумкин эди. Ваҳоланки, ҳеч ким катта адибларимизнинг қўлини фалсафий нарса ёзма деб ушлаб турган эмас.

Ҳозир мустақиллик шарофати билан ёзувчиларимиз орасида фалсафий асар ёзмаса-да, фалсафани ўрганаётганлар пайдо бўлди: Эркин Аъзам, Асад Дилмурод, Фахриёр, Абдуқаюм Йўлдош, Улуғбек Ҳамдам, Абдуҳамид Парда адабиётшунос ва танқидчиларимиздан Баҳодир Карим, Қозоқбой Йўлдош, Дилмурод Қуронов, Шуҳрат Ризаев, Абдулла Улуғовлар шулар жумласидан. Санаб ўтилган ҳамда уларга ўхшаган ижодкорлар ва танқидчи-адабиётшуносларнинг, бадиий асарлари, рисола, мақола, тақризлари бошқаларникидан теранлиги билан ажралиб туради, улар дунёни ҳар томонлама кўрадилар, уларнинг фалсафий хулосалари китобхон маънавиятини юксалтиришга хизмат қилади. Қолаверса, ёзувчи-шоир ҳам, танқидчи-адабиётшунос ҳам – китобхон. У агар экзистенциализм фалсафасини билмаса, Сартрнинг «Беҳузурлик», Камюнинг «Вабо», Канэттининг «Сўқирлик» романларини тушуниб етиши қийин ва, табиийки, улар ижодини ўргана олмайди.

– Адабиётнинг тарбиявий аҳамияти борасида баҳсли фикрлар кўп. Айтайлик, мумтоз роман – «Ўткан кунлар»да Отабек маст қилувчи ичимлик истеъмол қилади, одам ўлдиради. Лекин, адибнинг маҳорати туфайли, бу бадиий қиёфа идеал қаҳрамонга айланган. «Ромео ва Жульетта»да эса қиз ўз жонига қасд қилади. Хуллас, нафосатшунос сифатида айтинг-чи, адабиётнинг вазифаси фалсафий асосларга кўра нимадан иборат?

– Ҳаммамизга маълумки, санъат, хусусан, адабиёт кўпёқламалик билан тирик. У ўзининг асосий вазифаларидан бўлмиш инсонга тарбия беришда фалсафий-мажозий йўлни тутади. Зеро, мажоз боя айтганимиздек, санъатнинг яшаш шарти. У тасвирланган бирор воқеликни англаб етиш учун китобхонга бир эмас ўнлаб, юзлаб йўлларни таклиф этади, китобхонни ўйлашга мажбур қилади ва шу орқали уни руҳлантиради, муайян ғояга йўналтиради, фалсафий тафаккур қилишга сездирмаган ҳолда, яъни билвосита ўргатади.

Масалан, буюк рус шоири Михаил Лермонтовнинг «Уч хурмо» шеърини том маънодаги фалсафийлик билан йўғрилган асар дейишимиз мумкин. Унинг қисқача мазмуни қуйидагича: кимсасиз саҳрода бир булоқнинг атрофида уч хурмо ўсади. Йиллар ўтади, лекин ҳеч бир кимса келиб, улар соясида салқилланиб, ташналигини қондирмайди. Охир бир куни хурмолар бундай қисматдан норози бўлиб Худони ҳақиқат қилмаётганликда айблайди: наҳотки, биз ҳеч кимга фойда бермай дунёдан ўтиб кетсак, наҳотки бирор ташна инсонни қондиролмасак, бу ҳукминг адолатдан эмас, эй Тангрим! Улар шу сўзларни айтиб тугатар-тугатмас, узоқдан қум тўзони кўтарилиб, карвон кўринади. Бир зумда карвондагилар шов-шув кўтариб, хурмолар тагидан жой оладилар, булоқ сувидан ташналигини қондириб, кўзаларни тўлдирадилар. Хурмолар инсонга фойда келтирганидан хурсанд, тақдирдан рози, Тангридан миннатдор. Лекин бу хурсандчилик узоққа чўзилмайди. Кеч тушиши билан болталар ишга тушади: одамлар хурмоларни қулатиб, таналарини ғўлалаб, гулханга қалайдилар. Тонгда карвон йўлга тушганида хурмолар ўрнида бир уюм кул қолади, сал ўтмай кулни шамол тўзғитиб юборади, бундай жазирама саҳрода хурмолар соясидан бебаҳра булоқ, энди қурий бошлайди, Унинг Расулуллоҳга қилган илтижолари беҳуда кетади…

Бу шеър икки жиҳати билан фалсафийдир. Биринчидан инсоннинг тушуниб бўлмайдиган даражадаги кажлиги, худбинлиги, ҳамма нарсани ўз манфаати учун қурбон қилиши, нима бўлса ҳам – фақат менга бўлсин қабилида йўл тутиши акс эттирилган. Хўш кейинги карвонлар нима бўлади, ташналикдан қирилиб кетиши мумкин-ку! Эҳтимол, ўн йиллар ўтиб, шу ердан ўша карвонлардаги ўғиллари ёки набиралари ўтар. Унда уларнинг аҳволи нима кечади? Инсон нима учун ўзи ўтирган шохни болталаш билан шуғулланади. У қандай мавжудот ўзи? Сиз ўйлай бошлайсиз.

Иккинчи фалсафий жиҳат шундаки, шеър трансцедентал ҳақиқат мавжудлигини, илоҳий қудрат фақат эзгулик мақсадида тақдир ато этишини, ундан норози бўлиш, унга шак келтириш нотўғри эканини таъкидлайди: Худонинг шу пайтгача хурмолар ёнига одамларни йўлатмагани бежиз эмас. Сиз яна ўйлай бошлайсиз: инсон нега бунчалар манфаатпараст ва нодон? Аслида у қандай бўлиши керак?.. Ана шундай саволларни туғдирадиган ва ўйлатадиган асарни биз фалсафий асар деймиз. Шундай фалсафий асар сифатида Ойбекнинг «Кичкина ҳодиса» шеърини ҳам келтириш мумкин. Ундаги «Беҳзод бўёғи каби қанотларининг ранги майин» капалак – гўзаллик, эзгулик ва эрк рамзи. Капалак «мажҳул саҳрода» (бу шеърда у шаҳарнинг сартондаги гавжум майдони) ҳалок бўлади:

Асфальтда гул барги каби куйди қанотлар,
Кукрар бензин, ароқ ва тер, ҳаво дуд-тўзон.
Халқ дувури, елни силкиб учган пўлатлар,
Радионинг суронлари… айланар майдон!

Сайр қиламан деб ҳалокатга дучор бўлган капалак (бахтли бўламан деб бахтиқарога айланган халқ, меҳнатдан бошқа нарсани билмайдиган, «бензин, ароқ ва тер, дуд-тўзон» ичида саводли қулга, баҳайбат замон машинасининг кўзга кўринмас даражадаги кичик мурватига айланиб қолган инсон) ўз ўтмишини, бир пайтлардаги ўлкасининг гўзаллигини, улуғворлигини, мусаффолигини эслайди, эркин ҳаволарни қўмсайди, буюк тоғлару шаффоф дарёларни соғинади:

Капалакнинг хотирида жонланди бу зум
Дарёларнинг ёйдоқланган кумуш тўлқини.
Тоғларнинг қор салласидан ўчган табассум,
Чаманларда қуёш базми, нурлар ўйини…

Капалак ўша томонларга, ўша замонларга учиб кетмоқчи бўлади, лекин энди йўл йўқ, атрофини ўраб олган даҳшатли муҳит уни ютиб юборади:

Ситилганди дарддан кўзлар қора соққаси
Парвоз учун интилди у – бемажол, забун.
Моторларнинг суратидан маст куйик нафас,
Ногоҳ ютди, ҳатто ундан қолмади кукун!

Шеърдаги капалак – миқёсли образ, боя айтганимиздек, эрк, гўзаллик, эзгулик ва айни пайтда у – халқ, у – Ойбекнинг ўзи. Халқ билан Ойбекнинг фарқи шунда эдики, халқ кечмишидаги буюк ва гўзал замонларга қайта олмасди. Ойбек эса, ижодкор сифатида ҳаёлан ва фикран ўз асарларига қайта оларди.

Ҳозир ҳам фалсафий шеърлар ёзилмоқда, фақат жуда кам. Сўнгги пайтлардаги ажойиб фалсафий шеърлардан бири сифатида Иқбол Мирзонинг «Агар жаннат кўкда бўлса…» китобига кирган «Шоирнинг ёнига бориб бўлмайди» шеърини мисол қилиб келтириш мумкин.

– Абдулла ака, Алишер Навоий номидаги Миллий кутубхонада ўтказган ижодий учрашувингизда шеърият ва фалсафа хусусида фикр юритиб, замонавийлик ва замонасозлик ҳақида тўхталган эдингиз. Сизнингча, замон руҳининг миллий адабиётимизда тўкис ифода топмаётганини нима билан изоҳлаш мумкин? Шу маънода, айтинг-чи, бадиий асарда фалсафийлик билан замонавийлик ўзаро қандай алоқадорликка эга?

– Бу борада аввало шуни таъкидлаш керакки, ҳақиқий замонавий асар – доимо фалсафийлик хусусиятига эга, ҳақиқий фалсафаси бор асар эса – доимо замонавий бўлади. Боя мисол қилиб келтирилган шеърларни олайлик. «Уч хурмо»даги фалсафий муаммо – инсон қандай жонзот ўзи, нега бунча худбин, нега ўзини англаб етмайди, нега ўйланишга эринади деган саволлар ҳозир ҳам муҳим.

Ўзларига яхшилик қилганларга нисбатан манфаат юзасидан ёмонлик қилиш, келажак авлодлар ҳаёти ҳақида қайғуриш ўрнига худбинларга «ўзим бўлай» қабилида яшаётган миллионлаб одамларнинг қилмишлари ҳозир ҳам бизни ҳайратга солади, қалбимизда афсус-адомат ҳиссини уйғотади. Мана бир мисол: сўнгги пайтларда, қишлоқ жойлардаги катта-катта ариқлар, зовурлар ва анҳорларда, электр токи билан «балиқчилик» қилиш кенг ёйилган. Маълумки, электр токи доирасига тушган муайян масофадаги сув хавзасида фақат катта балиқлар эмас, кичик балиқлар ҳам, увилдириқлар ҳам, бошқа минглаб сув жонворлари қирилиб кетади. Одамлар эса, беш-тўртта бўлиб олиб, «ов»ни қовуриб, икки-уч шиша ароқ билан «гурунг» қилишади. Бу ерда гап барконерлар ҳақида эмас, Ватан, миллий бойликлар, инсоф, диёнат нималигини эслашни ҳам истамайдиган аҳолининг муайян қисми тўғрисида кетмоқда.

