Abdusaid Ko’chimov. Dunyoni yaxshilar ushlab turadi

04415 май — Ёзувчи Абдусаид Кўчимов таваллуд топган куннинг 65 йиллиги

Том ортидаги тераклар устида жилмайиб турган тўлин ой ҳовлини сутдек ёритиб юборган, ҳар жой, ҳар жойда сув кўллаб қолган олачалпоқ супа пастида устига катта сават тўнкариб қўйилган сўри — ҳамма, ҳаммаси кундуздагидек аниқ кўриниб турар эди. Болалар «Бойчечак» айта-айта сўрига яқинлашиб келишди ҳамки, ҳеч ким чиқмади.

Абдусаид Кўчимов
ДУНЁНИ ЯХШИЛАР УШЛАБ ТУРАДИ
011

033 Абдусаид Кўчимов 1951 йил 15 майда Самарқанднинг Ургут туманида туғилган. Тумандаги 37- мактабни (1967), Тошкент Давлат педагогика институтини озбек тили ва адабиёти факултетини тугатган (1968—1972). Меҳнат фаолиятини «Ленин учқуни» газетасида ишлашдан бошлаган.
Илк китоби- «Кашфиётчи болалар» 1975 йилда чоп этилди. Шундан сўнг унинг «Ҳалқа», «Қиёфа», «Менинг юлдузим», «Умид дараҳтлари», «Чаноқ», «Икки баҳор» каби шеърий ва насрий китоблари нашр қилинди. «Баланд тог’лар» (2002)сайланма китобига ёзувчининг қиссалари, достонлари, шеърлари киритилган . А. Кўчимов Ҳалқаро ЮНЕСКО мукофоти, Ғафур Ғулом номидаги мукофот билан тақдирланган. Унга «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист» унвони, «Шуҳрат» медали, «Меҳнат шуҳрати» ордени берилган . 1990-1994-йилларда Ўзбекистон Олий Совети депутатлигига, 1994-1999 ва 1999-2004-йилларда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси депутатлигига сайланган.

011

1

Эсласам, кулгим келаверади: болалик-да, болалик. Тирмизак-тирранча бола бўлмасанг, келиб-келиб ўз отангни “фельетон” қиласанми? Тағин қаерда денг? Ўз уйида, қош-кўзининг шундоқ остида – “Оиламиз овози” газетида-я!

Шўринг қурғур бу газетнинг дунёга келишиям, кетишиям икки кунлик бўлган. Биргина сони чиқибоқ боқийликка жўнаган бундай “бебахт” газет, оммавий ахборот воситалари деб аталгувчи оламда (агар ўша газетни ҳам шу оламга алоқадор демоқ мумкин бўлса) ягона бўлса, ажабмас.

Жанобингиз ўша замонда ё бешинчи, ё олтинчида ўқирдим. Мактабимизга “мухбирлик” касали юққан эди. Ҳар синфда икки-учтадан, бешта-олтитагача “мухбир” жавлон урарди. Улар катта-кичик хабару мақолалари билан туман, вилоят, ҳатто, республика газетларини ҳам бетўхтов “бомбардимон” қилгани-қилган эдилар. Шу яқин “қоронғи дарахтда”да тангадай янгилик содир бўлса, тамом – эртасигаёқ бирваракайига икки-уч газетда элга салом бериб турарди. Мухбир сероб – ҳамма биринчи бўлиш ишқида куйиб-пишар эди-да. Ора-сира бизнинг хабарлар ҳам кўриниб қоларди у ер-бу ерда.

Ёзув-чизув иштиёқи ҳамманикидан ҳам каминада кучлироқ бўлган шекилли, кунларнинг бирида уйимизда газета чиқармоққа (бу фикр қаердан келганига ҳали-ҳали ақлим етмайди) киришибман. Дарвозадан ҳовлимизга кирган жойда мол-ҳолга ем, хас-хашак сақланадиган сомонхона бўлгувчи эди. Деворлари сувоқсиз, шифтини ўргимчак инлари қоплаган бу жой ёзда бўш тургани учун бўлса керак, Искандар, Қуддус, Абдуназар, Раҳимберди деган жўралар билан ҳашар қилиб, уйни тозаладик, сомонли лой билан девору ерини кучимиз етганича сувадик. Газетларни бир-бирига қатор улаб, шифтга елимладик. “Ёзги каникул”да ҳордиқ чиқараётган сандални ўртага жойлаштирдик. Хуллас, сомонхонага “дарсхона” тусини берган бўлдик.

