BBC.Taniqli adib Murod Muhammad Do’st bilan suhbat.

мурод ака

Ўзбек адабиётида ўзига хос ўринга эга қалам соҳиби, ёзувчи Мурод Муҳаммад Дўстнинг илк асарлари 1970-йиллардан бошлаб дунёга келган. Унинг дастлабки ҳикоялар тўплами 1976 йили «Қайдасан, қувонч садоси?» номи билан нашр этилган.
Сўнгра ёзувчининг «Мустафо»,»Истеъфо», «Дашту далаларда», «Чоллардан бири»,»Бир тойчоқнинг куни» каби қатор ҳикоя ва қиссалари яратилади. Шу йўсин у ўзбек ҳикоячилигига ўзига хос йўналиш, ўзига хос мактаб, янги шакл, оҳанг, руҳ олиб кирди десак муболиға бўлмайди. 1983 йилда эса унинг «Галатепага қайтиш» номли қиссаси дунёга келади. Асар китобхонлар ва адабиётшуносларнинг катта эътиборини қозонади.
Ёзувчининг 1988 йил ёзилган «Лолазор» романи 80-йиллар ўзбек романчилигининг энг жиддий ютуқларидан бири сифатида тилга олинади. Унда турғунлик даврининг маънавий, иқтисодий ва сиёсий таназзули ҳақида ҳикоя қилинади. Асарда янгича тафаккур тиғидан емирила бошлаган коммунистик мафкуранинг чириши, истиқлол шамчироғининг ёна бошлаганлигига ишоралар бор. Мурод Муҳаммад Дўстга 1990 йилда айни мана шу «Лолазор» романи учун Ҳамза мукофоти берилган.

Мурод Муҳаммад Дўст 1948 йил Самарқанднинг Жом қишлоғида таваллуд топган. У Тошкент Давлат университети ва Москвадаги Адабиёт институтида таҳсил кўрган. Ёзувчи «Ўзбекфильм» киностудиясида, «Шарқ юлдузи» журналида, «Ўзбекистон Президенти Матбуот хизматида», Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигида, «Ўзбеккино» Давлат акциядорлик компаниясида фаолият олиб борган.

123

ТАНИҚЛИ АДИБ МУРОД МУҲАММАД ДЎСТ БИЛАН СУҲБАТ
Суҳбат 2009 йилда бўлиб ўтган.

Би-би-си: Бугунги Би-би-си меҳмони Ўзбек адабиётининг забардаст ёзувчиларидан бири Мурод Муҳаммад Дўст бўладилар. Ассалому алайкум Мурод ака, дастуримизга хуш келибсиз!

Мурод Муҳаммад Дўст:  Ваалайкум ассалом!

Би-би-си: Буюк Британияда эканларини ёзган Собир: «Ассалому алайкум Мурод ака! Сиз шубҳасиз катта ёзувчисиз, 70-йиллардан тортиб, ҳозирги давргача тарих ҳали бирон китобга кирмади, рўмонга тушмади. Бу давр назаримда икки аср оралиғининг энг қизиқарли давридир, Сиз ҳам шу давр қаҳрамонларидан, кўзга кўринган шахсларидан бирисиз. Шу давр ҳақида бир нарса ёзяпсизми?» деб сўрабдилар. Лондондан Бобур ҳам Сизнинг ҳозирда қандай асарлар устида ишлаётганингиз билан қизиқибдилар. Марҳамат Мурод ака!

Мурод Муҳаммад Дўст: Анча-мунча нарсалар ёзилди, шекилли. Мен ҳам баъзи нарсалар, шу «Лолазор» деган нарсаларни ёзгандим, ўша 70-йиллар ҳам ичига кирса керак. Энди,бугунги кунни ёзиш учун, албатта, озгина вақт кутиш керак, уни тузукроқ англаш, таҳлил этиш керак. Туркум ҳикоялар устида ишлаяпман ҳозир. Балки бугунги куннинг одамлари ҳам унга кириши мумкин. Яна каттароқ бир нарса бошлаб қўйганман. Уни ёзишга анча қийналаяпман. Сабабки, юки оғирроқ. Бошқача тил керак, бошқача композиция керак. Бу ҳақда ҳозирча мақтаниб гапиришга асосим йўқ.