Хўш, айтинг-чи, уларнинг кимсасиз, сувсиз саҳрода ўзларига сув ва соя берган хурмоларни кесиб, ёққан «Уч хурмо»даги одамлардан нима фарқи бор? Ойбекнинг «Кичкина ҳодиса»сида эса, абадий ва доимо долзарб бўлган эркинлик фалсафаси илгари сурилган. Кўриниб турибдики, фалсафий моҳиятга эга шеър ҳамма вақт замонавийдир.

Замонавийлик ва замонасозлик масаласига келсак, у кўпинча миллатни, жамиятни, ижтимоий тузумни чалғитадиган муаммо. Чунки замонасоз муаллиф яратган асар бир қарашда гўё замонавийдек кўринади. Чунончи, замонасоз ёзувчи-шоир замоннинг моҳиятига ҳеч қачон кириб бормайди. У буни истамайди ҳам. У ялтираб турган ҳодисани қаламга олади. Яъни замонни илгарига етаклайдиган муаммоларни эмас, балки замоннинг шу кун учун долзарб, лекин эрта ва индин учун кераксиз, ўткинчи бўлган воқеа-ҳодисаларни тасвирлайди.

Замон (жамият, ижтимоий тузум) эса, кўпинча бу сохта пулни олтиндек қабул қилади ва, аксинча, унга ҳақиқий ёрдам қўлини чўзган муаллифни, у мени ёмонлаяпти, камчилигим билан шуғулланяпти деб ҳисоблайди. Натижада замонни жон дилидан севган, унинг манфаатларини ўз манфаатларидан устун қўйган шахс бир четда қолиб, замонни ҳеч қачон севмаган, ўз манфаати йўлида уни қурбон қилиб, мадҳиябозлик билан шуғулланганлар жамиятнинг имтиёзларидан фойдаланади.

Айтилганидек, замонасоз шоир-ёзувчи сигирни тулум билан алдаб унинг ийиндисини ўзи соғиб оладиган одамдир. Бундай шоир-ёзувчиларни мен шўролар даврида кўп кўрганман. Яқинда ўшандай одамлар ҳақида «ўтмишдан сабоқ» тарзида шеър ҳам ёздим. Мана ўша Замонасоз шоир дангир дунгурий, унинг шогирди жангур жунгурий ва алданган замон ҳақида ривоят ёҳуд ўтмишдаги сабоқ деган шеър:

Учрашдилар шоир Дангур Дунгурий
Ва шогирди унинг Жангур Жунгурий.
Устоз деди: «Замонага диққат қил,
Уни тарғил говмиш сигир дея бил.

Елинига ёпишгин-у канадек,
Ийиндини сўриб олган танадек.
Сўнг бўғзингни мойлаб-мойлаб қийқиргин,
Ёлғонингни йиллаб-ойлаб қийқиргин.

Дегин доим: «Сен гўзалсан, хушқомат!» –
Сира тинмай қилавергин хушомад.
Нуқсонини унинг зинҳор айтма ҳеч,
Қўй деса гар Навоий ҳам, қайтма ҳеч!

Сен замонни ҳар қадамда алдагин,
Эсдан чиқар ҳақиқатнинг калтагин.
Замон нима? Айтганимдек, бир мол-да,
Керагини, алдаб, ундан сен ол-да!

Мукофотми ё унвонми, бойликми,
Уй, мансабми ёки фахрий ойликми, –
Олиб-олиб охир чарчат бир куни,
Сўнг юз бургин: «Танимайман, – деб уни!»

Шундай деди устоз Дангур Дунгурий,
Қойил қолди тинглаб Жангур Жунгурий.
Ишга тушди: «Ватан!» у «Эрк!», «Бурч!» у «Бурд!»
Қийқириққа тўлиб кетди қўҳна юрт.

Дангур-дунгур жангур-жунгур бошланди,
Қўл тегмаган жойлар ҳатто қашланди.
Ҳаммаёқни босди карнай, ноғора,
Бахтли эди бундан замон бечора.

Лекин тарих кўрсатмади эҳтиром:
«Ноғоралар замони» деб берди ном.
Алданганин билганда у, кеч эди:
Салла эмас, энди калта печ эди.

Шундай қилиб, шоир Дангур Дунгурий
Ва шогирди унинг Жангур Жунгурий
Осонгина битирдилар ишини,
Суғуришиб девордан ўз ғиштини,

Тўлдирдилар қўнжи билан қўйнини,
Эгилтириб замонанинг бўйнини.

Замонавий шоир, шундай қилиб, кўпинча изтиробда яшайди, замонасозлар эса, фаровон кун кечиради, лекин замонавий асар узоқ йиллар, асрлар мобайнида миллатни, инсониятни эзгуликка, гўзалликка ва ҳақиҳатга чақириб яшайди.

Замонасоз асар эса, боя айтганимиздек, замоннинг бир ёки бир неча йиллик муаммосини кўтариб чиқиб, ўша муаммо ўлиши билан – ўша вақтнинг ўзида ўлади. Барча буюк шоир-ёзувчилар том маънодаги замонавий шахс бўлганлар, шунинг учун улар ҳозир ҳам замонавий бўлиб қолмоқдалар. Масалан, ҳазрати Навоий «Бадое ул-васат»нинг 68-ғазалида шундай деб ёзади:

Тут гадолиғни, Навоий, муғтанам,
Шоҳлар оллида бош индурма кўп.

Навоий инсон эркин туғилган, ҳар бир инсон Худонинг халифаси, у ўз қавмдоши – подшо олдида эгилиб-букилиши шарт эмаслиги, ҳар бир киши фақрлик – эркинликнинг («гадолик» сўзи шу маънода келяпти) қадрига етиши лозимлигини таъкидлайди. Ўн бешинчи асрда инсонлар аро тенгликни, шахснинг ғурурини, инсонпарварликни куйлаш осон кечганми? Бунинг устига, шоҳнинг дўсти шоҳга таъзим қилаверманглар деб турса! Султон Ҳусайн Бойқаро қулоғига пичирловчилар топилмаган дейсизми?! Бу ботиний ва зоҳирий эркинлик фалсафаси ҳамма замонлар учун долзарбдир. Ёки «Ғаройиб ус-сиғар»нинг 120-ғазалидаги мана бу байтга эътибор беринг:

Шоҳу тожу ҳилъатеким мен томоша қилғали
Ўзбагим бошида қалпоқ, эгнида ширдоғи бас.

Қаранг, Навоий ўз миллати вакилини шу қадар севадики, унинг учун тўн кийган ўзбек заррин либос кийган шоҳлардан, унинг дўпписи тожлардан улуғ! Қаранг, миллий ифтихор туйғуси, миллий ғурур қандай гўзал ва улуғвор акс эттирилган.

Лекин бу ўринда яна бир нарсани эсдан чиқармаслик у пайтда муҳим. Халқ иккига бўлинган – ўзбеклар ва туркийлар. Ўзбеклар Шайбонийхон бошчилигида бирин-кетин темурийлар тасарруфидаги туркийларнинг шаҳарларини босиб олаётган ва навбатда Хуросон тахтини, унинг пойтахти Ҳиротни эгаллашга тайёргарлик кўраётган пайтда бундай байтни айтиш осон эдими? Ҳусайн Бойқаронинг дўсти салтанат душманларини мақтамаяптими? Султонга шундай деб тушунтиришлар бўлмаган дейсизми?

Бироқ Навоий даҳоси ўзбек бир миллат эканини кўра билди, замоннинг энг долзарб муаммосини доҳиёна сатрларда ечишга уринди. Бу байт ҳозир ҳам бизда ўзбекни шарафлайдиган дурдона сифатида бугунги минг хил қийқириқлардан баланд туради, қалбимизда ўзбек бўлганимиздан ғурурланиш ҳиссини уйғотади.

Шундай қилиб, замонавий асар қайси замонда яратилганидан қатъи назар, барча замонлар учун намунавий бўлиб қолаверади. Бунда тарихийлик тушунчаси фақат жанр маъносидагина қўлланиши мумкин. Яъни, «Уруш ва тинчлик», «Горио ота», «Ўткан кунлар», «Навоий» романлари том маънодаги замонавий асарлардир. Замонасоз асарлар эса ҳозир унутилиб кетган.

Шўролар даврида А. Фадеевнинг «Қора металлургия», Ф. Гладковнинг «Цемент», Саид Назарнинг «Яшил бойлик» сингари романлари яратилди ва улар ўша даврда мақтовларга сазовор бўлди. Ҳозир уларни ким эслайди? Ким? Гап шундаки, замонасоз асар сунъийлик, шиширилган туйғулар, қийқириқ-ҳайқириылар билан ўзини замонавий қилиб кўрсатади, яъни замонни алдайди. Уларни ўқиганингизда кўнглинг айниб кетади.

Айниқса, Ватанга бағишланган «долзарб шеърлар»даги сунъий қийқириқлар даҳшатли, улар Ватан мавзуидан, муқаддас мавзудан кишининг, кўнглини қолдиради. Уларни ўқиганимда сохталик, ясама муҳаббат мени жонажон Ўзбекистонимдан бегоналаштира бошлайди. Шунда мен дарҳол Ҳамид Олимжон, Ойбек ва Абдулла Ориповнинг «Ўзбекистон» деб номланган том маънодаги замонавий шеърларини қайта ўқишга киришаман ва Ватанга бўлган муҳаббатим яна жонланади, қалбимни фахр-ифтихор ҳисси, меҳр-муҳаббат туйғуси чулғаб олади.

Бироқ, минг афсуски, ҳақиқий замонавий асарлар, уларнинг муаллифлари кўп ҳолларда қораланадилар, асл адиб ва шоирлар яккалаб қўйилади. Қийқириқчилар, бақириб-чақирувчилар раҳматномалар, унвонлар олади! Шўролар даври рус шеъриятидаги Борис Постернак, Анна Ахматова, Марина Цветаева каби буюклар доимо танбеҳ ва таъқиб остида яшадилар. Бизга замондош Евгений Евтушенко-чи? Ўзимизда-чи? Ҳақиқий замонавий шоирлар Рауф Парфи ва Александр Файнберглар четга чиқариб қўйилган эди. Уларнинг улкан истеъдоди фақат мустақиллик давридагина эътироф этилди, уларга Ўзбекистон халқ шоири унвони берилди.

