Baxtiyor Nazarov. Rauf Parfi portretiga chizgilar.

017
Рауф Парфи ижоди уч ҳиссий идрок асосида туради, булар: Ватан, эрк, муҳаббат. Дунёдаги ҳамма шоирларда шундай, дейишингиз мумкин. Бу фикрда жон бор албатта. Бироқ, ўзбек учун Ватан дарди, Эрк дарди дунёдаги бошқа барча халқлардагидан кўра деярли бошқача, ўзига хос эканини, муҳаббат эса Ҳоди Тоқтош айтганидек эски нарса бўлгани билан ҳар бир юрак уни янгилаганидек, бу уч буюк ҳиссий идрок муаммолари Рауф Парфи ижодида ўзига хос ва бетакрор равишдаги поэтик талқиннинг топади.

0132

Бахтиёр Назаров
РАУФ ПАРФИ ПОРТРЕТИГА ЧИЗГИЛАР

Шуҳрат сўзининг маъноси машҳурлик, эл-юртга танилиш, узоқ-яқинлар ўртасида эътибор топиш, ажабтовур довруқдан иборат бўлса, биру-борнинг инояти туфайлими, феълидаги аллақандай жозиб ва ёқимтойлиги сабаблими, дастлабки ёзган шеърлариёқ оҳанраболи бўлгани учунми ёки шуларнинг барчаси ялакат бирликда насиб этгани боисми, ҳарқалай, юқорида келтирилган сўз замиридаги иқбол Рауф Парфи манглайига тенгқурлари, даврадошлари ичида анчагина вақтли қўнди ва айтиш мумкин-ки, уни наинки, бутун умр тарк этмади, ҳатто, йилдан-йилга кучайиб борди, унинг ихлосмандлари сафини кенгайтирди, ўйланманки, бу жараён яна узоқ давом этади.

У салкам ярим асрлик онгли ва ижодий ҳаётнинг кўп йилларини уйлик бўла туриб, уйсиз, оилали бўла туриб оиласиз, фарзандлари бўла туриб уларни соғиниб, дўстлари наинки бўлган ҳолда, балки бисёр эса-да нўё, уларсиз, иш-жойга эга туриб, бу нарсанинг чин кўнгилдагисига доимо маҳтал бўлиб яшади. Фикримча, бу йўлни атайин тутгани йўқ, унинг феъл-атвори ҳеч қандай қолипга сиғмайдиган, талаб йўриғига тушмайдиган мана шундай қонталаш йўналишда бўлди. Назаримда бу ва умри Аллоҳ инъом этган қисматга асосланди. У бутун умр яккаю-ягона дард – ижод дарди билан яшади.

Ватан дарди-чи? Муҳаббат ва фарзандлар-чи?, деган савол туғилиши табиий. Назаримда, бу дардлар ҳам ана шу ижод дардининг ичида кечди. Рауф эришган шуҳрат ижод дийдори билан тўйинган ана шу азоб-уқубатлар эвазига берилган мукофот эди.
Бу айтилганлардан Рауф Парфи умри фақат азоб-уқубатларда қолиб кетган экан-да, деган маъно англашилмаслиги керак, албатта. У ёзгани халқ қалбида, айниқса, мухлислари кўнглида акс-садо бераётганининг сезганда толеъидан хурсанд, бўлган ҳолатларни кўп кузатганман, кўзидан оловлар сачраганининг гувоҳи бўлганман. Сафар, Зоҳир, Ортиқ, Нўъмон, Дадахон, Тоҳир ва бошқа кўпдан-кўп дўстларини қўмсаб қолар, уларни ўзи ахтариб топарди. Имкони бўлса, дарҳол давра ташкил этиш маъносида ўзим “раҳбарлик” қиламан, дер, имкони бўлмаса, очиқ кўнгил билан, самимий равишда: “раҳбарлик” қилмайсизми, дегувчи эди ёқимли бир оҳангда, кулимсираб. Унга ихлос ва эътиқоди баланд қадрдонлари кўп эди. Ўйлашимча, Рауфни бутун умр шуларнинг шеъри кўтариб турди.
Унинг ўзи шон-шуҳратга ўч бўлиш у ёқда турсин, ҳатто маълум даражада эътиборсиз эди. Шуҳрат – ўзини қувгандан қочади, қувмаганга бағрини очади, деган гапнинг ёрқин далили Рауфнинг тақдири бўлса керак.
Рауфнинг эл-юртга ғойибона кенг танилиш унинг етук шоир сифатида тан олинишидан бирмунча аввалроқ рўй берди, деб ўйлайман.