Би-би-си: Ўзбек адабиётининг бугунги куни ҳақида нима деб ўйлайсиз, бугунда фикрлашга, мушоҳада қилишга ундамайдиган, аксинча, ўқувчининг руҳиятига салбий таъсир қиладиган енгил-елпи «асар»лар кўпайиб кетаётгани ҳақида гапирилади? Умуман, бугунги асарлар халқнинг ўй-фикрларини қанчалар акс эттира олмоқда деб ўйлайсиз?

Мурод Муҳаммад Дўст: Бугунги кунда жиддий адабиёт камроқ шекилли. Сабаб, ёзувчилар кун кўриш, нон топишнинг устида кўпроқ ўйлаб қолган шекилли. Энди кўп нарсалар ёзиляпти, кўп китоблар чиқяпти. Лекин улар, агар шеърият бўлса, кўпроқ ялла ёки лапар жанрига мансуб нарсалар, енгил нарсалар жуда кўпайиб кетяпти. Умуман, бизда машҳур социалистик реализмнинг бошқача кўриниши пайдо бўлган. Уни адабиёт деб санамаслик керак. Балки мен билмайдиган акаларимиз, укаларимиз билдирмасдан ёзиб ётган бўлиши ҳам мумкин. Лекин, жиддийроқ бир нарсага кўзим тушгани йўқ. Менга ўхшаган одамларда журъат етишмайди. Бу бирор нарсани ёзишга қўрқиш эмас, БАЛКИ «эплай оламанми» деган хадик…

Би-би-си: Лондондан Шоҳрух: «Ассалому алайкум Мурод ака, Сиз ҳақингизда кўп яхши гаплар эшитганман, Бугунги ўзбек ёзувчиларининг жамиятда тутган ўрни ҳақида нима дея оласиз?» дея савол йўллабдилар. Тошкентдан хат йўллаган Абдуманноп: «Ҳозирги ёзувчи билан СССР давридаги ёзувчиларда қандай фарқни кўрасиз? Ижобий ва салбий томонлари?»

Мурод Муҳаммад Дўст: Адабиётнинг бугунги кунда таъсири камроқ барибир. Матбуотнинг таъсири кам бўлгани каби адабиёт, санъатнинг ҳам таъсири камроқ. Бунга балки адабий муҳитнинг йўқлиги сабабдир. Агар Совет даври ёзувчилари билан бугунгини таққослайдиган бўлсак, у пайтда ҳам, бугунги кунда ҳам тўғри гапни ёзган одам албатта ютади. Том-том асарлар ёзиб, 10-15 жилдлик китоблар чиқарган одамлар, ёзувчиларимиз, устозларимизнинг ҳозир биронта ҳам китоблари қолмади ҳисоб. Биласиз, кўпроқ одамлар ҳақида эмас, идеологик, мафкуравий талаблар, ижтимоий буюрутмалар асосида ёзилган асарларнинг ҳаммаси қолиб кетди. Бугунги кунда ҳам шу, менимча, адабиётнинг моҳияти ўзгармайди, қайси тузумда бўлади, совет давридами, мустақиллик давридами, вазифаси одамни акс эттириш, одамнинг ўй-фикрларини акс эттиришдир…Хуллас, айтмоқчиманки, адабиёт юракдан тошиб чиқиши керак, адабиётда оғриқ бўлиши керак.

Би-би-си: Бугунда ҳар бир соҳада глобаллашув кузатилади. Аммо, нима учун бугунда ўзбек адибларининг асарлари жаҳон адабиётининг энг зўр намуналари сифатида тилга олинмайди ёки масалан, ўзбек адиблари Нобелга ўхшаган мукофотларга лойиқ деб топилмайди? Бунинг сабаби мукофотга лойиқ ёзувчи шоирларимизнинг йўқлигими ё-да, таржима соҳаси оқсаётганидами? Нима деб ўйлайсиз?