– Замонавийлик ва замонасозлик ҳақидаги фикрларингиз яна бир муҳим масалага тегиб кетади. Бу замонавий қаҳрамон муаммоси. Ҳозирги пайтда замонамизнинг қаҳрамони қандай бўлиши керак, у аввалги, шўролар давридаги «замонавий қаҳрамон»дан нимаси билан фарқ қилиши лозим. Шу ҳақда ҳам тўхталсангиз.

– Дарҳақиқат, буни аввалги саволингизнинг давоми десак ҳам бўлади. Замонавий қаҳрамон масаласи ҳамма даврларда ҳам муҳим бўлиб келган. Лекин унинг ечими ҳамма вақт ҳам объектив, масаланинг моҳиятидан келиб чиқиб ҳал этилмаган.

Айниқса шўролар давридаги замонавий қаҳрамонлар бу борада жуда «шўри қуриган»: илғор ишчи, илғор колхозчи в. ҳ. к. «илғор»лар қаҳрамон қилиб олинган ҳақиқий маънавий юксак кишиларга эга кўпинча қаҳрамо сифатида қаралмаган ёки қаҳрамон қилибниб олинса ҳам, жамият томонидан эътироф этилмаса-да. Қаҳрамоннинг маънавий олами, жамиятдаги ижтимоий-маънавий мавқеи масалалари деярли эътибордан четда қоларди: у моддий бойлик ишлаб чиқарувчи сифатида тасвирланар ва, энг ёмони, ҳаётий талаблар, ҳақиқат бир томонда қолиб, комунистик мафкура биринчи ўринга чиқарди.

У қаҳрамон мафкуранинг қулига айлантириб қўйиларди. Баъзан бу кулгили ҳолатга айланиб кетарди ва муайян бадиий қиёфа замонавий қаҳрамонга пародия тарзида намоён бўларди. Масалан, таниқли драматург Шароф Бошбеков, қўшни турган пайтларимизда, бир куни шундай деб қолди: «Абдулла ака, мен янги пиеса ёзмоқчиман. Биласизми, бош қаҳрамон қилиб кимни олмоқчиман? «Шарбат» ташувчи машина ҳайдовчисини. Ҳатто унга Социолистик Меҳнат Қаҳрамони унвони ҳам «олиб бермоқчиман»». Роса кулишдик.

Тасаввур қилинг: эски ҳожатхоналардаги нажасни пахта далаларига олиб чиқиб тўкувчи – замонавий қаҳрамон, асарнинг бош қаҳрамони! Шароф у пьесани ёздими – йўқми, билмайман, лекин шу ғоянинг ўзи шўро даври адабий қаҳрамони бачканалашиб кетганидан далолат эди. Тўғри, замонавий қаҳрамон қиёфаси маънавий юксаклик билан йўғрилган асарлар ҳам ёзилган. Лекин уларга эътибор берилмас, жамият мафкураси уни кўрмаганга олиб, ёнидан ўтиб кетарди.

Масалан, Ҳусниддин Шариповнинг «Сотволдидан салом» достони ана шундай баланд асарлардан эди. Асар қаҳрамони Сотволди ўз халқи, ўз ерини севган, ўз манфаатларини жамият манфаатларига бўйсундира олган, раҳбарларга «ёқинқирамайдиган» ҳалол, ростгўй, талабчан инсон.

У замондан бир ерда тепинаверишни эмас, олға юришни талаб қиладиган инсон. Ҳусниддин Шарипов унда мафкуравий мадҳиябозликни эмас, санъаткорликни, ёлғончиликни эмас, ростгўйликни, ҳалолликни биринчи ўринга қўяди. Шунинг учун «Сотволдидан салом» ҳозир замонавий асар сифатида диққатга сазовор. Лекин унинг муаллифи Шўролар давридаги унвону мукофотлар улашувида «эсдан чиқиб қолди». Ҳусниддин Шарипов мустақиллик давридагина чинаккамига қадрланди.

Ҳозир адабиётимиз ва санъатимиз олдига энг долзарб масала менимча ана шу замонавий қаҳрамон масаласи. Бу масала биринчи бўлиб бундан бир неча йил муқаддам Республика Призиденти томонидан ўртага ташланган эди.

Лекин долзарб ташаббус, афсуски, қўллаб қувватланмади, танқидчи-адабиётшуносларимиз ҳам, файласуф-эстетикларимиз ҳам бирор бир жўяли гап айтгани йўқ, ҳатто унга жиддийроқ эътибор ҳам бермадик. Шунинг оқибатида ҳозир дўконларимиз пештахталарида эски мезонлар билан ўлчанган замонавий қаҳрамон қиёфалари кўп учрайди. Хўш, ҳозирги замонавий қаҳрамон, шўролар даври қаҳрамонида нимаси билан фарқ қилади? Фақат ўзгача мафкура биланми? Йўқ. Юксак маънавият билан. Масалан, икки фермер-деҳқонни олайлик. Биринчиси ўзига берилган ернинг «ийиғини чиқариб» эксплуатация қилади. Уни ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, асраб-авайлаш масалалар қизиқтирмайди. Унинг учун шартномавий режани юз эллик фойиз қилиб бажариш, кўпроқ даромад ва кўпроқ обрў олиш муҳим.

Моҳиятан у қаҳрамон эмас, худбин. Иккинчи фермер, эса ерни Ватаннинг бир парчаси, аждодлар қолдирган ва ўзи авлодларга қолдириши керак бўлган муқаддас мерос деб билади. Унинг учун ерни авайлаш, ернинг мелеоратив ҳолатини яхшилаш, тупроқни эрозиядан асраш биринчи ўринда туради. Натижада у шартномавий режани ошириб бажаролмайди, катта даромад ҳам, катта обрў эътиборга ҳам эриша олмайди. Хўш, уларнинг қайси бири биз учун замонавий қаҳрамон? Менимча, биринчи фермерни қаҳрамон қилиб олиш шўролар даврининг, иккинчи фермерни замон қаҳрамони сифатида тасвирлаш эса, ҳозирги давримизнинг мезони.

Гап шундаки, биринчи фермер масалага чуқур қарамайдиган кўпчилик ҳокимларимизга ёқади, уни «кўтар-кўтар» қилишади. Чунки «Бажар! Бажар!» шиори остида ишлайди, юкасак маънавиятга асосоланган стратегик самарани эмас, вақтинчалик моддий муваффақиятни биринчи ўринга қўяди. Иккинчи фермер эса, режани у қадар ошириб бажармаган бўлса-да, Ватанни авлодларга бут қолдиришни олий мақсад деб билади, келажак авлод, миллат, умуман инсоният олдидаги бурчини бажаради. Иккинчи фермер учун юксак маънавият – том маънодаги енгилмас куч. У вақтинчалик камситишларга, эътиборсизликларга, моддий қийинчиликларга чидайди ва маънан ғалаба қозинади. Биринчи фермер замонни эмас, замон қиёфасида ўз ҳамён ва обрўсини севади, иккинчи фермер эса, ўз замонини жон-дилдан севади, уни яхшилаш учун бутун кучини сарафлайди.

Президентимиз томонидан адабиётда замонавий қаҳрамон яратиш масаласи ўртага ташланганида, айнан ана шу иккинчи фермерга ўхшаган инсонлар қиёфаси назарда тутилган деб ўйлайман. Камина замонавий қаҳрамон борасидаги фикрларимни шеърий йўлда ҳам баён қилганман. Мана, ўша «Қаҳрамон» деб аталадиган шеър:

Замон билан қўрқмай курашди
Нафратланиб худпарастликдан
Ва замондан бир баҳя ошди
Кўтарилиб умумпастликдан.

Бу ғурурми, кибрми – нима?
Йўқ, оқимни этмади инкор!
Фақат бўлди хасмас, бир кема –
Бўронларни чорлаб шиддаткор.

Майли, кимдир айтгандек «жўшди»:
Қуёш кулсин, синсин жинчироқ!
Ўз қонини замонга қўшди, –
Бўлсин дея замон рангинроқ.

Шундай ўтаб ҳаёт жангини,
Сўнг ўзига разм солди у –
Ва баногоҳ замон рангини
Юрагида кўриб қолди у.

Хуллас, замонавий қаҳрамон шундай шахски, у замондан ташқарига чиқиб кетмайди, балки замон ичида туриб, замон деворидан ташқи оламга – келажакка қарай олади. Ана шу мезон асосида тасвирланган қаҳрамонгина эстетик идеалга айланиши мумкин.

– «Шеъриятнинг олифта камзули» (Аcқад Мухтор ибораси) – сонетнинг назарий масалаларига бағишланган мақолангиз илиқ кутиб олинди. Қолаверса, ўйноқи, эҳтиросли сонетлар туркумини ҳам ўқувчилар эътиборига ҳавола қилдингиз.

Яқин фурсатларда ижодий лабораториянгиз ҳақида алоҳида суҳбат қуриш нияти кўнгилда бор. Аммо ҳозир, айни пайтда, мавзумиздан четламаган ҳолда яна бир савол бермоқчиман. Шу… шаклий изланишларда меъёр (норма) бўлиши керакми-йўқми? Тил халқники, адабиёт халқники, аммо қоғоз ва қалам олиб, нуқул японча, испанча, русча шаклларда ўзининг гапини ёзадиганлар кўпайиб қолди-ёв… Сезгандирсиз, гапимиз фалсафанинг кўҳна мумамоларидан бири – шакл ва мазмун масаласига тақалмоқда…
– Ҳар бир адабиётда шаклий изланишлар доимо бўлиб келган.

Умуман, адабиёт шаклий ўзгаришларсиз, хусусан, жанрий изланишларсиз равнаққа томон тараққий қилмайди, Аксинча, таназзулга қараб боради. Буюк Чўлпон асримиз бошида адабиётимизда шаклий изланишлар бўлмаётганига норозилик билдириб, ўта дадиллик билан: «Навоий, Лутфий, Бойқаро, Машраб, Умархон, Фазлий, Фурқат, Муқимийларни ўқиймен: бир хил, бир хил, бир хил! Кўнгил бошқа нарса – янгилик қидирадир… » деганида айнан ана шу шаклий ўзгаришларни назарда тутган эди.