“Дарсхона” яратиш жараёнида оиламизда болаларнинг дарс қилишлари билан боғлиқ бир қатор камчиликлар мавжудлиги аниқ-тиниқ кўриниб қолди. Ўзингиз танангизда бир бир ўйлаб кўринг, битта рўзғордан тўрт киши: акам, камина, укам ва синглим мактабга қатнаймиз. Демак, бир оилада тўртта ўқувчи бор. Лекин уйда стол у ёқда турсин, бир дона маймоқ стул ҳам йўқ. Ерда узала тушиб ётиб китоб ўқиймиз. Бироқ ўн уч болорли катта уйимизнинг учта тахмони кўрпа-ёстиққа, иккита токчаси чойнак-пиёлага тўла. Неча йиллардан буён тутилмаган чинни идишлару бўғжомага қамалган кўрпа-кўрпачалар ўрнига стол-стул олиш мумкин-ку, ахир! Модомики, ҳукумат, болалар – бизнинг келажагимиз, деётган экан, оиламиз бошлиғи бўлган отамиз нима учун бундай ҳаёт-мамот масаласига панжа орасидан қараб келмоқда?!.. Бир кўнглим, бу муаммоларни (қолаверса, қишлоғимиздаги бошқа оилалардаги аҳвол ҳам бизникидан ғариб бўлса борки, лекин яхши эмас) туман газетигами, “Тонг юлдузи” (бурунги “Ленин учқуни”)гами боплаб ур, дейди. Лекин отамдан ҳайиққаним туфайли албатта, бу фикрдан қайтган бўлсам керак. Уйда, ҳали номи тилга олинган шўрпешона деворий газетни чиқариб, юқоридаги камчиликлар учун отамни “фельетон” қилибман. Раҳматлик отам содда, аммо ўта ҳамиятли, қишлоқ обрўйи учун жон-тани билан курашадиган, ёрдамга муҳтожлардан борини аямайдиган, меҳнаткаш, танти ва чўрткесар одам эди. Сон-саноқсиз маталу масаллар, эртагу достонларни ёд билар, кўҳна қўшиқлар, айтимларни суюб хиргойи қилар, аммо саводхон эмасди. Сабаби, ота-онадан жуда эрта айрилган, оғир қийинчиликларга дучор бўлган, ўқиш-ёзишни ўрганиш имкони бўлмаган. Шунинг учун ҳам “Оиламиз овози” ғариб айвонимизнинг ўртасида – икки дераза оралиғида осилганига қарамай, отам икки кунгача эътибор бермабди. Газетни синфдошларим ўқишган эмасми, улар уйидагиларга етказишибди. Қуддуснинг отаси Арслонхон эшон бобо бир тўйда отамни кўриб қолиб, масхараомуз кулибди. Кичик укам Абдусоли ўқиб берганидан кейин эса шўрпешона газет худди Жордано Бруно сингари ёнаётган ўчоқда кулга айланди. Аммо, шуни ғурур билан таъкидлаш жоизки, сал вақт ўтмай, нафақат бизникида, балки қишлоғимиздаги бошқа айрим хонадонларда ҳам стол-стуллар пайдо бўлгани ҳеч эсимдан чиқмайди…

Яна бир тафсилот. Қишлоғимиз билан қўшни Нисбот қишлоғи орасида Янги ариқ канали бор. Туманимиз маркази бўлган Ургут шаҳрига элтувчи катта йўл ҳам ана шу каналдан ўтади. Лекин каналнинг кўприги шу қадар омонатки, юк машиналари ўтаётганда шовшаб ётган тўсинлар қалтираб, беланчакдек чайқалиб, ботмон-ботмон тупроқ ёриқлардан шовуллаб сувга тўкилади, отлиқ ҳам, пиёда ҳам юрагини ҳовучлаб ўтади. Ўша – олтинчида ўқиётганда “Ургут садоси” (бурунги “Октябрь алангаси”) газетида “Қилпиллама” сарлавҳали танқидий мақолам чиқди. Колхозимиз раиси бор эди, Аброр Тўрақулов деган. Районда донгдор, обрўли раислардан эди. Райкомдан гап эшитган экан, кўчада отамни учратиб қолиб кесатибди, лўлидан одам чиқса ўтовига ўт қўяр, деб. Отамнинг ҳурмати баланд эди Раис бобога. Раис бобога, болалик қипти, танобини тортиб қўяман, депти.Аммо ундай қилмади. Унақаларни ёзишга ҳали ёшлик қиласан, ҳозир яхшилаб ўқиш керак, деди, холос. Биласиз, бола деганда дўппидайгина шумлик ҳам бўлади, отам насиҳат қилаётганида, ичида аллақандай ғурур борлигини овозидан сезиб турдим…

Балки тасодифдир, балки режалидир, ишқилиб, орадан бироз вақт ўтиб, канал устида янги, темир-бетон кўприк қурилди…

2

Демоқчи бўлганим шуки, эслаб кўрсам, газетачиликни бешинчи ё олтинчи синфдан бошлаган эканмиз. Насиба экан-да, умримиз журналисту ёзувчилар орасида ўтаётир. Пешонамга шундай қисмат битилганига бир эмас, ўн эмас, минг марталаб шукурлар қиламан. Одамларни, элни, юртни танидим; битта-яримта таниган бўлса, буям шу касб, шу қалам туфайлидир.