Мурод Муҳаммад Дўст: Билмадим, иккови ҳам бўлса керак. Мен тўғрисини айтсам, Нобел мукофотини сиёсийлашиб кетган мукофот деб ўйлайман. Кўпинча сиёсат бўлади. Совет даврида ҳам кўргансиз, нечта одам олган бўлса, кўпроқ дисседентларга берилган. Лекин, Нобелдан бошқа мукофотлар ҳам бор. Мукофотга сазовор асарлар ҳақиқатдан ҳам кам. Таржимонлик мактаби бизда яхши шаклланмаган. Рус тилини ўзига таржима қилиш ҳам жуда камайиб кетган. Энди умид қиламан, Ҳудо хоҳласа, балки келажакда яхши асарлар булар…Энди ҳозир адабиёт ҳам бозорга айланган-ку, биласиз, ҳозир кўпроқ детектив, саргузашт асарлар, олди-қочди гаплар…Кўпроқ уларнинг бозори бор. Жиддий асарга талаб жуда кам.

Би-би-си: Шуҳрат исмли мухлисимиз сўраяптилар: «Ҳурматли Мурод ака, Дан Брауннинг сўнгги асарига муносабатингиз, ўзбек адиблари Дан Браун каби тижорий нуқтаи назардан муваффақиятли бўлишлари учун қандай шароитлар, имтиёзлар яратилиши керак деб ўйлайсиз?»

Мурод Муҳаммад Дўст: Тўғрисини айтсам, мен у авторни эшитмаганман, мутлақо билмайман. Мен, масалан, кейинги маълум машҳур бўлган одамлардан- Муракамини ўқидим, Коэло деган ёзувчиларни ўқидим, яна бир-иккита асарларни ўқидим, лекин улар мени ҳайратга солгани йўқ.

Би-би-си: Тошкентдан хат ёзган Зафар: «Лолазор»даги Ошно образининг протатипи Шароф Рашидов эмасми?» деб сўрабдилар

Мурод Муҳаммад Дўст: Менимча у эмас, шекилли. Чунки, у жуда бир терма образ. Кўпроқ менинг ўзимга ўхшаб кетади. Мен ўзимдаги қусурларни, яхши томонларни эмас, кўпроқ ёмон томонларимни қаҳрамонларимга улашиб чиқаман. Нима дейди, у ўша пайтдаги бир раҳбар ҳақида. Буни Алиев ҳақида деса ҳам бўлади ёки Кунаев ҳақида, Рашидов ҳақида деса ҳам бўлади. Миллий ҳудудларда боғлаб қўйилган раҳбарлар-да! Уларнинг ҳаммаси ўша тизгиндан чиқиб кета олмаган. Мустақил юриш бўлмаган. Кўнглида балки яхши орзулар, истаклар бўлган бўлиши мумкин, лекин биласиз, қанақа давр бўлганини…

Би-би-си: Бухоро шаҳридан Ҳусайн сўраяптилар: «Мурод ака, номингиз кино оламида ҳам танилмоқда. «Дев ва пакана» сценарийси учун қандайдир танқидлар бўлдими? Бугунги миллий кино қўшни давлатлар киноси билан солиштирганда қай аҳволда?»

Мурод Муҳаммад Дўст: Йўқ, танқид бўлгани йўқ. Мендан кўпинча сўрашади: «Цензура, бошқа, шунақа нарсалар бўлдими?», деб. Йўқ, мен «Ўзбеккино»да ишлаган пайтимда бирон марта цензура, тазйиқ бўлганини эслай олмайман. Чунки, кўпинча мен масъул гапни бўйнимга олардим ва жавоб берардим. Биронта одам мендан «нимага бунақа бўлди», деб сўрагани йўқ. Менимча, кўп одам кўрди, ўзим буни кутмагандим. Пакананинг образи одамларга ёққан бўлиши мумкин, омадсизроқ бир одам-ку! Омадсизроқ одам ҳақида ёзсангиз ютасиз, чунки, одамларнинг 99 фоизи омадсиз-ку! Ўзини кўради-да, кейин балки асарни ҳам яхши кўриши мумкин. Бугунги миллий кинода миллий характерлар бўлиши керак. Ҳалқнинг, миллатнинг ҳаёти бўлиши керак. Кўпроқ ўйлаб топилган нарсалар ҳозир. Қолаверса, шахсий студиялардан олинадиган жуда бемаза асарлар кўпайиб кетган. Биронта бир расм бўлган эстрада ашулачисини қаҳрамон қилиб олишади-да, кейин ўшанинг атрофига тасвир йиғишга ҳаракат қилишади. Коммерция руҳи жуда устун. Фақат коммерцияни ўйламасдан пул йиғиш мумкин бўлган яхши фильмлар ҳам қилиш мумкин. Лекин, бунинг учун ҳам озгина ирода керак, бунинг учун хоҳиш керак. Барибир жиддий фильмлар бор. Қолаверса, биз томошабинни бузиб қўйганмиз. У енгил-елпи нарсаларга кўпроқ боради. Жиддийроқ ўйлантирадиган нарсага одамлар бормайди ҳисоб. Нафақат ўзбек фильмлари, чет фильмларининг ҳам бирон бир жиддий муштлашувлар бўлмаган фильмларни олиб келиб қўйинг, одам деярли тушмайди ҳисоб. Одамлар кинотеатрга ўйлаш учун, мушоҳада қилиш учун, қаҳрамонга қўшилиб йиғлаш учун кирадиган бўлиши учун ҳам вақт керак.

