Erkin A’zam. Tanho qayiq yoxud devonaning orzusi & Ertak bilan xayrlashuv (qissalar va hikoyalar)

02 10 август — Ўзбекистон халқ ёзувчиси Эркин Аъзам туғилган кун

Қуёш! Бугун ҳам чиқибди. Ҳар куни чиқади. Чарчамайди, эринмайди. Қаримасмикан шу? Қарийди, қарийди. Қишга бориб бу ҳам қарийди. Сенга ўхшаб қолади – ҳарсиллаб, қарашлари хира тортиб… Аммо кўклам келганда тағин чарақлаб кетади-да. Яшариб… Сен-чи, сен ҳам қайтиб яшарармикансан? Тавба де, тавба де! Ўзингни қуёшга тенг кўрдинг-а, манглайи қора!

Эркин АЪЗАМ
ТАНҲО ҚАЙИҚ
ёхуд девонанинг орзуси
04

Орол бободан драматик ривоят

Баҳодир Йўлдошевнинг турткиси билан,
Баҳодир Йўлдошевга атаб ёзилган

РИВОЯТДА НАҚЛ ЭТИЛМИШЛАР

Орол бобо
Амет
Жумабой
Тиловберган
Генжамурод
Ўтаган махсум
Қалимбет
Гулхадича
Роҳат Собировна

Биринчи қисм

1

09Атрофи қамиш чий билан ўралган, дов-дарахтсиз яйдоқ ҳовли. Бир ёнда баҳайбат дурадгорлик дастгоҳи, тегишли асбоб-анжом; ерда эски иморатлардан чиққан узун-қисқа тахтаю тунука қирқимлари, нам латта ўраб симга тортилган эгма-қайишқоқ тол новдаларию йирик-йирик мум палахсалари ва қиринди-пайрахалар аралаш-қуралаш бўлиб ётибди.
Иш чала, чала ишлар…
Қарши тарафда тайёр маҳсулот – катта-кичик қайиғу қайиқчалар қатор қилиб четанга суяб қўйилган. Бири қорамойга бўялган, бири қизил, бири кумушранг; четроқдагилари ҳали бўёқ кўрмаган – ажралиб турибди.
Ҳовлининг тўрида – рўпарада ғарибгина, пасқам бир кулба. Эшиги нимочиқ, деразалари ланг. Зеҳн солиб қаралса, эшик ҳам, дераза қасноқлари ҳам қайиққа менгзаб кетади, алланечук қайиқсимон намойишда. Уйнинг чап томонида бўғотга тираб қўйилган нарвон ҳам шундай; аслида-ку у эски бир қайиқ бўлиб, тўнкарилгану орқасига тахта қоқиб зина ясалган, холос.
Том бошида ҳам бир қайиқ! Аммо у хийла ҳайбатдор, ҳашаматли, икки учида балиқсимон безаклари ҳам бор.
Ана шу қайиқнинг қоқ белида контопарлар киядиган соябони сербар аллақандай мовут қалпоқ чўққайиб кўринади. Сувда қалқиб турган каби у гоҳ баралла кўзга ташланади, гоҳ “чўкиб” кетади…
Тонг бўзара бошлаган палла. Бир маромдаги хуррак товуши.
Том устидаги қайиққа жон кириб дафъатан чайқалиб кетадию ундан соч-соқоли ўсиқ, ёшини билиб бўлмайдиган бир қария бош кўтаради. У кўкрагида ётган қалпоқни ҳафсаласизгина бошига қўндириб, теварак-атрофга вазмин аланг­лаб назар солади.
Орол бобомиз мана шу киши.

Орол бобо (ташвишманд ғудраниб). Қум, қум… Еру осмон қум-а, тавба! (Тикила-тикила, бирдан юзи ёришади.) Йў-ўқ, сув бу, сув! Қара, офтобда шишадай ялт-юлт қиляпти жонивор!.. Орол қайтиб келибди! Оролим! Бир кечада сувга тўлибди, яшасин, дод! Ана – мавжлари! Ана – тўлқинлар! Ваҳ, қайиқлар ҳам сузиб юрибди!.. (У ҳувиллаб қолган овул томларидаги узоқ-яқин қайиқларни ўзича санай кетади.) Бир, икки, уч… етти, саккиз, тўққиз… Ие, шошма, сув нега бунча сарғиш? Ана, мавжлари ҳам, тўлқинлар ҳам сап-сариқ!.. Ҳа-а, бўлди, бўлди – лойқаланган. Лойқаланиб-лойқаланиб тўлади-да сув! Аммо… худдики қум дейсан, қумнинг ўзгинаси-я!.. Кўзингни йириброқ қарасанг-чи, каллаварам, қум бўлмай нима у ахир?! Орол сувга тўлганмиш! Сувлари мавжланиб ётганмиш! Сен ясаган қайиқлар сузиб юрганмиш!.. Ҳар эрта шу аҳвол-а! Тушингни ана – қумга, қумликларга айт! Ҳе, эсини еган телба чол! Оролинг сени ташлаб кетганига неча замонлар бўлди-ку! Энди қайтмайди у, эй нодон! Сен эса бир овулда бир ўзинг сўппайиб ўтирибсан. Қўни-қўшни овулдошларинг аллақачон кўч-кўронини кўтарган, ҳовли-жойлари бойўғлига макон бўлиб ётибди, ана! Лекин – ҳар бирининг томида биттадан қайиқ. Сен ясаган қайиқлар, шогирдларинг ясаган қайиқ. Сувга ташна, сувга илҳақ. Сузадиган сув бўлмаса, мавжу тўлқинлар бўлмаса, ясаган қайиғинг кимга керак?! (Қария руҳсиз, қайиқнинг икки ёнидан ушлаб, эран-қаран жойидан қўзғалади. Ётоқ-қайиқ узра ажаб бир қиёфада қад ростлаб, осмонга боқади.) Қуёш! Бугун ҳам чиқибди. Ҳар куни чиқади. Чарчамайди, эринмайди. Қаримасмикан шу? Қарийди, қарийди. Қишга бориб бу ҳам қарийди. Сенга ўхшаб қолади – ҳарсиллаб, қарашлари хира тортиб… Аммо кўклам келганда тағин чарақлаб кетади-да. Яшариб… Сен-чи, сен ҳам қайтиб яшарармикансан? Тавба де, тавба де! Ўзингни қуёшга тенг кўрдинг-а, манглайи қора! Ёшлик чоғларинг, Орол бўйларида Ойкумушнинг белидан қучганларинг ёдингдан чиқибди-да, ношукур?! Ҳа-а, эсингни таниб, кўрган-билганинг – Орол бўлди. Кўм-кўк мавжлараро отанг қайиқда эшкак эшиб бораётир, сен унинг қўйнида… Шундан отинг “Оролбола” бўлиб кетди. Ке­йин-кейин – Оролбой, эндиликда – Орол бобо. Ўзингнинг отинг-чи, ўзингнинг чин отинг нима эди? Э, кимнинг эсида бор дейсиз! “Орол” бўлса керак-да… Ишқилиб, ёшингни яшадинг, ошингни ошадинг энди, биродар… Уфф! Нечага кирдим ўзи? Худди минг йилдан буён борману яна минг йил ўлмайдигандекман-а! Йў-ўқ, Оролбой, ҳозирликни кўраверинг, бугун бўлмаса, эртага… Ёшлигингиз ҳам, умрингиз ҳам Орол билан кетган, қайтмайди энди у! Уфф!.. (Қария энгашиб, қайиқ ичида қармоққа илашиб ётган каттакон балиқни думидан кўтаради, у ён-бу ён айлантириб қарайди.) Йириккина! Худойим бу кеча ҳам сийлабди. Қуллуқ, қуллуқ!

Қария бир қўлида қалпоғи, бир қўлида балиқни осилтириб том қирғоғига келади ва авайлабгина қайиқ-нарвондан ҳовлига тушади. Ёнбошдаги ўчоқ тараф юриб, балиқни қозонга солади-да, устунга илиғлиқ сочиғини елкасига ташлаб уй орқасига ўтиб кетади.

2

Дурадгорлик дастгоҳининг бир четида тушлик дастурхон: нон бўлаклари, уч-тўрт дона оққанд, қора қумғонда чой. Орол бобонинг шогирдлари – ўспирин йигитлар Жумабой, Тиловберган, Генжамурод – бирови дастгоҳ қиррасига суяниб нон кавшамоқда, бирови ерга чўнқайиб сопол косадан хўриллатиб чой ичаётир, калта-култа тахтадан қўлбола курси ясаб олган яна бири бекорчиликдан ҳуштак чалиб ўтирибди. Ягона буклама брезент ўриндиқда Орол бобонинг ўзи, энсасини қашлаб ўй суради.

Орол бобо (ҳуштакчи Генжамуродга). Ҳа, шайтонни чақиряпсанми?
Генжамурод (анқайиб). Шайтонни? Нега?..
Орол бобо. Ҳуштак чалиш – шайтонни чақириш билан баробар. Шундай гап бор, эшитмаганмисан?
Генжамурод. Ҳамма чалади-ку ҳуштакни…
Орол бобо. Билиб-билмай чалса керак-да. Сенга ўхшаб.
Жумабой (илжайиб). Овулингизда шайтон қоптими, Орол бобо, ҳаммаси ҳар ёққа тўзиб кетган-ку!
Орол бобо. Шайтон дегани ҳамма жойда бор, ҳамма жойдан топилади. Одамзоднинг ичида бўлади-да у. Сездирмайгина кириб, ин қуриб олади…
Тиловберган. Бизнинг-чи, бизнинг ҳам ичимизда борми?
Орол бобо (мийиғида кулимсираб). Қайдам дейсан… Ичида борини ҳар ким ўзи билади.
Генжамурод. Масалан, менинг ичимда шайтон-пайтон… ҳеч нарса йўқ.
Тиловберган (қиқирлаб). Шунинг учун ҳуштак чалиб уни чақираётгандирсан-да. А, бобо?
Орол бобо. Сизларда шайтон нима қилсин, болам! Бадният кўнгилда бўлади у. Сизларнинг дилларинг оқчорлоқнинг тўшидек беғубор! Йўқса, менга ўхшаган бир девонага қўшилиб, бекордан-бекор қайиқ ясаб ўтирармидиларинг!.. Ҳатто қўл чайгали бир кўлмак топилмаса, Оролимиз ҳув олисларга кетиб қолган бўлса…
Тиловберган. Бир куни қайтиб келади, дейсиз-ку ўзингиз доим?
Орол бобо (жонланиб, комил ишонч билан). Албатта қайтади! Мен кўролмасам, сизлар кўрасизлар ўша кунни, худо хоҳласа! Бу ясаган қайиқларинг нима учун ахир!..
Жумабой (тамшаниб). Балиқ еб бунақа тотлисини кўрмаганман, рости!
Орол бобо. Ҳа-а, балиқдан балиқни ажрата биласан, сен бола! Қулбой қармоқнинг неварасисан-да, илигинг балиқ мойига тўла. Ўша бобонг мен ясаган қайиқларни миниб ов овлаган…
Жумабой. Эшитганман. Отам айтган. Лекин сиз ҳар куни бунақасини қаёқдан оласиз-а, Орол бобо?
Орол бобо (ажаб бир ихлосу қаноат билан). Худо беради, болам, Худо!
Тиловберган (ажабланиб). Худо?! Ўз-ўзидан бераверадими, бекордан-бекор?.. Бу қум саҳрода қаёқдан топаркан у?
Орол бобо. Оллоҳимнинг каромати беадад, ўғлим! Керак бўлса, мана шу қумингни зарга айлантиради. Керак бўлса…
Тиловберган. Нимага бўлмаса Оролни тўлдирмаяпти?
Генжамурод. Ҳа, нега қуритиб қўйди уни?
Орол бобо. Тавба деб гапиринглар, болаларим. Худо эмас, сен билан менга ўхшаганлар бошига етди Оролнинг. (Шогирдларининг саволчан назарига жавобан.) Ғазабини қўзғадик-да. Ҳали айтдим-ку, шайтон оралади ичимизга, васваса солди. Ана шуни қувсанг, ана шундан халос бўлсанг, бир кун қарабсанки, Оролинг сувга лиммо-лим тўлиб турибди-да! (Бир лаҳза тин олиб.) Қани, йигитлар, қўзғалдик! Бекорчидан худо безор… Омин, Оролимиз сувга тўлсин, сувлари балиққа тўлсин, Оллоҳи акбар! (Қария юзига фотиҳа тортиб, кафтини тиззаларига тираганча, инқиллай-синқиллай ўрнидан туради.) Мен пешинимни ўқиб олай, сизлар… Тилов, сен бола бўёғингни охирига етказ, хўпми? Сен, Жумабой, анови ўлчаб қўйилган тахталарни арралаб турасан. Генжа қарашар… (Ташвишманд аланглаб.) Амет… Аметимиздан бугун ҳам дарак йўғ-а? Нима бўлди экан? Кейинги вақтда машқи пастроқ кўринади ўзи шу боланинг…
Жумабой. Ким билсин, ҳар эрта орқаларингдан етиб бораман, дейди-ю, кейин эса…
Худди шу чоқ четан эшик очилиб, шерикларидан тикроқ, дадилроқ йигит – Аметнинг ўзи кўринади.
Орол бобо (чеҳраси ёришиб). Хизрни йўқласак бўларкан… Кел, Аметбой, тинчликми?
Амет (хомушроқ). Ассаломалайкум. Уйда юмуш кўпайиб кетди, оқсоқол…
Орол бобо. Майли, буларингга бош-қош бўлиб тур-чи, гаплашармиз.
Генжамурод. Бунингизнинг ичига ҳали сиз айтган шайтон кириб олган бўлмасин тағин, Орол бобо!
Орол бобо (унга ўқрайгандек). Тилингни тий, бола! Алҳазар!

Чол ўчоқ оғзида турган сопол офтобасини олиб, уйнинг панасига ғойиб бўлади. Шогирдлар топширилган юмушларга уннаб кетишади. Тиловберган бўёқ челагини кўтариб, четанга суяб қўйилган қайиқлар томон юради. Жумабой билан Генжамурод бир четга уйилган тахталарни сараламоққа киришади. Биргина Амет ҳовли ўртасида бекор қаққайиб турибди. Ўйчан, алланечук тараддудда.

Генжамурод (ўгирилиб). Ҳа, шайтон, сен-чи?..
Амет (унга бепарво). Бу ёққа келинглар-да. Гап бор!

У болаларни гирдига йиғиб, қўлида узун бир калтак, ерга ажи-бужи шакллар чизган бўлиб алланималарни уқтира бошлайди…

Жумабой (ахийри жиғибийрон бўлиб). Калланг жойидами, Амет, шунча шишани қаёқдан оласан ахир?!
Генжамурод. Хомхаёл, хомхаёл! Уч кун уйда ўтириб, топиб келган гапини қара бунинг! Нима, шиша зовутинг бормидики… Ёнғоқ-понғоқнинг остида ётмаганмидинг ишқилиб?..
Амет. Ана – овулни шиша босиб ётибди! Ҳеч кимга кераги йўқ, эгасиз! Аста кўчириб олаверасан-да…
Жумабой. Хўп, кўндик, сен айтгандай бўлақолсин, майли. Лекин бу бепоён саҳрони бир овулгинадан чиққан шиша билан қандай тўлдирасан, шунисидан гапир!
Амет. Сидирғасига шиша тўшаб чиқиш шарт эмас, ошна, тушунсанг-чи. Ҳар-ҳар жойга ташлаб кетилса кифоя, кўзни қамаштириб, сувдай ялтираб ётаверади. Кейин, чор тарафни шишага тўлдирасан деяётганим йўқ-ку, ахир. Фақат Орол томони бўлса бас…
Генжамурод. Умуман, шу масхарабозчилик кимга керак ўзи?! Шўрлик чолни алдаб, лақиллатгандай бўлиб…
Амет. Ҳеч ким уни алдамоқчи, лақиллатмоқчи эмас, жўра, ўйлаб сўзла! Кўнгил овлаш дейдилар буни, билсанг! Мана, сену менга шунча ҳунар ўргатди, устозимиз, кўриб кўзи бир қувнасин, армонда кетмасин деган ниятда эдим-да, холос…
Жумабой. Биламиз, биламиз, чолнинг сенга меҳри бўлакча, шогирдларининг зўрисан. Лекин эрта-индин ўзинг ҳув бир ёқларга чоғланиб турибсан-ку, бу ёғи неча пулдан тушди?..
Амет. Мен ҳеч қаёққа бормайман! (Кейин сал бўшашганроқ кўйда.) Кетар бўлсам ҳам… Майли, сенлар қўшилмасанг қўшилма, шу ишни бир ўзим бажармасам, номард сананглар мени!
Генжамурод. Катта кетманг, катта кетманг, Аметбой! Ёлғиз ўзингиз…
Амет. Ана кўрасизлар! Мен сизларни ошна, оғайни деб юрсам!..
Орол бобо (намозини тугатиб қайтган, ҳовли бошида тўхтаб). Йигитлар дейман… мана, Аметбойимиз келиб, сафларинг тўлди. Қўш-қўш бўлиб анови икки қайиқни томга қўндириб келсаларинг-чи, а?
Жумабой. Тўғри, тўғри. Қуриб ётганига неча кун бўлди!
Орол бобо. Шундай қилинглар, чироғларим.

Худди шу фармойишни кутиб тургандек, аслида хуфия маслаҳатлари чала қолганидан норози шогирдлар дарҳол қанот чиқариб, четанга суяб қўйилган тайёр қайиқлар сари юришади.

Жумабой (чолга ўгирилиб). Кимникига элтамиз, бобо?
Орол бобо (ўйланган бўлиб). Қизғишини-и…
Жумабой (ялинганнамо). Пирназар эшкакнинг томига қўяйлик шуни…
Орол бобо (шаҳодат бармоғини таҳдидли ўқтаб). Пирназар – тоға қавминг-да, а? Қай гўрга кўч кўтарган ўзи шу?
Жумабой (ҳамон илинж билан). Нукусга. Баланд уйларга. Катта ўғли ўша ёқда-ку, амалдор!
Орол бобо (чўрт кесиб). Йўқ! Эшкакка хиёнат қилиб жуфтак ростлаганга қайиқ йўқ! Буни Нажим муаллимнинг томига ўрнатасан. Уқдингми?
Тиловберган. Қорасини-чи, қорасини? Ўзим бўяганман… Тўқлибой полвонникига олиб борайлик? Хиёнат қилмаган у!
Орол бобо. Ота-бобосининг овулини ташлаб Хоразм томонларга қочган баччағарни айтасанми? Ҳаҳ, муғамбир! Отагинангнинг ошнаси эди-да у, шундайми?
Тиловберган. Бир серканинг устидан отам у билан роса уришганлар, ўзим кўрганман!
Орол бобо. Қўй, қўй… Бири у ёққа тортади, бири бу ёққа… Ҳе, ғир-ромлар! Ғирром устанинг қўлидан чиққан қайиққа сув киради, билиб қўйинглар!
Тиловберган (норозиланган каби). Сув дейсиз, сувнинг ўзи қани?!
Орол бобо (ер остидан унга ўткир тикилиб). Сув – бўлади! Сув – келади!.. Келмайдиган бўлса нега қайиқ ясаб ўтирибсан, хўш? Ол, кўтар! Элтиб буни ҳув овулдан чиқаверишдаги Жанғил момонинг кулбасига тиклаб келасанлар. Гап шу!
Генжамурод. Жанғил момо дейсизми? Унинг ўлиб кетганига минг йил бўлди-ку!..
Орол бобо (шаштидан қайтмай). Яна минг йил бўлсин! Жаннати кампир эди. Боёқишнинг чоли Оролга чўкиб кетган… Минг йил эмиш! Ўзлари нечага кирдилар, йигит?
Жумабой (ер сузиб). Бу йил ўн тўққизга тўламан.
Орол бобо. Баракалла, ўн тўққизга тўладиган азаматнинг гапини қаранг! Бўл! Нариги бошидан ол-чи, қани!
Генжамурод (Жумабой билан шериклашиб қайиқни елкасига қўндираркан). Овулингизнинг томлари қайиқмозор бўлиб кетди-ку, Орол бобо!
Орол бобо (ногаҳон қаҳрдан бўкириб). Ўв-ўв! Мен сенларга неча бор айтдим, манглайи қора! Қўлтиғингга ол ахир, қўлтиғингга! Нима бу, Орол бобонгнинг тобутимидики бошингга қўйиб олдинг?! Шайтон урибди сенларни, шайтон! Ҳе!..