Ўтган йилларда турфа феълу турфа хислатли одамлар билан учрашдим. Эҳ-ҳе, улар орасида кимлар йўқ дейсиз! Сахийи ҳам, бахили ҳам; давринг кепти, сур бегим, давронинг кепти, ур бегим, дегичлар ҳам; шаҳар – шарманданики, ютоғич туяни юнги билан ютади, дегичлар ҳам; эшак – сийпалаганни, ёмон – сийлаганни билмас, дегичлар ҳам…

Хуллас, дўст-биродар, таниш-билиш – уларнинг ҳар бири мисоли битта китоб. Лекин, улар орасида устозларнинг ўрни тенгсиз. Устоз дегани мактабдаги ўқитувчи билан ўқувчи сингари бири ўргатади, бири ўр­ганади, дегани эмас экан. Устоз дегани гоҳо бир оғиз панд-на­си­ҳат қил­­маса ҳам ўзи­­­нинг юриш-туриши, ат­­роф­да­ги­ларга му­носабати, ҳа­ёт тарзи, иш услуби, муомала маданияти каби хислатлари билан бе­­ўлчов сабоқлар бериб, саховат йў­лига чорлаб турар экан ҳами­ша. Шунинг учун ҳам гўзал чечакка болари қўнганидек, устозлар ҳузурига ошиқар экансан. Ёши етмишдан ошган эса-да, ҳануз болалардек содда ва самимий Пирмат Шермуҳамедов, аллома ва танти Одил Ёқубов, вазмин ва бағри кенг Эркин Самандар, бетакрор адиб Ўткир Ҳошимов, каттаю кичикка бирдек суюмли ижодкор Худойберди Тўхтабоев каби улуғлар билан бирга бир ташкилот, битта жамоада ишлаш бахтига муяссар бўлдим.

Шукрким, дунёда, жамиятда яхши одамлар кўп. Мен нима учун дунёга келдим, дунёга келиб нима қилдим, бирон кишига нафим тегдими, яшашдан мақсадим нима ўзи, майда-чуйдаларга кўмилиб умр ўтказишми ёки бир туп бўлса ҳамки кўчат экиб кўкартиришми, қабилидаги ҳақли саволларни ўзингга берганинг сари ҳалигидақа қитмир кимсаларнинг башаралари хира, қилиқлари нимжон, кўримсиз ва мезон сингари ожиз бўлиб қолади.

Хусусан, ижодга дахли бор одам… майда-чуйдалардан баландда турмоғи шарт, деб ҳисоблайман. Акс ҳолда, у ёзувчи эмас, наргайи кир иғвофурушга айланиб, ёзолмайдиган бўлиб қолиши мумкин. Демакки, у, инсон деб аталмиш мураккаб жонзотнинг кўнгил қатламларида тахланиб ётган исмсиз туйғуларни кўриш, тушуниш, ўрганиш ва энг кераги бадиий таҳлил қилишдек бебаҳо бахтдан мосуво бўлади.

3

Ижодкор-ижодкор деймиз, аслида ижодкор ҳам бошқа инсонлар сингари Яратганнинг бир яратиғи. Унда ҳайратомуз шох-бутоқ ҳам, айримлар камтарона тавозе ила бот-бот писанда қилишни суядиган илоҳийлик ҳам йўқ – лиқ тўла автобусда кетаётган йўловчиларнинг бири. Уям адашади, хато қилади, кимгадир зуғум ўтказади ёки кимнингдир зуғумига учрайди.

Мавриди келдими-йўқми, билмайман, аммо шу ўринда Умар Хайём ҳазратларининг манови рубоийсига, рубоийдаги ҳақиқатга бир қаранг:

Бир қўлда Қуръону, биттасида жом,
Баъзида ҳалолмиз, баъзида ҳаром.
Феруза гумбазли осмон тагида
На чин мусулмонмиз, на кофир тамом.

Мановиниси эса рус халқининг буюк адиби Лев Толстойга тегишли: ”Мен урушда одам ўлдирганман, ўлдирмоқ ниятида дуэлга чақирганман, тасарруфимдаги мужикларни қартага бой берганман, уларнинг меҳнати эвазига яшаганман, уларни қатл этганман, фаҳш ишлар билан шуғулланганман, алдаганман. Ёлғончилик, ўғирлик, ҳар хил рангдаги зинокорлик, ичкиликбозлик, зўравонлик, қотиллик… Мен қилмаган жиноят қолган эмас”.

Дунё таниган ва тан олган улуғ алломаларнинг бу тарздаги иқрорномалари баъзиларга эриш туюлиши, Умар Хайёмни “пиёниста чол” деб, Лев Толстойни эса, Озод Шарафиддинов домла айтганидек:”Вой соқолинг кўксингга тўкилгур-ей!”– деб айблаши мумкин. Лекин бу даҳолар шундай ғала-ғовур, ўйдим-чуқур йўллардан ўтган. Битта тирик жон сифатида хатолар, адашувлар тўфонида азобланган, тобланган. Энг муҳими, юксак хулосалар чиқарган. Жаҳон адабиёти дурдоналарига айланган беназир асарлар яратган.

Гапнинг абдави шуки, Яратган бировга кетмон, бировга ўроқ, бировга болта, ёзувчига эса қалам берган. Ёзувчи ёзади, ёзгани, ёза олгани учун, у – ёзувчи. Бунда тариқчаям фавқулоддалик ёки илоҳиёт йўқ. Иш —ҳамма жабҳада иш, ишлаган – тишлайди, чин ишлаган каттароқ ютуққа эришади, тилга тушади, эътибор қозонади. Адиб ҳам шу-да. Ҳамма гап қандай ёзишда. Ёзганингни кимдир ўқиса, ўқиганда ҳаяжонланса, хаёлга ботса, мулоҳаза, мушоҳада қилса. Ана унда азоблансанг арзийди!