Би-би-си: «Ҳозирда нималар билан машғулсиз,- деб ёзади Жонпўлат исмли тингловчимиз,- Сиз билан 2007 йилда Тафаккур журналида шов-шувли суҳбат эълон қилинди. Унда Сиз ҳукумат тизимида ишлаётганларни тоза одам деб айтолмагансиз. Ушбу фикрингизни қандай мисол ва омилларга асосланиб айтгансиз? Яна бир савол: Матбуот хизматидан кетганингизга нима сабаб бўлган?»

Мурод Муҳаммад Дўст: Менимча, бу 2008 йилда эди, биринчи сонда. Ҳа, одамларга анча шов-шув бўлган дейишди. Мендан ҳам сўрашди: «Журнал йиғиштириб олиндими?»-деб. Ҳеч ким йиғиштириб олгани йўқ, бошқаси бўлгани йўқ. Лекин, мен «сиёсатга аралашган одамнинг тозаси жуда кам қолади», деганман. Бор-ку, «сиёсат тоза қўл билан қилинмайди» деган нарса. Сиёсатга аралашгандан кейин барибир қаердадир одам виждонига зид боради, қаердадир сиёсий тақдирини ўйлаб чекинишга, қандайдир ўзи хоҳламаган одамлар билан сулҳлар тузишга мажбур бўлади. Умуман, сиёсат барибир бу…биласиз ўйинлари кўп. Шу маънода айтилган. Нималар билан машғулман? Ҳикоялар ёзаяпман. Матбуот котиблигидан кетиш масаласи…Мен ўзимнинг хоҳишим билан, ўзим сўраб кетганман. Сабаби анча чарчаб қолганман. Ёзувчи одамнинг сиёсий фразеологияга, сиёсий лаҳжага, сиёсий шевага кўникиши жуда қийин бўлади. Кейин мен ўзим сўраб яхшиликча кетганман.

Би-би-си: Ўзбекистондан Ворис Усмонли: «Мана Сиз Президент девонида ишладингиз. Сизга ўхшаш кўплаб адиблар Оқсаройда ишлаб кетишди. Мана сизлар ва хусусан Сиз ишлаган вақтингизда халқ ва жамият фойдаси учун қандай ишларга бош қўшгансиз? деб сўрабдилар. Умуман, ёзувчиларнинг сиёсий соҳада ишлаши тўғримикан?» деб сўраганлар. Миср пойтахти Қоҳирадан Жаннат Асқар қизи: «Ёзувчилар, шоирлар, умуман ижодкорларнинг сиёсат майдонида рол ўйнашлари қанчалик муҳим?» дея савол йўллабдилар.