Талабалик йилларимиз пахта теримига чиқиш қонун ва қоида даражасида эди. Бу масалада ҳам адолатсизликнинг ошиғи олчи эди. Умуман, пахтага бормай, бир парча қоғоз келтириб, эпини топганлар, гап ҳам эшитмас, стипендиясини ҳам олиб юраверар; тиззаларидан ёмғир-қорнинг совуғи ўтиб, кейинчалик бир умрлик касаллик орттиражак талабалар белгиланган режадан беш-килогина оз тергани учун ҳайфсанлар олиб, стипендиялардан маҳрум бўлиб юргувчи эдик. Майли, ҳозир гап бу ҳақда эмас… Пахта терими нечоғлик машаққатли бўлмасин, ёшликнинг завқи-шавқи, кучи туфайлими, бор оғирликларни тезликда ўтказиб юбора оладиган кайфият устунлик қиларди, десам, бу гапларимни баландпарвозликка йўйманг: кенг сайхонлик чеккасидаги сарғайган ўт-ўланга ёнбошлаганча иштаҳа билан тушлик қилиш қош қораяр чоғи бир қулоч келадиган катта қозон атрофида тизилишиб, навбат билан тунука товоқчада олинадиган кечки овқат; осмон бодроқдек юлдузлар билан тўлган тунлари бир-биримизнинг пинжимизга суқулганча ўтказилган оқшом лирикалари… Буларни умрнинг кейинги паллаларидаги, бошқа, ҳатто, энг ширин паллаларига ҳам алмашиб бўлармиди… Турсунойнинг шеърлари, Марямнинг рақслари, Акрамнинг рубобдаги нолалари.
Янглишмасам, 1963 йил бўлса керак. Пахтадамиз. Фозил Усмонов деган дўстимиз бўлар эди. Рауф шеърларининг шайдоси, умуман, шеъриятни нозик тушунгувчи эди. Раҳматлик, ногирон бўлишига, икки қўлтиқтаёқда юришига қарамай, ёғин-сочинсиз кунлар у ҳам ўз хоҳиши билан бир-икки ҳафта пахтага чиқар, биз билан гурунглашиб юрарди. Унинг ажойиб бир ширали овози бор эди. Давраларимизда бошқа қўшиқлар қатори, ўзи куйга солган – ўзи басталаган, Рауфнинг “Балки ўчган эдим ёдингдан” деб бошланадиган шеърини қўшиқ қилиб айтганда, ҳаммамиз жон қулоғи билан маза қилиб эшитардик. Агар адашмаётган бўлсам, у вақтда бу шеър ҳали матбуотда эълон қилинмаган эди. Ҳарқалай, мен бу шеър сўзларига илк бор қўшиқ сифатида Фозил акадан эшитиб, маҳлиё бўлганман.

Курсдошимиз Акром Каттабеков қойилмақом қилиб рубоб чалар, Фозил ака қўшиқ айтиб, ҳаммамизни сел қилар эди. Дадахон бу вақтларда қўшиқчи сифатида элга ҳали кўп ҳам танилмаган, овози энди очилиб келаётган пайтлар эди. Журналистика факултетининг юқори курс талабаси Тўлан ака Қўзибоев республика радиосида амалиёт (практика)ни ўтар, пахтага ҳам келиб-кетиб турарди. Янглишмасам, октябр байрами арафасида бўлса керак, Тўлан ака бир гуруҳ ҳамкасблари билан пахтага келиб, журналист ва филологлар ҳамкорлигида ўтказилган лирика кечасини магнит тасмасига ёзиб кетди. Бу эшиттириш байрам кунлари эфирга узатилди. Унда Рауфнинг юқоридаги шеъри асосида айтилган қўшиқ ҳам илк бор янгради. Радиода янграган бу қўшиқни ўшанда Фозил ака ижро этганмиди ёки Дадахонми, ҳозир ёдимда йўқ. Қўшиқ шу-шу “Лайло” номи билан жумҳурият ва унинг сарҳадларидаги қавмларимиз орасида ниҳоятда машҳур бўлиб кетди. Ўн-ўн беш йиллар атрофида бу қўшиқни хиргойи қилмаган бирорта ўзбек йигит-қизи қолмади, бу қўшиқ янграмаган ўзбек хонадони йўқ, десам, шоҳидлар бу гапимни муболаға эмаслигини тасдиқлашар деб ўйлайман.
60-70-йиллардаги талабалар, ёшлар, хоссатан адабиётга, шеърга, журналистикага алоқаси бўлганлар бир-бири билан кўришганда, ёки хуш кайфиятни билдириш маъносида чойхўрлик онлари, ўзаро: “Қандай гўзал, қандай ложувард” деб қўйиш одат тусига кирганди. Бу Рауфнинг 1963 йил ёзилиб, машҳур бўлиб кетган