“Олимликни ният қилган ҳар бир одам энг аввал ўз руҳини ҳақиқатни кўришга халал берувчи турли иллатлардан тозалаши зарур. Негаки, қўндоқда теккан ёмон одатлар – тарафкашлик, рақобат, тубан эҳтиросларга қул бўлиш, ҳокимият талашиш ва шу сингари жуда кўп иллатлар олимларни ҳақиқатдан кўз юмишга олиб келади”. Қомусий аллома Абу Райҳон Берунийнинг мазкур сўзлари тўлалигича адабиёт аҳлига ҳам тааллуқлидир.

Ким учса саъй-жаҳд қилмай шуҳратга,
Карам либосига кўзи бўлса оч,
Ғафлат соясида шод бўлур аммо,
Шараф кийимисиз қолур ялонғоч.

Бу ҳикмат ҳам Беруний бобомизники. Дарвоқе, изоҳга ҳожат борми?..

4

Бугун ижодкорда мириқиб ижод қилиш учун мукаммал имкониятлар муҳайё. Хусусан, ўзимизда – Ўзбекистонда.

Муҳтарам Президентимиз Ислом Каримов мамлакатимиз мустақиллигининг биринчи кунларидан буён маънавият ва маърифатни, адабиёт ва санъатни юксалтариш йўлида тинмай жон куйдириб келаётир. Ўтган йиллар ичида қилинган ва қилинаётган савобли юмушлар беҳисоб. Президентимиз қарори билан “Ижод” фондининг ташкил этилгани ҳамда мазкур фондга миллионлаб маблағ ажратилиши, миллиардлар сарфланиб ёзувчиларнинг Дўрмондаги ижод уйи ва шифо масканининг қайта таъмирланиши, ер юзида инқироз бўрони оч бўридек увиллаб турган бир замонда, айниқса, мисли кўрилмаган саховатли ҳодисадир! Барча тоифа ижод аҳли қатори, ёш ёзувчи-шоирлар ҳам бундай дориламон замонда, дилда борини қоғозга тўкиб солишлари, тўлқинланиб, тўлиб-тошиб ёзишлари ва… Яхши ёзишлари керак. Сояси юпқа, мужмал, ғўжала, ҳою-ҳавасларга осонликча берилиб кетувчи, турмушнинг биринчи зарбаларига дуч келиши биланоқ тоб ташлаб, аро йўлда иккиланиб қолувчи, ўйлаб чиқарилган қаҳрамонлар бугун ҳеч кимга керак эмас. Гўзал инсоний муносабатлар, оҳори тўкилмаган характерлар ярата олмаган ланж қаламкаш эса умрбод ҳофиз бўлиш орзусида яшовчи лапарчига ўхшаб қолаверади.

Адабиётнинг вазифаси ҳаётнинг кишиларга ибрат бўладиган жиҳатларини ёритиш, дейдилар. Агар, ёзувчининг ўзи самимийлик, тўғрисўзлик, ҳалоллик, кишиларга меҳрибонлик каби фазилатлари билан бошқаларга намуна бўла олса, бунинг таъсири ҳам энг яхши асарнинг таъсиридан кам бўлмайди. Жаҳон шеъриятининг султони Алишер Навоий ҳазратларининг ҳаёти ана шу жиҳатлари билан неча асрлар оша инсониятга намуна мактаби бўлиб келаётир. Ибрат олса арзийдиган кишилар ҳозир ҳам орамизда кам эмас. Ҳаётимнинг сал кам ўттиз йили катта-кичик мансабу вазифаларда ўтаётир. Худога шукур, шу даврда маънавий баркамол, самимий инсонларни кўп кўрдим. Дунёни яхши одамлар ушлаб туради, деган кўҳна ибора замиридаги оддий ҳақиқатга қайта-қайта гувоҳ бўлдим. Ҳа, азизлар, доно боболаримиз: яхши одам, яхши дўст – бебаҳо давлат; яхшилик – нур, яхшига гул – соя, яхшилик – яроқ, яхши қанд едирар, яхши – тўрга элтар, яхшилик икки жаҳонни орттирар каби ҳикматларни бекордан-бекорга ҳадеб такрорламас, фарзандлар онги-шуурига сингдирмас эканлар.

Англаганларимдан яна бири шу бўлдики, бу ёруғ жаҳонга келганингдан кейин бир ўзинг мўридек сўппайиб яшолмайсан: кимгадир йўлдош, кимгадир сирдош бўласан. Раҳматлик отам: “Йўлдошинг олақарға бўлса, емишинг гўнг бўлади”, “Дўстда душманнинг қулоғи бор” деган калималарни кўп такрорлар эди. Бу – йўлдошни ҳам, сирдошни ҳам эҳтиёт бўлиб танлаганга бахт қуёшдек кулиб боқади, дегани экан. Ёмон йўлдош равон йўлда ҳам ғов бўлишига бот-бот дуч келдим. Аммо дўстига қалқон бўлган, ойна бўлган, қўлдош-елкадош; дўстга лола, душманга жала бўлган ва бўлаётган покдомон зотларга ҳавас билан қарайман, улардан ўрганишга, уларга сафдош бўлишга, уларга хизмат қилишга интиламан.