Мурод Муҳаммад Дўст: Билмадим, сиёсат давридасида қанақа рол ўйнашини…Биз ёрдамчи сифатида ишлаганмиз. Галинга ўхшаган одамлар, масалан, сиёсатни бошқарган. Бунинг бир меъзони йўқ, шекилли. Энди қанақа фойдали иш қилганим ҳақида гапирсак, «фалон ишни қилдим», деб айтиш мақтанчоқлик бўлади. Лекин, иложи борича бировга зулм ўтказмасликка ҳаракат қилдим. Мен қилган ишлардан биттаси, эслайман, шу президентнинг номи, раҳбарнинг номи бўлса-бўлмаса, беҳуда тилга олинишига мен жуда қарши бўлганман. Ҳар сўзнинг бирига қўшишларига мен қарши бўлганман ва назаримда, маълум маънода шунга эришганман ҳам. Кейин, албатта, бошқача тус олди, бугунги ҳамду санолар менинг айбим эмас. Лекин, ҳар ҳолда, тўғри сўз айтишга, одам ўзининг, масалан, ёзувчи виждонига хиёнат қилмасликка ҳаракат қилганман.

Би-би-си: Лондондан савол йўллаган Сардорбек Саидов «Биз ўзбек ёшлари озод ва эркин демократияни қуриш учун нима қилишимиз керак?» деб сўрабдилар. Американинг Нью Йорк шаҳридан Жамшид ҳам худди маънода савол йўллаганлар: «Ассалому алайкум Мурод ака, Ўзбекистоннинг келажагига ишонасизми?»

Мурод Муҳаммад Дўст: Албатта ишонаман. Одам ишонмаса, яшашдан маъно қолмайди. Ватаннинг келажагига ишониб яшаш керак. Энди демократия ҳақида гап кетгудек бўлса, менимча, ҳали ҳақиқий демократик жамият юзага келиши учун жуда кўп вақт керак. Бу фақат Ўзбекистонга тегишли эмас. Менталитетни ҳисобга олсак, Болтиқ бўйидаги учта республикани чиқариб ташласак, қолган ҳамма республикаларда вазият деярли бир хил. Демократия, демократия деб кўп гапирилгани билан ҳақиқий демократия ҳали йўқ. Учқунлари бор холос. Менимча, бу халқнинг менталитетига кўпроқ боғлиқ. Ҳақиқий демократия бўлиши учун ҳар бир одам масъулиятни ўзининг бўйнига олиши керак. Шундайми? Биз нима қиламиз, биз ҳали ҳам «одил подшо бўлса, ҳаммаси яхши бўлиб кетади», дея кутамиз. Ўша эски утопия,Томас Мор дейсизми, ал-Фаробий дейсизми, ҳозирги замонгача «бир одам подшо келса, ҳаммаси яхши бўлиб кетади» деган чўпчак яшаб келмоқда. Ҳар бир шахс, ҳар бир жамиятнинг аъзоси ўзида бир масъулият сезиши керак. Лекин, бизда бундай масъулият йўқ. Бунинг учун сиёсий маданият, ҳуқуқий маданият, билим етишмайди. Барибир бунинг учун вақт керак бўлади. Ҳозирда бизда кетаётган жараён кўпроқ иқтисод билан боғлиқ. Сиёсатда маълум даражада реформалар, бошқалар бўляпти. Партиялар тузиляпти. Лекин, афсуски, бу партиялар бир-бировига жуда ўхшайди, эгизакдай. Уларнинг бари қўғирчоқ партиялар эканини ҳамма билади ва уларга ҳеч ким ишонмайди. Бундай оладиган бўлсак, ҳозир кўпроқ иқтисодий жараёнлар фаоллашаяпти. Яъни, мулк ва мулкка эгалик масаласи… Мулк бўлиб олинди, мулк яна бўлиб олинди. Лекин яна-яна қайта бўлиб олинишидан Худо асрасин. Бизга ўрта синф керак. Бизда ўрта синф пайдо бўлиши қийин кечяпти. Балки, бугунги бой одамларнинг болалари, неваралари кўпайиб, ўшалар ўрта синфга айланадими? Ҳозирча кичик мулк эгаларини ўрта синфга айланишига тўсқинлик қилаяпмиз. Яъни, катта мулки бор одамлар бунга тўсқинлик қилаяпти. Жамиятнинг устуни тўқ одамлар. Ҳозирча бизда битта уддабурон одам ишлайди, ёнида беш-олти текинхўр бу қачон бойиркин деб ўлжа кутиб ётади… Коррупция кучли. Уни йўқотиш керак. Бусиз иқтисодий тараққиётга эришиб бўлмайди. Жамиятнинг, тузумнинг либераллашуви шунга боғлиқ.