Бу шаклий-жанрий ўзгаришлар тез орада пайдо бўлди: роман, қисса, ҳикоя, драма. Зеро, ўзбек адабиёти шаклий ўзгаришларсиз – ғазалу маснавий билим жаҳон адабиётида орқада қолиб кетган эди. Шунга кўра, айтиш мумкинки, шаклни, жанрни миллий ва ҳорижийга ажратиш ноўрин. Мана, ҳозирам биз ёзаётган шеър ва достонлардаги тўрт сатрли бандлар – асосан Ғарбдан келган стансларнинг айнан ўзи, бу шакл ўзбек халқ шеъриятидаги тўртлик-бандлардан оҳанг жиҳатидан ҳам, қофияланиш жиҳатидан ҳам фарқ қилади. Ҳамма гап ўша «хорижий» шаклнинг мавжуд қонун-қоидаларига амал қилган ҳолда, меъёрига етказиб қўллай билишда.

Масалан, япон ҳайкуларини инглиз, испан, америка адабиётида ҳам учратиш мумкин. Ўзимизда ҳам ҳайкулар бор. Лекин улар қўпинча қофиясиз ҳижолари тенг уч сатр тарзида ёзиляпти. Ваҳоланки, ҳақиқий сонет 154 ҳижодан иорат бўлганидек, ҳайку ҳам ўн етти ҳижодан иборат: 5-7-5. Ҳар қандай шакл мазмунни ифодалайди, лекин шакл бирламчилик хусусиятни доимо ўзида сақлаб қолади: шакл мазмунга солинмайди, мазмун шаклга солинади.

Масалан, Ойбекнинг «Навоий» романи учун йиққан дастлабки мазмун – материалнинг шаклга сиққанинигина биз роман деб атаймиз. «Хорижий шакллар» масаласига келсак, аслида бундай муаммонинг ўзи йўқ. Фақат муаллифнинг уқувсизлиги, ўзи қўллаётган жанрни яхши билмаслиги муаммо, холос.

Мен ҳам, кўпчилик шоирларимиз қатори, шаклий изланишга уринаман: буни биринчи, бўлиб 70-йилларда устоз Иззат Султон таъкидлаб ўтган эди. Камина сонет ва ҳайкудан ташқари, секстина (олтилик), октава (саккизлик) шаклларида ҳам анча-мунча сатрлар ёзганман. Секстина нисбатан содда ва осон, аммо октава сонетга ўхшаш мураккаб, қийин шакл, сонетда саккиз сатрга икки қофия шарт бўлса, бунда олти қаторга иккита қофия ишлатиш керак. Дастлаб, Байроннинг «Дон Жуан» шеърий романни таржима қилишни бошлаган пайтимда, 1975 йили, таржима таъсирида «Октавалар», «Хотира қўшиғи» каби шеърларимни октавада ёзганман.

Кейинчалик, 2008 йили «Севилмаган менинг севгилим» деган каттагина достонимни октавада ёздим. Бирор таъна эшитмадим, аксинча, кимни кўрсам, мени достон билан табриклаб, зўр шакл топибсиз, деди холос. Шунинг учун шаклий изланишларни мен қўллаб-қувватлайман. Фақат боя айтганимдек, осонгина ўн тўрт қаторни «қотириб» ташлаб, уни сонет дейиш, уч сатрли шеър ёзиб, уни ҳайку дейиш бошқа масала: хорижий шакл ҳам худди биз ҳозир кийиб юрган, ўзимизники қилиб олганимиз оврўпача костюмга ўхшайди – лойиғини кийиш керак холос.

Беҳзод ҚОБУЛОВ суҳбатлашди

Манба: Шоир Беҳзод Фазлиддин веб-саҳифаси 

Пастдаги суратда: (чапдан ўнгга): Тилак Жўра,Сулаймон Раҳмон ва Абдулла Шер

08

O’Z ZAMONASINI SEVGAN ODAM
UNING QAHRAMONIDIR

Shoir va faylasuf  olim  Abdulla Sher  bilan suhbat

011

Zamonasozlarning so’zlaridan kech.
Umar Xayyom

– Abdulla aka, qadimda ko’pgina faylasuflar shoir-yozuvchi, ko’pgina shoir-yozuvchilar faylasuf bo’lishgan. Hatto Aflotun ham ijodini she’rdan boshlagani tarixdan ma’lum. Biz sevib o’qiydigan yozuvchilar Sartr va Kamyu – faylasuf, buyuk rus faylasufi Vladimir Solovyov – shoir… Bizning Sharqda ham shunday an’analar bor: Forobiy, Ibn Sino, Xayyom, Navoiy…

Keyinchalik jadidlarimiz Fitrat, Anbar Otin, Abdulla Avloniy. Biroq sho’rolar hukmronligi to’liq o’rnatganidan so’ng bu an’ana yo’qolib ketdi, falsafa marksizm-leninizm deb atalgan temir quyushqonga aylandi. Falsafashunos-faylasuflar undan chiqolmas, shoir-yozuvchi va tanqidchilar unga kirolmas edi. Hozir, mana, erkinlik zamoni, falsafiy ijod uchun ham, badiiy ijod uchun ham keng imkoniyatlar yaratib berilgan. Ularning o’zaro aloqalariga monelik qiladigan to’siq yo’q.

Lekin, shunga qaramasdan, har ikki tomondan begonasirash ko’zga tashlanadi, hozirgi adabiyotimiz falsafadan bir muncha yiroqdek tasavvur uyg’otadi. Shu o’rtada, mana, siz ham falsafada, ham badiiy adabiyotda muntazam ijod qilib kelyapsiz – ham shoir, ham faylasufsiz. Shuning uchun aynan siz bilan suhbat qilishga jazm etdim. Ayting-chi, adabiyot bilan, xususan, she’riyat bilan falsafaning mushtarak jihatlari haqida nima deyish mumkin?

– Falsafa bilan san’at, xususan, uning eng yirik turi bo’lmish adabiyot asl-tegi bir manbadan kelib chiqqan. Bu manba asotir – mif. Asotirlarda e’tiqodiy tasavvur, badiiy qiyofalar va vositalar asosida in’ikos ettirilgan mo»jizaviylik bilan yo’g’rilgan voqelikni olamiy borliq va odamiy borliq borasidagi ilk tafakkur nishonlarini, boshqacha qilib aytganda, dastlabki adabiy diniy va falsafiy g’oyalarni ko’ramiz. Sho’rolar davrida falsafa din va san’atdan ajratib olindi, san’atning falsafiyligi quruq gapga aylandi. San’atga tashviqot va targ’ibotning bir turi, asos e’tibori bilan ma’naviy hodisa emas, mafkuraviy hodisa sifatida qarash shakllantirildi. San’atning mavqeini abadiylikdan vaqtinchalik darajaga tushirish uchun tinimsiz harakat qilindi. Natijada san’at, xususan, adabiyot zamonlar uchun emas, balki birgina o’tkinchi zamon uchun xizmat qila boshladi. Bu tom ma’nodagi san’atning fojiasi edi.

Shu o’rinda falsafa bilan adabiyotni yonma-yon qo’yganda, ularning mushtarak jihatlari nimada-yu, o’ziga xos, farqli tomonlari nimada ekaniga to’xtalib o’tish joiz.
Shunday qilganimizda falsafaning adabiyotga, keng ma’noda san’atga qarab borishini, san’atning esa, falsafaga qarab harakat qilishini kuzatamiz.

San’at, xususan adabiyot, reallikdan ideallikka qarab harakat qiladi. Falsafa esa, ideallikdan reallik tomon yo’naladi. San’at insonga o’zidan go’zalroq, ulug’vorroq insonni, o’z hayotidan go’zalroq, ulug’vorroq hayotni badiiy qiyofalar orqali taqdim etadi, ya’ni idealni beradi. Falsafa esa, ideal darajasiga ko’tarilgan buyuk haqiqatlarni izlaydi, ularni reallikka tushunchalar orqali tatbiq etadi.

Shu jihatdan buyuk olmon faylasufi Artur Shopenhauerning «falsafaning san’atga munosabati vinoning uzumga munosabatiga o’xshaydi» degani va falsafaning ildizini san’atda ko’rgani bejiz emas edi. Falsafa, bizga ko’p yillar mobaynida tushuntirishga urinib kelganlaridek, mavjud reallikka, moddiy dunyoviylikka asoslangan tafakkur mahsuligini emas, u metafizik-transtsendental hodisalarni ham qamrab oladigan, fanlik va dunyoqarashlik darajasidan yuksakroq maqomdagi ma’naviy izlanish yo’lidir. U transtsendental haqiqatni reallik bilan bog’lashga harakat qiladi.

Shu sababli falsafada ham san’atdagidek g’oya, tasavvur va majoziylik katta ahamiyatga ega. Shunday qilib, adabiyot bilan falsafa bitta asosiy vazifani bajaradi – insonni yuksaltiradi, yangilaydi, hilmlashtiradi. Bu yuksaltirishni adabiyot ko’proq qalb orqali, falsafa ko’proq aql orqali bajaradi. Shu sababli «falsafiy aqli» bo’lmagan badiiy asar ildizsiz, shamol qayoqdan essa, shu tomonga qarab uchib yuradigan yengilgina mezon ipiga o’xshaydi.

– Biron mag’zi to’q asarga baho berganda, unda ilgari surilgan g’oyaga qarab jiddiy falsafasi bor, chuqur falsafiy mazmunga ega qabilidagi iboralarni qalashtirib tashlaymiz. Vaholanki, g’oya boshqa, falsafa boshqa – ular bitta tushuncha emas. Sizningcha, badiiy ijod namunasiga falsafiylik nisbasini qanday mezonlar asosida berish mumkin?

– Gapingiz to’g’ri. Biz odatda badiiy asarning g’oyaviy puxtaligini ta’kidlash uchun «falsafiy» degan sifatni ishlatamiz. Aslida esa g’oya hamma hodisada mavjud. Aflotunning «eydos»ini eslang, Aflotun uchun hamma narsa-hodisa avvalo g’oya, keyin u moddiy voqelik, g’oya – transtsendental mohiyat, narsa-hodisa esa uning jo’n bir soyasi xolos. Aflotunga butunisicha qo’shilib bo’lmaydi, lekin uning gapida jon bor: yaratilayotgan narsaning g’oyasi undan oldin mavjud bo’ladi, mohiyat birlamchi, mavjudlik ikkilamchi. Garchand ekzistentsiyachi faylasuflar buning aksini isbotlashga urinsalar-da, bu o’rinda Aflotunning fikri tosh bosib ketadi.