5

Ён дафтарларимда бир-биридан қизиқ ва ўзимча, характерли деб ҳисоблаган бир дунё қайдлар бор. Секин-секин қоғозга тушяпти…

05615 may — Yozuvchi Abdusaid Ko’chimov tavallud topgan kunning 65 yilligi

Abdusaid Ko’chimov
DUNYONI YAXSHILAR USHLAB TURADI
011

033 Abdusaid Ko’chimov 1951 yil 15 mayda Samarqandning Urgut tumanida tug’ilgan. Tumandagi 37- maktabni (1967), Toshkent Davlat pedagogika institutini ozbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1968—1972). Mehnat faoliyatini «Lenin uchquni» gazetasida ishlashdan boshlagan.
Ilk kitobi- «Kashfiyotchi bolalar» 1975 yilda chop etildi. Shundan so’ng uning «Halqa», «Qiyofa», «Mening yulduzim», «Umid darahtlari», «Chanoq», «Ikki bahor» kabi she’riy va nasriy kitoblari nashr qilindi. «Baland tog’lar» (2002)saylanma kitobiga yozuvchining qissalari, dostonlari, she’rlari kiritilgan . A. Ko’chimov Halqaro YUNESKO mukofoti, G’afur G’ulom nomidagi mukofot bilan taqdirlangan. Unga «O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan jurnalist» unvoni, «Shuhrat» medali, «Mehnat shuhrati» ordeni berilgan . 1990-1994-yillarda O’zbekiston Oliy Soveti deputatligiga, 1994-1999 va 1999-2004-yillarda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputatligiga saylangan.

011

1

Eslasam, kulgim kelaveradi: bolalik-da, bolalik. Tirmizak-tirrancha bola bo’lmasang, kelib-kelib o’z otangni “fel`eton” qilasanmi? Tag’in qaerda deng? O’z uyida, qosh-ko’zining shundoq ostida – “Oilamiz ovozi” gazetida-ya!

Sho’ring qurg’ur bu gazetning dunyoga kelishiyam, ketishiyam ikki kunlik bo’lgan. Birgina soni chiqiboq boqiylikka jo’nagan bunday “bebaxt” gazet, ommaviy axborot vositalari deb atalguvchi olamda (agar o’sha gazetni ham shu olamga aloqador demoq mumkin bo’lsa) yagona bo’lsa, ajabmas.

Janobingiz o’sha zamonda yo beshinchi, yo oltinchida o’qirdim. Maktabimizga “muxbirlik” kasali yuqqan edi. Har sinfda ikki-uchtadan, beshta-oltitagacha “muxbir” javlon urardi. Ular katta-kichik xabaru maqolalari bilan tuman, viloyat, hatto, respublika gazetlarini ham beto’xtov “bombardimon” qilgani-qilgan edilar. Shu yaqin “qorong’i daraxtda”da tangaday yangilik sodir bo’lsa, tamom – ertasigayoq birvarakayiga ikki-uch gazetda elga salom berib turardi. Muxbir serob – hamma birinchi bo’lish ishqida kuyib-pishar edi-da. Ora-sira bizning xabarlar ham ko’rinib qolardi u yer-bu yerda.

Yozuv-chizuv ishtiyoqi hammanikidan ham kaminada kuchliroq bo’lgan shekilli, kunlarning birida uyimizda gazeta chiqarmoqqa (bu fikr qaerdan kelganiga hali-hali aqlim yetmaydi) kirishibman. Darvozadan hovlimizga kirgan joyda mol-holga yem, xas-xashak saqlanadigan somonxona bo’lguvchi edi. Devorlari suvoqsiz, shiftini o’rgimchak inlari qoplagan bu joy yozda bo’sh turgani uchun bo’lsa kerak, Iskandar, Quddus, Abdunazar, Rahimberdi degan jo’ralar bilan hashar qilib, uyni tozaladik, somonli loy bilan devoru yerini kuchimiz yetganicha suvadik. Gazetlarni bir-biriga qator ulab, shiftga yelimladik. “Yozgi kanikul”da hordiq chiqarayotgan sandalni o’rtaga joylashtirdik. Xullas, somonxonaga “darsxona” tusini bergan bo’ldik.