Би-би-си: Швецариядан Қурбоной: «Ҳурматли Мурод ака, Сиз менинг энг яхши кўрган адибларимдан эдингиз. Ҳар бир асарингизни қизиқиш билан ўқиб чиқар эдим. Шундай асарларингиздан бири «Лолазор» уни сиз ўзбек халқининг энг севимли шоирларидан бири Муҳаммад Солиҳга бағишлаган эдингиз бугунги кунда ҳам шу фикрингиздан воз кечмадингизми?» деб сўрабдилар. А дея исм қўйган мухлисимиз ҳам: «Мухолифат етакчиси Муҳаммад Солиҳ билан дўстлигингиз бўлган деб эшитганман. У ҳақда фикрингиз қандай?» деб сўрабдилар.

Мурод Муҳаммад Дўст: Биринчидан, Муҳаммад Солиҳга «Галатепага қайтиш» бағишланган. «Дўстим Муҳаммад Солиҳга» деган ёзуви бор. Бағишловнинг сабаби — биз жуда яқин дўст эдик. Бир пайтда Москвада ўқиганмиз. Ўша қисса ёзаётган пайтларда жуда кўп гаплашардик, бирга юрардик. Эскича айтганда, «бир майизни бирга бўлишиб еганмиз». Қийналиб қолган пайтларимизда бир-бировимизга эш бўлганмиз, ёрдам берганмиз, бирга бўлганмиз, шунинг учун бағишлов самимий эди. Ҳа, айтмоқчи, менинг устимдан бир шикоят ёзилган пайтларда «у Муҳаммад Солиҳга китобини бағишлаган», деб сиёсий айб қўймоқчи бўлишган. Мен ҳеч қачон тонмаганман. Чунки, бағишланганди у, биз у билан яқин дўст эдик. Кейин ҳам бир Америкада кўришдик, Германияда кўришдик, жуда яхши суҳбатлар қилдик. Эшитишимча, бир жойда Солиҳ мени «собиқ дўстим» деб атаган экан, лекин мен бирон марта уни «собиқ дўстим» деган эмасман. Кейин, албатта, узоқлашдик. Сабабки, масофа бор, вақт бор. У ўзининг сиёсати билан овора, мен бу ёқда бошқа нарсалар билан овораман. Шунинг учун ўртамизда алоқа, контакт йўқ. Лекин, агар биз кўришсак, бемалол гаплашишимиз мумкин, деб ўйлайман. Бир-бировимиздан юз ўгириб кетмаслигимиз керак. «Муҳаммад Солиҳ мухолифатчи», деб ундан тонгудек бўлсам, номардлик бўлади, албатта. Чунки, биз ёшликда оғайни бўлганмиз, дўст бўлганмиз.

Би-би-си: Жаҳонгир исмли мухлисимиз: «Мурод ака, 1994 йилда Каримов Озодлик ва Би-би-си мухбирларини кутилмаганда қабулига чақириб, саволларига жавоб берган ва бу марказий телевидение орқали ҳам намойиш этилган эди. Адашмасам, Сиз ўша пайтда президент матбуот котиби эдингиз ва эшитишимча, бу Сизнинг ташаббусингиз билан бўлган экан. Ҳозир ҳам Каримов кутилмаганда Озодлик ва Би-би-си мухбирларини қабулига чақириб, «беринг саволларингизни», деб қолиши мумкинми?» дея савол йўллаганлар.

Мурод Муҳаммад Дўст: Мен бунга жуда қисқа жавоб беришим мумкин: бугунги матбуот котибидан сўраш керак буни. Лекин, у воқеа бўлган ва ташаббус мендан эмас, Би-би-си ҳамда Озодлик мухбирларидан чиққан. Мен буни президентга етказганман. Президентнинг розилиги билан жуда яхши бир суҳбат бўлган. У пайтлар чет эл мухбирлари билан яхши алоқалар ўрнатиш, уларга керакли маълумотни бериш расм эди. Бошқа жойдан келган одам мамлакатни ич-ичидан билмайди барибир. У билан гаплашиш керак, унга кўрсатиш керак, унга ҳақиқатни айтиш керак. Умуман, у пайтда ёдимда бор, Би-би-си билан ҳам, бошқа радио, Оврўпо газеталари билан ҳам алоқаларимиз яхши эди.