Adabiyotda ham shunday: avval asarning g’oyasi paydo bo’ladi, buni biz g’oyaviy niyat deb ataymiz. Ana shu g’oyaviy niyat muallif ilgari surishni o’z oldiga vazifa qilibqo’ygan bir yoki bir necha hattoki, agar asar yirik bo’lsa, o’nlab g’oyalarni o’z ichiga oladi. Yirik asarlardagi bosh syujetdan tashqari syujet chiziqlarining mavjudligi aksariyat hollardaana shu g’oyalarning oz yoki ko’pligi bilan belgilanadi.

Asardagi falsafiylik esa, ana shu g’oyalar va qator badiiy vositalar yordamida ochib beriladigan mualiflarning kontseptual dunyoqarashi bilan bog’liq. G’oya sizni harakatga chorlaydi, falsafiylik esa, tafakkur qilishga chaqiradi. Men kimman o’zi? Nima uchun bu dunyoga keldim, bu dunyoda nimalar qilishim kerak? Ertaga qaerga boraman? O’quvchida ana shunday savollarni tug’dira olgan va ular prizmasi orqali asar qahramonlariga o’zini qiyoslash holatini uyg’ota bilgan asarninggina jiddiy falsafasi bor deyish mumkin.

– Biz ko’pincha hikmatlarni yoki hikmatli she’rlarni falsafiy asar deymiz. Shu qarash to’g’rimi?

– Yuzaki qaraganda hikmat falsafaga o’xshab ko’rinadi. Aslida esa, unday emas. Hikmat – didaktik-avtoritar tabiatga ega. U bizga hayotdan chiqarilgan muayyan falsafiy xulosani hukm, qat’iy qoida tarzida taqdim etadi, bizga nasihat qiladi. Falsafiylik esa, demokratik tabiatga ega: muayyan voqelikni tasvirlab, u haqda o’zimiz xulosa chiqarishimiz uchun imkon yaratib beradi, ya’ni o’ylashga, tafakkur qilishga chaqiradi. Shu sababdan ham haqiqiy falsafasi bor badiiy asar haqida o’n xil, hatto yuz xil fikr bildiriladi. Navoiyning lirik merosi, «Xamsa»si, Shekspirning fojialari to’g’risida hozirgacha, fikr bildirib kelishimiz bunga misol bo’la oladi.

– Siz ayni paytda ilm kishisisiz, qolaversa, Milliy universitetda talabalarga saboq berib kelgansiz. Shu ma’noda, fanlararo tadqiqot yo’nalishi, umuman, dunyoni anglashning yangi bir tarzi o’laroq maydonga chiqqan sinergetika masalalari bilan shug’ullanganingizga shubha yo’q. Ayting-chi, yozuvchi uchun, adabiyot uchun sinergetika nima beradi? Nafaqat sinergetika, umuman, falsafadagi nazariy yangilanishlarni adiblar o’qib-o’rganib borishi kerakmi? Nima uchun?

– Uzoq yillar mobaynida har qanday erkinlikni oyoqosti qilib kelgan mustabid sho’rolar mafkurasi va unga asos bo’lgan marksizm-leninizm degan ma’naviy quyushqon daf bo’lganidan keyin falsafadagi barcha uslublarga (metodlar) demokratik yondashuv tiklandi. Sinergetikaning yuzaga qalqib chiqishi ham shunday hodisalardan biri. Lekin bizda har bir yangi narsani o’ta yuqoriga ko’tarib yuborish hollari ko’p uchraydi. Men uni boshqa uslublar qatori e’tirof etaman.

Avvalo shuni aytish kerakki, tartibsizlikdan, xaosdan tartiblilikka o’tish, borliqning o’z-o’zini tashkillashtirishi masalalari Prigojinning kashfiyoti emas, uni biz bundan bir necha ming ilgarigi Qadimgi yunon asotirlari va falsafasida ham ko’ramiz. Prigojin va uning safdoshlari masalaga faqat zamonaviy nuqtai nazardan yondashib, uni falsafiy metod darajasiga olib chiqdilar. Sinergetik yondashuv darhaqiqat shunga loyiq metodologik hodisa.

Hozirgi fizika ilmida bir manfiy fotonning aralashuvi natijasida ming-minglab musbat fotonlarda ro’y beradigan manfiylashuvini, birgina tasodifning butun boshli zaruriyatlar zanjirini parchalab tashlashi kabi hodisalarni metafizik yoki dialektik uslub yetarli darajada tadqiq qila olmaydi. Lekin bu sinergetikani hamma narsaga tatbiq qilish mumkin degani emas.

Metodlarni (uslublarni) odamlar yaratadi, odamlar yaratgan narsa esa, odamlarga o’xshash nisbiylik tabiatiga ega, har xil: keng miqyosli, nisbatan torroq v. h. Shu sababli sinergetika yoki germenevtika hech qachon metafizika yoki dialektika darajasidagi qamrovga ega emas va ega bo’lolmaydi ham.

Adabiyotda sinergetik yondashuvni bir tasodifiy voqea tufayli butun boshli taqdirlarning o’zgarib ketishida ko’ramiz. Buni, ayniqsa, biz romantizm va modernizm adabiyotida ko’p uchratamiz. Endi yozuvchi-shoirlarimizning falsafani o’rganish-o’rganmasligiga kelsak, bizda ahvol maqtarli emas. Ijodkorlarimizning 90 foizi falsafani yaxshi bilmaydi, uni marksizm-leninizm o’rnatgan boshqotirma, hech kim tushunmaydigan nazariyalar yig’indisi deb tushunadi. Buning uch sababi bir. Birinchisi – sho’ro davrida bizga falsafa deb kommunistik mafkura o’rgatilganligi. Ikkinchisi – biz yuqoridan ko’rsatilgan adabiyotlarni o’qish va shular doirasida fikrlash bilan cheklanadigan millatga aylantirib qo’yilganimizda. Uchinchisi – erinchoqligimiz. Shu sababli xorijiy shoir-yozuvchilarning, asarlar to’plamlarida biz falsafiy maqolalarni, estetikaga doir asarlarni, falsafiy mushohadalar bilan yo’g’rilgan kundaliklarni va maktublarni odatda alohida jildlar sifatida taqdim etilganini ko’ramiz.

Ustoz Mirtemir va Abdulla SherBizda-chi bu borada jadidlardan so’ng (Fitrat, Avloniy, Anbar Otin) deyarli hech narsa yo’q. G’afur G’ulom, Uyg’un, Hamid G’ulom, Mirmuhsin, Turob To’la, Zulfiya, Mirtemir va yana o’nlab yirik adiblarimiz bir satr ham falsafiy yoki estetik meros qoldirgan emas. Oybek va Shayxzodanigina onda-sonda falsafiylikka moyilligini ko’ramiz. Faqat Asqad Muxtorgina ikkita falsafiy-estetik asar yaratdi. Bu «Uyqu qochganda» asari va «Go’zallik» maqolasi. Badiiy asarga falsafiy yondashuvni esa, tanqidchilarimizdan faqat Ozod Sharafiddinov va Ibrohim G’afurovdagina uchratish mumkin edi. Vaholanki, hech kim katta adiblarimizning qo’lini falsafiy narsa yozma deb ushlab turgan emas.

Hozir mustaqillik sharofati bilan yozuvchilarimiz orasida falsafiy asar yozmasa-da, falsafani o’rganayotganlar paydo bo’ldi: Erkin A’zam, Asad Dilmurod, Faxriyor, Abduqayum Yo’ldosh, Ulug’bek Hamdam, Abduhamid Parda adabiyotshunos va tanqidchilarimizdan Bahodir Karim, Qozoqboy Yo’ldosh, Dilmurod Quronov, Shuhrat Rizaev, Abdulla Ulug’ovlar shular jumlasidan. Sanab o’tilgan hamda ularga o’xshagan ijodkorlar va tanqidchi-adabiyotshunoslarning, badiiy asarlari, risola, maqola, taqrizlari boshqalarnikidan teranligi bilan ajralib turadi, ular dunyoni har tomonlama ko’radilar, ularning falsafiy xulosalari kitobxon ma’naviyatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Qolaversa, yozuvchi-shoir ham, tanqidchi-adabiyotshunos ham – kitobxon. U agar ekzistentsializm falsafasini bilmasa, Sartrning «Behuzurlik», Kamyuning «Vabo», Kanettining «So’qirlik» romanlarini tushunib yetishi qiyin va, tabiiyki, ular ijodini o’rgana olmaydi.

– Adabiyotning tarbiyaviy ahamiyati borasida bahsli fikrlar ko’p. Aytaylik, mumtoz roman – «O’tkan kunlar»da Otabek mast qiluvchi ichimlik iste’mol qiladi, odam o’ldiradi. Lekin, adibning mahorati tufayli, bu badiiy qiyofa ideal qahramonga aylangan. «Romeo va Jul`etta»da esa qiz o’z joniga qasd qiladi. Xullas, nafosatshunos sifatida ayting-chi, adabiyotning vazifasi falsafiy asoslarga ko’ra nimadan iborat?

– Hammamizga ma’lumki, san’at, xususan, adabiyot ko’pyoqlamalik bilan tirik. U o’zining asosiy vazifalaridan bo’lmish insonga tarbiya berishda falsafiy-majoziy yo’lni tutadi. Zero, majoz boya aytganimizdek, san’atning yashash sharti. U tasvirlangan biror voqelikni anglab yetish uchun kitobxonga bir emas o’nlab, yuzlab yo’llarni taklif etadi, kitobxonni o’ylashga majbur qiladi va shu orqali uni ruhlantiradi, muayyan g’oyaga yo’naltiradi, falsafiy tafakkur qilishga sezdirmagan holda, ya’ni bilvosita o’rgatadi.