Қандай гўзал, қандай ложувард,
Хаёл каби кўринар жаҳон,

деб бошланадиган шеърининг дастлабки мисралари эди. Рауфни билган-таниганлар бу мисралар муаллифи ким эканини яхши билишарди, албатта. Мен ўтган асрнинг 70-йилларида юқоридаги мисраларни турли давраларда такрор-такрор айтиб юрган ёшларни кўп учратганман. Ўзаро бегона бўлган ҳолда бир-биридан шу мисраларни эшитган ёшлар, талабалар айрим гурунгларда шу мисралар баҳона дўстлашиб кетганига гувоҳ бўлганман. Ким ёзган, қаерда ўқигансиз деб сўралса, аниқ айтиб беришолмай, халқ орасида юради-ку, деган жавобни эшитардик.
Шу тариқа Рауф шеърларининг айрим мисралари халқ ичига бамисли мақол, маталга ўхшаб кириб кета бошлади.
Рауфнинг шеърлари 60-йилларнинг биринчи ярмида ҳам ўқтин-ўқтин босилиб турган. Бироқ, Асқад Мухторнинг 1966 йил унга ёзилган “Оқ йўл”идан сўнг ва айниқса, одил, самимий ва юксак баҳолардан кейин талабчан шеърхонлар ва мутахассисларнинг юрагидан мустаҳкам ўрин эгаллади.

1987 йил мен олтойшуносларнинг Индиана (АҚШ) университетида ўтказилган халқаро анжуманида иштирок этдим. Доимий конференция раиси Синор жаноблари йиғилишнинг сўнгги оқшомида меҳмонларни қуюқ ўрмон ичидаги ранчо-ҳовлисига таклиф этди. Қирққа яқин мамлакатдан келган меҳмонлар – ғира-шира ёниб турган чироқлар, шаъмлар ёғдусида салқин ўрмонда, тунгги қушлар чағ-чағи янграб турган осуда паллада, бир-биримиз билан хайр-хўшлашар эканмиз, хайр сўзи ўрнига ҳар ким ўз она тилида энг севган, дилида бир умр муҳрланиб қолган тўрт сатр шеър ёки қўшиқни хиргойи қилиб берсин, деган таклиф тушиб қолди косагулдан. Ҳар бир қатнашчи навбатма-навбат ўз тилида қисқа-қисқа шеър айтди, қўшиқ куйлади. Навбат менга келганда Рауфнинг шеърларидан биридаги:

Борми баҳорим, борми,
Бормисан севикли ёр,
Дилга шунча озорми
Эй, баҳор, эй баҳор?!