“Darsxona” yaratish jarayonida oilamizda bolalarning dars qilishlari bilan bog’liq bir qator kamchiliklar mavjudligi aniq-tiniq ko’rinib qoldi. O’zingiz tanangizda bir bir o’ylab ko’ring, bitta ro’zg’ordan to’rt kishi: akam, kamina, ukam va singlim maktabga qatnaymiz. Demak, bir oilada to’rtta o’quvchi bor. Lekin uyda stol u yoqda tursin, bir dona maymoq stul ham yo’q. Yerda uzala tushib yotib kitob o’qiymiz. Biroq o’n uch bolorli katta uyimizning uchta taxmoni ko’rpa-yostiqqa, ikkita tokchasi choynak-piyolaga to’la. Necha yillardan buyon tutilmagan chinni idishlaru bo’g’jomaga qamalgan ko’rpa-ko’rpachalar o’rniga stol-stul olish mumkin-ku, axir! Modomiki, hukumat, bolalar – bizning kelajagimiz, deyotgan ekan, oilamiz boshlig’i bo’lgan otamiz nima uchun bunday hayot-mamot masalasiga panja orasidan qarab kelmoqda?!.. Bir ko’nglim, bu muammolarni (qolaversa, qishlog’imizdagi boshqa oilalardagi ahvol ham biznikidan g’arib bo’lsa borki, lekin yaxshi emas) tuman gazetigami, “Tong yulduzi” (burungi “Lenin uchquni”)gami boplab ur, deydi. Lekin otamdan hayiqqanim tufayli albatta, bu fikrdan qaytgan bo’lsam kerak. Uyda, hali nomi tilga olingan sho’rpeshona devoriy gazetni chiqarib, yuqoridagi kamchiliklar uchun otamni “fel`eton” qilibman. Rahmatlik otam sodda, ammo o’ta hamiyatli, qishloq obro’yi uchun jon-tani bilan kurashadigan, yordamga muhtojlardan borini ayamaydigan, mehnatkash, tanti va cho’rtkesar odam edi. Son-sanoqsiz matalu masallar, ertagu dostonlarni yod bilar, ko’hna qo’shiqlar, aytimlarni suyub xirgoyi qilar, ammo savodxon emasdi. Sababi, ota-onadan juda erta ayrilgan, og’ir qiyinchiliklarga duchor bo’lgan, o’qish-yozishni o’rganish imkoni bo’lmagan. Shuning uchun ham “Oilamiz ovozi” g’arib ayvonimizning o’rtasida – ikki deraza oralig’ida osilganiga qaramay, otam ikki kungacha e’tibor bermabdi. Gazetni sinfdoshlarim o’qishgan emasmi, ular uyidagilarga yetkazishibdi. Quddusning otasi Arslonxon eshon bobo bir to’yda otamni ko’rib qolib, masxaraomuz kulibdi. Kichik ukam Abdusoli o’qib berganidan keyin esa sho’rpeshona gazet xuddi Jordano Bruno singari yonayotgan o’choqda kulga aylandi. Ammo, shuni g’urur bilan ta’kidlash joizki, sal vaqt o’tmay, nafaqat biznikida, balki qishlog’imizdagi boshqa ayrim xonadonlarda ham stol-stullar paydo bo’lgani hech esimdan chiqmaydi…

Yana bir tafsilot. Qishlog’imiz bilan qo’shni Nisbot qishlog’i orasida Yangi ariq kanali bor. Tumanimiz markazi bo’lgan Urgut shahriga eltuvchi katta yo’l ham ana shu kanaldan o’tadi. Lekin kanalning ko’prigi shu qadar omonatki, yuk mashinalari o’tayotganda shovshab yotgan to’sinlar qaltirab, belanchakdek chayqalib, botmon-botmon tuproq yoriqlardan shovullab suvga to’kiladi, otliq ham, piyoda ham yuragini hovuchlab o’tadi. O’sha – oltinchida o’qiyotganda “Urgut sadosi” (burungi “Oktyabr` alangasi”) gazetida “Qilpillama” sarlavhali tanqidiy maqolam chiqdi. Kolxozimiz raisi bor edi, Abror To’raqulov degan. Rayonda dongdor, obro’li raislardan edi. Raykomdan gap eshitgan ekan, ko’chada otamni uchratib qolib kesatibdi, lo’lidan odam chiqsa o’toviga o’t qo’yar, deb. Otamning hurmati baland edi Rais boboga. Rais boboga, bolalik qipti, tanobini tortib qo’yaman, depti.Ammo unday qilmadi. Unaqalarni yozishga hali yoshlik qilasan, hozir yaxshilab o’qish kerak, dedi, xolos. Bilasiz, bola deganda do’ppidaygina shumlik ham bo’ladi, otam nasihat qilayotganida, ichida allaqanday g’urur borligini ovozidan sezib turdim…

Balki tasodifdir, balki rejalidir, ishqilib, oradan biroz vaqt o’tib, kanal ustida yangi, temir-beton ko’prik qurildi…

2

Demoqchi bo’lganim shuki, eslab ko’rsam, gazetachilikni beshinchi yo oltinchi sinfdan boshlagan ekanmiz. Nasiba ekan-da, umrimiz jurnalistu yozuvchilar orasida o’tayotir. Peshonamga shunday qismat bitilganiga bir emas, o’n emas, ming martalab shukurlar qilaman. Odamlarni, elni, yurtni tanidim; bitta-yarimta tanigan bo’lsa, buyam shu kasb, shu qalam tufaylidir.

O’tgan yillarda turfa fe’lu turfa xislatli odamlar bilan uchrashdim. Eh-he, ular orasida kimlar yo’q deysiz! Saxiyi ham, baxili ham; davring kepti, sur begim, davroning kepti, ur begim, degichlar ham; shahar – sharmandaniki, yutog’ich tuyani yungi bilan yutadi, degichlar ham; eshak – siypalaganni, yomon – siylaganni bilmas, degichlar ham…