Шогирдлар қайиқни апил-тапил қўлтиқлаб олишади-да, четан эшик сари юришади. Ҳовли ўртасида Орол бобо ёлғиз. Титраб турибди.

Орол бобо. Нима жин урди-я буларни, тавба! (Сўнг оҳиста ерга чўкиб.) Тўғри-да ахир, сен қарияга-ку Худойим ғойибдан ризқ етказиб турибди, бугиналар нима қилади эртага? Нима еб, нима ичади? Ҳе, худбин, ноинсоф чол!

3

Кечки пайт. Ҳовли кимсасиз.
Ота-ўғил – қўлида “дипломат” портфель, башанг кийинган Қалимбет, унинг ортидан кундалик энгил-бошда Орол бобо кириб келади.

Орол бобо (қўл силтаб). Қўй, Қалимбет, қариган чоғимда сарсон қилиб юрма одамни. Ўз уйим – ўлан тўшагим дебдилар…
Қалимбет (ўзини эшитмаганга солиб). Ҳамма жиҳози муҳайё! Меҳмонхонаю ошхоналарини кўрдингиз… Бир бошга яна нима керак, тўғрими? (“Дипломат”ини дастгоҳ устига ташлаб.) Кичикроқ бўлсаям ободгина ҳовли. Ёзларда каравотни қўйиб олиб…
Орол бобо. Кимники ўзи у?
Қалимбет. Сизники-да, ота, сизники! Сизга деб олинди.
Орол бобо (ҳанг-манг). Меники?! Сотиб олдингми? Кимдан, қанчага?
Қалимбет. Узумини енг-у, боғини сўраманг. Ҳукумат бобо қурган уни! Пули тўланса бас, қуриб бераверади. Қариган чоғингизда бир суюнтирайлик дедик-да сизни. Ўтиринг бундай, ўтиринг… (У меҳрибонлик билан кифтидан тутиб ота­сини ҳовли ўртасидаги буклама ўриндиққа ўтқизади, ўзи шунга ёндош қўлбола курсидан жой олади.) Юрасизми энди бу чўлу биёбонда! Эл-улус бизни айб қиляпти-ку, шундоқ ўғил-қизлари шаҳарларда даврон суриб юрибди-ю, оталари ҳув бир овлоқда қаровсиз қолиб кетган, деб…
Орол бобо (ҳасратомуз). Чўлу ёбон дейсан… Онанг мана шу ерда ётибди, бобо-момоларинг шу ерда… Уларни ташлаб мен қаёққа кетардим, ўғлим, ўйлаб гапиряпсанми? Онангнинг мозорини зиёрат қилмаган куним дунё кўзимга қоронғи… Бу ёқда қайиқларим, Орол…
Қалимбет. Эски ашула! Орол, Орол! Ўзингиз биласиз-ку, ота, у энди ҳеч қачон ўзанига қайтмайди, тўлмайди. Қайиқларингиз ҳам бировга кераксиз…
Орол бобо (шашт билан бош кўтариб, жўшиб). Нима?! Қайтмайди, тўлмайди… Сиз қаёқдан билибсиз, Худомисиз?! Ҳа, тўлмайди! Тўлдиролмайсан уни! Ҳеч биринг! Олиму уламонг ҳам, бошқанг ҳам! Чунки баринг фойдани кўзлайсан! Орол ғирром эмас, сенлар ғирром, ҳа! Худо сенларга инсоф берган куни у ўз-ўзидан сувга тўлади! Худойим тўлдиради уни, билиб қўй! (Оғир хўрсиниб.) Ўша кунни кўриб ўлсам армоним қолмасди…
Қалимбет. Майли, майли, отажон, қаттиқроқ кетибман, тавба қилдим. Лекин гапнинг бори ҳам шу-да, ахир. Одам эртасини ўйлаб иш тутгани яхши. Худо кўрсатмасин-у, эртага бир кун… Биз шарманда бўлиб қолмайлик дейман-да.
Орол бобо. Гап бу ёқда дегин? Шарманда бўлмайсан, қўрқма… (Бир зум ўйга толиб.) Мана, ўзинг бошладинг, ўғлим. Мабодо бир кун ажалим етиб, сув келганини кўрмай кетар бўлсам, айтиб қўяй, жасадимни қайиққа солиб, Оролга элтиб ташлайсан! Майли, балиқларга ем бўлай! Майли…
Қалимбет (сапчиб тушгудек). Ие-ие, ота, бу нима деганингиз?! Ахир, мусулмончилигимиз қаёқда қолади унда?
Орол бобо (бояги шаштидан тушмай, бирмунча мулойим, аммо қатъий йўсинда). Бир мусулмон бўлса менчалик бўлар, Қалимбет! Ўғлиммисан, мана шу айтганимни бажарасан, гап тамом! Васият бу, Худойим ҳам кечирар…
Қалимбет (ясама бир кўтаринкилик билан). Э, отабой, қўйинг ҳалитдан шу совуқ гапларни! Сиз ҳали кўп яшайсиз, кўп! Янги уйларда даврон қилиб, а!.. Қалай, маъқул келдими ўзи сизга?
Орол бобо (бўшашиброқ, совуққина). Яхши, яхши… Лекин… (Қўл силтаб.) Ҳай, ўзингдан гапир. Ишлар жиляптими ахир?
Қалимбет (жиддий тортиб). Ишларим ёмонмас, ота. Ёмонмас-у, шу ке­йинги вақтда унчалик яхшиям эмас. Орқага кетгандайроқ. Бир хизрсифат одам маслаҳат бериб қолди денг. Бориб отангизнинг кўнглини обдон овлаб, дуосини олиб келсангиз, бари юришиб кетади, дейди…
Орол бобо. Шундай дедими ўша хизрсифатинг? Бўпти, мана, дуоси биздан: илойим, ишларинг бирдан юришиб кетсин! (У юзига фотиҳа тортиб қўяди.) Шунга келдим де?
Қалимбет (норозиланиб). Бунақа дуо эмас-да, ота!
Орол бобо. Қанақасидан бўлсин, айт?.. Қулоғингга қуйиб олгин, бола: чинакам ғайрат билан, тоза кўнгил билан қилинган иш ҳеч қачон орқага кетмайди – дуоси ўзи билан бўлади унинг!

Бир дамлик сукут.

Қалимбет. Ҳа, айтгандай, эшитдингизми – Гулхадичамиз депутат бўлмоқчи!
Орол бобо. Депутат? Қандай депутат?
Қалимбет. Жўқорғи Кенгесга!
Орол бобо. Униям дуо қилиб қўйиш керакми? Нима деб? Жўқорғи Кенгесга ўтсин дебми, ундан наригами?..
Қалимбет. Ўзимиздан чиққани яхши-да, ота. Фойдаси тегиб туради: сизга ҳам, менга ҳам, ўзига ҳам…
Орол бобо. Менга?! Нима, Оролни тўлдириб берадими?
Қалимбет. Тўлдириб берар… (кулиб) гап билан! Қизингиз маҳмадана-ку, шунинг учун сайланяпти-да.
Орол бобо. Навзанбиллоҳ, навзанбиллоҳ… (Дафъатан юмшаб.) Қўзи-қўчқорларинг яхши юрибдими? Бир олиб ҳам келмайсан, невараларимни кўрмаганимга неча замон бўлди…
Қалимбет. Ҳозир, ҳозир… (У шоша-пиша туриб, дастгоҳ устида ётган “дипломат”идан алланарса – планшетини олади-да, тугмачаларини боса-боса отасининг бошига келади.) Мана, кўринг… Қани, топинг-чи, манови ким?
Орол бобо (синчиклаб-суқланиб). Камолингми? Вой-бў-ў, арслондек бўлиб кетибди-ку! (Юзини четга олиб.) Туф-туф, ёмон кўзлардан асрагайсан илойим! (Сўнг журъатсизгина энгашиб, планшетга лаб тегизиб қўяди – ўпган бўлади.) Шугинани қаватимга қўйиб кетмадинг-да, Қалимбет. Тўнғич невара – бобосиники деган удумлар бўлгич эди…
Қалимбет. Нима, овулма-овул тезак териб юрсинмиди!..
Орол бобо (орзумандона). Қайиқсоз қилардим. Зўр қайиқсоз уста!
Қалимбет (эшитмаганга олиб). Бунисини танияпсизми? Ким?.. (Чол тикила-тикила тополмагач.) Гулзира-ку, Гулзира! Яхшилаб қаранг…
Орол бобо. Қиз махлуқнинг шайтони бўлармиш, қулоғидан тортиб ўстираверармиш… Чўзилиб қолибди қизинг. Омон бўлсин, омон бўлсин.
Қалимбет. Мана буниси-чи?..
Орол бобо (қарай-қарай, бўйнига олади). Бунингни таниёлмадим, рости. Кўрмаган эканман. Кенжатойинг бўлса кераг-а?
Қалимбет. Ҳа, оти ҳам Кенжабек.
Орол бобо. Умрини берсин илойим.
Қалимбет. Келинг, энди дунёга саёҳат қиламиз! (У “мўъжиза”сининг тугмачаларини бир-бир босиб, изоҳ бера бошлайди.) Мана бу ер Арабистон, Саудия Арабистони… Каъбамиз шу ерда, қаранг… Буниси – Ҳиндистон, буниси – Покис­тон… Мана – Ўзбекистонимиз! Оролни топинг-чи, қани, кўрайлик… (Чол ҳадеб тикилавергач.) Мана, мана!
Орол бобо (ҳафсаласи пир бўлиб). Шугинами? Орол шуми? Э-э, кўтар! (У қўлининг орқаси билан планшетни нари суради.)
Қалимбет (кулиб). Шугина!.. Сизга қолса, бутун дунё Оролдан иборат бўлсин-да, а? Ў-ўртасида битта қайиқ – якка, танҳо қайиқ, унда – сиз…
Орол бобо (куфри қўзиб). Тур, жўна, уй-пуйинг керак эмас менга!

Қалимбет мулзам ўтира-ўтира, дастгоҳ устидан “дипломат”ини юлқиб олиб планшетни жойлайдию отаси томон бир ўқрайиб, ҳовлини тарк этади.

4

Орол бобонинг ҳовлиси. Қулоғига қалам қистирган, бўйнида метр ўлчагич тасма – қария дастгоҳ қошида тахта чамалаш билан машғул. Дастгоҳнинг нариги бошида кўҳнадан-кўҳна транзистор ғўнғиллаб турибди. Ташқаридан отнинг кишнагани, тепингани эшитилади. Ҳаял ўтмай четан эшикни ғийқиллатиб, қўлида бежама қамчи, ғўддайганроқ бир киши – Аметнинг отаси Ўтаган махсум киради.

Ўтаган. Ҳорманг, оқсоқол, ҳорманг! Ассаломалайкум.
Орол бобо (таниёлмаган каби кафтини пешонасига соябон қилиб). Ўтаганбойга ўхшайдими? Келинг, келинг, иним.

Қўшқўллашиб кўришадилар. Орол бобо хос ўриндиғидан, Ўтаган махсум қўлбола курсидан жой олади.

Қани, бахайр?
Ўтаган. Сизни би-ир зиёрат этайлик деб…
Орол бобо. Хуш келибсиз, ҳожи махсум, хуш келибсиз!
Ўтаган (оғринганнамо). Куляпсиз-да, бобой?
Орол бобо. Кулганим йўқ, кулганим йўқ. Илгари кимсан – мулла Гулбойнинг ўғли, Ўтаган махсум эдингиз. Қайта-қайта ҳаж қилиб, мана, ҳожи бўлдингиз. “Ҳам ҳожи, ҳам махсумман” деб эл-улусга ёйган ўзингиз-ку, биз нима дейлик?!
Ўтаган. Майли, майли… (Ҳар ёнга аланглаб.) Ҳаммаёқни қайиқ қилиб юборибсиз-ку! Зўр, зўр.
Орол бобо. Бу ўрамларга қадам изи қилмаганингизга кўп бўлдими дейман, махсум, кўрмаган экансиз-да? Ота-бобомиздан қолган ҳунар, қўлимиздан бошқа иш келмаса…
Ўтаган. Бекорчи ҳунар денг… Зўр, зўр. Шогирдлар кўринмайди?
Орол бобо. Бир юмушга жўнатувдим, ҳозир кепқолишади. (Четан девордаги бўёғи чала қайиқни кўрсатиб.) Ҳув ановинисини ўғлингиз, Аметбой ясаган. Қаранг, қандоқ бежирим! Муллазодалардан ҳам уста чиқаркан, дуппа-дуруст қайиқсоз бўлиб қолди бола!
Ўтаган (энсасини эрмакка қашлаб). Ўшанга келувдим, оқсоқол. Мен уни Ленинградга юбормоқчиман. Акасининг олдига. Тўғри-да, қачонгача тезак босиб, лайлак ҳайдаб юради бу ерда!
Орол бобо (ўзича мароқланиб). Лайлак ҳайдаб дейсизми? Лайлак қоптими, иним! Лайлагу ғозигача қирилиб битган…
Ўтаган. Бойўғлининг макони денг! Бош бойўғли – ўзлари…
Орол бобо (ҳазилга буриб). Юмронқозиқдан келсангиз-чи, махсум!
Ўтаган (баттар ачитмоқчидек). Шуни айтаман-да, юмронқозиғу битта сиз қолгансиз бу биёбонда!
Орол бобо (муроса йўлига). Насиба-да, махсум, пешонага ёзилгани шу экан… Ленинградга жўнатаман, дедингизми? Нима қилади у ерда Амет?
Ўтаган. Бу ерда нима қилади?
Орол бобо. Бу ерда… (ҳовлига аланглаб) мана, қайиқ ясайди!
Ўтаган. Ясаган қайиғи кимнинг дардига шифо, оқсоқол?! Ўша ёқларга борсин, тайинли бир ишнинг бошини тутсин, пул топсин дейман-да!
Орол бобо (дами ичига тушиб). Тайинли иш… Нима иш экан, нимага юбормоқчисиз уни?
Ўтаган. Салат кесишга.
Орол бобо (ростдан ҳам тушунмай). Саллат? Нима дегани у? Нега кесади?
Ўтаган. Сала-ат… Шу, ўт-пўт-да. Кўкат деймиз-ку…
Орол бобо (лол қолиб). Шошманг, Амет келиб-келиб ўт кесадими? Аметимиз-а?! Қайиқ ясайди-ку у, қайиқсоз уста!
Ўтаган. Қайиғингизни еб бўлмаса! Салатни эса (у бармоғини дастгоҳ қиррасига уриб-уриб) тўғраб-тўғраб, маза қилиб туширилади.
Орол бобо. Шугинани ўзлари тўғраб еса бўлмасмикан, махсум, нимаси қийин?
Ўтаган (қўлидаги қамчини тиззасига уриб). Бўлмайди, оқсоқол, бўлмайди. У ёқларда биров кесиб беради, биров ейди. Ресторан деганини айтяпман-да.
Орол бобо. Кейин шуни кесгани учун пул ҳам олади?
Ўтаган. Худди шундай! Қайиқ ясагани учун эса шаматалоқ ҳам олмайди!..
Орол бобо (маъюс тортиб). Навзанбиллоҳ, навзанбиллоҳ…
Ўтаган. Қайтага, уй-уйидан ул-бул кўтариб келиб сизни боқади, шундайми?
Орол бобо. Унақа миннатни қўйинг, махсум. Мен шогирдларим олиб келган ноннинг ушоғига ҳам шериклик қилмайман…
Ўтаган. Ўзим ясаган қайиқларни ғажиб-ғажиб кун кўряпман десангиз-чи!.. Қўйинг-э, оқсоқол!
Орол бобо. Ия, нега? Худо берган ризқим бор, иним! Мен балиқ гўшти ейман, билсангиз!
Ўтаган. Опқочинг-а, опқочинг! Туш-пуш кўряпсизми дейман. Шу дашту биёбонда балиқни ким бераркан сизга?!
Орол бобо (қўлларини баравар осмонга чўзиб). Худо! Ҳожи бўлмасак ҳам, махсум бўлмасак ҳам – беради. Кунига биттадан. Бизники ана шундай, ҳожи махсум, кунбайи!

Четан эшик очилиб, орқама-кетин йигитлар кўринади.
Ўтаган махсум қамчинини ҳавога сермаб ўрнидан туради-да, Амет томон бос­тириб боради.

Ўтаган (унга қаҳрли ўқрайиб). Сен болага нима деган эдим?! Қани, олдимга туш-чи! Қайтиб шу ерга қадам боссанг!..
Орол бобо (қалтирай-қалтирай қўзғалиб). Ҳай, ҳай! Шайтонга ҳай беринг, махсум!..
Ўтаган (ижирғаниб). Э-э, алжирама, тентак чол!

Амет аввал Орол бобога, сўнг шерикларига ўкинчли бир назар ташлайди-да, секин бурилиб отасининг изидан чиқади. Аммо шу заҳоти қайтиб киради. Ўртоқлари билан бир-бир қучоқлашиб хўшлаша бошлайди.

Жумабой (таъна аралаш минғирлаб). Э қўй-э, Амет, бўлмадинг, ошна!

Амет кўча тарафга имо қилиб, ғамгин елка қисади: начора, отам!..

Генжамурод (ачитиб). Анув ишни бошлаб қўйиб, энди қочиш экан-да, а?
Амет (чол томон хавотирли нигоҳ ташлаб олиб, пичирлайди). У ёғини ўзларинг…
Жумабой. Кетавер, кетавер, бир ҳисоби бўлар.
Тиловберган (чапаничасига қўл ташлашиб). Яхши бор, дўст!

Амет гуноҳкорона бош эгиб, хос ўриндиғида хомуш қотган Орол бобонинг қошига келади. Чол уни бўйнидан қучиб, бир муддат сўзсиз қолади. Таъсирли ҳолат!

Орол бобо (ниҳоят тилга кириб). У ёқларда фақат ўт кесиш билан бўлиб юраверма, бола. Яхши-ёмонни кўр, бил, хўпми? (Сўнг бирдан ўпкаси тўлиб, кўзлари ёшлангандек.) Бизларни унутсанг унут, Оролни эсдан чиқарма, Оролимизни!..