деган тўртликни паст бир шикаста овозда ўқиб бердим. Бояги ўқиган шеърингиз ёшлик ҳақида, муҳаббат ва ширин орзулар ҳақида эдими, деб сўрашди бир-икки сафдошим, автобусда шаҳарга қайтар эканмиз. Улар ўзбек тилини мутлоқ билмайдиган хитойлик ва япониялик олтойшунослар эди. Мен, ўшанда яхши қўшиқ каби шеърни ҳам оҳанг асосида идрок этиш мумкинлигига ишондим.
Бу воқеага оддий, эътиборсиз нарсадек қараган бўлсам керакки ёдимдан тамом кўтарилиб кетган экан. Ҳозир ушбу хотираларни ёзиб ўтирар эканман, уни Рауфга айтиб бермаганимдан афсусланаман. Эшитганида бирор сония бўлсин, кўнгли кўтарилармиди?
Рауф ўзаро суҳбатларда ҳазил-мутойибага ниҳоятда ўч эди. Унинг ҳазиллари чиройли, ўзига хос – бадиий, образли бўларди. Унинг бирорта гапи йўқ эди-ки, ярми ҳазил бўлмасин. Иккита фикридан бирининг йўналиши мутойиба бўлгучи эди.
Дўстлар билан суҳбатларимизда, Навоий ҳақида гап кетганда, уни Алишер Ғиёсиддинович деб қўярди ва чамаси, бундай беозор мутойибалардан ўзи ҳам завқ оларди. Умуман, Рауф дўстлари, яқинлари, қадрдонлари даврасида ўзи севмаган табиий равишда чиройли, ёқимли эркалана билар ва бу эркалиги унинг ўзига жуда ярашарди.

— Рауф ака, бугун бирга тушлик қилайлик, — дебди Хуршид Дўстмуҳамедов.
— Майли, — дебди Рауф ва сўрабди: — Кайфиятни кўтарадиган нарсадан ҳам бироз-бироз бўладими? — Қўйинг, Рауф ака, – дебди шогирд. – Ҳеч бўлмаса, бугун, шу саблсиз овқатланиб, чойхўрлик қилайлик. — Одамни шунақа қилиб бузасизлар-да, – деган экан Рауф.
Рауф билан биргаликда рўй берган шунга ўхшаш воқеа-ҳодисалар, ҳангомаларни бир жойга йиғилса, жамланса, ҳеч муболағасиз, ажойиб бир китоб бўлади. Уларни бўяш, безаш шарт эмас. Қандай бўлса, шундайлигича қоғозга туширилса, кифоя. Улар Рауфнинг ўлмас сиймоси ва руҳий оламини очишдан ташқари, улар билан танишган ҳар бир кишига ҳам олам-олам завқ бера олади. Ўйлайман-ки, ана шундай китоб келгусида, албатта яратилади.

Рауфни яқиндан билмаганлар ёхуд танимаганлар узунқулоқ гапларга асосланиб уни майхўрликка қаттиқ ружу қўйган киши сифатида таърифламоқчи бўладилар. Бу фикрни тўғри деб билмайман. Зотан, мен уни яқиндан билган қирқ йилдан ортиқроқ вақт мобайнида, агар ишонсангиз, бирор марта керагидан ортиқ равишда сархуш бўлганини, ёки шу аснода кимнингдир кўнглини оғритганини кўрган эмасман. Зотан, майга ундан кўп бора кам ихлос қўйгани билан кўп бора маст-аласт бўлиб, дилозорлик қилганлар оз эмас.
Май Рауф учун ҳаётнинг завқ-шавққа тўла соғлом булоғини қайнатувчи, қадрдонлар, дўстлар билан дийдорлашувга чорловчи, яшамоқ ва ижод қилмоқнинг сир-синоатида ўзини қийнаган саволларга жавоб излаш йўлидаги бир моҳият эди. Излаш ва ишлаш дунёсининг бир очқичи эди. Шу боис, ўйлайманки, май Рауфга бутун онгли ҳаёти давомида натижа эмас сабаб, жавоб эмас савол вазифасини ўтаган.
Назаримда, унинг излаган “дунё”лари топилиши, аниқроқ намоён бўлиши учун ана шу моҳият унга тез-тез зарур бўлиб қолар, бу моҳиятсиз муҳит уни жуда тез зериктириб қўяр эди. Коммунистга партия қандай вазифа ўтаган бўлса, Рауфга май ана шу даражада эди. Шу маънода шоир ички ва тарала-бедодга берилган эди деб ўйловчилар қаттиқ янглишади.