Xullas, do’st-birodar, tanish-bilish – ularning har biri misoli bitta kitob. Lekin, ular orasida ustozlarning o’rni tengsiz. Ustoz degani maktabdagi o’qituvchi bilan o’quvchi singari biri o’rgatadi, biri o’r­ganadi, degani emas ekan. Ustoz degani goho bir og’iz pand-na­si­hat qil­­masa ham o’zi­­­ning yurish-turishi, at­­rof­da­gi­larga mu­nosabati, ha­yot tarzi, ish uslubi, muomala madaniyati kabi xislatlari bilan be­­o’lchov saboqlar berib, saxovat yo’­liga chorlab turar ekan hami­sha. Shuning uchun ham go’zal chechakka bolari qo’nganidek, ustozlar huzuriga oshiqar ekansan. Yoshi yetmishdan oshgan esa-da, hanuz bolalardek sodda va samimiy Pirmat Shermuhamedov, alloma va tanti Odil Yoqubov, vazmin va bag’ri keng Erkin Samandar, betakror adib O’tkir Hoshimov, kattayu kichikka birdek suyumli ijodkor Xudoyberdi To’xtaboev kabi ulug’lar bilan birga bir tashkilot, bitta jamoada ishlash baxtiga muyassar bo’ldim.

Shukrkim, dunyoda, jamiyatda yaxshi odamlar ko’p. Men nima uchun dunyoga keldim, dunyoga kelib nima qildim, biron kishiga nafim tegdimi, yashashdan maqsadim nima o’zi, mayda-chuydalarga ko’milib umr o’tkazishmi yoki bir tup bo’lsa hamki ko’chat ekib ko’kartirishmi, qabilidagi haqli savollarni o’zingga berganing sari haligidaqa qitmir kimsalarning basharalari xira, qiliqlari nimjon, ko’rimsiz va mezon singari ojiz bo’lib qoladi.

Xususan, ijodga daxli bor odam… mayda-chuydalardan balandda turmog’i shart, deb hisoblayman. Aks holda, u yozuvchi emas, nargayi kir ig’vofurushga aylanib, yozolmaydigan bo’lib qolishi mumkin. Demakki, u, inson deb atalmish murakkab jonzotning ko’ngil qatlamlarida taxlanib yotgan ismsiz tuyg’ularni ko’rish, tushunish, o’rganish va eng keragi badiiy tahlil qilishdek bebaho baxtdan mosuvo bo’ladi.

3

Ijodkor-ijodkor deymiz, aslida ijodkor ham boshqa insonlar singari Yaratganning bir yaratig’i. Unda hayratomuz shox-butoq ham, ayrimlar kamtarona tavoze ila bot-bot pisanda qilishni suyadigan ilohiylik ham yo’q – liq to’la avtobusda ketayotgan yo’lovchilarning biri. Uyam adashadi, xato qiladi, kimgadir zug’um o’tkazadi yoki kimningdir zug’umiga uchraydi.

Mavridi keldimi-yo’qmi, bilmayman, ammo shu o’rinda Umar Xayyom hazratlarining manovi ruboiysiga, ruboiydagi haqiqatga bir qarang:

Bir qo’lda Qur’onu, bittasida jom,
Ba’zida halolmiz, ba’zida harom.
Feruza gumbazli osmon tagida
Na chin musulmonmiz, na kofir tamom.

Manovinisi esa rus xalqining buyuk adibi Lev Tolstoyga tegishli: ”Men urushda odam o’ldirganman, o’ldirmoq niyatida duelga chaqirganman, tasarrufimdagi mujiklarni qartaga boy berganman, ularning mehnati evaziga yashaganman, ularni qatl etganman, fahsh ishlar bilan shug’ullanganman, aldaganman. Yolg’onchilik, o’g’irlik, har xil rangdagi zinokorlik, ichkilikbozlik, zo’ravonlik, qotillik… Men qilmagan jinoyat qolgan emas”.

Dunyo tanigan va tan olgan ulug’ allomalarning bu tarzdagi iqrornomalari ba’zilarga erish tuyulishi, Umar Xayyomni “piyonista chol” deb, Lev Tolstoyni esa, Ozod Sharafiddinov domla aytganidek:”Voy soqoling ko’ksingga to’kilgur-yey!”– deb ayblashi mumkin. Lekin bu daholar shunday g’ala-g’ovur, o’ydim-chuqur yo’llardan o’tgan. Bitta tirik jon sifatida xatolar, adashuvlar to’fonida azoblangan, toblangan. Eng muhimi, yuksak xulosalar chiqargan. Jahon adabiyoti durdonalariga aylangan benazir asarlar yaratgan.

Gapning abdavi shuki, Yaratgan birovga ketmon, birovga o’roq, birovga bolta, yozuvchiga esa qalam bergan. Yozuvchi yozadi, yozgani, yoza olgani uchun, u – yozuvchi. Bunda tariqchayam favquloddalik yoki ilohiyot yo’q. Ish —hamma jabhada ish, ishlagan – tishlaydi, chin ishlagan kattaroq yutuqqa erishadi, tilga tushadi, e’tibor qozonadi. Adib ham shu-da. Hamma gap qanday yozishda. Yozganingni kimdir o’qisa, o’qiganda hayajonlansa, xayolga botsa,
mulohaza, mushohada qilsa. Ana unda azoblansang arziydi!

“Olimlikni niyat qilgan har bir odam eng avval o’z ruhini haqiqatni ko’rishga xalal beruvchi turli illatlardan tozalashi zarur. Negaki, qo’ndoqda tekkan yomon odatlar – tarafkashlik, raqobat, tuban ehtiroslarga qul bo’lish, hokimiyat talashish va shu singari juda ko’p illatlar olimlarni haqiqatdan ko’z yumishga olib keladi”. Qomusiy alloma Abu Rayhon Beruniyning mazkur so’zlari to’laligicha adabiyot ahliga ham taalluqlidir.