Ташқаридан Ўтаган махсумнинг дағдағали овози эшитилади: “Аме-ет!..”
Амет тағин барчага бир-бир хомуш бош силкиб чиқади-да, шалвирабгина четан эшик томон юради. Орол бобо ўриндиғига чўкканча мунғайиб қолган. Йигитлар ҳам паришонҳол серрайиб турибди. Ташқарида отнинг кишнаши, тепингани, қамчи товуши…

Орол бобо (ҳасратомуз). Бориб-бориб ҳув дўзахий пирга ўхшаб бир ўзим шўппайиб қолмасам денг…

Шогирдлар тушунмай унга анқайиб қарайди.

Орол бобо (ривоятга киришиб). Пирнинг қирқ муриди бор экан. Сизларга ўхшаган шогирди. Қирқ йил ичида камая-камая, охири шулардан биттагинаси қолибди. Аметинг мисоли бирин-сирин ташлаб кетган-да. Пир ўша қолган муридидан сўрабди: “Буларинг нега бундай қилди экан?” Мурид чайнала-чайнала айтибди: “Улар сизнинг таълимингиз билан Мангу китобни ўқийдиган мақомга етди. У китобда эса…” “Гапир-гапир”, деб қистабди пир. “У китоб сизни дўзахий деб ёзган экан, устоз…” “Биламан, – дебди пир. – Ҳақрост, шундай ёзилган. Аммо мен жаннатдан ҳам улуғроғини кўзлаганман-да… Улар-ку жаннат илинжида кетибди, хўш, сен нега қолдинг?” “Чунки ўша китобни ўқишни сиздан ўрганганман-да, пирим”, дебди мурид. Қаранг, қандай оқибатли экан-а шогирди!..

Йигитлар ривоятдан таъсирлангандек ўйга толади.

Генжамурод. Бобо-о, жаннатдан ҳам зўр деяпсиз, қанақа жой у?
Орол бобо. Бор, ўғлим, шундай жой бор. Ҳақ, Ҳақнинг даргоҳи дейдилар уни. Бандаси умидвор-да. Мана, бобонг ҳам умид билан яшаяпти-ку!..

Иккинчи қисм

5

Ўша ҳовли. Тун. Осмонда юлдузлар чарақлайди, эринибгина ой сузади. Шамолнинг бир маромда увуллаши; олислардан чиябўриларнинг “ҳи-ҳи, ҳи-ҳи”лаган товуши садо беради.
Бошига сербар оқ қалпоқ илган бир кўланка ҳарсиллай-ҳарсиллай кулба биқинидаги қайиқ-нарвонга тирмашиб, томга чиқиб бораётир.
Орол бобомиз!
Том устига чиқиб олгач, у бир муддат нари-бери бориб келади. Осмонларга қарайди, ою юлдузларни томоша қилган бўлади. Сўнг аста келиб қайиғига ўрнашиб ўтиради-да, теварак-атрофни яна бир қур кўздан кечиргач, икки ёндаги эшкакларни қўлга олади. Эшкак эша бошлайди. Аввалига сустроқ, бир маромда, кейин эса навқирон бир ғайрат билан. Шамол увуллашию чиябўриларнинг “ҳи-ҳи”лаши ногаҳон сув шовқинига – мавжу тўлқинлар сасига айланиб-қоришиб кетади. Шалоп-шулуп, шалоп-шулуп… Ой ёғдусида чарх этаётган денгиз қушлари – чағалаю оқчорлоқларнинг сувга тўш уриб учишлари, кумуш қанотлари нимқоронғиликда ялт-юлт аксланиб кўзга чалинади… Чол бир замон эшкак эшишдан тиниб, тимирс­килай-тимирскилай қайиқ ичидан узун алланимани оладию узоқни чамалаб уни ҳавога – “сув”га улоқтиради. Шалоп-шулуп… “Балиқчи” кафтларини қулоқпана қилиб пастга энгашган – нимадир сасни эшитмоқчи…
Сукунат, сукунат…
Бир пайт қайиқ четида кўндаланг ётган эгма хода қимирлаб кетиб, шалоп-шулуп товуш чиқаради. “Балиқчи” шоша-пиша ходани “сув”дан кўтаради. Нақд тумшуғидан илинган лаққа ой ёруғида биланглаб турибди!..

Орол бобо (уни завқ билан айлантириб томоша қиларкан, шодон). Берганингга шукр! Берганингга шукр, тангрим!..

Сўнгра у балиқни қармоқдан узиб, қайиқ ичига ташлайди. Ов ашёларию эшкакларни жой-жойига қўйиб саранжомлагач, қайиқ бўйлаб оҳиста чўзилади.
Кўкси узра таниш оқ қалпоқ!..

Орол бобо (ҳорғин, уйқули овоз). Берганингга шукр, эгам! Берганингга шукр!..

Тун. Кўкда юлдузлар чарақлайди, эринибгина ой сузади. Шамолнинг бир маромда увуллаши, олисларда оч чиябўрилар саси…

6

Ҳовли. Кундуз куни. Уч шогирд – Жумабой, Тиловберган ва Генжамурод қайиқ ясаш юмушлари билан банд. Ўчоқ устидаги ярми кесилган бочка идишдан қорамтир дуд кўтарилади – мум эритилмоқда.
Шошиб-ҳовлиқиб Қалимбет кириб келади. Одатдагидек, қўлида “дипломат”.

Қалимбет (аланг-жаланг қилиб). Отам қани?.. (Йигитларга қараб.) Ҳўв укалар! Қани, югуринглар! Овулнинг оғзигинасида мошинамиз қумга ботиб қолди, чиқаришиворинглар. Ҳа, баракалла!.. (Кулба эшигида бир учи чўмичсимон узун косов кўтарган Орол бобони кўргач.) “Жип” денг тағин! Шундай мошинаки ботиб қолганидан кейин аҳволни билавер-да!

Орол бобо амрига маҳтал шогирдларига “майли, бориб қарашинглар” дегандек ишора қилади. Усти-бошини қоқа-қоқа, улар ҳовлидан чиқиб кетишади. Чолнинг ўзи индамай ўчоқбоши тарафга юради.

Орол бобо (қўлидаги анжом билан “қозон” кавламоққа тушаркан). Ке, Қалимбет, шовқин солиб юрибсан?..
Қалимбет (“дипломат”ини тиззасига қўйиб курсига ўрнашаркан, ясама хушнудлик билан). Бир ўйнаб берасиз энди, отабой, зўр сюрпризимиз бор сизга! (Синовчан сукутдан сўнг, ширин қилиб.) Би-ир ҳажга бориб келсангиз-чи, а? Ҳамма бизни изза қиляпти-ку: шундоқ пулдору бадавлат ўғиллари, қизлари бўлатуриб, оталарини ҳажга жўнатмаяпти, деб.
Орол бобо (ишидан чалғимай). Буниям ҳув анови хизрсифат маслаҳатгўйинг айтгандир?
Қалимбет. Топдингиз, у ҳам шундай деган эди.
Орол бобо. Қуллуқ, қуллуқ. Лекин отанг ҳеч қаёққа бормайди, овора бўлма.
Қалимбет. Ие, ие! Ҳажга ҳам-а? Ҳаждан бўйин товлаган мўминни энди кўришим! Ота, ўйлаб гапиряпсизми ўзи? Ахир, ҳажи муборак ҳар бир мусулмонга…
Орол бобо. Биламиз, биламиз – фарз.
Қалимбет. Билсангиз, нега бундай оёқ тираяпсиз? Баъзилар ҳатто от миниб, пул кўтариб чопиб юрса-ю, сиз бўлсангиз…

Чол қўлидаги косовни “қозон” четига қўйиб, ўриндиғига келиб жойлашади.

Орол бобо. Ҳажга қилган-кечган гуноҳларидан тавба этмоққа бориларди чоғи, шундайми ахир?
Қалимбет. Ие, албатта, бунинг учун ҳам…
Орол бобо. Унда отанг қайси гуноҳини ювгали борсин, хўш?
Қалимбет. Э, э, Орол бобо, куфр кетгандайсиз, бегуноҳ банда бор эканми бу дунёда?!
Орол бобо. Шошма, оғзимга урмай тур… Ёлғон гапирганимни ё бировга фириб бериб иш битирганимни биласанми? (Қалимбет елка қисади.) Гапир, гапир, эшитганмисан ҳеч?
Қалимбет. Йўқ…
Орол бобо. Бировнинг ҳақига хиёнат қилган жойим борми, айт?
Қалимбет. Ота…
Орол бобо. Кимсанинг моли ё жуфти ҳалолига кўз олайтирганимни-чи? Қулоқ-пулоғингга чалинган чиқар?..
Қалимбет. Э, ота, иззага қўйманг-да одамни. Фақат шулар учунгина ҳаж қилинмас…
Орол бобо. Ҳа, нима учун борилар экан бўлмаса? Шунчаки сайру томошагами? Ё номчиқараргами? Тўғри, унақаларини ҳам биламиз. Ана – ўзимизнинг Ўтаган махсум. Йил сайин қатнайди. Нима, авлиё бўлиб қоптими у? Ўша-ўша, келиб тағин гуноҳга ботгани ботган… Йўқ, ўғлим, ҳаж зиёратининг шартлари, қонун-қоидалари бор. У ерга обдон ҳозирлик кўриб, риёзату машаққатлар чекиб борилади!
Қалимбет. Эски замонларнинг гапини қўйсангиз-чи, ота. Машаққат чекиб нима фойда? Ҳозир тап-тайёр самолёт, оппа-осонгина бориб келинаверади. Бу ҳам тангрининг марҳамати-да, ахир!
Орол бобо. Қуллуқ, қуллуқ. Аммо… тавба қилдим, тавба қилдим, кўнглида бир тоза нияту чин ихлоси борми-йўқми, дуч келган одам ҳаж экан деб жўнайверса… Худди тўйга отлангандай… Зиёрати қабул бўлармикан?.. Ахир, бандаси покланиб, тозаланиб бормайдими унақа жойларга?!
Қалимбет. Мен ҳам шуни айтяпман-да, ота! Ҳалигина ўзингиз исботлаб бердингиз: бировга ёмонлик қилмагансиз, хиёнат қилмагансиз, кўз олайтирмагансиз… Сиз бормай ким борсин ҳажга?!
Орол бобо (эриб кетиб). Рости, бир-икки дафъа чоғланиб ҳам кўрганман. Юрак дов бермади-да: ўзинг ким бўпсан-у, ҳажни орзу қилсанг дегандай. Биз-ку бир хашаки банда, ҳаж зиёрати насиб этмаган не-не улуғ зотлар ўтган, ўғлим! Лекин ичимдаги бир сирни сенга айтсам: баъзан худдики бориб келганга ўхшайман! Нияти билан-да…
Қалимбет (жонланиб). Ана энди чинакамига бориб келасиз, отабой! Мана, ҳамма ҳужжатингиз тайёр! (У шоша-пиша “дипломат”ини очиб, бир даста қоғоз чиқаради.) Мана…
Орол бобо (оғзи очилиб). Ия, бир оғиз сўрамадинг-ку, Қалимбет, менсиз қандай қилиб?..
Қалимбет. У ёғи билан ишингиз бўлмасин, отабой. Биз киришдикми, битмайдиган иш йўқ!
Орол бобо. Барибир олдимдан бир ўтишинг керак эди-да, ахир…
Қалимбет. Ўтсам-ўтмасам, энди масала ҳал! Азза-базза биттасининг ўрнига гаплашганман-а!..
Орол бобо. Нима? Бировнинг ўрнига?! (У балодан қочган каби, икки қўли олдинда, тисланиб.) Йўқ-йўқ, бормайман! Минбаъд! Бировнинг ўрнини тортиб олиб ҳажга жўнаш!.. Ўйлаб қилдингми шу ишни, Қалимбет? Гуноҳ-ку бу ахир, гуноҳи азим!
Қалимбет (сув юқтирмай). Ҳе, кўчадаги биттаси боргандан кўра – сиз, менинг отам боргани яхши эмасми?!
Орол бобо (қатъий туриб). Йўқ дедимми, йўқ! Кимнинг ўрнини олган бўлсанг, ўшанинг ўзига элтиб топширасан, гап тамом! Худойим ўзи кечирар, отангнинг сиғинадиган Каъбаси ҳам, зиёратгоҳу ибодатгоҳи ҳам мана шу ўзи туғилиб ўсган ташландиқ овулу бугун қуриб қолган бўлсаям, умрини бергани – Орол! Шундан ўзга ҳеч нарса керак эмас унга, билиб ол, бола!
Қалимбет. Орол, Орол… Ҳаҳ, Орол отагинамдан! (У қувлик билан ялтоқланиб чолнинг елкасидан қучади.) Ишни буздингиз-ку, бобой, энди нима қилдиг-а?..

Талай замон мум тишлаб қоладилар.
Бу орада чол ўчоқбошига бориб, оловини тортиб келади.

Орол бобо (куфридан тушган; илтижоли оҳангда). Қалимбет, ҳув бирда кўрсатган матоҳингни менга ташлаб кетсанг-чи, а? Невараларимни соғинганда томоша қилиб ўтирардим. Майли, анови уй ҳам, ҳаж сафари ҳам сеники, ўзингга сийлов…
Қалимбет (муғамбирона бош чайқаб). Йў-ўқ, бобой…
Орол бобо (қалпоғини қўлида ғижимлаб ўрнидан туради). Бўпти, мен кетдим унда.
Қалимбет. Ия, қаёққа?
Орол бобо. Онангнинг олдига, мозорга. Эрталаб хабар ололмаган эдим…
Қалимбет (бўғилиб). Мендан нима гуноҳ ўтди, ота? Айбим – сизни ҳажга жўнатмоқчи бўлганиму янги уй тортиқ қилганимми?!
Орол бобо. Беайб – парвардигор, менинг ҳам бир гуноҳим бор бу дунёда. Нималигини айтайми? Сени, сендайларни дунёга келтирганим!..
Қалимбет (алам-изтироб ила). Ота-а!..

Орол бобо қалпоғини бошига босиб, ҳовлидан чиқиб кетади.

Қалимбет (бир лаҳза сукутдан сўнг, ижирғаниб). Мияси айниб қопти бу чолнинг… (У ёнидан телефончасини олиб, қўнғироқ қила бошлайди.) Гул, ўзингмисан? Ҳеч гапга унамаяпти-ку бу қайсаринг. Шаҳар яқинидан яп-янги ҳовли олиб бердим, мана, ҳажга тўғрилаб қоғозларини келтириб ўтирибман – қани, кўнса! Ўзинг бир йўлини топмасанг бўлмайди, сингил. Сенга меҳри бўлакча, яхши кўради…

7

Оқшом. Орол бобо одатдаги ўриндиғида; ҳорғин, беҳафсала кўринади. Ёнбошдаги қўлбола курсида омонатгина бўлиб қизи Гулхадича ўтирибди; тиззасида сумкачаси, ўта замонавий кийинган.
Шогирдлар иш билан машғул. Ора-орада ота-бола томон қараб қўйишади.

Орол бобо. Депутатликка чоғланганмишсан, шу ростми? Эринг бошингда, бу ёқда жужуқларинг – нима кераги бор эди, қизим?
Гулхадича. Ҳа, Жўқорғи Кенгесга. Бўласанчи бўласан деб қўйишмади-да, ота… (Бирдан тумшайиб.) Лекин бошим қотиб қолган. Устимдан ёза-ёз!
Орол бобо. Ия! Нима деб ёзади, ким?
Гулхадича (кўзларини ёшлаб). Ўлгур рақибларим-да, душманларим!
Орол бобо. Сенда душман нима қилсин? Ажаб гапларни гапирасан-а!
Гулхадича. Бирга от суриб юрганлар душман бўлмай нима? Бари ўзим депутат бўлай, бу қолиб кетсин дейди, ярамаслар!
Орол бобо. Қандай айбинг бор экан, хўш?
Гулхадича (бармоқ учи билан қовоқларини артиб, аразлаган сингари). Э-э, сизни айтиб ёзади-да!..
Орол бобо (ёқасини жуфтлаб). Мени?! Мен нима қипман уларга? Бирортасини танимасам, билмасам…
Гулхадича. “Туққан отасини бир гўрларга ташлаб қўйган, қарамайди, бориб ҳолидан хабар олмайди! Шундай оқпадар инсон депутат бўлиши мумкинми?” ва ҳоказо. Ишқилиб, оёғимдан чалса, бадном қилса бўлди уларга!
Орол бобо (хижолатга тушиб). Мен ҳеч кимга арз қилганим йўқ-ку, жоним қизим… Сенлардан бирор нарса керак эмас, ўз ҳолига қўйсаларинг… ия, тинчгина юрса кифоя оталарингга. Шундай-шундай гап деб, тўғрисини тушунтирмайсанми ўшаларга?
Гулхадича. Кимга тушунтираман? Сайловчиларгами? Халққами? Халқингиз тушунмайди барибир! Ишонмайди-да…
Орол бобо. Шугинани тушунтиролмасанг, шунга ишонтиролмасанг, депутат бўлиб нима қиласан, қизим?!
Гулхадича. Э-э, сиз ҳам тушунмаяпсиз, ота. Қўймаяпти-да ахир! Ўзимга қолса-ку, аллақачон туф деб юборардим. Безорим чиқиб бўлди ўзи!
Орол бобо (ажабланиб). Ким қўймаяпти, ким? Ўша сайловчиларми?
Гулхадича. Улар ҳам… Куёвингиз, куёвингиз! Бу ёқда оғам – Қалимбет. Бизнесларига ёрдам бўлармиш…
Орол бобо. Оббо-о! Эркакман деб белига камар бойлаган азаматлар бир заифани ўртага солиб, шунинг соясида… Суф-э сенларга!.. Ҳай, мени йўқлаб қолибсан? Шу гапни айтгани келдингми ё?
Гулхадича (куйинган каби афтини буруштириб). Ранг-рўйингизни қаранг, отажон, кўрган кишининг раҳми келади-я!
Орол бобо (саросимада қолиб). Рангимга нима қипти, Гулхадича? Соппа-соғман, ҳеч бир жойим оғримаса…
Гулхадича. Шундай бўлсаям бир-икки кун дам олиб келсангизми девдим. Зўр бир жойга олиб борсам сизни… Вуй, боғларини кўрсангиз – гулу гулзор!..
Орол бобо. Қанақа жой экан у? Тўппа-тўғри жаннат бўлмасин тағин!..
Гулхадича. Ундан ҳам зўр! Ҳозир… (У дик этиб ўрнидан туради-да, бир кафтини оғзига карнай қилиб кўча томон овоз солади.) Роҳат Собировна! Роҳат Собировна!

Четан эшик очилиб, қўлида ялтироқ қутиси, ясан-тусанда Гулхадичадан қолишмайдиган оқ халатли жувон – Роҳат Собировна киради.