Би-би-си: Яна адабиётга қайтиб келсак, Мурод ака, адабий танқидга муносабатингиз қандай? Умуман, бугунги кундаги ўзбек адабий танқидчилигига қандай баҳо берасиз?

Мурод Муҳаммад Дўст: Адабий танқидни мен иложи борича ўқимаслик керак дея ҳисоблайман. Чунки, танқид одамни йўлдан уриши ҳам мумкин-да! Масалан, сен бир нарсани ёзганингдан кейин бир балоларни ўйлаб топишади, кейин: «Эйй, мана бу ерда бу нарсани ўйлаган эканман, мана бу ерда бунақа гумарист бўлган эканман, мана бу ерда бунақанги доно бўлган эканман», деб ўйлаб, ўзингга ўзинг қойил қолиб кетасан-да, баъзан. Адабий танқидда оргиналини ўқиб, кейин ўзининг версиясини яратади. Тўғри, мен жуда жўнлаштириб юбораяпман (кулади). Менимча, адабий танқид шунинг учун керакки, ёмон ёзувчига: «Сенда талант йўқ, сен ёзма», деб айтиши керак. Яхши ёзувчига далда бериши керак. Менимча, шу. Энди маълум даражада адабиёт назарияси бор, бошқаси бор. Балки, адабий танқидчининг вазифаси муайян асарда замона қандай акс этганини таҳлил қилишдир, ёзувчига йўл кўрсатишдир. Лекин мен адабий танқиддан бирон бир хулоса чиқарганимни ёки фойда олганимни айтолмайман. Катта танқидчилар масалан, Белинский ёки бошқалар ҳақида айтадиган бўлсак, уларнинг йўллари ўзгача. Улар кўпроқ мутафаккир одамлар бўлишган.

Би-би-си: Ўқувчиларимиздан бири: «Энг яхши кўрган асарингиз қайси?» дея савол йўллаган.

Мурод Муҳаммад Дўст: Битта асарни айта олмайман-да, масалан, мен Гоголни жуда яхши кўраман. «Ўлик жонлар»ни яхши кўраман десам, «Ревизор» хафа бўлиб қолгандай бўлади. Толстойни жуда яхши кўраман, Гарсиа Маркесни жуда яхши кўраман. Яхши кўрган ёзувчиларим кўп. Энди дунёда яхши китоблар ҳам кўп, жуда кўп. Ўзимизнинг яхши ёзувчиларимиз бор, масалан, Шукур Холмирзаевнинг ҳикояларини яхши кўраман. Қодирийнинг романларини яхши кўраман. Ғофир Ғуломнинг кичик прозасини яхши кўраман жуда ҳам. Мен ҳатто айтишим мумкин, Абдулло Қодирийнинг романларидан кўра кичкина ҳажвий ҳикояларини кўпроқ яхши кўраман. Уларда ўзбек тилининг гўзаллиги билинади. Ғофир Ғуломнинг ҳикояларида, ўша «Шум бола»ларда ўзбек тилининг бутун бир кучи жуда ҳам яхши кўринади. Адабиётга муҳаббатни битта китобнинг номи билан чегаралаб бўлмайди.

Би-би-си: Мурод ака, биз билан суҳбатга рози бўлганингиз учун катта раҳмат! Ижодингизга бундан ҳам баланд парвозлар тилаб қоламиз!

Мурод Муҳаммад Дўст: Сизга ҳам катта раҳмат! Сизларга омад тилайман. Доим соғ бўлинглар. Ижодларингизга барака!

Манба: www.bbc.co.uk/uzbek/

(Tashriflar: umumiy 306, bugungi 1)

1 izoh

  1. Мурод Мухаммад Дуст асарларини хаммасини,»чанковбости» килиб укиб чикканман. Узим инженер-техник ходим булсам хам, гарчи адабиётга тишим утмаса хам,Бу инсон хакида яхши-ёмон гаплар эшитган булсам хам, барибир Мурод Мухаммад Дустга хурматим баланд.
    Мурод ака Сиздан катта асарлар кутиб коламан.

Izoh qoldiring