Masalan, buyuk rus shoiri Mixail Lermontovning «Uch xurmo» she’rini tom ma’nodagi falsafiylik bilan yo’g’rilgan asar deyishimiz mumkin. Uning qisqacha mazmuni quyidagicha: kimsasiz sahroda bir buloqning atrofida uch xurmo o’sadi. Yillar o’tadi, lekin hech bir kimsa kelib, ular soyasida salqillanib, tashnaligini qondirmaydi. Oxir bir kuni xurmolar bunday qismatdan norozi bo’lib Xudoni haqiqat qilmayotganlikda ayblaydi: nahotki, biz hech kimga foyda bermay dunyodan o’tib ketsak, nahotki biror tashna insonni qondirolmasak, bu hukming adolatdan emas, ey Tangrim! Ular shu so’zlarni aytib tugatar-tugatmas, uzoqdan qum to’zoni ko’tarilib, karvon ko’rinadi. Bir zumda karvondagilar shov-shuv ko’tarib, xurmolar tagidan joy oladilar, buloq suvidan tashnaligini qondirib, ko’zalarni to’ldiradilar. Xurmolar insonga foyda keltirganidan xursand, taqdirdan rozi, Tangridan minnatdor. Lekin bu xursandchilik uzoqqa cho’zilmaydi. Kech tushishi bilan boltalar ishga tushadi: odamlar xurmolarni qulatib, tanalarini g’o’lalab, gulxanga qalaydilar. Tongda karvon yo’lga tushganida xurmolar o’rnida bir uyum kul qoladi, sal o’tmay kulni shamol to’zg’itib yuboradi, bunday jazirama sahroda xurmolar soyasidan bebahra buloq, endi quriy boshlaydi, Uning Rasulullohga qilgan iltijolari behuda ketadi…

Bu she’r ikki jihati bilan falsafiydir. Birinchidan insonning tushunib bo’lmaydigan darajadagi kajligi, xudbinligi, hamma narsani o’z manfaati uchun qurbon qilishi, nima bo’lsa ham – faqat menga bo’lsin qabilida yo’l tutishi aks ettirilgan. Xo’sh keyingi karvonlar nima bo’ladi, tashnalikdan qirilib ketishi mumkin-ku! Ehtimol, o’n yillar o’tib, shu yerdan o’sha karvonlardagi o’g’illari yoki nabiralari o’tar. Unda ularning ahvoli nima kechadi? Inson nima uchun o’zi o’tirgan shoxni boltalash bilan shug’ullanadi. U qanday mavjudot o’zi? Siz o’ylay boshlaysiz.

Ikkinchi falsafiy jihat shundaki, she’r transtsedental haqiqat mavjudligini, ilohiy qudrat faqat ezgulik maqsadida taqdir ato etishini, undan norozi bo’lish, unga shak keltirish noto’g’ri ekanini ta’kidlaydi: Xudoning shu paytgacha xurmolar yoniga odamlarni yo’latmagani bejiz emas. Siz yana o’ylay boshlaysiz: inson nega bunchalar manfaatparast va nodon? Aslida u qanday bo’lishi kerak?.. Ana shunday savollarni tug’diradigan va o’ylatadigan asarni biz falsafiy asar deymiz. Shunday falsafiy asar sifatida Oybekning «Kichkina hodisa» she’rini ham keltirish mumkin. Undagi «Behzod bo’yog’i kabi qanotlarining rangi mayin» kapalak – go’zallik, ezgulik va erk ramzi. Kapalak «majhul sahroda» (bu she’rda u shaharning sartondagi gavjum maydoni) halok bo’ladi:

Asfal`tda gul bargi kabi kuydi qanotlar,
Kukrar benzin, aroq va ter, havo dud-to’zon.
Xalq duvuri, yelni silkib uchgan po’latlar,
Radioning suronlari… aylanar maydon!

Sayr qilaman deb halokatga duchor bo’lgan kapalak (baxtli bo’laman deb baxtiqaroga aylangan xalq, mehnatdan boshqa narsani bilmaydigan, «benzin, aroq va ter, dud-to’zon» ichida savodli qulga, bahaybat zamon mashinasining ko’zga ko’rinmas darajadagi kichik murvatiga aylanib qolgan inson) o’z o’tmishini, bir paytlardagi o’lkasining go’zalligini, ulug’vorligini, musaffoligini eslaydi, erkin havolarni qo’msaydi, buyuk tog’laru shaffof daryolarni sog’inadi:

Kapalakning xotirida jonlandi bu zum
Daryolarning yoydoqlangan kumush to’lqini.
Tog’larning qor sallasidan o’chgan tabassum,
Chamanlarda quyosh bazmi, nurlar o’yini…

Kapalak o’sha tomonlarga, o’sha zamonlarga uchib ketmoqchi bo’ladi, lekin endi yo’l yo’q, atrofini o’rab olgan dahshatli muhit uni yutib yuboradi:

Sitilgandi darddan ko’zlar qora soqqasi
Parvoz uchun intildi u – bemajol, zabun.
Motorlarning suratidan mast kuyik nafas,
Nogoh yutdi, hatto undan qolmadi kukun!

She’rdagi kapalak – miqyosli obraz, boya aytganimizdek, erk, go’zallik, ezgulik va ayni paytda u – xalq, u – Oybekning o’zi. Xalq bilan Oybekning farqi shunda ediki, xalq kechmishidagi buyuk va go’zal zamonlarga qayta olmasdi. Oybek esa, ijodkor sifatida hayolan va fikran o’z asarlariga qayta olardi.

Hozir ham falsafiy she’rlar yozilmoqda, faqat juda kam. So’nggi paytlardagi ajoyib falsafiy she’rlardan biri sifatida Iqbol Mirzoning «Agar jannat ko’kda bo’lsa…» kitobiga kirgan «Shoirning yoniga borib bo’lmaydi» she’rini misol qilib keltirish mumkin.

– Abdulla aka, Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxonada o’tkazgan ijodiy uchrashuvingizda she’riyat va falsafa xususida fikr yuritib, zamonaviylik va zamonasozlik haqida to’xtalgan edingiz. Sizningcha, zamon ruhining milliy adabiyotimizda to’kis ifoda topmayotganini nima bilan izohlash mumkin? Shu ma’noda, ayting-chi, badiiy asarda falsafiylik bilan zamonaviylik o’zaro qanday aloqadorlikka ega?

– Bu borada avvalo shuni ta’kidlash kerakki, haqiqiy zamonaviy asar – doimo falsafiylik xususiyatiga ega, haqiqiy falsafasi bor asar esa – doimo zamonaviy bo’ladi. Boya misol qilib keltirilgan she’rlarni olaylik. «Uch xurmo»dagi falsafiy muammo – inson qanday jonzot o’zi, nega buncha xudbin, nega o’zini anglab yetmaydi, nega o’ylanishga erinadi degan savollar hozir ham muhim.

O’zlariga yaxshilik qilganlarga nisbatan manfaat yuzasidan yomonlik qilish, kelajak avlodlar hayoti haqida qayg’urish o’rniga xudbinlarga «o’zim bo’lay» qabilida yashayotgan millionlab odamlarning qilmishlari hozir ham bizni hayratga soladi, qalbimizda afsus-adomat hissini uyg’otadi. Mana bir misol: so’nggi paytlarda, qishloq joylardagi katta-katta ariqlar, zovurlar va anhorlarda, elektr toki bilan «baliqchilik» qilish keng yoyilgan. Ma’lumki, elektr toki doirasiga tushgan muayyan masofadagi suv xavzasida faqat katta baliqlar emas, kichik baliqlar ham, uvildiriqlar ham, boshqa minglab suv jonvorlari qirilib ketadi. Odamlar esa, besh-to’rtta bo’lib olib, «ov»ni qovurib, ikki-uch shisha aroq bilan «gurung» qilishadi. Bu yerda gap barkonerlar haqida emas, Vatan, milliy boyliklar, insof, diyonat nimaligini eslashni ham istamaydigan aholining muayyan qismi to’g’risida ketmoqda.

Xo’sh, ayting-chi, ularning kimsasiz, suvsiz sahroda o’zlariga suv va soya bergan xurmolarni kesib, yoqqan «Uch xurmo»dagi odamlardan nima farqi bor? Oybekning «Kichkina hodisa»sida esa, abadiy va doimo dolzarb bo’lgan erkinlik falsafasi ilgari surilgan. Ko’rinib turibdiki, falsafiy mohiyatga ega she’r hamma vaqt zamonaviydir.
Zamonaviylik va zamonasozlik masalasiga kelsak, u ko’pincha millatni, jamiyatni, ijtimoiy tuzumni chalg’itadigan muammo. Chunki zamonasoz mallif yaratgan asar bir qarashda go’yo zamonaviydek ko’rinadi. Chunonchi, zamonasoz yozuvchi-shoir zamonning mohiyatiga hech qachon kirib bormaydi. U buni istamaydi ham. U yaltirab turgan
hodisani qalamga oladi. Ya’ni zamonni ilgariga yetaklaydigan muammolarni emas, balki zamonning shu kun uchun dolzarb, lekin erta va indin uchun keraksiz, o’tkinchi bo’lgan voqea-hodisalarni tasvirlaydi.

Zamon (jamiyat, ijtimoiy tuzum) esa, ko’pincha bu soxta pulni oltindek qabul qiladi va, aksincha, unga haqiqiy yordam qo’lini cho’zgan muallifni, u meni yomonlayapti, kamchiligimni kish bilan shug’ullanyapti deb hisoblaydi. Natijada zamonni jon dilidan sevgan, uning manfaatlarini o’z manfaatlaridan ustun qo’ygan shaxs bir chetda qolib, zamonni hech qachon sevmagan, o’z manfaati yo’lida uni qurbon qilib, madhiyabozlik bilan shug’ullanganlar jamiyatning imtiyozlaridan foydalanadi.

Aytilganidek, zamonasoz shoir-yozuvchi sigirni tulum bilan aldab uning iyindisni o’zi sog’ib oladigan odamdir. Bunday shoir-yozuvchilarni men sho’rolar davrida ko’p ko’rganman. Yaqinda o’shanday odamlar haqida «o’tmishdan saboq» tarzida she’r ham yozdim. Mana o’sha Zamonasoz shoir dangir dunguriy, uning shogirdi jangur junguriy va aldangan zamon haqida rivoyat yohud o’tmishdagi saboq degan she’r:

Uchrashdilar shoir Dangur Dunguriy
Va shogirdi uning Jangur Junguriy.
Ustoz dedi: «Zamonaga diqqat qil,
Uni targ’il govmish sigir deya bil.

Yeliniga yopishgin-u kanadek,
Iyindini so’rib olgan tanadek.
So’ng bo’g’zingni moylab-moylab qiyqirgin,
Yolg’oningni yillab-oylab qiyqirgin.

Degin doim: «Sen go’zalsan, xushqomat!» –
Sira tinmay qilavergin xushomad.
Nuqsonini uning zinhor aytma hech,
Qo’y desa gar Navoiy ham, qaytma hech!

Sen zamonni har qadamda aldagin,
Esdan chiqar haqiqatning kaltagin.
Zamon nima? Aytganimdek, bir mol-da,
Keragini, aldab, undan sen ol-da!

Mukofotmi yo unvonmi, boylikmi,
Uy, mansabmi yoki faxriy oylikmi, –
Olib-olib oxir charchat bir kuni,
So’ng yuz burgin: «Tanimayman, – deb uni!»