Роҳат Собировна (ҳовлига аланглаб, атай хушҳоллик билан). Вой-бў-ў, ҳаммаёқ қайиқ-ку! Сувимиз қани, сув?.. Ассаломалайкум, отахон, бормисиз? Шундоқ пустиняда бир ўзингиз-а! Не понимаю, не понимаю. (Дашном оҳангида.) Гуляхон, адангизни бир оз чарчатиб қўйибсизми дейман-а, ўртоқ?(У қутисини тагига қўйиб рўбарў ўтиради-да, гўёки сеҳрламоқчидек, Орол бобога қаттиқ тикилади. Чол хижолат, кўзини қаёққа яширишни билмайди.) Қани, бошладикми? Тилингизни кўрсатинг-чи, отахон…
Орол бобо. Тилимни?.. (Довдираб Гулхадичага қарайди.) Бировга оғзингни очиб тилингни кўрсатиш ноқулай-ку, қизим? Мазах қилгандай гап-да бу.
Гулхадича. Кўрсатинг, кўрсатаверинг, ада, бу киши дўхтир-ку! (Кулиб.) Суғуриб олмайдилар, қўрқманг.
Орол бобо (таажжуб аралаш). Нима? Нима дединг? Бир сўз айтгандай бўлдинг…

Гулхадича “жим ўтиринг энди” деган каби уни секингина туртиб қўяди. Чол баттар мулзам, тишсиз милклари орасидан аранг тилининг учини чиқаради…
Дўхтир қутисидан олган игнаю болғачаларини ишга солиб, беморни обдон текшириб кўргач, саволга тутади.

Роҳат Собировна. Кўп туш кўрасизми, отахон? Масалан, нималар киради тушингизга?
Орол бобо. Ҳа, унда-бунда кўриб турамиз. Ҳар хил туш-да, қизим… Кўпинча раҳматли кампирим киради тушимга, мана бунинг онаси.
Роҳат Собировна (Гулхадичага юзланиб, шунчаки). Ойингизларми?
Гулхадича (эшитилар-эшитилмас). Ойим, ойим, Роҳат Собировна.
Роҳат Собировна. Отахон, айтинг-чи, тушларингизда балиқ ҳам тутасизми?
Орол бобо (энсаси қотиб). Нега энди тушимда экан? Тушимда эмас, ўнгимда тутаман балиқни. Ҳар кеча!
Роҳат Собировна. Ҳар кеча дейсизми? Зўр-у! Қаердан овлайсиз уни, сувданми?
Орол бобо (тоқати тоқ бўлиб). Сувдан бўлмай қумдан овланармиди у жонивор?! Сувдан-да, албатта. Орол сувларидан!
Роҳат Собировна (Гулхадича билан ўғринча маънодор кўз уриштириб олиб). Орол деганингиз олис-ку, отахон, жуда олисда! Қанақа қилиб борасиз у ерга ҳар кеча?
Орол бобо (дўхтирга узоқ тикилиб). Нима десам экан сизга? Айтганим билан барибир ишонмайсиз-да, қизим. Ҳеч ким ишонмайди бунга… (У алам билан мунғайиб, бошини солинтириб олади.)

Роҳат Собировна Гулхадичани четга имлаб, унинг кифтига ҳамдардона қўл ташлайди.

Роҳат Собировна (пичирлаб). Всё ясно. Симптомы налицо. Опкетамиз, депутатим! Тайёрланг…
Гулхадича. Уколми? Бўлмаса кўндиролмайсиз, точно!
Роҳат Собировна. Да, укол!
Гулхадича (орқадан келиб чолни бўйни аралаш қучади). Ота… ия, ада… Дўхтир опа айтяптиларки, сизни укол қилмаса бўлмас экан. Қўрқманг, қўрқманг, билагингизга. Биттагина, холос. Ҳечам оғримайди, мана кўрасиз…
Орол бобо (вазмин бош буриб). Менинг нимамни укол қиласан, қизим, ҳеч жойим оғримаса…
Гулхадича (тўсатдан жазаваси қўзиб). Оғрийди, оғрийди! Ана – афтингизга қаранг! Гапириб ўтирган гапларингиз-чи!.. Эй-й, ҳамманг жонимга тегдинг! Бирови “Депутат бўлсанг – бўлганинг, йўқса, тўрт томонинг қибла” деб шарт қўйса! Униси “Депутатликка чиқмасанг, сендай синглим йўқ” деб сиёсат қилиб турса!.. Нима қилай? Нима қилай ахир, айти-инг?! (У аламидан йиғламсираган бўлади.)
Орол бобо. Майли, майли, сенга шу керак бўлса, ма, қилақол уколингни… (У ҳафсаласиз қўлини узатади.)

Гулхадича отасининг билагидан тутиб туради, Роҳат Собировна абжирлик билан игнасини санчади. Ҳаял ўтмай Орол бобо ўриндиққа чўзилиб қолади.
Болалар ҳангу манг, ташвишга тушиб қолган, ўзаро пичир-пичир.

Жумабой. Ҳў опа, бобомизни нима қилдингиз?

Гулхадича ўгирилиб ҳам қарамай, “э, ишингни қил” деган каби улар томон жаҳл билан қўл силтайди.

Роҳат Собировна. Чақираверинг.
Гулхадича (кўча томон чинқириб). Оға-а! Оға-а! Бўлди, тайёр!

Қалимбет ва ҳайдовчиси пайдо бўлиб, чолни қўлтиғидан кўтарганча ташқарига судрайди. Гулхадича билан Роҳат Собировна бир-бирининг елкасига қўл ташлашиб уларнинг ортидан юради. Шогирдлар беихтиёр чопиб бориб йўлни тўсмоқчи бўлади.

Жумабой. Ие, оға, қаёққа опкетяпсиз бобомизни?!
Қалимбет (зарда билан). Энангнинг уйига!
Тиловберган (унга тармашиб). Опкетмайсиз, йўқ!
Қалимбет (тиззаси билан унинг қуймучига бир тепиб). Нари тур-э, маймоқ!

Тилов учиб кетиб, бир четга ағнаб қолади. Болалар саросимада, ноилож тек қотган.

Роҳат Собировна (йўл-йўлакай, ҳовлига яна бир қур кўз ташлаб). Чудак! Нас­тоящий чудак!

8

Намозшом пайти. Жумабой ва Генжамурод қайиқсозлик билан банд. Одатдаги юмушлар: ўлчаш, тахта қирқиш, елимлаш, бўёқ-сўёқ…

Жумабой (туйқус ишдан бош кўтариб). Бобомизни қаёққа опкетди-я булар?
Генжамурод. Ота – уларники, хоҳлаган жойига олиб кетаверади-да.
Жумабой. Соппа-соғ одамни укол қилди-я, тавба!
Генжамурод (билағонлик кўрсатиб). Қилади! Керак бўлганда қараб ўтирмайди. Ўзим кўрганман! Жапақ амакимни билардинг-а, дўхтирлар уни мана шундай укол санчиб, мошинага босиб кетишган, эсимда.
Жумабой. Амакинг тўрт туманга номи кетган бир жинни-санғи эди-да! Бобомиз ахир…
Генжамурод (нафсонияти қўзиб). Бобонг нима, соғ эканми? Ҳамма уни “девона, савдойи” деб юради-ку!..
Жумабой. Айтиб қўй, ўшаларингнинг ўзи девона, ўзи савдойи! Шуни гап деб кўтариб юрган сен ҳам соғ эмас, Генжабой!
Генжамурод. Ўзинг ҳам шу! Тиловнинг ҳам… Бобонинг гирдида юрганларнинг барини эл-улус шунақа деб ўйлайди, билсанг!
Жумабой. Ўйлайверсин! (Муштумини дўлайтириб.) Қани, бирортаси келиб ўзимга шундай деб кўрсин-чи!..

Бир ўрам эски сим кўтариб ҳовлига Тиловберган киради.

Тиловберган (қўлидагини ерга ташлаб). Жума-а, овулингда шиша деган матоҳ қолмабди-ёв! Амет билиб айтган экан: кеча эрталаб бу ёққа келаётиб, Жанғил момонинг томига чиқиб қарасам, ростдан ҳам Орол тараф сувга тўлгандай, офтобда чарақлаб кўзни олади!
Жумабой (ишдан бош кўтариб). Мен ҳам кўрдим. Худди сувнинг ўзи! Шу иш Аметнинг хаёлига қаёқдан кепқолди экан-а?..
Тиловберган. Биласан-ку, китобни кўп ўқиган у. Ўзиям каллали. Ўтаган махсумнинг боласи-да, муллазода!
Генжамурод. Муллангнинг боласи бугун аллақайларда салат кесиб юрибди. Каллали эмиш!..
Жумабой. Ким нима деса десин, барибир зўр иш бўлди шу. Маладес Амет!
Генжамурод. Бобонг кўрмаганидан кейин бу ҳаммаси бир пул, ошнам! Ўша киши учун қилинди-ку, тўғрими?
Тиловберган. Шундай, шундай…

Худди шу чоқ четан эшик ғийқиллаб, Орол бобомизнинг ўзи пайдо бўлади! Бир лаҳза ҳайратда қотган шогирдлар гувва бориб, талаша-тортиша унинг бўйнига осилади: “Келдингизми, бобожон, келдингизми?”, “Устоз, устоз!”, “Соғиниб кетдик сизни, бобо!..”

Орол бобо (уларни баравар бағрига босиб, кўзлари жиққа ёш). Чироғларим!.. Шерларим, бургутларим…

Шогирдлари чолни кўтариб келиб, эъзоз билан хос ўриндиғига ўтқазадилар. Ўзлари ён-верида чўнқайиб, алланечук ачиниш аралаш унга кўз тикадилар.

Тиловберган (йиғламсираб). Нима бўлди сизга, бобожон, бунча қолиб кетдингиз?
Орол бобо (қўл силтаб.) Э, сўраманглар, болаларим… Қочдим, қочиб келдим! Кўрдиларинг, “мазангиз йўқ, мазангиз йўқ” дея нима балодир қилиб уйига олиб кетди-ю, қамаб қўйгандай аҳволга солди-я мени! Анови дўхтир дугонаси кунда икки маҳал укол қилиб кетади, ухлаганим ухлаган, кўзларимни очолмайман! Депутатлигига керакмиш-да касофатнинг… Сизларни соғиндиму қўйган пойлоқчиларини ҳам доғда қолдириб, бугун кўзни ишқай-ишқай йўлга тушдим… Ҳай, ўзларингдан гапиринглар, қани? Аметбойимиз кўринмайди?.. (Шогирдлари ерга қараб қолгач, таассуф ила бош чайқайди, оғир хўрсинади.) Бола кетибди-да барибир. Атта-анг, атта-анг. Яхшигина уста бўлиб қолувди-я, касофат!
Генжамурод (ғаши келиб). Касофатингизнинг ўрнини билдирмаяпмиз лекин, бобо! Ана, сиз йўғингизда бир эмас, иккита қайиқ ясаб қўйганмиз!
Орол бобо (руҳланиб). Баракалла, чироғларим, баракалла! Хўш, яна нима янгилик?
Тиловберган. Сиз бирдан кетиб қолдингиз, мана, бугун бирдан келиб қолдингиз – янгилик шу!

Бараварига кулиб юборишади.

Орол бобо (ўрнидан оғир қўзғалиб). Аср пайти кепқолгандир, мен намозимни ўқиб олай энди… бир ҳафталик қилиб!

Чол ўчоқбошидан офтобасини олиб, уй орқасига ўтади. Йигитлар қайтиб ишга тутинади. Жумабой қандайдир тахтани айлантириб кўздан кечираётганида унинг бир учи дастгоҳ адоғида турган транзисторга тегиб кетадию шўх ялла янграйди. Қорақалпоқларнинг машҳур “Дембермас”и!.. Ана шу тарона асноси ҳовли қоронғилашиб, кейин яна аста ёриша бошлайди.
Тонг! Узоқлардан келаётган денгиз шовқинлари бояги қўшиққа қоришиб, уни босиб кетади. Ана – тўлқинлар бир-бирига урилиб шалоплаши, жонсарак мавжлар шивири, эшкакларнинг бир маромдаги ғичир-ғичири… Ана – чағалайларнинг бетиним чуғур-чуғурию сувга тўш уриб учаётган оқчорлоқлар саси… Еру осмон ғайриоддий, ғайритабиий бир ёғдулар, чароғонлик қўйнида…
Том бошидаги она қайиқда Орол бобомиз тик турибди. Қалпоғи қўлида, қувончдан кўзлари чақнаб ҳар ёнга аланглаётир. Четан ортидан шогирдлар саси эшитилади: “Кўрди! Ана, қаранглар – кўрди!”

Орол бобо (ҳайқира-қийқира). Мана, келди! Ахийри келди! Сув, сув!.. Оролимиз сувга тўлди, одамлар! Яшасин, дод! Шу кунни кўрдим-а! Энди ўлсам армоним йўқ… (Қўлларини кўкка чўзиб.) Омонатинг ол, эгам! Розиман, барига розиман! Шукр, шукр…

Чол шунда бир қалқийдию оёқлари майишиб, бўшаша-бўшаша, баайни сувга чўкаётган мисол, қайиқ ичида кўринмай кетади. Атрофни сукунат чулғайди – пурҳикмат, тантанавор бир сукунат!..

9

Чол қайиқ ичига “чўкиб” кетгач, андак сукунатдан сўнг, чамаси, четан ортида бу манзарани – нима бўлишини кузатиб-пойлаб туришганми, бирин-кетин шогирдлар кириб келади. Улар ҳовли ўртасида саф тортиб, томбошига бақрайганча қотиб қолишади. Бир вақт четан эшик оғзида елкасига сафархалта осган нотаниш либосли йигит пайдо бўлади. Амет! У оҳиста яқинлашиб, уч ўртоқни орқасидан бирваракай қучиб олади.

Тиловберган (ваҳима ичида). Амет! Сенмисан? Осмондан тушдингми, нима бало?..
Амет (айбдорона). Келдим. Кўнглим бир нимани сезгандай бўлаверди…

Тўрт ўртоқ йиғламсираганча қучоқлаша кетади.

Сизларни… Оролни унутолмадим, жўралар. Келдим. Бобомиз қани?
Жумабой (томбошига ишора қилиб). Юраги ёрилиб ўлиб қолди… Кўзларига ишонмаган-да!
Амет (юзини чангаллаб). Мен, ҳаммасига мен айбдор!.. (У жаҳл билан елкасидаги сафархалтани ерга отади.)
Тиловберган. Энди нима қилдиг-а, болалар, нима қилдик?
Жумабой (саркорликка ўтиб). Юринглар. Олиб тушиш керак…

Бирин-бирин қайиқ-нарвонга тирмашиб, томга чиқа бошлайдилар.

Генжамурод (чиқаётиб). Айтиб эдим-ку, бу ишимизнинг охири зил бўлиб чиқади, деб!..
Жумабой (тепадан, жеркиб). Қўй энди сен ҳам шу пайтда!.. Ҳар не бўлгандаям муродига етди-ку бобомиз! Сувни кўргандай бўлиб кетди…

Йигитлар томда қайиқни қуршаб, бараварига унга энгашадилар. Амет беихтиёр чолнинг қалпоғини олиб, бошига қўндиради.

Тиловберган (изиллаб). Бобожон, ўлманг! Кўзингизни очинг…
Амет. Кечиринг, устоз, беоқибат шогирдингизни кечиринг…
Жумабой (ўқрайиб). Бўлди!.. Қани, олдик!

Томбошида тўрт ўғлон – тўрт шогирд қайиқ-тобутни даст кўтариб турибди! Ғойибона видолашув…

Орол бобо (овози). Келганинг чинми, Амет болам? Бобонгнинг ўлишини кутиб юрганмидинг ё?..
Амет (овози, титраб). Ундай деманг, бобожон, ундай деманг. Келдим, мана. Бутунлай келдим.
Орол бобо (овози). Билиб қўй, Орол чақирди сени, Оролимиз! Ишонмасанг, ана – атрофга боқ, сувнинг ўзидан сўрагайсан!
Амет (овози). Сизларни ташлаб қаёққа ҳам борардим, бобо?!
Орол бобо (овози). Ота боласи эмас, Орол бўлиб қайтдим де? Баракалла, чироғим! Бобонгнинг васияти – анови қалпоқни ҳеч қачон бошингдан қўймагайсан!
Амет (овози). Руҳингиз хотиржам бўлсин, бобо, сиздан мерос бу қалпоқ ҳамиша бошимда туғ!..
Тиловберган (овози, йиғи аралаш). Бизларни кечиринг, бобожон…
Генжамурод (овози). Мен сизни бугун билдим, Орол бобо! Ўзимни ҳам энди танияпман. Саркашроқ болангизнинг қилиқларидан ўтарсиз, бобожон…
Жумабой (овози). Бундай бўлиб чиқишини ким ўйлабди дейсиз, Орол бобо! Биз сизни бир суюнтирмоқчи эдик-да…
Орол бобо (овози). Бу дунёдан, сизларнинг барингиздан рози бўлиб кетяпман, қароқларим, йиғламанглар, мен учун кўзёши қилиб юрманглар. Сизлар бор экансиз, бобонгиз ўлмаган, ўлмайди. Сизлар бор экансиз, Орол ўлмайди, Оролимиз тирик! Тоабад бор бўлгай, омин!

Қайиқ-тобут ногаҳон бир силкиниб, бошлар узра оҳиста кўтарила бошлайди. Юксала-юксала, кўк денгизи сари сузиб кетади… Тўрт ўғлон осмонга қўл чўзиб, уни гўё кузатиб қолган… Узоқлардан келаётган денгиз шовқинлари тобора кучая­ди. Ана – тўлқинлар бир-бирига урилиб шалоплаши, жонсарак мавжлар шивири, эшкакларнинг бир маромдаги ғичир-ғичири… Ана – чағалайларнинг бетиним чуғур-чуғурию сувга тўш уриб учаётган оқчорлоқлар саси…

Quyosh! Bugun ham chiqibdi. Har kuni chiqadi. Charchamaydi, erinmaydi. Qarimasmikan shu? Qariydi, qariydi. Qishga borib bu ham qariydi. Senga o‘xshab qoladi – harsillab, qarashlari xira tortib… Ammo ko‘klam kelganda tag‘in charaqlab ketadi-da. Yasharib… Sen-chi, sen ham qaytib yashararmikansan? Tavba de, tavba de! O‘zingni quyoshga teng ko‘rding-a, manglayi qora!