Гурунгларда мутойибапараст бўлгани билан суҳбат Устоз, Бадиият, тагмаъно деган масалаларга кўчганда Рауф жиддийлашар эди. У бўлар-бўлмасга тортишаверишни ёқтирмас, лекин жуда кўп ўқиши, билиши фирклашидан сезилиб турарди. Наинки бадиий, ҳатто айрим илмий асарларни у жиддий ўқир эди. Бу жиҳатларини бошқаларга кўп ҳам кўз-кўз қилавермас, лекин яқиндан билганлар унинг табиатидаги бу фазилатлар ўткинчи бўлмай муқим кечганини тасдиқлашлари мумкин. У талабалик йиллари Усмон Носирнинг ниҳоятда кучли таъсири остида бўлди. Шоирнинг “Кундай ёруғ, тундай қора экан кўзларинг” мисрасини тез-тез такрорлашни хуш кўрар эди.
Талабалик йиллари мен унинг қўлида Чўлпон шеърлари, романи ҳамда “Собачье сердце”нинг машинкаланган нусхасини кўрганман. Ўзига хос бир сирли ҳолатга кириб, қулоғимга аста: “бошқаларга гуллаб қўйма, тағин” деганди ўшанда. Хокку, рондо, танка деган нарсаларни мен биринчи бор ундан эшитганман.
Рауф жаҳон адабиётининг ўз қалбига яқин намояндалари ижодини кўп ўқиди, улар орқали жаҳон билан сўзлашди, жаҳон дарди ва ўз дардларини муқояса қилди, назаримда, ҳар гал ўз дарди оғир келавергандек бўлди, бу оғирликлар қоғозга шеър бўлиб тўкилди, шундагина қалби бироз енгил тортди, лекин ҳеч қачон бу қалб оғирликлардан бўш яшолмади.

60-йилларнинг ўрталарига яқин Рауф Виктор Соснора билан қаттиқ қизиқиб қолгани эсимда. Соснора бу вақтда анча ёш бўлишига қарамай, Иттифоқ миқёсида оғизга тушганди. Н. Асеев, К. Симонов каби давр адабиётининг улкан вакиллари йигирма беш ёш атрофидаги навқирон шоирнинг дастлабки тўпламларига “Правда”, “Известия” газеталарида махсус тақризлар ёзиб, унинг шеърларига юқори баҳо берган эдилар. Биз талабалар ўз матбуотимиздан Абдулла Ориповнинг “Литературная газета”, “Юность” каби газета-журналлардан Сосноранинг шеърларини қидириб ўқиб юрган, дарсларда домламиз Озод Шарафиддинов оғзидан бу шоир ҳақидаги ёқимли фикрларни эшитиб юрган пайтларимиз. Озод ака уни Ленинграддаги қайси бир заводда слесар бўлиб ишлаган, деганида, унга меҳримиз янада кучайиб кетгандек бўлди. Соснорага қизиқишни Рауф қалбига Озод ака солдими, ёхуд ўзи кузатиб юрар эканми, бир куни Рауф Сосноранинг тўпламларига чиққан икки тақризни кўрсатиб қолди. Тақризларни уйга олиб кетиб ўқиб, қайтариб олиб келиб бердим. Унинг шеърларида, айниқса, оҳангдорлик, ритмдан мазмун ва эмоцияни зўрайтиришда унумли фойдаланиш кучли экан. Мен ҳам ўша вақтларда Сосноранинг марказий газета-журналларда чиққан шеърларини ўқиб юрардим. Рауфга Соснора шеъриятидаги қайси жиҳатлар маъқул бўлганини кўп ҳам англаб етмаган бўлсам-да, ҳозир домламиз О. Шарафиддинов маърузалари қайд этилган дафтарларимдан айрим фикрларни ўқиб, Рауфга эҳтимол, Соснора поэтикасидаги ритм ва оҳанг моҳияти кўпроқ таъсир этган кўринади деб ўйлаб қоламан.

Тўғри: ритм, оҳанг, сўз уйғунликдаги яхлитлик ва шу яхлитликдан чақнаб чиқувчи таъсирчанлик масаласида Рауфга ўша вақтлардаёқ Усмон Носир каби ўз шоирларимизнинг таъсири оз эмасди. Лекин бундан қатъий назар кеча – кечар, баҳо – баҳор, томчилар – томчилар, тоқатимга тоқат тилайман, ёмғир ёғар – шиғалаб ёғар, каби сўз ва ибораларда намоён бўлган қофия, образлилик, мусиқавийлик, эмоционалликда мен кимларнингдир таъсирини эмас, Рауфнинг ўз эмоционал дунёсидан келиб чиқувчи кашфиётларни кўраман. Рауфнинг бундай шеърларини аслиятдагина ўқиб, тўла ҳис этиш мумкин; таржимада уларнинг асл оҳори тўкис сақланиб қолиши жуда қийин. Ритмсиз шеър йўқ, албатта. Бироқ ритмга алоҳида эътиборни Рауф ўзбек шеъриятида деярли етакчи ижодий меъёрлардан бири даражасига кўтарди. Бу хусусият Рауф ижодининг дастлабки босқичидаёқ кўзга ташланган эди.