Shunday dedi ustoz Dangur Dunguriy,
Qoyil qoldi tinglab Jangur Junguriy.
Ishga tushdi: «Vatan!» u «Erk!», «Burch!» u «Burd!»
Qiyqiriqqa to’lib ketdi qo’hna yurt.

Dangur-dungur jangur-jungur boshlandi,
Qo’l tegmagan joylar hatto qashlandi.
Hammayoqni bosdi karnay, nog’ora,
Baxtli edi bundan zamon bechora.

Lekin tarix ko’rsatmadi ehtirom:
«Nog’oralar zamoni» deb berdi nom.
Aldanganin bilganda u, kech edi:
Salla emas, endi kalta pech edi.

Shunday qilib, shoir Dangur Dunguriy
Va shogirdi uning Jangur Junguriy
Osongina bitirdilar ishini,
Sug’urishib devordan o’z g’ishtini,

To’ldirdilar qo’nji bilan qo’ynini,
Egiltirib zamonaning bo’ynini.

Zamonaviy shoir, shunday qilib, ko’pincha iztirobda yashaydi, zamonasozlar esa, farovon kun kechiradi, lekin zamonaviy asar uzoq yillar, asrlar mobaynida millatni, insoniyatni ezgulikka, go’zallikka va haqihatga chaqirib yashaydi.

Zamonasoz asar esa, boya aytganimizdek, zamonning bir yoki bir necha yillik muammosini ko’tarib chiqib, o’sha muammo o’lishi bilan – o’sha vaqtning o’zida o’ladi. Barcha buyuk shoir-yozuvchilar tom ma’nodagi zamonaviy shaxs bo’lganlar, shuning uchun ular hozir ham zamonaviy bo’lib qolmoqdalar. Masalan, hazrati Navoiy «Badoe ul-vasat»ning 68-g’azalida shunday deb yozadi:

Tut gadolig’ni, Navoiy, mug’tanam,
Shohlar ollida bosh indurma ko’p.

Navoiy inson erkin tug’ilgan, har bir inson Xudoning xalifasi, u o’z qavmdoshi – podsho oldida egilib-bukilishi shart emasligi, har bir kishi faqrlik – erkinlikning («gadolik» so’zi shu ma’noda kelyapti) qadriga yetishi lozimligini ta’kidlaydi. O’n beshinchi asrda insonlar aro tenglikni, shaxsning g’ururini, insonparvarlikni kuylash oson kechganmi? Buning ustiga, shohning do’sti shohga ta’zim qilavermanglar deb tursa! Sulton Husayn Boyqaro qulog’iga pichirlovchilar topilmagan deysizmi?! Bu botiniy va zohiriy erkinlik falsafasi hamma zamonlar uchun dolzarbdir. Yoki «G’aroyib us-sig’ar»ning 120-g’azalidagi mana bu baytga e’tibor bering:

Shohu toju hil’atekim men tomosha qilg’ali
O’zbagim boshida qalpoq, egnida shirdog’i bas.

Qarang, Navoiy o’z millati vakilini shu qadar sevadiki, uning uchun to’n kiygan o’zbek zarrin libos kiygan shohlardan, uning do’ppisi tojlardan ulug’! Qarang, milliy iftixor tuyg’usi, milliy g’urur qanday go’zal va ulug’vor aks ettirilgan.

Lekin bu o’rinda yana bir narsani esdan chiqarmaslik u paytda muhim. Xalq ikkiga bo’lingan – o’zbeklar va turkiylar. O’zbeklar Shayboniyxon boshchiligida birin-ketin temuriylar tasarrufidagi turkiylarning shaharlarini bosib olayotgan va navbatda Xuroson taxtini, uning poytaxti Hirotni egallashga tayyorgarlik ko’rayotgan paytda bunday baytni aytish oson edimi? Husayn Boyqaroning do’sti saltanat dushmanlarini maqtamayaptimi? Sultonga shunday deb tushuntirishlar bo’lmagan deysizmi?

Biroq Navoiy dahosi o’zbek bir millat ekanini ko’ra bildi, zamonning eng dolzarb muammosini dohiyona satrlarda yechishga urindi. Bu bayt hozir ham bizda o’zbekni sharaflaydigan durdona sifatida bugungi ming xil qiyqiriqlardan baland turadi, qalbimizda o’zbek bo’lganimizdan g’ururlanish hissini uyg’otadi.

Shunday qilib, zamonaviy asar qaysi zamonda yaratilganidan qat’i nazar, barcha zamonlar uchun namunaviy bo’lib qolaveradi. Bunda tarixiylik tushunchasi faqat janr ma’nosidagina qo’llanishi mumkin. Ya’ni, «Urush va tinchlik», «Gorio ota», «O’tkan kunlar», «Navoiy» romanlari tom ma’nodagi zamonaviy asarlardir. Zamonasoz asarlar esa hozir unutilib ketgan.

Sho’rolar davrida A. Fadeevning «Qora metallurgiya», F. Gladkovning «Sement», Said Nazarning «Yashil boylik» singari romanlari yaratildi va ular o’sha davrda maqtovlarga sazovor bo’ldi. Hozir ularni kim eslaydi? Kim? Gap shundaki, zamonasoz asar sun’iylik, shishirilgan tuyg’ular, qiyqiriq-hayqiriilar bilan o’zini zamonaviy qilib ko’rsatadi, ya’ni zamonni aldaydi. Ularni o’qiganingizda ko’ngling aynib ketadi.

Ayniqsa, Vatanga bag’ishlangan «dolzarb she’rlar»dagi sun’iy qiyqiriqlar dahshatli, ular Vatan mavzuidan, muqaddas mavzudan kishining, ko’nglini qoldiradi. Ularni o’qiganimda soxtalik, yasama muhabbat meni jonajon O’zbekistonimdan begonalashtira boshlaydi. Shunda men darhol Hamid Olimjon, Oybek va Abdulla Oripovning «O’zbekiston» deb nomlangan tom ma’nodagi zamonaviy she’rlarini qayta o’qishga kirishaman va Vatanga bo’lgan muhabbatim yana jonlanadi, qalbimni faxr-iftixor hissi, mehr-muhabbat tuyg’usi chulg’ab oladi.

Biroq, ming afsuski, haqiqiy zamonaviy asarlar, ularning mualliflari ko’p hollarda qoralanadilar, asl adib va shoirlar yakkalab qo’yiladi. Qiyqiriqchilar, baqirib-chaqiruvchilar rahmatnomalar, unvonlar oladi! Sho’rolar davri rus she’riyatidagi Boris Posternak, Anna Axmatova, Marina Svetaeva kabi buyuklar doimo tanbeh va ta’qib ostida yashadilar. Bizga zamondosh Yevgeniy Yevtushenko-chi? O’zimizda-chi? Haqiqiy zamonaviy shoirlar Rauf Parfi va Aleksandr Faynberglar chetga chiqarib qo’yilgan edi. Ularning ulkan iste’dodi faqat mustaqillik davridagina e’tirof etildi, ularga O’zbekiston xalq shoiri unvoni berildi.

– Zamonaviylik va zamonasozlik haqidagi fikrlaringiz yana bir muhim masalaga tegib ketadi. Bu zamonaviy qahramon muammosi. Hozirgi paytda zamonamizning qahramoni qanday bo’lishi kerak, u avvalgi, sho’rolar davridagi «zamonaviy qahramon»dan nimasi bilan farq qilishi lozim. Shu haqda ham to’xtalsangiz.

– Darhaqiqat, buni avvalgi savolingizning davomi desak ham bo’ladi. Zamonaviy qahramon masalasi hamma davrlarda ham muhim bo’lib kelgan. Lekin uning yechimi hamma vaqt ham ob’ektiv, masalaning mohiyatidan kelib chiqib hal etilmagan.

Ayniqsa sho’rolar davridagi zamonaviy qahramonlar bu borada juda «sho’ri qurigan»: ilg’or ishchi, ilg’or kolxozchi v. h. k. «ilg’or»lar qahramon qilib olingan haqiqiy ma’naviy yuksak kishilarga ega ko’pincha qahramo sifatida qaralmagan yoki qahramon qilibnib olinsa ham, jamiyat tomonidan e’tirof etilmasa-da. Qahramonning ma’naviy olami, jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy mavqei masalalari deyarli e’tibordan chetda qolardi: u moddiy boylik ishlab chiqaruvchi sifatida tasvirlanar va, eng yomoni, hayotiy talablar, haqiqat bir tomonda qolib, komunistik mafkura birinchi o’ringa chiqardi.

U qahramon mafkuraning quliga aylantirib qo’yilardi. Ba’zan bu kulgili holatga aylanib ketardi va muayyan badiiy qiyofa zamonaviy qahramonga parodiya tarzida namoyon bo’lardi. Masalan, taniqli dramaturg Sharof Boshbekov, qo’shni turgan paytlarimizda, bir kuni shunday deb qoldi: «Abdulla aka, men yangi piesa yozmoqchiman. Bilasizmi, bosh qahramon qilib kimni olmoqchiman? «Sharbat» tashuvchi mashina haydovchisini. Hatto unga Sotsiolistik Mehnat Qahramoni unvoni ham «olib bermoqchiman»». Rosa kulishdik.

Tasavvur qiling: eski hojatxonalardagi najasni paxta dalalariga olib chiqib to’kuvchi – zamonaviy qahramon, asarning bosh qahramoni! Sharof u p`esani yozdimi – yo’qmi, bilmayman, lekin shu g’oyaning o’zi sho’ro davri adabiy qahramoni bachkanalashib ketganidan dalolat edi. To’g’ri, zamonaviy qahramon qiyofasi ma’naviy yuksaklik bilan yo’g’rilgan asarlar ham yozilgan. Lekin ularga e’tibor berilmas, jamiyat mafkurasi uni ko’rmaganga olib, yonidan o’tib ketardi.

Masalan, Husniddin Sharipovning «Sotvoldidan salom» dostoni ana shunday baland asarlardan edi. Asar qahramoni Sotvoldi o’z xalqi, o’z yerini sevgan, o’z manfaatlarini jamiyat manfaatlariga bo’ysundira olgan, rahbarlarga «yoqinqiramaydigan» halol, rostgo’y, talabchan inson.

U zamondan bir yerda tepinaverishni emas, olg’a yurishni talab qiladigan inson. Husniddin Sharipov unda mafkuraviy madhiyabozlikni emas, san’atkorlikni, yolg’onchilikni emas, rostgo’ylikni, halollikni birinchi o’ringa qo’yadi. Shuning uchun «Sotvoldidan salom» hozir zamonaviy asar sifatida diqqatga sazovor. Lekin uning muallifi Sho’rolar davridagi unvonu mukofotlar ulashuvida «esdan chiqib qoldi». Husniddin Sharipov mustaqillik davridagina chinakkamiga qadrlandi.