Erkin A’ZAM
TANHO QAYIQ
yoxud devonaning orzusi
04

Orol bobodan dramatik rivoyat

Bahodir Yo‘ldoshevning turtkisi bilan,
Bahodir Yo‘ldoshevga atab yozilgan

RIVOYATDA NAQL ETILMISHLAR

Orol bobo
Amet
Jumaboy
Tilovbergan
Genjamurod
O‘tagan maxsum
Qalimbet
Gulxadicha
Rohat Sobirovna

Birinchi qism

1

007Atrofi qamish chiy bilan o‘ralgan, dov-daraxtsiz yaydoq hovli. Bir yonda bahaybat duradgorlik dastgohi, tegishli asbob-anjom; yerda eski imoratlardan chiqqan uzun-qisqa taxtayu tunuka qirqimlari, nam latta o‘rab simga tortilgan egma-qayishqoq tol novdalariyu yirik-yirik mum palaxsalari va qirindi-payraxalar aralash-quralash bo‘lib yotibdi.
Ish chala, chala ishlar…
Qarshi tarafda tayyor mahsulot – katta-kichik qayig‘u qayiqchalar qator qilib chetanga suyab qo‘yilgan. Biri qoramoyga bo‘yalgan, biri qizil, biri kumushrang; chetroqdagilari hali bo‘yoq ko‘rmagan – ajralib turibdi.
Hovlining to‘rida – ro‘parada g‘aribgina, pasqam bir kulba. Eshigi nimochiq, derazalari lang. Zehn solib qaralsa, eshik ham, deraza qasnoqlari ham qayiqqa mengzab ketadi, allanechuk qayiqsimon namoyishda. Uyning chap tomonida bo‘g‘otga tirab qo‘yilgan narvon ham shunday; aslida-ku u eski bir qayiq bo‘lib, to‘nkarilganu orqasiga taxta qoqib zina yasalgan, xolos.
Tom boshida ham bir qayiq! Ammo u xiyla haybatdor, hashamatli, ikki uchida baliqsimon bezaklari ham bor.
Ana shu qayiqning qoq belida kontoparlar kiyadigan soyaboni serbar allaqanday movut qalpoq cho‘qqayib ko‘rinadi. Suvda qalqib turgan kabi u goh baralla ko‘zga tashlanadi, goh “cho‘kib” ketadi…
Tong bo‘zara boshlagan palla. Bir maromdagi xurrak tovushi.
Tom ustidagi qayiqqa jon kirib daf’atan chayqalib ketadiyu undan soch-soqoli o‘siq, yoshini bilib bo‘lmaydigan bir qariya bosh ko‘taradi. U ko‘kragida yotgan qalpoqni hafsalasizgina boshiga qo‘ndirib, tevarak-atrofga vazmin alang­lab nazar soladi.
Orol bobomiz mana shu kishi.

Orol bobo (tashvishmand g‘udranib). Qum, qum… Yeru osmon qum-a, tavba! (Tikila-tikila, birdan yuzi yorishadi.) Yo‘-o‘q, suv bu, suv! Qara, oftobda shishaday yalt-yult qilyapti jonivor!.. Orol qaytib kelibdi! Orolim! Bir kechada suvga to‘libdi, yashasin, dod! Ana – mavjlari! Ana – to‘lqinlar! Vah, qayiqlar ham suzib yuribdi!.. (U huvillab qolgan ovul tomlaridagi uzoq-yaqin qayiqlarni o‘zicha sanay ketadi.) Bir, ikki, uch… yetti, sakkiz, to‘qqiz… Ie, shoshma, suv nega buncha sarg‘ish? Ana, mavjlari ham, to‘lqinlar ham sap-sariq!.. Ha-a, bo‘ldi, bo‘ldi – loyqalangan. Loyqalanib-loyqalanib to‘ladi-da suv! Ammo… xuddiki qum deysan, qumning o‘zginasi-ya!.. Ko‘zingni yiribroq qarasang-chi, kallavaram, qum bo‘lmay nima u axir?! Orol suvga to‘lganmish! Suvlari mavjlanib yotganmish! Sen yasagan qayiqlar suzib yurganmish!.. Har erta shu ahvol-a! Tushingni ana – qumga, qumliklarga ayt! He, esini yegan telba chol! Oroling seni tashlab ketganiga necha zamonlar bo‘ldi-ku! Endi qaytmaydi u, ey nodon! Sen esa bir ovulda bir o‘zing so‘ppayib o‘tiribsan. Qo‘ni-qo‘shni ovuldoshlaring allaqachon ko‘ch-ko‘ronini ko‘targan, hovli-joylari boyo‘g‘liga makon bo‘lib yotibdi, ana! Lekin – har birining tomida bittadan qayiq. Sen yasagan qayiqlar, shogirdlaring yasagan qayiq. Suvga tashna, suvga ilhaq. Suzadigan suv bo‘lmasa, mavju to‘lqinlar bo‘lmasa, yasagan qayig‘ing kimga kerak?! (Qariya ruhsiz, qayiqning ikki yonidan ushlab, eran-qaran joyidan qo‘zg‘aladi. Yotoq-qayiq uzra ajab bir qiyofada qad rostlab, osmonga boqadi.) Quyosh! Bugun ham chiqibdi. Har kuni chiqadi. Charchamaydi, erinmaydi. Qarimasmikan shu? Qariydi, qariydi. Qishga borib bu ham qariydi. Senga o‘xshab qoladi – harsillab, qarashlari xira tortib… Ammo ko‘klam kelganda tag‘in charaqlab ketadi-da. Yasharib… Sen-chi, sen ham qaytib yashararmikansan? Tavba de, tavba de! O‘zingni quyoshga teng ko‘rding-a, manglayi qora! Yoshlik chog‘laring, Orol bo‘ylarida Oykumushning belidan quchganlaring yodingdan chiqibdi-da, noshukur?! Ha-a, esingni tanib, ko‘rgan-bilganing – Orol bo‘ldi. Ko‘m-ko‘k mavjlararo otang qayiqda eshkak eshib borayotir, sen uning qo‘ynida… Shundan oting “Orolbola” bo‘lib ketdi. Ke­yin-keyin – Orolboy, endilikda – Orol bobo. O‘zingning oting-chi, o‘zingning chin oting nima edi? E, kimning esida bor deysiz! “Orol” bo‘lsa kerak-da… Ishqilib, yoshingni yashading, oshingni oshading endi, birodar… Uff! Nechaga kirdim o‘zi? Xuddi ming yildan buyon bormanu yana ming yil o‘lmaydigandekman-a! Yo‘-o‘q, Orolboy, hozirlikni ko‘ravering, bugun bo‘lmasa, ertaga… Yoshligingiz ham, umringiz ham Orol bilan ketgan, qaytmaydi endi u! Uff!.. (Qariya engashib, qayiq ichida qarmoqqa ilashib yotgan kattakon baliqni dumidan ko‘taradi, u yon-bu yon aylantirib qaraydi.) Yirikkina! Xudoyim bu kecha ham siylabdi. Qulluq, qulluq!

Qariya bir qo‘lida qalpog‘i, bir qo‘lida baliqni osiltirib tom qirg‘og‘iga keladi va avaylabgina qayiq-narvondan hovliga tushadi. Yonboshdagi o‘choq taraf yurib, baliqni qozonga soladi-da, ustunga ilig‘liq sochig‘ini yelkasiga tashlab uy orqasiga o‘tib ketadi.

2

Duradgorlik dastgohining bir chetida tushlik dasturxon: non bo‘laklari, uch-to‘rt dona oqqand, qora qumg‘onda choy. Orol boboning shogirdlari – o‘spirin yigitlar Jumaboy, Tilovbergan, Genjamurod – birovi dastgoh qirrasiga suyanib non kavshamoqda, birovi yerga cho‘nqayib sopol kosadan xo‘rillatib choy ichayotir, kalta-kulta taxtadan qo‘lbola kursi yasab olgan yana biri bekorchilikdan hushtak chalib o‘tiribdi. Yagona buklama brezent o‘rindiqda Orol boboning o‘zi, ensasini qashlab o‘y suradi.

Orol bobo (hushtakchi Genjamurodga). Ha, shaytonni chaqiryapsanmi?
Genjamurod (anqayib). Shaytonni? Nega?..
Orol bobo. Hushtak chalish – shaytonni chaqirish bilan barobar. Shunday gap bor, eshitmaganmisan?
Genjamurod. Hamma chaladi-ku hushtakni…
Orol bobo. Bilib-bilmay chalsa kerak-da. Senga o‘xshab.
Jumaboy (iljayib). Ovulingizda shayton qoptimi, Orol bobo, hammasi har yoqqa to‘zib ketgan-ku!
Orol bobo. Shayton degani hamma joyda bor, hamma joydan topiladi. Odamzodning ichida bo‘ladi-da u. Sezdirmaygina kirib, in qurib oladi…
Tilovbergan. Bizning-chi, bizning ham ichimizda bormi?
Orol bobo (miyig‘ida kulimsirab). Qaydam deysan… Ichida borini har kim o‘zi biladi.
Genjamurod. Masalan, mening ichimda shayton-payton… hech narsa yo‘q.
Tilovbergan (qiqirlab). Shuning uchun hushtak chalib uni chaqirayotgandirsan-da. A, bobo?
Orol bobo. Sizlarda shayton nima qilsin, bolam! Badniyat ko‘ngilda bo‘ladi u. Sizlarning dillaring oqchorloqning to‘shidek beg‘ubor! Yo‘qsa, menga o‘xshagan bir devonaga qo‘shilib, bekordan-bekor qayiq yasab o‘tirarmidilaring!.. Hatto qo‘l chaygali bir ko‘lmak topilmasa, Orolimiz huv olislarga ketib qolgan bo‘lsa…
Tilovbergan. Bir kuni qaytib keladi, deysiz-ku o‘zingiz doim?
Orol bobo (jonlanib, komil ishonch bilan). Albatta qaytadi! Men ko‘rolmasam, sizlar ko‘rasizlar o‘sha kunni, xudo xohlasa! Bu yasagan qayiqlaring nima uchun axir!..
Jumaboy (tamshanib). Baliq yeb bunaqa totlisini ko‘rmaganman, rosti!
Orol bobo. Ha-a, baliqdan baliqni ajrata bilasan, sen bola! Qulboy qarmoqning nevarasisan-da, iliging baliq moyiga to‘la. O‘sha bobong men yasagan qayiqlarni minib ov ovlagan…
Jumaboy. Eshitganman. Otam aytgan. Lekin siz har kuni bunaqasini qayoqdan olasiz-a, Orol bobo?
Orol bobo (ajab bir ixlosu qanoat bilan). Xudo beradi, bolam, Xudo!
Tilovbergan (ajablanib). Xudo?! O‘z-o‘zidan beraveradimi, bekordan-bekor?.. Bu qum sahroda qayoqdan toparkan u?
Orol bobo. Ollohimning karomati beadad, o‘g‘lim! Kerak bo‘lsa, mana shu qumingni zarga aylantiradi. Kerak bo‘lsa…
Tilovbergan. Nimaga bo‘lmasa Orolni to‘ldirmayapti?
Genjamurod. Ha, nega quritib qo‘ydi uni?
Orol bobo. Tavba deb gapiringlar, bolalarim. Xudo emas, sen bilan menga o‘xshaganlar boshiga yetdi Orolning. (Shogirdlarining savolchan nazariga javoban.) G‘azabini qo‘zg‘adik-da. Hali aytdim-ku, shayton oraladi ichimizga, vasvasa soldi. Ana shuni quvsang, ana shundan xalos bo‘lsang, bir kun qarabsanki, Oroling suvga limmo-lim to‘lib turibdi-da! (Bir lahza tin olib.) Qani, yigitlar, qo‘zg‘aldik! Bekorchidan xudo bezor… Omin, Orolimiz suvga to‘lsin, suvlari baliqqa to‘lsin, Ollohi akbar! (Qariya yuziga fotiha tortib, kaftini tizzalariga tiragancha, inqillay-sinqillay o‘rnidan turadi.) Men peshinimni o‘qib olay, sizlar… Tilov, sen bola bo‘yog‘ingni oxiriga yetkaz, xo‘pmi? Sen, Jumaboy, anovi o‘lchab qo‘yilgan taxtalarni arralab turasan. Genja qarashar… (Tashvishmand alanglab.) Amet… Ametimizdan bugun ham darak yo‘g‘-a? Nima bo‘ldi ekan? Keyingi vaqtda mashqi pastroq ko‘rinadi o‘zi shu bolaning…
Jumaboy. Kim bilsin, har erta orqalaringdan yetib boraman, deydi-yu, keyin esa…
Xuddi shu choq chetan eshik ochilib, sheriklaridan tikroq, dadilroq yigit – Ametning o‘zi ko‘rinadi.
Orol bobo (chehrasi yorishib). Xizrni yo‘qlasak bo‘larkan… Kel, Ametboy, tinchlikmi?
Amet (xomushroq). Assalomalaykum. Uyda yumush ko‘payib ketdi, oqsoqol…
Orol bobo. Mayli, bularingga bosh-qosh bo‘lib tur-chi, gaplasharmiz.
Genjamurod. Buningizning ichiga hali siz aytgan shayton kirib olgan bo‘lmasin tag‘in, Orol bobo!
Orol bobo (unga o‘qraygandek). Tilingni tiy, bola! Alhazar!

Chol o‘choq og‘zida turgan sopol oftobasini olib, uyning panasiga g‘oyib bo‘ladi. Shogirdlar topshirilgan yumushlarga unnab ketishadi. Tilovbergan bo‘yoq chelagini ko‘tarib, chetanga suyab qo‘yilgan qayiqlar tomon yuradi. Jumaboy bilan Genjamurod bir chetga uyilgan taxtalarni saralamoqqa kirishadi. Birgina Amet hovli o‘rtasida bekor qaqqayib turibdi. O‘ychan, allanechuk taraddudda.

Genjamurod (o‘girilib). Ha, shayton, sen-chi?..
Amet (unga beparvo). Bu yoqqa kelinglar-da. Gap bor!

U bolalarni girdiga yig‘ib, qo‘lida uzun bir kaltak, yerga aji-buji shakllar chizgan bo‘lib allanimalarni uqtira boshlaydi…

Jumaboy (axiyri jig‘ibiyron bo‘lib). Kallang joyidami, Amet, shuncha shishani qayoqdan olasan axir?!
Genjamurod. Xomxayol, xomxayol! Uch kun uyda o‘tirib, topib kelgan gapini qara buning! Nima, shisha zovuting bormidiki… Yong‘oq-pong‘oqning ostida yotmaganmiding ishqilib?..
Amet. Ana – ovulni shisha bosib yotibdi! Hech kimga keragi yo‘q, egasiz! Asta ko‘chirib olaverasan-da…
Jumaboy. Xo‘p, ko‘ndik, sen aytganday bo‘laqolsin, mayli. Lekin bu bepoyon sahroni bir ovulginadan chiqqan shisha bilan qanday to‘ldirasan, shunisidan gapir!
Amet. Sidirg‘asiga shisha to‘shab chiqish shart emas, oshna, tushunsang-chi. Har-har joyga tashlab ketilsa kifoya, ko‘zni qamashtirib, suvday yaltirab yotaveradi. Keyin, chor tarafni shishaga to‘ldirasan deyayotganim yo‘q-ku, axir. Faqat Orol tomoni bo‘lsa bas…
Genjamurod. Umuman, shu masxarabozchilik kimga kerak o‘zi?! Sho‘rlik cholni aldab, laqillatganday bo‘lib…
Amet. Hech kim uni aldamoqchi, laqillatmoqchi emas, jo‘ra, o‘ylab so‘zla! Ko‘ngil ovlash deydilar buni, bilsang! Mana, senu menga shuncha hunar o‘rgatdi, ustozimiz, ko‘rib ko‘zi bir quvnasin, armonda ketmasin degan niyatda edim-da, xolos…
Jumaboy. Bilamiz, bilamiz, cholning senga mehri bo‘lakcha, shogirdlarining zo‘risan. Lekin erta-indin o‘zing huv bir yoqlarga chog‘lanib turibsan-ku, bu yog‘i necha puldan tushdi?..
Amet. Men hech qayoqqa bormayman! (Keyin sal bo‘shashganroq ko‘yda.) Ketar bo‘lsam ham… Mayli, senlar qo‘shilmasang qo‘shilma, shu ishni bir o‘zim bajarmasam, nomard sananglar meni!
Genjamurod. Katta ketmang, katta ketmang, Ametboy! Yolg‘iz o‘zingiz…
Amet. Ana ko‘rasizlar! Men sizlarni oshna, og‘ayni deb yursam!..
Orol bobo (namozini tugatib qaytgan, hovli boshida to‘xtab). Yigitlar deyman… mana, Ametboyimiz kelib, saflaring to‘ldi. Qo‘sh-qo‘sh bo‘lib anovi ikki qayiqni tomga qo‘ndirib kelsalaring-chi, a?
Jumaboy. To‘g‘ri, to‘g‘ri. Qurib yotganiga necha kun bo‘ldi!
Orol bobo. Shunday qilinglar, chirog‘larim.

Xuddi shu farmoyishni kutib turgandek, aslida xufiya maslahatlari chala qolganidan norozi shogirdlar darhol qanot chiqarib, chetanga suyab qo‘yilgan tayyor qayiqlar sari yurishadi.

Jumaboy (cholga o‘girilib). Kimnikiga eltamiz, bobo?
Orol bobo (o‘ylangan bo‘lib). Qizg‘ishini-i…
Jumaboy (yalingannamo). Pirnazar eshkakning tomiga qo‘yaylik shuni…
Orol bobo (shahodat barmog‘ini tahdidli o‘qtab). Pirnazar – tog‘a qavming-da, a? Qay go‘rga ko‘ch ko‘targan o‘zi shu?
Jumaboy (hamon ilinj bilan). Nukusga. Baland uylarga. Katta o‘g‘li o‘sha yoqda-ku, amaldor!
Orol bobo (cho‘rt kesib). Yo‘q! Eshkakka xiyonat qilib juftak rostlaganga qayiq yo‘q! Buni Najim muallimning tomiga o‘rnatasan. Uqdingmi?
Tilovbergan. Qorasini-chi, qorasini? O‘zim bo‘yaganman… To‘qliboy polvonnikiga olib boraylik? Xiyonat qilmagan u!
Orol bobo. Ota-bobosining ovulini tashlab Xorazm tomonlarga qochgan bachchag‘arni aytasanmi? Hah, mug‘ambir! Otaginangning oshnasi edi-da u, shundaymi?
Tilovbergan. Bir serkaning ustidan otam u bilan rosa urishganlar, o‘zim ko‘rganman!
Orol bobo. Qo‘y, qo‘y… Biri u yoqqa tortadi, biri bu yoqqa… He, g‘ir-romlar! G‘irrom ustaning qo‘lidan chiqqan qayiqqa suv kiradi, bilib qo‘yinglar!
Tilovbergan (norozilangan kabi). Suv deysiz, suvning o‘zi qani?!
Orol bobo (er ostidan unga o‘tkir tikilib). Suv – bo‘ladi! Suv – keladi!.. Kelmaydigan bo‘lsa nega qayiq yasab o‘tiribsan, xo‘sh? Ol, ko‘tar! Eltib buni huv ovuldan chiqaverishdagi Jang‘il momoning kulbasiga tiklab kelasanlar. Gap shu!
Genjamurod. Jang‘il momo deysizmi? Uning o‘lib ketganiga ming yil bo‘ldi-ku!..
Orol bobo (shashtidan qaytmay). Yana ming yil bo‘lsin! Jannati kampir edi. Boyoqishning choli Orolga cho‘kib ketgan… Ming yil emish! O‘zlari nechaga kirdilar, yigit?
Jumaboy (er suzib). Bu yil o‘n to‘qqizga to‘laman.
Orol bobo. Barakalla, o‘n to‘qqizga to‘ladigan azamatning gapini qarang! Bo‘l! Narigi boshidan ol-chi, qani!
Genjamurod (Jumaboy bilan sheriklashib qayiqni yelkasiga qo‘ndirarkan). Ovulingizning tomlari qayiqmozor bo‘lib ketdi-ku, Orol bobo!
Orol bobo (nogahon qahrdan bo‘kirib). O‘v-o‘v! Men senlarga necha bor aytdim, manglayi qora! Qo‘ltig‘ingga ol axir, qo‘ltig‘ingga! Nima bu, Orol bobongning tobutimidiki boshingga qo‘yib olding?! Shayton uribdi senlarni, shayton! He!..