Янглишмасам, 1964 ёки 1965 йил бўлса керак, ҳозирги миллий театрнинг шундоқ биқингинасидаги чойхонада тушлик қилиб, тўрт тийинлик перашкага тўйиб, мазза қилиб чиққандан сўнг, театр ёнидаги ёғоч ўриндиққа ўтирганимизда, Рауф чўнтагидан Сосноранинг “Триптих”ми ёки шунга ўхшаганроқ номдаги тўпламини чиқариб, айрим шеърларини ўқиди ва қаранг, қандай яхши эди.
Рауф Николай Рубцов ижоди билан ҳам қизиқиб юрди. Унинг тўпламини чўнтагида олиб юрганини кўрганман. Бир куни ундан: — Қалай, сенга ёқадими Рубцов? — деб сўрадим. “Яхши, жуда яхши шоир”, — деди у ва давом эттириб, қўшиб қўйди: Лекин унинг йўли ўтилган йўл. Есенин йўли. “Летературная” газетадаги мақоласида Евтушенко уни “Есенинга ўхшаб кетса ҳам, тамомила янги, ўзига хос, — деди. Менимча, жуда унчалик эмас. Ўзига хослигидан кўра ўхшашлиги кўпроқ. Айниқса шакл ва услубда. Худди шу: айниқса шакл ва услубда ўз йўлингни топмасанг бўлмайди, – деди Рауф.   Шоир шу фикрларига бутун умр содиқ қолди. Шаклда ўзгаларни такрорламасликка интилди. Ўз йўлини топишга ҳаракат қилди.

“Услубинг, шаклинг баъзан мураккаброқ, ҳамма ҳам тушунавермайди”, — дердим мен баъзан. “Биламан! — дерди у. “Шеър ҳаммага керак, лекин ҳамма учун ёзилмайди. Ҳамма ўзича керагини, тушунадиганини топиб ўқийди”, – дер эди. Шу тариқа у услуби ва шакли анчайин мураккаблигини билса ҳам, уни соддалаштириш йўлини тутмади. Аксинча, шаккланиб бораётган услубини янада теранлаштириш ва чуқурлаштиришга интилди.
Рауф Парфи 70-йилларда Нозим Ҳикматнинг кучли таъсири остида бўлди. Унга эргашди ҳам. “Инсон манзаралари”ни ўзбекчага ўгирди. Бироқ, кўп ўтмай, назаримда у Нозим Ҳикматнинг шакл ва вазн таъсири қучоғидан ўзини олиб чиқа бошлади. Нима учун? Шунинг учун-ки, у биров юрган йўлдан юришга ўрганиб қолмай, деб хавотирланган бўлса, ажабмас. Балки, ўзига хос бўлган йўлни мустаҳкамлаш учун шундай қилгандир.

Мен бу фикрларни айтишим сабаби шунда-ки, Рауф Парфи, адабиётга, катта миқёсларни олиб қараганда, ўша Виктор Соснора, Николай Рубцовлар билан деярли бир вақтда кириб келди ва ўзининг ғойибона улар билан ижодий мусобақага киришаётганини англаб етди. Соснора, Рубцов ўз давридаги рус адабиётининг салкам мумтоз вакиллари саналадилар. Ўйлайманки, Рауф Парфи наинки, ўз даври, балки, умуман XX аср ўзбек адабиётининг мумтоз вакилларидан бири деб аталишга ҳақлидир. Афсуски, турк тилини ҳисобга олмаганда, унинг шеърлари кўнгилдагини миқёс ва даражаларда бошқа тилларга ўқилганича йўқ. Бу ишнинг амалга ошириш Рауф Парфи ижодининг халқаро миқёсда ўз ўрнини эгаллашга йўл очади, деб ўйлайман.