Hozir adabiyotimiz va san’atimiz oldiga eng dolzarb masala menimcha ana shu zamonaviy qahramon masalasi. Bu masala birinchi bo’lib bundan bir necha yil muqaddam Respublika Prizidenti tomonidan o’rtaga tashlangan edi.

Lekin dolzarb tashabbus, afsuski, qo’llab quvvatlanmadi, tanqidchi-adabiyotshunoslarimiz ham, faylasuf-estetiklarimiz ham biror bir jo’yali gap aytgani yo’q, hatto unga jiddiyroq e’tibor ham bermadik. Shuning oqibatida hozir do’konlarimiz peshtaxtalarida eski mezonlar bilan o’lchangan zamonaviy qahramon qiyofalari ko’p uchraydi. Xo’sh, hozirgi zamonaviy qahramon, sho’rolar davri qahramonida nimasi bilan farq qiladi? Faqat o’zgacha mafkura bilanmi? Yo’q. Yuksak ma’naviyat bilan. Masalan, ikki fermer-dehqonni olaylik. Birinchisi o’ziga berilgan yerning «iyig’ini chiqarib» ekspluatatsiya qiladi. Uni yerning meliorativ holatini yaxshilash, asrab-avaylash masalalar qiziqtirmaydi. Uning uchun shartnomaviy rejani yuz ellik foyiz qilib bajarish, ko’proq daromad va ko’proq obro’ olish muhim.

Mohiyatan u qahramon emas, xudbin. Ikkinchi fermer, esa yerni Vatanning bir parchasi, ajdodlar qoldirgan va o’zi avlodlarga qoldirishi kerak bo’lgan muqaddas meros deb biladi. Uning uchun yerni avaylash, yerning meleorativ holatini yaxshilash, tuproqni eroziyadan asrash birinchi o’rinda turadi. Natijada u shartnomaviy rejani oshirib bajarolmaydi, katta daromad ham, katta obro’ e’tiborga ham erisha olmaydi. Xo’sh, ularning qaysi biri biz uchun zamonaviy qahramon? Menimcha, birinchi fermerni qahramon qilib olish sho’rolar davrining, ikkinchi fermerni zamon qahramoni sifatida tasvirlash esa, hozirgi davrimizning mezoni.

Gap shundaki, birinchi fermer masalaga chuqur qaramaydigan ko’pchilik hokimlarimizga yoqadi, uni «ko’tar-ko’tar» qilishadi. Chunki «Bajar! Bajar!» shiori ostida ishlaydi, yukasak ma’naviyatga asosolangan strategik samarani emas, vaqtinchalik moddiy muvaffaqiyatni birinchi o’ringa qo’yadi. Ikkinchi fermer esa, rejani u qadar oshirib bajarmagan bo’lsa-da, Vatanni avlodlarga but qoldirishni oliy maqsad deb biladi, kelajak avlod, millat, umuman insoniyat oldidagi burchini bajaradi. Ikkinchi fermer uchun yuksak ma’naviyat – tom ma’nodagi yengilmas kuch. U vaqtinchalik kamsitishlarga, e’tiborsizliklarga, moddiy qiyinchiliklarga chidaydi va ma’nan g’alaba qozinadi. Birinchi fermer zamonni emas, zamon qiyofasida o’z hamyon va obro’sini sevadi, ikkinchi fermer esa, o’z zamonini jon-dildan sevadi, uni yaxshilash uchun butun kuchini saraflaydi.

Prezidentimiz tomonidan adabiyotda zamonaviy qahramon yaratish masalasi o’rtaga tashlanganida, aynan ana shu ikkinchi fermerga o’xshagan insonlar qiyofasi nazarda tutilgan deb o’ylayman. Kamina zamonaviy qahramon borasidagi fikrlarimni she’riy yo’lda ham bayon qilganman. Mana, o’sha «Qahramon» deb ataladigan she’r:

Zamon bilan qo’rqmay kurashdi
Nafratlanib xudparastlikdan
Va zamondan bir bahya oshdi
Ko’tarilib umumpastlikdan.

Bu g’ururmi, kibrmi – nima?
Yo’q, oqimni etmadi inkor!
Faqat bo’ldi xasmas, bir kema –
Bo’ronlarni chorlab shiddatkor.

Mayli, kimdir aytgandek «jo’shdi»:
Quyosh kulsin, sinsin jinchiroq!
O’z qonini zamonga qo’shdi, –
Bo’lsin deya zamon ranginroq.

Shunday o’tab hayot jangini,
So’ng o’ziga razm soldi u –
Va banogoh zamon rangini
Yuragida ko’rib qoldi u.

Xullas, zamonaviy qahramon shunday shaxski, u zamondan tashqariga chiqib ketmaydi, balki zamon ichida turib, zamon devoridan tashqi olamga – kelajakka qaray oladi. Ana shu mezon asosida tasvirlangan qahramongina estetik idealga aylanishi mumkin.

– «She’riyatning olifta kamzuli» (Acqad Muxtor iborasi) – sonetning nazariy masalalariga bag’ishlangan maqolangiz iliq kutib olindi. Qolaversa, o’ynoqi, ehtirosli sonetlar turkumini ham o’quvchilar e’tiboriga havola qildingiz.

Yaqin fursatlarda ijodiy laboratoriyangiz haqida alohida suhbat qurish niyati ko’ngilda bor. Ammo hozir, ayni paytda, mavzumizdan chetlamagan holda yana bir savol bermoqchiman. Shu… shakliy izlanishlarda me’yor (norma) bo’lishi kerakmi-yo’qmi? Til xalqniki, adabiyot xalqniki, ammo qog’oz va qalam olib, nuqul yaponcha, ispancha, ruscha shakllarda o’zining gapini yozadiganlar ko’payib qoldi-yov… Sezgandirsiz, gapimiz falsafaning ko’hna mumamolaridan biri – shakl va mazmun masalasiga taqalmoqda…

– Har bir adabiyotda shakliy izlanishlar doimo bo’lib kelgan. Umuman, adabiyot shakliy o’zgarishlarsiz, xususan, janriy izlanishlarsiz ravnaqqa tomon taraqqiy qilmaydi, Aksincha, tanazzulga qarab boradi. Buyuk Cho’lpon asrimiz boshida adabiyotimizda shakliy izlanishlar bo’lmayotganiga norozilik bildirib, o’ta dadillik bilan: «Navoiy, Lutfiy, Boyqaro, Mashrab, Umarxon, Fazliy, Furqat, Muqimiylarni o’qiymen: bir xil, bir xil, bir xil! Ko’ngil boshqa narsa – yangilik qidiradir… » deganida aynan ana shu shakliy o’zgarishlarni nazarda tutgan edi.

Bu shakliy-janriy o’zgarishlar tez orada paydo bo’ldi: roman, qissa, hikoya, drama. Zero, o’zbek adabiyoti shakliy o’zgarishlarsiz – g’azalu masnaviy bilim jahon adabiyotida orqada qolib ketgan edi. Shunga ko’ra, aytish mumkinki, shaklni, janrni milliy va horijiyga ajratish noo’rin. Mana, hoziram biz yozayotgan she’r va dostonlardagi to’rt satrli bandlar – asosan G’arbdan kelgan stanslarning aynan o’zi, bu shakl o’zbek xalq she’riyatidagi to’rtlik-bandlardan ohang jihatidan ham, qofiyalanish jihatidan ham farq qiladi. Hamma gap o’sha «xorijiy» shaklning mavjud qonun-qoidalariga amal qilgan holda, me’yoriga yetkazib qo’llay bilishda.

Masalan, yapon haykularini ingliz, ispan, amerika adabiyotida ham uchratish mumkin. O’zimizda ham haykular bor. Lekin ular qo’pincha qofiyasiz hijolari teng uch satr tarzida yozilyapti. Vaholanki, haqiqiy sonet 154 hijodan iorat bo’lganidek, hayku ham o’n yetti hijodan iborat: 5-7-5. Har qanday shakl mazmunni ifodalaydi, lekin shakl birlamchilik xususiyatni doimo o’zida saqlab qoladi: shakl mazmunga solinmaydi, mazmun shaklga solinadi.

Masalan, Oybekning «Navoiy» romani uchun yiqqan dastlabki mazmun – materialning shaklga siqqaninigina biz roman deb ataymiz. «Xorijiy shakllar» masalasiga kelsak, aslida bunday muammoning o’zi yo’q. Faqat muallifning uquvsizligi, o’zi qo’llayotgan janrni yaxshi bilmasligi muammo, xolos.

Men ham, ko’pchilik shoirlarimiz qatori, shakliy izlanishga urinaman: buni birinchi, bo’lib 70-yillarda ustoz Izzat Sulton ta’kidlab o’tgan edi. Kamina sonet va haykudan tashqari, sekstina (oltilik), oktava (sakkizlik) shakllarida ham ancha-muncha satrlar yozganman. Sekstina nisbatan sodda va oson, ammo oktava sonetga o’xshash murakkab, qiyin shakl, sonetda sakkiz satrga ikki qofiya shart bo’lsa, bunda olti qatorga ikkita qofiya ishlatish kerak. Dastlab, Bayronning «Don Juan» she’riy romanni tarjima qilishni boshlagan paytimda, 1975 yili, tarjima ta’sirida «Oktavalar», «Xotira qo’shig’i» kabi she’rlarimni oktavada yozganman.

Keyinchalik, 2008 yili «Sevilmagan mening sevgilim» degan kattagina dostonimni oktavada yozdim. Biror ta’na eshitmadim, aksincha, kimni ko’rsam, meni doston bilan tabriklab, zo’r shakl topibsiz, dedi xolos. Shuning uchun shakliy izlanishlarni men qo’llab-quvvatlayman. Faqat boya aytganimdek, osongina o’n to’rt qatorni «qotirib» tashlab, uni sonet deyish, uch satrli she’r yozib, uni hayku deyish boshqa masala: xorijiy shakl ham xuddi biz hozir kiyib yurgan, o’zimizniki qilib olganimiz ovro’pacha kostyumga o’xshaydi – loyig’ini kiyish kerak xolos.

Behzod QOBULOV suhbatlashdi

Manba: Shoir Behzod Fazliddin veb-sahifasi

XDK

(Tashriflar: umumiy 800, bugungi 1)

Izoh qoldiring