Shogirdlar qayiqni apil-tapil qo‘ltiqlab olishadi-da, chetan eshik sari yurishadi. Hovli o‘rtasida Orol bobo yolg‘iz. Titrab turibdi.

Orol bobo. Nima jin urdi-ya bularni, tavba! (So‘ng ohista yerga cho‘kib.) To‘g‘ri-da axir, sen qariyaga-ku Xudoyim g‘oyibdan rizq yetkazib turibdi, buginalar nima qiladi ertaga? Nima yeb, nima ichadi? He, xudbin, noinsof chol!

3

Kechki payt. Hovli kimsasiz.
Ota-o‘g‘il – qo‘lida “diplomat” portfel, bashang kiyingan Qalimbet, uning ortidan kundalik engil-boshda Orol bobo kirib keladi.

Orol bobo (qo‘l siltab). Qo‘y, Qalimbet, qarigan chog‘imda sarson qilib yurma odamni. O‘z uyim – o‘lan to‘shagim debdilar…
Qalimbet (o‘zini eshitmaganga solib). Hamma jihozi muhayyo! Mehmonxonayu oshxonalarini ko‘rdingiz… Bir boshga yana nima kerak, to‘g‘rimi? (“Diplomat”ini dastgoh ustiga tashlab.) Kichikroq bo‘lsayam obodgina hovli. Yozlarda karavotni qo‘yib olib…
Orol bobo. Kimniki o‘zi u?
Qalimbet. Sizniki-da, ota, sizniki! Sizga deb olindi.
Orol bobo (hang-mang). Meniki?! Sotib oldingmi? Kimdan, qanchaga?
Qalimbet. Uzumini yeng-u, bog‘ini so‘ramang. Hukumat bobo qurgan uni! Puli to‘lansa bas, qurib beraveradi. Qarigan chog‘ingizda bir suyuntiraylik dedik-da sizni. O‘tiring bunday, o‘tiring… (U mehribonlik bilan kiftidan tutib ota­sini hovli o‘rtasidagi buklama o‘rindiqqa o‘tqizadi, o‘zi shunga yondosh qo‘lbola kursidan joy oladi.) Yurasizmi endi bu cho‘lu biyobonda! El-ulus bizni ayb qilyapti-ku, shundoq o‘g‘il-qizlari shaharlarda davron surib yuribdi-yu, otalari huv bir ovloqda qarovsiz qolib ketgan, deb…
Orol bobo (hasratomuz). Cho‘lu yobon deysan… Onang mana shu yerda yotibdi, bobo-momolaring shu yerda… Ularni tashlab men qayoqqa ketardim, o‘g‘lim, o‘ylab gapiryapsanmi? Onangning mozorini ziyorat qilmagan kunim dunyo ko‘zimga qorong‘i… Bu yoqda qayiqlarim, Orol…
Qalimbet. Eski ashula! Orol, Orol! O‘zingiz bilasiz-ku, ota, u endi hech qachon o‘zaniga qaytmaydi, to‘lmaydi. Qayiqlaringiz ham birovga keraksiz…
Orol bobo (shasht bilan bosh ko‘tarib, jo‘shib). Nima?! Qaytmaydi, to‘lmaydi… Siz qayoqdan bilibsiz, Xudomisiz?! Ha, to‘lmaydi! To‘ldirolmaysan uni! Hech biring! Olimu ulamong ham, boshqang ham! Chunki baring foydani ko‘zlaysan! Orol g‘irrom emas, senlar g‘irrom, ha! Xudo senlarga insof bergan kuni u o‘z-o‘zidan suvga to‘ladi! Xudoyim to‘ldiradi uni, bilib qo‘y! (Og‘ir xo‘rsinib.) O‘sha kunni ko‘rib o‘lsam armonim qolmasdi…
Qalimbet. Mayli, mayli, otajon, qattiqroq ketibman, tavba qildim. Lekin gapning bori ham shu-da, axir. Odam ertasini o‘ylab ish tutgani yaxshi. Xudo ko‘rsatmasin-u, ertaga bir kun… Biz sharmanda bo‘lib qolmaylik deyman-da.
Orol bobo. Gap bu yoqda degin? Sharmanda bo‘lmaysan, qo‘rqma… (Bir zum o‘yga tolib.) Mana, o‘zing boshlading, o‘g‘lim. Mabodo bir kun ajalim yetib, suv kelganini ko‘rmay ketar bo‘lsam, aytib qo‘yay, jasadimni qayiqqa solib, Orolga eltib tashlaysan! Mayli, baliqlarga yem bo‘lay! Mayli…
Qalimbet (sapchib tushgudek). Ie-iye, ota, bu nima deganingiz?! Axir, musulmonchiligimiz qayoqda qoladi unda?
Orol bobo (boyagi shashtidan tushmay, birmuncha muloyim, ammo qat’iy yo‘sinda). Bir musulmon bo‘lsa menchalik bo‘lar, Qalimbet! O‘g‘limmisan, mana shu aytganimni bajarasan, gap tamom! Vasiyat bu, Xudoyim ham kechirar…
Qalimbet (yasama bir ko‘tarinkilik bilan). E, otaboy, qo‘ying halitdan shu sovuq gaplarni! Siz hali ko‘p yashaysiz, ko‘p! Yangi uylarda davron qilib, a!.. Qalay, ma’qul keldimi o‘zi sizga?
Orol bobo (bo‘shashibroq, sovuqqina). Yaxshi, yaxshi… Lekin… (Qo‘l siltab.) Hay, o‘zingdan gapir. Ishlar jilyaptimi axir?
Qalimbet (jiddiy tortib). Ishlarim yomonmas, ota. Yomonmas-u, shu ke­yingi vaqtda unchalik yaxshiyam emas. Orqaga ketgandayroq. Bir xizrsifat odam maslahat berib qoldi deng. Borib otangizning ko‘nglini obdon ovlab, duosini olib kelsangiz, bari yurishib ketadi, deydi…
Orol bobo. Shunday dedimi o‘sha xizrsifating? Bo‘pti, mana, duosi bizdan: iloyim, ishlaring birdan yurishib ketsin! (U yuziga fotiha tortib qo‘yadi.) Shunga keldim de?
Qalimbet (norozilanib). Bunaqa duo emas-da, ota!
Orol bobo. Qanaqasidan bo‘lsin, ayt?.. Qulog‘ingga quyib olgin, bola: chinakam g‘ayrat bilan, toza ko‘ngil bilan qilingan ish hech qachon orqaga ketmaydi – duosi o‘zi bilan bo‘ladi uning!

Bir damlik sukut.

Qalimbet. Ha, aytganday, eshitdingizmi – Gulxadichamiz deputat bo‘lmoqchi!
Orol bobo. Deputat? Qanday deputat?
Qalimbet. Jo‘qorg‘i Kengesga!
Orol bobo. Uniyam duo qilib qo‘yish kerakmi? Nima deb? Jo‘qorg‘i Kengesga o‘tsin debmi, undan narigami?..
Qalimbet. O‘zimizdan chiqqani yaxshi-da, ota. Foydasi tegib turadi: sizga ham, menga ham, o‘ziga ham…
Orol bobo. Menga?! Nima, Orolni to‘ldirib beradimi?
Qalimbet. To‘ldirib berar… (kulib) gap bilan! Qizingiz mahmadana-ku, shuning uchun saylanyapti-da.
Orol bobo. Navzanbilloh, navzanbilloh… (Daf’atan yumshab.) Qo‘zi-qo‘chqorlaring yaxshi yuribdimi? Bir olib ham kelmaysan, nevaralarimni ko‘rmaganimga necha zamon bo‘ldi…
Qalimbet. Hozir, hozir… (U shosha-pisha turib, dastgoh ustida yotgan “diplomat”idan allanarsa – planshetini oladi-da, tugmachalarini bosa-bosa otasining boshiga keladi.) Mana, ko‘ring… Qani, toping-chi, manovi kim?
Orol bobo (sinchiklab-suqlanib). Kamolingmi? Voy-bo‘-o‘, arslondek bo‘lib ketibdi-ku! (Yuzini chetga olib.) Tuf-tuf, yomon ko‘zlardan asragaysan iloyim! (So‘ng jur’atsizgina engashib, planshetga lab tegizib qo‘yadi – o‘pgan bo‘ladi.) Shuginani qavatimga qo‘yib ketmading-da, Qalimbet. To‘ng‘ich nevara – bobosiniki degan udumlar bo‘lgich edi…
Qalimbet. Nima, ovulma-ovul tezak terib yursinmidi!..
Orol bobo (orzumandona). Qayiqsoz qilardim. Zo‘r qayiqsoz usta!
Qalimbet (eshitmaganga olib). Bunisini taniyapsizmi? Kim?.. (Chol tikila-tikila topolmagach.) Gulzira-ku, Gulzira! Yaxshilab qarang…
Orol bobo. Qiz maxluqning shaytoni bo‘larmish, qulog‘idan tortib o‘stiraverarmish… Cho‘zilib qolibdi qizing. Omon bo‘lsin, omon bo‘lsin.
Qalimbet. Mana bunisi-chi?..
Orol bobo (qaray-qaray, bo‘yniga oladi). Buningni taniyolmadim, rosti. Ko‘rmagan ekanman. Kenjatoying bo‘lsa kerag-a?
Qalimbet. Ha, oti ham Kenjabek.
Orol bobo. Umrini bersin iloyim.
Qalimbet. Keling, endi dunyoga sayohat qilamiz! (U “mo‘jiza”sining tugmachalarini bir-bir bosib, izoh bera boshlaydi.) Mana bu yer Arabiston, Saudiya Arabistoni… Ka’bamiz shu yerda, qarang… Bunisi – Hindiston, bunisi – Pokis­ton… Mana – O‘zbekistonimiz! Orolni toping-chi, qani, ko‘raylik… (Chol hadeb tikilavergach.) Mana, mana!
Orol bobo (hafsalasi pir bo‘lib). Shuginami? Orol shumi? E-e, ko‘tar! (U qo‘lining orqasi bilan planshetni nari suradi.)
Qalimbet (kulib). Shugina!.. Sizga qolsa, butun dunyo Oroldan iborat bo‘lsin-da, a? O‘-o‘rtasida bitta qayiq – yakka, tanho qayiq, unda – siz…
Orol bobo (kufri qo‘zib). Tur, jo‘na, uy-puying kerak emas menga!

Qalimbet mulzam o‘tira-o‘tira, dastgoh ustidan “diplomat”ini yulqib olib planshetni joylaydiyu otasi tomon bir o‘qrayib, hovlini tark etadi.

4

Orol boboning hovlisi. Qulog‘iga qalam qistirgan, bo‘ynida metr o‘lchagich tasma – qariya dastgoh qoshida taxta chamalash bilan mashg‘ul. Dastgohning narigi boshida ko‘hnadan-ko‘hna tranzistor g‘o‘ng‘illab turibdi. Tashqaridan otning kishnagani, tepingani eshitiladi. Hayal o‘tmay chetan eshikni g‘iyqillatib, qo‘lida bejama qamchi, g‘o‘ddayganroq bir kishi – Ametning otasi O‘tagan maxsum kiradi.

O‘tagan. Hormang, oqsoqol, hormang! Assalomalaykum.
Orol bobo (taniyolmagan kabi kaftini peshonasiga soyabon qilib). O‘taganboyga o‘xshaydimi? Keling, keling, inim.

Qo‘shqo‘llashib ko‘rishadilar. Orol bobo xos o‘rindig‘idan, O‘tagan maxsum qo‘lbola kursidan joy oladi.

Qani, baxayr?
O‘tagan. Sizni bi-ir ziyorat etaylik deb…
Orol bobo. Xush kelibsiz, hoji maxsum, xush kelibsiz!
O‘tagan (og‘ringannamo). Kulyapsiz-da, boboy?
Orol bobo. Kulganim yo‘q, kulganim yo‘q. Ilgari kimsan – mulla Gulboyning o‘g‘li, O‘tagan maxsum edingiz. Qayta-qayta haj qilib, mana, hoji bo‘ldingiz. “Ham hoji, ham maxsumman” deb el-ulusga yoygan o‘zingiz-ku, biz nima deylik?!
O‘tagan. Mayli, mayli… (Har yonga alanglab.) Hammayoqni qayiq qilib yuboribsiz-ku! Zo‘r, zo‘r.
Orol bobo. Bu o‘ramlarga qadam izi qilmaganingizga ko‘p bo‘ldimi deyman, maxsum, ko‘rmagan ekansiz-da? Ota-bobomizdan qolgan hunar, qo‘limizdan boshqa ish kelmasa…
O‘tagan. Bekorchi hunar deng… Zo‘r, zo‘r. Shogirdlar ko‘rinmaydi?
Orol bobo. Bir yumushga jo‘natuvdim, hozir kepqolishadi. (Chetan devordagi bo‘yog‘i chala qayiqni ko‘rsatib.) Huv anovinisini o‘g‘lingiz, Ametboy yasagan. Qarang, qandoq bejirim! Mullazodalardan ham usta chiqarkan, duppa-durust qayiqsoz bo‘lib qoldi bola!
O‘tagan (ensasini ermakka qashlab). O‘shanga keluvdim, oqsoqol. Men uni Leningradga yubormoqchiman. Akasining oldiga. To‘g‘ri-da, qachongacha tezak bosib, laylak haydab yuradi bu yerda!
Orol bobo (o‘zicha maroqlanib). Laylak haydab deysizmi? Laylak qoptimi, inim! Laylagu g‘ozigacha qirilib bitgan…
O‘tagan. Boyo‘g‘lining makoni deng! Bosh boyo‘g‘li – o‘zlari…
Orol bobo (hazilga burib). Yumronqoziqdan kelsangiz-chi, maxsum!
O‘tagan (battar achitmoqchidek). Shuni aytaman-da, yumronqozig‘u bitta siz qolgansiz bu biyobonda!
Orol bobo (murosa yo‘liga). Nasiba-da, maxsum, peshonaga yozilgani shu ekan… Leningradga jo‘nataman, dedingizmi? Nima qiladi u yerda Amet?
O‘tagan. Bu yerda nima qiladi?
Orol bobo. Bu yerda… (hovliga alanglab) mana, qayiq yasaydi!
O‘tagan. Yasagan qayig‘i kimning dardiga shifo, oqsoqol?! O‘sha yoqlarga borsin, tayinli bir ishning boshini tutsin, pul topsin deyman-da!
Orol bobo (dami ichiga tushib). Tayinli ish… Nima ish ekan, nimaga yubormoqchisiz uni?
O‘tagan. Salat kesishga.
Orol bobo (rostdan ham tushunmay). Sallat? Nima degani u? Nega kesadi?
O‘tagan. Sala-at… Shu, o‘t-po‘t-da. Ko‘kat deymiz-ku…
Orol bobo (lol qolib). Shoshmang, Amet kelib-kelib o‘t kesadimi? Ametimiz-a?! Qayiq yasaydi-ku u, qayiqsoz usta!
O‘tagan. Qayig‘ingizni yeb bo‘lmasa! Salatni esa (u barmog‘ini dastgoh qirrasiga urib-urib) to‘g‘rab-to‘g‘rab, maza qilib tushiriladi.
Orol bobo. Shuginani o‘zlari to‘g‘rab yesa bo‘lmasmikan, maxsum, nimasi qiyin?
O‘tagan (qo‘lidagi qamchini tizzasiga urib). Bo‘lmaydi, oqsoqol, bo‘lmaydi. U yoqlarda birov kesib beradi, birov yeydi. Restoran deganini aytyapman-da.
Orol bobo. Keyin shuni kesgani uchun pul ham oladi?
O‘tagan. Xuddi shunday! Qayiq yasagani uchun esa shamataloq ham olmaydi!..
Orol bobo (ma’yus tortib). Navzanbilloh, navzanbilloh…
O‘tagan. Qaytaga, uy-uyidan ul-bul ko‘tarib kelib sizni boqadi, shundaymi?
Orol bobo. Unaqa minnatni qo‘ying, maxsum. Men shogirdlarim olib kelgan nonning ushog‘iga ham sheriklik qilmayman…
O‘tagan. O‘zim yasagan qayiqlarni g‘ajib-g‘ajib kun ko‘ryapman desangiz-chi!.. Qo‘ying-e, oqsoqol!
Orol bobo. Iya, nega? Xudo bergan rizqim bor, inim! Men baliq go‘shti yeyman, bilsangiz!
O‘tagan. Opqoching-a, opqoching! Tush-push ko‘ryapsizmi deyman. Shu dashtu biyobonda baliqni kim berarkan sizga?!
Orol bobo (qo‘llarini baravar osmonga cho‘zib). Xudo! Hoji bo‘lmasak ham, maxsum bo‘lmasak ham – beradi. Kuniga bittadan. Bizniki ana shunday, hoji maxsum, kunbayi!

Chetan eshik ochilib, orqama-ketin yigitlar ko‘rinadi.
O‘tagan maxsum qamchinini havoga sermab o‘rnidan turadi-da, Amet tomon bos­tirib boradi.

O‘tagan (unga qahrli o‘qrayib). Sen bolaga nima degan edim?! Qani, oldimga tush-chi! Qaytib shu yerga qadam bossang!..
Orol bobo (qaltiray-qaltiray qo‘zg‘alib). Hay, hay! Shaytonga hay bering, maxsum!..
O‘tagan (ijirg‘anib). E-e, aljirama, tentak chol!

Amet avval Orol boboga, so‘ng sheriklariga o‘kinchli bir nazar tashlaydi-da, sekin burilib otasining izidan chiqadi. Ammo shu zahoti qaytib kiradi. O‘rtoqlari bilan bir-bir quchoqlashib xo‘shlasha boshlaydi.

Jumaboy (ta’na aralash ming‘irlab). E qo‘y-e, Amet, bo‘lmading, oshna!

Amet ko‘cha tarafga imo qilib, g‘amgin yelka qisadi: nachora, otam!..

Genjamurod (achitib). Anuv ishni boshlab qo‘yib, endi qochish ekan-da, a?
Amet (chol tomon xavotirli nigoh tashlab olib, pichirlaydi). U yog‘ini o‘zlaring…
Jumaboy. Ketaver, ketaver, bir hisobi bo‘lar.
Tilovbergan (chapanichasiga qo‘l tashlashib). Yaxshi bor, do‘st!

Amet gunohkorona bosh egib, xos o‘rindig‘ida xomush qotgan Orol boboning qoshiga keladi. Chol uni bo‘ynidan quchib, bir muddat so‘zsiz qoladi. Ta’sirli holat!

Orol bobo (nihoyat tilga kirib). U yoqlarda faqat o‘t kesish bilan bo‘lib yuraverma, bola. Yaxshi-yomonni ko‘r, bil, xo‘pmi? (So‘ng birdan o‘pkasi to‘lib, ko‘zlari yoshlangandek.) Bizlarni unutsang unut, Orolni esdan chiqarma, Orolimizni!..