Рауфнинг биринчи шеърий тўплами “Карвон йўли” 1968 йилда эълон қилди. Рауф бу вақтда, тахминан йигирма беш ёшлар атрофида эди. “Тахминан” дейишимнинг сабаби ўша вақтлардами, кейинроқми унинг туғилган йили бир-биридан бир-икки йилга фарқ қилароқ турлича ёзилиб юрарди. Бунинг сабаби нимада эканини мен билмайман.
– Қизиқсиз-а, Бахтиёр, – деди бир куни бунинг сабабини сўрасам. – Мен тугул, ҳатто онам адашади-ку буни аниқ айтишга. Гоҳ бир йилни айтади, келаси йил эса бошқасини. Қариндош-уруғ, қўни-қўшнилар ҳам шундай. Шундай ноаниқлик туғилиш гувоҳномам таваллудимдан 6-7 йил кейин олинганида ҳам рўй берган бўлиши керак…”

Йигирма беш ёшлари атрофида чоп этилган “Карвон йўли” номли дастлабки тўпламига менга ҳам дастхат ёзиб берди, “тобуткаш дўстимга” деган маънода. Аксар яқин билганларига дастхат битилган кейинги китобларига ҳам шу маънодаги ниҳоятда қисқа, лекин кўнгилдан чиқувчи сўзлар ёзилар эди.
“Карвон йўли” тўплами чиққан кунларининг бирида Рауф пешин атрофида “Бир кўришмаймизми?” деб ишхонага қўнғироқ қилиб қолди. – “Ишдан кейин бўлса-чи?” – деган эдим, Рауф кўнди.
Ўша пайтлар кимё илмий-текшириш институти биноси ертўласида чоғгина бир овқатланадиган жой бўлгучи эди. Шу ерда узоқ гаплашиб ўтирдик. Икковимиз ҳам йигирма беш ёшлар атрофидамиз. Орзулар кўп, завқимиз баланд. Шу куни у менга янги чиққан “Карвон йўли”ни ҳадя этганида нақадар қувонганим, худди ҳозиргидек ёдимда. Даврадош дўстларингнинг китоби чиқса, ҳақиқий шоирга айланиб бораётганини кўриб турсанг, ахир шу эмасми, толеънинг имкониятларидан бири. Ўша воқеадаги хурсандчилигимни эсласам, бу руҳий ҳолатимнинг айрим қирралари ҳозир ҳам юрагимнинг у ёки бу нуқталарида акс-садо бераётгандек туюлади. Ёшлигимиз қандай завқли ўтган эди-я, деган хотирот кўнгилга тасалли беради.

Рауф ҳазил-ҳузулни хуш кўргучи эди. Шоирни яқиндан билган ҳар бир киши буни яхши билади. Лекин, бундан қатъий назар, ҳаётда муносиб из қолдириш керак деган масалага муносабатда у ниҳоятда жиддий эди. Буни ҳаётдаги барча мисоллар хушёрлик маъносида тушунмаслик керак. Аксинча, ҳаётдаги ана шу барча айрим (гоҳ муҳим ва ўта муҳим) масалаларга келганда у баъзан – гўё, баъзида эса, чиндан ҳам ножиддий эди. Бироқ, ижод масаласига, шеърий масалага келганда эса, у фавқулодда дейилса арзигулик жиддий одам эди. Менимча у шоирлиги учунгина шундай бўлган эмас, у табиатан шундай эди. Бу хусусият унда туғма эди. Илоҳий илмидаги сўз билан айтадиган бўлсак у ладуний шоир эди. Тўғри, шоирлиги унинг феълига кўпдан-кўп ҳукмларини ўтказмай қолмади. Бироқ Рауф шоирлиги табиатидан кўра ладуний табиати шоирлигига кўпроқ таъсир ўтказган ижодкорлар сирасига киради деб ўйлайман.