Kim uchsa sa’y-jahd qilmay shuhratga,
Karam libosiga ko’zi bo’lsa och,
G’aflat soyasida shod bo’lur ammo,
Sharaf kiyimisiz qolur yalong’och.

Bu hikmat ham Beruniy bobomizniki. Darvoqe, izohga hojat bormi?..

4

Bugun ijodkorda miriqib ijod qilish uchun mukammal imkoniyatlar muhayyo. Xususan, o’zimizda – O’zbekistonda.

Muhtaram Prezidentimiz Islom Karimov mamlakatimiz mustaqilligining birinchi kunlaridan buyon ma’naviyat va ma’rifatni, adabiyot va san’atni yuksaltarish yo’lida tinmay jon kuydirib kelayotir. O’tgan yillar ichida qilingan va qilinayotgan savobli yumushlar behisob. Prezidentimiz qarori bilan “Ijod” fondining tashkil etilgani hamda mazkur fondga millionlab mablag’ ajratilishi, milliardlar sarflanib yozuvchilarning Do’rmondagi ijod uyi va shifo maskanining qayta ta’mirlanishi, yer yuzida inqiroz bo’roni och bo’ridek uvillab turgan bir zamonda, ayniqsa, misli ko’rilmagan saxovatli hodisadir! Barcha toifa ijod ahli qatori, yosh yozuvchi-shoirlar
ham bunday dorilamon zamonda, dilda borini qog’ozga to’kib solishlari, to’lqinlanib, to’lib-toshib yozishlari va… Yaxshi yozishlari kerak. Soyasi yupqa, mujmal, g’o’jala, hoyu-havaslarga osonlikcha berilib ketuvchi, turmushning birinchi zarbalariga duch kelishi bilanoq tob tashlab, aro yo’lda ikkilanib qoluvchi, o’ylab chiqarilgan qahramonlar bugun hech kimga kerak emas. Go’zal insoniy munosabatlar, ohori to’kilmagan xarakterlar yarata olmagan lanj qalamkash esa umrbod hofiz bo’lish orzusida yashovchi laparchiga o’xshab qolaveradi.

Adabiyotning vazifasi hayotning kishilarga ibrat bo’ladigan jihatlarini yoritish, deydilar. Agar, yozuvchining o’zi samimiylik, to’g’riso’zlik, halollik, kishilarga mehribonlik kabi
fazilatlari bilan boshqalarga namuna bo’la olsa, buning ta’siri ham eng yaxshi asarning ta’siridan kam bo’lmaydi. Jahon she’riyatining sultoni Alisher Navoiy hazratlarining hayoti ana shu jihatlari bilan necha asrlar osha insoniyatga namuna maktabi bo’lib kelayotir. Ibrat olsa arziydigan kishilar hozir ham oramizda kam emas. Hayotimning sal kam o’ttiz yili katta-kichik mansabu vazifalarda o’tayotir. Xudoga shukur, shu davrda ma’naviy barkamol, samimiy insonlarni ko’p ko’rdim. Dunyoni
yaxshi odamlar ushlab turadi, degan ko’hna ibora zamiridagi oddiy haqiqatga qayta-qayta guvoh bo’ldim. Ha, azizlar, dono bobolarimiz: yaxshi odam, yaxshi do’st – bebaho davlat; yaxshilik – nur, yaxshiga gul – soya, yaxshilik – yaroq, yaxshi qand yedirar, yaxshi – to’rga eltar, yaxshilik ikki jahonni orttirar kabi hikmatlarni bekordan-bekorga hadeb takrorlamas, farzandlar ongi-shuuriga singdirmas ekanlar.

Anglaganlarimdan yana biri shu bo’ldiki, bu yorug’ jahonga kelganingdan keyin bir o’zing mo’ridek so’ppayib yasholmaysan: kimgadir yo’ldosh, kimgadir sirdosh bo’lasan. Rahmatlik otam: “Yo’ldoshing olaqarg’a bo’lsa, yemishing go’ng bo’ladi”, “Do’stda dushmanning qulog’i bor” degan kalimalarni ko’p takrorlar edi. Bu – yo’ldoshni ham, sirdoshni ham ehtiyot bo’lib tanlaganga baxt quyoshdek kulib boqadi, degani ekan. Yomon yo’ldosh ravon yo’lda ham g’ov bo’lishiga bot-bot duch keldim. Ammo do’stiga qalqon bo’lgan, oyna bo’lgan, qo’ldosh-yelkadosh; do’stga lola, dushmanga jala bo’lgan va bo’layotgan pokdomon zotlarga havas bilan qarayman, ulardan o’rganishga, ularga safdosh bo’lishga, ularga xizmat qilishga intilaman.

5

Yon daftarlarimda bir-biridan qiziq va o’zimcha, xarakterli deb hisoblagan bir dunyo qaydlar bor. Sekin-sekin qog’ozga tushyapti…

xdk

(Tashriflar: umumiy 97, bugungi 1)

Izoh qoldiring