Tashqaridan O‘tagan maxsumning dag‘dag‘ali ovozi eshitiladi: “Ame-et!..”
Amet tag‘in barchaga bir-bir xomush bosh silkib chiqadi-da, shalvirabgina chetan eshik tomon yuradi. Orol bobo o‘rindig‘iga cho‘kkancha mung‘ayib qolgan. Yigitlar ham parishonhol serrayib turibdi. Tashqarida otning kishnashi, tepingani, qamchi tovushi…

Orol bobo (hasratomuz). Borib-borib huv do‘zaxiy pirga o‘xshab bir o‘zim sho‘ppayib qolmasam deng…

Shogirdlar tushunmay unga anqayib qaraydi.

Orol bobo (rivoyatga kirishib). Pirning qirq muridi bor ekan. Sizlarga o‘xshagan shogirdi. Qirq yil ichida kamaya-kamaya, oxiri shulardan bittaginasi qolibdi. Ameting misoli birin-sirin tashlab ketgan-da. Pir o‘sha qolgan murididan so‘rabdi: “Bularing nega bunday qildi ekan?” Murid chaynala-chaynala aytibdi: “Ular sizning ta’limingiz bilan Mangu kitobni o‘qiydigan maqomga yetdi. U kitobda esa…” “Gapir-gapir”, deb qistabdi pir. “U kitob sizni do‘zaxiy deb yozgan ekan, ustoz…” “Bilaman, – debdi pir. – Haqrost, shunday yozilgan. Ammo men jannatdan ham ulug‘rog‘ini ko‘zlaganman-da… Ular-ku jannat ilinjida ketibdi, xo‘sh, sen nega qolding?” “Chunki o‘sha kitobni o‘qishni sizdan o‘rganganman-da, pirim”, debdi murid. Qarang, qanday oqibatli ekan-a shogirdi!..

Yigitlar rivoyatdan ta’sirlangandek o‘yga toladi.

Genjamurod. Bobo-o, jannatdan ham zo‘r deyapsiz, qanaqa joy u?
Orol bobo. Bor, o‘g‘lim, shunday joy bor. Haq, Haqning dargohi deydilar uni. Bandasi umidvor-da. Mana, bobong ham umid bilan yashayapti-ku!..

Ikkinchi qism

5

O‘sha hovli. Tun. Osmonda yulduzlar charaqlaydi, erinibgina oy suzadi. Shamolning bir maromda uvullashi; olislardan chiyabo‘rilarning “hi-hi, hi-hi”lagan tovushi sado beradi.
Boshiga serbar oq qalpoq ilgan bir ko‘lanka harsillay-harsillay kulba biqinidagi qayiq-narvonga tirmashib, tomga chiqib borayotir.
Orol bobomiz!
Tom ustiga chiqib olgach, u bir muddat nari-beri borib keladi. Osmonlarga qaraydi, oyu yulduzlarni tomosha qilgan bo‘ladi. So‘ng asta kelib qayig‘iga o‘rnashib o‘tiradi-da, tevarak-atrofni yana bir qur ko‘zdan kechirgach, ikki yondagi eshkaklarni qo‘lga oladi. Eshkak esha boshlaydi. Avvaliga sustroq, bir maromda, keyin esa navqiron bir g‘ayrat bilan. Shamol uvullashiyu chiyabo‘rilarning “hi-hi”lashi nogahon suv shovqiniga – mavju to‘lqinlar sasiga aylanib-qorishib ketadi. Shalop-shulup, shalop-shulup… Oy yog‘dusida charx etayotgan dengiz qushlari – chag‘alayu oqchorloqlarning suvga to‘sh urib uchishlari, kumush qanotlari nimqorong‘ilikda yalt-yult akslanib ko‘zga chalinadi… Chol bir zamon eshkak eshishdan tinib, timirs­kilay-timirskilay qayiq ichidan uzun allanimani oladiyu uzoqni chamalab uni havoga – “suv”ga uloqtiradi. Shalop-shulup… “Baliqchi” kaftlarini quloqpana qilib pastga engashgan – nimadir sasni eshitmoqchi…
Sukunat, sukunat…
Bir payt qayiq chetida ko‘ndalang yotgan egma xoda qimirlab ketib, shalop-shulup tovush chiqaradi. “Baliqchi” shosha-pisha xodani “suv”dan ko‘taradi. Naqd tumshug‘idan ilingan laqqa oy yorug‘ida bilanglab turibdi!..

Orol bobo (uni zavq bilan aylantirib tomosha qilarkan, shodon). Berganingga shukr! Berganingga shukr, tangrim!..

So‘ngra u baliqni qarmoqdan uzib, qayiq ichiga tashlaydi. Ov ashyolariyu eshkaklarni joy-joyiga qo‘yib saranjomlagach, qayiq bo‘ylab ohista cho‘ziladi.
Ko‘ksi uzra tanish oq qalpoq!..

Orol bobo (horg‘in, uyquli ovoz). Berganingga shukr, egam! Berganingga shukr!..

Tun. Ko‘kda yulduzlar charaqlaydi, erinibgina oy suzadi. Shamolning bir maromda uvullashi, olislarda och chiyabo‘rilar sasi…

6

Hovli. Kunduz kuni. Uch shogird – Jumaboy, Tilovbergan va Genjamurod qayiq yasash yumushlari bilan band. O‘choq ustidagi yarmi kesilgan bochka idishdan qoramtir dud ko‘tariladi – mum eritilmoqda.
Shoshib-hovliqib Qalimbet kirib keladi. Odatdagidek, qo‘lida “diplomat”.

Qalimbet (alang-jalang qilib). Otam qani?.. (Yigitlarga qarab.) Ho‘v ukalar! Qani, yuguringlar! Ovulning og‘ziginasida moshinamiz qumga botib qoldi, chiqarishivoringlar. Ha, barakalla!.. (Kulba eshigida bir uchi cho‘michsimon uzun kosov ko‘targan Orol boboni ko‘rgach.) “Jip” deng tag‘in! Shunday moshinaki botib qolganidan keyin ahvolni bilaver-da!

Orol bobo amriga mahtal shogirdlariga “mayli, borib qarashinglar” degandek ishora qiladi. Usti-boshini qoqa-qoqa, ular hovlidan chiqib ketishadi. Cholning o‘zi indamay o‘choqboshi tarafga yuradi.

Orol bobo (qo‘lidagi anjom bilan “qozon” kavlamoqqa tusharkan). Ke, Qalimbet, shovqin solib yuribsan?..
Qalimbet (“diplomat”ini tizzasiga qo‘yib kursiga o‘rnasharkan, yasama xushnudlik bilan). Bir o‘ynab berasiz endi, otaboy, zo‘r syurprizimiz bor sizga! (Sinovchan sukutdan so‘ng, shirin qilib.) Bi-ir hajga borib kelsangiz-chi, a? Hamma bizni izza qilyapti-ku: shundoq puldoru badavlat o‘g‘illari, qizlari bo‘laturib, otalarini hajga jo‘natmayapti, deb.
Orol bobo (ishidan chalg‘imay). Buniyam huv anovi xizrsifat maslahatgo‘ying aytgandir?
Qalimbet. Topdingiz, u ham shunday degan edi.
Orol bobo. Qulluq, qulluq. Lekin otang hech qayoqqa bormaydi, ovora bo‘lma.
Qalimbet. Ie, iye! Hajga ham-a? Hajdan bo‘yin tovlagan mo‘minni endi ko‘rishim! Ota, o‘ylab gapiryapsizmi o‘zi? Axir, haji muborak har bir musulmonga…
Orol bobo. Bilamiz, bilamiz – farz.
Qalimbet. Bilsangiz, nega bunday oyoq tirayapsiz? Ba’zilar hatto ot minib, pul ko‘tarib chopib yursa-yu, siz bo‘lsangiz…

Chol qo‘lidagi kosovni “qozon” chetiga qo‘yib, o‘rindig‘iga kelib joylashadi.

Orol bobo. Hajga qilgan-kechgan gunohlaridan tavba etmoqqa borilardi chog‘i, shundaymi axir?
Qalimbet. Ie, albatta, buning uchun ham…
Orol bobo. Unda otang qaysi gunohini yuvgali borsin, xo‘sh?
Qalimbet. E, e, Orol bobo, kufr ketgandaysiz, begunoh banda bor ekanmi bu dunyoda?!
Orol bobo. Shoshma, og‘zimga urmay tur… Yolg‘on gapirganimni yo birovga firib berib ish bitirganimni bilasanmi? (Qalimbet yelka qisadi.) Gapir, gapir, eshitganmisan hech?
Qalimbet. Yo‘q…
Orol bobo. Birovning haqiga xiyonat qilgan joyim bormi, ayt?
Qalimbet. Ota…
Orol bobo. Kimsaning moli yo jufti haloliga ko‘z olaytirganimni-chi? Quloq-pulog‘ingga chalingan chiqar?..
Qalimbet. E, ota, izzaga qo‘ymang-da odamni. Faqat shular uchungina haj qilinmas…
Orol bobo. Ha, nima uchun borilar ekan bo‘lmasa? Shunchaki sayru tomoshagami? Yo nomchiqarargami? To‘g‘ri, unaqalarini ham bilamiz. Ana – o‘zimizning O‘tagan maxsum. Yil sayin qatnaydi. Nima, avliyo bo‘lib qoptimi u? O‘sha-o‘sha, kelib tag‘in gunohga botgani botgan… Yo‘q, o‘g‘lim, haj ziyoratining shartlari, qonun-qoidalari bor. U yerga obdon hozirlik ko‘rib, riyozatu mashaqqatlar chekib boriladi!
Qalimbet. Eski zamonlarning gapini qo‘ysangiz-chi, ota. Mashaqqat chekib nima foyda? Hozir tap-tayyor samolyot, oppa-osongina borib kelinaveradi. Bu ham tangrining marhamati-da, axir!
Orol bobo. Qulluq, qulluq. Ammo… tavba qildim, tavba qildim, ko‘nglida bir toza niyatu chin ixlosi bormi-yo‘qmi, duch kelgan odam haj ekan deb jo‘nayversa… Xuddi to‘yga otlanganday… Ziyorati qabul bo‘larmikan?.. Axir, bandasi poklanib, tozalanib bormaydimi unaqa joylarga?!
Qalimbet. Men ham shuni aytyapman-da, ota! Haligina o‘zingiz isbotlab berdingiz: birovga yomonlik qilmagansiz, xiyonat qilmagansiz, ko‘z olaytirmagansiz… Siz bormay kim borsin hajga?!
Orol bobo (erib ketib). Rosti, bir-ikki daf’a chog‘lanib ham ko‘rganman. Yurak dov bermadi-da: o‘zing kim bo‘psan-u, hajni orzu qilsang deganday. Biz-ku bir xashaki banda, haj ziyorati nasib etmagan ne-ne ulug‘ zotlar o‘tgan, o‘g‘lim! Lekin ichimdagi bir sirni senga aytsam: ba’zan xuddiki borib kelganga o‘xshayman! Niyati bilan-da…
Qalimbet (jonlanib). Ana endi chinakamiga borib kelasiz, otaboy! Mana, hamma hujjatingiz tayyor! (U shosha-pisha “diplomat”ini ochib, bir dasta qog‘oz chiqaradi.) Mana…
Orol bobo (og‘zi ochilib). Iya, bir og‘iz so‘ramading-ku, Qalimbet, mensiz qanday qilib?..
Qalimbet. U yog‘i bilan ishingiz bo‘lmasin, otaboy. Biz kirishdikmi, bitmaydigan ish yo‘q!
Orol bobo. Baribir oldimdan bir o‘tishing kerak edi-da, axir…
Qalimbet. O‘tsam-o‘tmasam, endi masala hal! Azza-bazza bittasining o‘rniga gaplashganman-a!..
Orol bobo. Nima? Birovning o‘rniga?! (U balodan qochgan kabi, ikki qo‘li oldinda, tislanib.) Yo‘q-yo‘q, bormayman! Minba’d! Birovning o‘rnini tortib olib hajga jo‘nash!.. O‘ylab qildingmi shu ishni, Qalimbet? Gunoh-ku bu axir, gunohi azim!
Qalimbet (suv yuqtirmay). He, ko‘chadagi bittasi borgandan ko‘ra – siz, mening otam borgani yaxshi emasmi?!
Orol bobo (qat’iy turib). Yo‘q dedimmi, yo‘q! Kimning o‘rnini olgan bo‘lsang, o‘shaning o‘ziga eltib topshirasan, gap tamom! Xudoyim o‘zi kechirar, otangning sig‘inadigan Ka’basi ham, ziyoratgohu ibodatgohi ham mana shu o‘zi tug‘ilib o‘sgan tashlandiq ovulu bugun qurib qolgan bo‘lsayam, umrini bergani – Orol! Shundan o‘zga hech narsa kerak emas unga, bilib ol, bola!
Qalimbet. Orol, Orol… Hah, Orol otaginamdan! (U quvlik bilan yaltoqlanib cholning yelkasidan quchadi.) Ishni buzdingiz-ku, boboy, endi nima qildig-a?..

Talay zamon mum tishlab qoladilar.
Bu orada chol o‘choqboshiga borib, olovini tortib keladi.

Orol bobo (kufridan tushgan; iltijoli ohangda). Qalimbet, huv birda ko‘rsatgan matohingni menga tashlab ketsang-chi, a? Nevaralarimni sog‘inganda tomosha qilib o‘tirardim. Mayli, anovi uy ham, haj safari ham seniki, o‘zingga siylov…
Qalimbet (mug‘ambirona bosh chayqab). Yo‘-o‘q, boboy…
Orol bobo (qalpog‘ini qo‘lida g‘ijimlab o‘rnidan turadi). Bo‘pti, men ketdim unda.
Qalimbet. Iya, qayoqqa?
Orol bobo. Onangning oldiga, mozorga. Ertalab xabar ololmagan edim…
Qalimbet (bo‘g‘ilib). Mendan nima gunoh o‘tdi, ota? Aybim – sizni hajga jo‘natmoqchi bo‘lganimu yangi uy tortiq qilganimmi?!
Orol bobo. Beayb – parvardigor, mening ham bir gunohim bor bu dunyoda. Nimaligini aytaymi? Seni, sendaylarni dunyoga keltirganim!..
Qalimbet (alam-iztirob ila). Ota-a!..

Orol bobo qalpog‘ini boshiga bosib, hovlidan chiqib ketadi.

Qalimbet (bir lahza sukutdan so‘ng, ijirg‘anib). Miyasi aynib qopti bu cholning… (U yonidan telefonchasini olib, qo‘ng‘iroq qila boshlaydi.) Gul, o‘zingmisan? Hech gapga unamayapti-ku bu qaysaring. Shahar yaqinidan yap-yangi hovli olib berdim, mana, hajga to‘g‘rilab qog‘ozlarini keltirib o‘tiribman – qani, ko‘nsa! O‘zing bir yo‘lini topmasang bo‘lmaydi, singil. Senga mehri bo‘lakcha, yaxshi ko‘radi…

7

Oqshom. Orol bobo odatdagi o‘rindig‘ida; horg‘in, behafsala ko‘rinadi. Yonboshdagi qo‘lbola kursida omonatgina bo‘lib qizi Gulxadicha o‘tiribdi; tizzasida sumkachasi, o‘ta zamonaviy kiyingan.
Shogirdlar ish bilan mashg‘ul. Ora-orada ota-bola tomon qarab qo‘yishadi.

Orol bobo. Deputatlikka chog‘langanmishsan, shu rostmi? Ering boshingda, bu yoqda jujuqlaring – nima keragi bor edi, qizim?
Gulxadicha. Ha, Jo‘qorg‘i Kengesga. Bo‘lasanchi bo‘lasan deb qo‘yishmadi-da, ota… (Birdan tumshayib.) Lekin boshim qotib qolgan. Ustimdan yoza-yoz!
Orol bobo. Iya! Nima deb yozadi, kim?
Gulxadicha (ko‘zlarini yoshlab). O‘lgur raqiblarim-da, dushmanlarim!
Orol bobo. Senda dushman nima qilsin? Ajab gaplarni gapirasan-a!
Gulxadicha. Birga ot surib yurganlar dushman bo‘lmay nima? Bari o‘zim deputat bo‘lay, bu qolib ketsin deydi, yaramaslar!
Orol bobo. Qanday aybing bor ekan, xo‘sh?
Gulxadicha (barmoq uchi bilan qovoqlarini artib, arazlagan singari). E-e, sizni aytib yozadi-da!..
Orol bobo (yoqasini juftlab). Meni?! Men nima qipman ularga? Birortasini tanimasam, bilmasam…
Gulxadicha. “Tuqqan otasini bir go‘rlarga tashlab qo‘ygan, qaramaydi, borib holidan xabar olmaydi! Shunday oqpadar inson deputat bo‘lishi mumkinmi?” va hokazo. Ishqilib, oyog‘imdan chalsa, badnom qilsa bo‘ldi ularga!
Orol bobo (xijolatga tushib). Men hech kimga arz qilganim yo‘q-ku, jonim qizim… Senlardan biror narsa kerak emas, o‘z holiga qo‘ysalaring… iya, tinchgina yursa kifoya otalaringga. Shunday-shunday gap deb, to‘g‘risini tushuntirmaysanmi o‘shalarga?
Gulxadicha. Kimga tushuntiraman? Saylovchilargami? Xalqqami? Xalqingiz tushunmaydi baribir! Ishonmaydi-da…
Orol bobo. Shuginani tushuntirolmasang, shunga ishontirolmasang, deputat bo‘lib nima qilasan, qizim?!
Gulxadicha. E-e, siz ham tushunmayapsiz, ota. Qo‘ymayapti-da axir! O‘zimga qolsa-ku, allaqachon tuf deb yuborardim. Bezorim chiqib bo‘ldi o‘zi!
Orol bobo (ajablanib). Kim qo‘ymayapti, kim? O‘sha saylovchilarmi?
Gulxadicha. Ular ham… Kuyovingiz, kuyovingiz! Bu yoqda og‘am – Qalimbet. Bizneslariga yordam bo‘larmish…
Orol bobo. Obbo-o! Erkakman deb beliga kamar boylagan azamatlar bir zaifani o‘rtaga solib, shuning soyasida… Suf-e senlarga!.. Hay, meni yo‘qlab qolibsan? Shu gapni aytgani keldingmi yo?
Gulxadicha (kuyingan kabi aftini burushtirib). Rang-ro‘yingizni qarang, otajon, ko‘rgan kishining rahmi keladi-ya!
Orol bobo (sarosimada qolib). Rangimga nima qipti, Gulxadicha? Soppa-sog‘man, hech bir joyim og‘rimasa…
Gulxadicha. Shunday bo‘lsayam bir-ikki kun dam olib kelsangizmi devdim. Zo‘r bir joyga olib borsam sizni… Vuy, bog‘larini ko‘rsangiz – gulu gulzor!..
Orol bobo. Qanaqa joy ekan u? To‘ppa-to‘g‘ri jannat bo‘lmasin tag‘in!..
Gulxadicha. Undan ham zo‘r! Hozir… (U dik etib o‘rnidan turadi-da, bir kaftini og‘ziga karnay qilib ko‘cha tomon ovoz soladi.) Rohat Sobirovna! Rohat Sobirovna!

Chetan eshik ochilib, qo‘lida yaltiroq qutisi, yasan-tusanda Gulxadichadan qolishmaydigan oq xalatli juvon – Rohat Sobirovna kiradi.