– Йигирма беш ёшингизда чиқди-я, биринчи китобингиз, — дедим қувончимни яширолмай. Лекин Рауфнинг юзида бу фикрнинг ижобий таъсири аломатларини сезмадим.
– Бу ёшда биринчи тўплам чиқиши жуда хурсанд бўладиган нарса эмас, – деди Рауф. Бундай тўплам деярли беш йил аввал чиқиши ҳам мумкин эди. Ёки, шу бугуноқ чоп этилиши мумкин бўлган бошқа бир тўпламга етгулик шеърлар туғилиб ётибди. Ўтказишмаётибди. Қайчилашга мен рози бўлмаяпман. Бу тўпламдаги шеърларнинг ҳам деярли учдан бири қайчи билан ўпишган.
– Бугина эмас, – деди Рауф фикрини давом эттириб. — Йигирма беш ёшда биринчи тўплам чиқиши хурсанд бўладиган жойи йўқ деганим, бу ёшда айрим айрим шоирларимиз 5-6 лаб тўплам чиқаришга улгуриб бўлишган. Усмон Носирни эсланг. Бу ёшгача унинг бешта тўплами чоп этилган.

Суҳбатимиз мавзуси Усмон Носирга ўтганида ташқарига чиқдик. Ҳозирги Амир Темур хиёбонидаги ўриндиқлардан бирида деярли бир соат атрофидаги суҳбатимиз Усмон Носир мавзуси давом этди. Мен шунда Рауфнинг бу шоир ҳаёти ва ижодини нақадар чуқур билишига ҳайрон қолдим. У Усмон Носирнинг айрим мисраларини ёд айтар, айрим поэтик образларини шу қадар нозик талқин этар эди-ки, мен унга бир-икки ажабланиб қараётганимни ўзи ҳам сезди.
Рауф Парфи ижоди уч ҳиссий идрок асосида туради, булар: Ватан, эрк, муҳаббат. Дунёдаги ҳамма шоирларда шундай, дейишингиз мумкин. Бу фикрда жон бор албатта. Бироқ, ўзбек учун Ватан дарди, Эрк дарди дунёдаги бошқа барча халқлардагидан кўра деярли бошқача, ўзига хос эканини, муҳаббат эса Ҳоди Тоқтош айтганидек эски нарса бўлгани билан ҳар бир юрак уни янгилаганидек, бу уч буюк ҳиссий идрок муаммолари Рауф Парфи ижодида ўзига хос ва бетакрор равишдаги поэтик талқиннинг топади.

Биз кўпинча, у ёки бу шоир, ёзувчи ўз-ўзидан шоир бўлиб қолган эмас, деган фикрни ўтказиш учун унга мана бу устоз шоирнинг, мана бу буюк шоирнинг таъсири кучли бўлган деган фикрни кўп айтамиз.
Аслида-ку бундай қарашларнинг нотўғри, дейдиган жойи кўп. Лекин биз баъзан у ёки бу шоирга таъсирлару, айрим устозлардан ўрганиш шу қадар қалаштириб ташлаймиз-ки, бир вақт қарабсиз-ки, унинг ўзига ҳеч нарса қолмайди, гўё ўзи йўқдек.
Мен буни айтаётганимнинг сабаби, Рауф Парфига ҳам Нозим Ҳикмат, Фитрат, Чўлпон, Усмон Носирларнинг таъсири борлиги, тўғри. Лекин Рауф Парфини уларга буткул боғлаб қўйиш тўғри эмас. Барча таъсирлар Рауфнинг қалбида, юраги, идроки, дунёқарашдаги поэтик қудратнинг юзага чиқишига туртки берган холос. Бу билан биз ижоддаги таъсир муаммосининг ўрнини пасайтирмоқчи эмасмиз, ижодкорнинг ўзидаги поэтик салоҳият бирламчи бўлишини эътироф этиш лозимлигини таъкидлаяпмиз, холос.

…Тунгги алламаҳал бўлиб қолганда хайрлашар эканмиз:
– Бахтиёр, – деди Рауф менга. – Боядан бери бир нарса менга эриш туюляпти. Бир неч соатдан буён бир-биримизни “сиз-сиз”лашдан чарчамадик.
– Бугундан бошлаб бир-биримизни оддийчасига мен-сенлаб гаплашсак бўлмайдими?, – дедим мен жавобан.
– Эса-чи, бўлди, – деди у қўлимга қўлини ташлаб. Кайфият хуш бўлган чоғлар Рауф “эса” сўзини кўп ишлатишни ёқтирар эди. Эртаси куни Рауф ишхонамизга қўнғироқ қилди:
– Кеча уйга яхши етиб олдингми, деди у.

(Tashriflar: umumiy 47, bugungi 1)

Izoh qoldiring