Rohat Sobirovna (hovliga alanglab, atay xushhollik bilan). Voy-bo‘-o‘, hammayoq qayiq-ku! Suvimiz qani, suv?.. Assalomalaykum, otaxon, bormisiz? Shundoq pustinyada bir o‘zingiz-a! Ne ponimayu, ne ponimayu. (Dashnom ohangida.) Gulyaxon, adangizni bir oz charchatib qo‘yibsizmi deyman-a, o‘rtoq?(U qutisini tagiga qo‘yib ro‘baro‘ o‘tiradi-da, go‘yoki sehrlamoqchidek, Orol boboga qattiq tikiladi. Chol xijolat, ko‘zini qayoqqa yashirishni bilmaydi.) Qani, boshladikmi? Tilingizni ko‘rsating-chi, otaxon…
Orol bobo. Tilimni?.. (Dovdirab Gulxadichaga qaraydi.) Birovga og‘zingni ochib tilingni ko‘rsatish noqulay-ku, qizim? Mazax qilganday gap-da bu.
Gulxadicha. Ko‘rsating, ko‘rsatavering, ada, bu kishi do‘xtir-ku! (Kulib.) Sug‘urib olmaydilar, qo‘rqmang.
Orol bobo (taajjub aralash). Nima? Nima deding? Bir so‘z aytganday bo‘lding…

Gulxadicha “jim o‘tiring endi” degan kabi uni sekingina turtib qo‘yadi. Chol battar mulzam, tishsiz milklari orasidan arang tilining uchini chiqaradi…
Do‘xtir qutisidan olgan ignayu bolg‘achalarini ishga solib, bemorni obdon tekshirib ko‘rgach, savolga tutadi.

Rohat Sobirovna. Ko‘p tush ko‘rasizmi, otaxon? Masalan, nimalar kiradi tushingizga?
Orol bobo. Ha, unda-bunda ko‘rib turamiz. Har xil tush-da, qizim… Ko‘pincha rahmatli kampirim kiradi tushimga, mana buning onasi.
Rohat Sobirovna (Gulxadichaga yuzlanib, shunchaki). Oyingizlarmi?
Gulxadicha (eshitilar-eshitilmas). Oyim, oyim, Rohat Sobirovna.
Rohat Sobirovna. Otaxon, ayting-chi, tushlaringizda baliq ham tutasizmi?
Orol bobo (ensasi qotib). Nega endi tushimda ekan? Tushimda emas, o‘ngimda tutaman baliqni. Har kecha!
Rohat Sobirovna. Har kecha deysizmi? Zo‘r-u! Qayerdan ovlaysiz uni, suvdanmi?
Orol bobo (toqati toq bo‘lib). Suvdan bo‘lmay qumdan ovlanarmidi u jonivor?! Suvdan-da, albatta. Orol suvlaridan!
Rohat Sobirovna (Gulxadicha bilan o‘g‘rincha ma’nodor ko‘z urishtirib olib). Orol deganingiz olis-ku, otaxon, juda olisda! Qanaqa qilib borasiz u yerga har kecha?
Orol bobo (do‘xtirga uzoq tikilib). Nima desam ekan sizga? Aytganim bilan baribir ishonmaysiz-da, qizim. Hech kim ishonmaydi bunga… (U alam bilan mung‘ayib, boshini solintirib oladi.)

Rohat Sobirovna Gulxadichani chetga imlab, uning kiftiga hamdardona qo‘l tashlaydi.

Rohat Sobirovna (pichirlab). Vsyo yasno. Simptomы nalitso. Opketamiz, deputatim! Tayyorlang…
Gulxadicha. Ukolmi? Bo‘lmasa ko‘ndirolmaysiz, tochno!
Rohat Sobirovna. Da, ukol!
Gulxadicha (orqadan kelib cholni bo‘yni aralash quchadi). Ota… iya, ada… Do‘xtir opa aytyaptilarki, sizni ukol qilmasa bo‘lmas ekan. Qo‘rqmang, qo‘rqmang, bilagingizga. Bittagina, xolos. Hecham og‘rimaydi, mana ko‘rasiz…
Orol bobo (vazmin bosh burib). Mening nimamni ukol qilasan, qizim, hech joyim og‘rimasa…
Gulxadicha (to‘satdan jazavasi qo‘zib). Og‘riydi, og‘riydi! Ana – aftingizga qarang! Gapirib o‘tirgan gaplaringiz-chi!.. Ey-y, hammang jonimga tegding! Birovi “Deputat bo‘lsang – bo‘lganing, yo‘qsa, to‘rt tomoning qibla” deb shart qo‘ysa! Unisi “Deputatlikka chiqmasang, senday singlim yo‘q” deb siyosat qilib tursa!.. Nima qilay? Nima qilay axir, ayti-ing?! (U alamidan yig‘lamsiragan bo‘ladi.)
Orol bobo. Mayli, mayli, senga shu kerak bo‘lsa, ma, qilaqol ukolingni… (U hafsalasiz qo‘lini uzatadi.)

Gulxadicha otasining bilagidan tutib turadi, Rohat Sobirovna abjirlik bilan ignasini sanchadi. Hayal o‘tmay Orol bobo o‘rindiqqa cho‘zilib qoladi.
Bolalar hangu mang, tashvishga tushib qolgan, o‘zaro pichir-pichir.

Jumaboy. Ho‘ opa, bobomizni nima qildingiz?

Gulxadicha o‘girilib ham qaramay, “e, ishingni qil” degan kabi ular tomon jahl bilan qo‘l siltaydi.

Rohat Sobirovna. Chaqiravering.
Gulxadicha (ko‘cha tomon chinqirib). Og‘a-a! Og‘a-a! Bo‘ldi, tayyor!

Qalimbet va haydovchisi paydo bo‘lib, cholni qo‘ltig‘idan ko‘targancha tashqariga sudraydi. Gulxadicha bilan Rohat Sobirovna bir-birining yelkasiga qo‘l tashlashib ularning ortidan yuradi. Shogirdlar beixtiyor chopib borib yo‘lni to‘smoqchi bo‘ladi.

Jumaboy. Ie, og‘a, qayoqqa opketyapsiz bobomizni?!
Qalimbet (zarda bilan). Enangning uyiga!
Tilovbergan (unga tarmashib). Opketmaysiz, yo‘q!
Qalimbet (tizzasi bilan uning quymuchiga bir tepib). Nari tur-e, maymoq!

Tilov uchib ketib, bir chetga ag‘nab qoladi. Bolalar sarosimada, noiloj tek qotgan.

Rohat Sobirovna (yo‘l-yo‘lakay, hovliga yana bir qur ko‘z tashlab). Chudak! Nas­toyaщiy chudak!

8

Namozshom payti. Jumaboy va Genjamurod qayiqsozlik bilan band. Odatdagi yumushlar: o‘lchash, taxta qirqish, yelimlash, bo‘yoq-so‘yoq…

Jumaboy (tuyqus ishdan bosh ko‘tarib). Bobomizni qayoqqa opketdi-ya bular?
Genjamurod. Ota – ularniki, xohlagan joyiga olib ketaveradi-da.
Jumaboy. Soppa-sog‘ odamni ukol qildi-ya, tavba!
Genjamurod (bilag‘onlik ko‘rsatib). Qiladi! Kerak bo‘lganda qarab o‘tirmaydi. O‘zim ko‘rganman! Japaq amakimni bilarding-a, do‘xtirlar uni mana shunday ukol sanchib, moshinaga bosib ketishgan, esimda.
Jumaboy. Amaking to‘rt tumanga nomi ketgan bir jinni-sang‘i edi-da! Bobomiz axir…
Genjamurod (nafsoniyati qo‘zib). Bobong nima, sog‘ ekanmi? Hamma uni “devona, savdoyi” deb yuradi-ku!..
Jumaboy. Aytib qo‘y, o‘shalaringning o‘zi devona, o‘zi savdoyi! Shuni gap deb ko‘tarib yurgan sen ham sog‘ emas, Genjaboy!
Genjamurod. O‘zing ham shu! Tilovning ham… Boboning girdida yurganlarning barini el-ulus shunaqa deb o‘ylaydi, bilsang!
Jumaboy. O‘ylayversin! (Mushtumini do‘laytirib.) Qani, birortasi kelib o‘zimga shunday deb ko‘rsin-chi!..

Bir o‘ram eski sim ko‘tarib hovliga Tilovbergan kiradi.

Tilovbergan (qo‘lidagini yerga tashlab). Juma-a, ovulingda shisha degan matoh qolmabdi-yov! Amet bilib aytgan ekan: kecha ertalab bu yoqqa kelayotib, Jang‘il momoning tomiga chiqib qarasam, rostdan ham Orol taraf suvga to‘lganday, oftobda charaqlab ko‘zni oladi!
Jumaboy (ishdan bosh ko‘tarib). Men ham ko‘rdim. Xuddi suvning o‘zi! Shu ish Ametning xayoliga qayoqdan kepqoldi ekan-a?..
Tilovbergan. Bilasan-ku, kitobni ko‘p o‘qigan u. O‘ziyam kallali. O‘tagan maxsumning bolasi-da, mullazoda!
Genjamurod. Mullangning bolasi bugun allaqaylarda salat kesib yuribdi. Kallali emish!..
Jumaboy. Kim nima desa desin, baribir zo‘r ish bo‘ldi shu. Malades Amet!
Genjamurod. Bobong ko‘rmaganidan keyin bu hammasi bir pul, oshnam! O‘sha kishi uchun qilindi-ku, to‘g‘rimi?
Tilovbergan. Shunday, shunday…

Xuddi shu choq chetan eshik g‘iyqillab, Orol bobomizning o‘zi paydo bo‘ladi! Bir lahza hayratda qotgan shogirdlar guvva borib, talasha-tortisha uning bo‘yniga osiladi: “Keldingizmi, bobojon, keldingizmi?”, “Ustoz, ustoz!”, “Sog‘inib ketdik sizni, bobo!..”

Orol bobo (ularni baravar bag‘riga bosib, ko‘zlari jiqqa yosh). Chirog‘larim!.. Sherlarim, burgutlarim…

Shogirdlari cholni ko‘tarib kelib, e’zoz bilan xos o‘rindig‘iga o‘tqazadilar. O‘zlari yon-verida cho‘nqayib, allanechuk achinish aralash unga ko‘z tikadilar.

Tilovbergan (yig‘lamsirab). Nima bo‘ldi sizga, bobojon, buncha qolib ketdingiz?
Orol bobo (qo‘l siltab.) E, so‘ramanglar, bolalarim… Qochdim, qochib keldim! Ko‘rdilaring, “mazangiz yo‘q, mazangiz yo‘q” deya nima balodir qilib uyiga olib ketdi-yu, qamab qo‘yganday ahvolga soldi-ya meni! Anovi do‘xtir dugonasi kunda ikki mahal ukol qilib ketadi, uxlaganim uxlagan, ko‘zlarimni ocholmayman! Deputatligiga kerakmish-da kasofatning… Sizlarni sog‘indimu qo‘ygan poyloqchilarini ham dog‘da qoldirib, bugun ko‘zni ishqay-ishqay yo‘lga tushdim… Hay, o‘zlaringdan gapiringlar, qani? Ametboyimiz ko‘rinmaydi?.. (Shogirdlari yerga qarab qolgach, taassuf ila bosh chayqaydi, og‘ir xo‘rsinadi.) Bola ketibdi-da baribir. Atta-ang, atta-ang. Yaxshigina usta bo‘lib qoluvdi-ya, kasofat!
Genjamurod (g‘ashi kelib). Kasofatingizning o‘rnini bildirmayapmiz lekin, bobo! Ana, siz yo‘g‘ingizda bir emas, ikkita qayiq yasab qo‘yganmiz!
Orol bobo (ruhlanib). Barakalla, chirog‘larim, barakalla! Xo‘sh, yana nima yangilik?
Tilovbergan. Siz birdan ketib qoldingiz, mana, bugun birdan kelib qoldingiz – yangilik shu!

Baravariga kulib yuborishadi.

Orol bobo (o‘rnidan og‘ir qo‘zg‘alib). Asr payti kepqolgandir, men namozimni o‘qib olay endi… bir haftalik qilib!

Chol o‘choqboshidan oftobasini olib, uy orqasiga o‘tadi. Yigitlar qaytib ishga tutinadi. Jumaboy qandaydir taxtani aylantirib ko‘zdan kechirayotganida uning bir uchi dastgoh adog‘ida turgan tranzistorga tegib ketadiyu sho‘x yalla yangraydi. Qoraqalpoqlarning mashhur “Dembermas”i!.. Ana shu tarona asnosi hovli qorong‘ilashib, keyin yana asta yorisha boshlaydi.
Tong! Uzoqlardan kelayotgan dengiz shovqinlari boyagi qo‘shiqqa qorishib, uni bosib ketadi. Ana – to‘lqinlar bir-biriga urilib shaloplashi, jonsarak mavjlar shiviri, eshkaklarning bir maromdagi g‘ichir-g‘ichiri… Ana – chag‘alaylarning betinim chug‘ur-chug‘uriyu suvga to‘sh urib uchayotgan oqchorloqlar sasi… Yeru osmon g‘ayrioddiy, g‘ayritabiiy bir yog‘dular, charog‘onlik qo‘ynida…
Tom boshidagi ona qayiqda Orol bobomiz tik turibdi. Qalpog‘i qo‘lida, quvonchdan ko‘zlari chaqnab har yonga alanglayotir. Chetan ortidan shogirdlar sasi eshitiladi: “Ko‘rdi! Ana, qaranglar – ko‘rdi!”

Orol bobo (hayqira-qiyqira). Mana, keldi! Axiyri keldi! Suv, suv!.. Orolimiz suvga to‘ldi, odamlar! Yashasin, dod! Shu kunni ko‘rdim-a! Endi o‘lsam armonim yo‘q… (Qo‘llarini ko‘kka cho‘zib.) Omonating ol, egam! Roziman, bariga roziman! Shukr, shukr…

Chol shunda bir qalqiydiyu oyoqlari mayishib, bo‘shasha-bo‘shasha, baayni suvga cho‘kayotgan misol, qayiq ichida ko‘rinmay ketadi. Atrofni sukunat chulg‘aydi – purhikmat, tantanavor bir sukunat!..

9

Chol qayiq ichiga “cho‘kib” ketgach, andak sukunatdan so‘ng, chamasi, chetan ortida bu manzarani – nima bo‘lishini kuzatib-poylab turishganmi, birin-ketin shogirdlar kirib keladi. Ular hovli o‘rtasida saf tortib, tomboshiga baqraygancha qotib qolishadi. Bir vaqt chetan eshik og‘zida yelkasiga safarxalta osgan notanish libosli yigit paydo bo‘ladi. Amet! U ohista yaqinlashib, uch o‘rtoqni orqasidan birvarakay quchib oladi.

Tilovbergan (vahima ichida). Amet! Senmisan? Osmondan tushdingmi, nima balo?..
Amet (aybdorona). Keldim. Ko‘nglim bir nimani sezganday bo‘laverdi…

To‘rt o‘rtoq yig‘lamsiragancha quchoqlasha ketadi.

Sizlarni… Orolni unutolmadim, jo‘ralar. Keldim. Bobomiz qani?
Jumaboy (tomboshiga ishora qilib). Yuragi yorilib o‘lib qoldi… Ko‘zlariga ishonmagan-da!
Amet (yuzini changallab). Men, hammasiga men aybdor!.. (U jahl bilan yelkasidagi safarxaltani yerga otadi.)
Tilovbergan. Endi nima qildig-a, bolalar, nima qildik?
Jumaboy (sarkorlikka o‘tib). Yuringlar. Olib tushish kerak…

Birin-birin qayiq-narvonga tirmashib, tomga chiqa boshlaydilar.

Genjamurod (chiqayotib). Aytib edim-ku, bu ishimizning oxiri zil bo‘lib chiqadi, deb!..
Jumaboy (tepadan, jerkib). Qo‘y endi sen ham shu paytda!.. Har ne bo‘lgandayam murodiga yetdi-ku bobomiz! Suvni ko‘rganday bo‘lib ketdi…

Yigitlar tomda qayiqni qurshab, baravariga unga engashadilar. Amet beixtiyor cholning qalpog‘ini olib, boshiga qo‘ndiradi.

Tilovbergan (izillab). Bobojon, o‘lmang! Ko‘zingizni oching…
Amet. Kechiring, ustoz, beoqibat shogirdingizni kechiring…
Jumaboy (o‘qrayib). Bo‘ldi!.. Qani, oldik!

Tomboshida to‘rt o‘g‘lon – to‘rt shogird qayiq-tobutni dast ko‘tarib turibdi! G‘oyibona vidolashuv…

Orol bobo (ovozi). Kelganing chinmi, Amet bolam? Bobongning o‘lishini kutib yurganmiding yo?..
Amet (ovozi, titrab). Unday demang, bobojon, unday demang. Keldim, mana. Butunlay keldim.
Orol bobo (ovozi). Bilib qo‘y, Orol chaqirdi seni, Orolimiz! Ishonmasang, ana – atrofga boq, suvning o‘zidan so‘ragaysan!
Amet (ovozi). Sizlarni tashlab qayoqqa ham borardim, bobo?!
Orol bobo (ovozi). Ota bolasi emas, Orol bo‘lib qaytdim de? Barakalla, chirog‘im! Bobongning vasiyati – anovi qalpoqni hech qachon boshingdan qo‘ymagaysan!
Amet (ovozi). Ruhingiz xotirjam bo‘lsin, bobo, sizdan meros bu qalpoq hamisha boshimda tug‘!..
Tilovbergan (ovozi, yig‘i aralash). Bizlarni kechiring, bobojon…
Genjamurod (ovozi). Men sizni bugun bildim, Orol bobo! O‘zimni ham endi taniyapman. Sarkashroq bolangizning qiliqlaridan o‘tarsiz, bobojon…
Jumaboy (ovozi). Bunday bo‘lib chiqishini kim o‘ylabdi deysiz, Orol bobo! Biz sizni bir suyuntirmoqchi edik-da…
Orol bobo (ovozi). Bu dunyodan, sizlarning baringizdan rozi bo‘lib ketyapman, qaroqlarim, yig‘lamanglar, men uchun ko‘zyoshi qilib yurmanglar. Sizlar bor ekansiz, bobongiz o‘lmagan, o‘lmaydi. Sizlar bor ekansiz, Orol o‘lmaydi, Orolimiz tirik! Toabad bor bo‘lgay, omin!

Qayiq-tobut nogahon bir silkinib, boshlar uzra ohista ko‘tarila boshlaydi. Yuksala-yuksala, ko‘k dengizi sari suzib ketadi… To‘rt o‘g‘lon osmonga qo‘l cho‘zib, uni go‘yo kuzatib qolgan… Uzoqlardan kelayotgan dengiz shovqinlari tobora kuchaya­di. Ana – to‘lqinlar bir-biriga urilib shaloplashi, jonsarak mavjlar shiviri, eshkaklarning bir maromdagi g‘ichir-g‘ichiri… Ana – chag‘alaylarning betinim chug‘ur-chug‘uriyu suvga to‘sh urib uchayotgan oqchorloqlar sasi…

09

(Tashriflar: umumiy 128, bugungi 1)

Izoh qoldiring