Erkin Vohidov. «Yoshlik devoni»dan

088

28 декабрь – Ўзбекистон халқ шоири Эркин Воҳидов таваллуд топган кун

1969 йили чоп этилган «Ёшлик девони» китоби фақат Эркин Воҳидовнинг 60-йиллар ижоди намунаси, ўша йиллардаги шоир кайфияти, ўй-мушоҳадалари ифодаси бўлибгина қолмай, умуман миллий шеъриятимиз тараққиётидаги муайян тамойилнинг кўрниши сифатида ҳам қимматлидир. Гап шундаки, адабиётда вульгар социологизм балоси ҳукмрон бўлган кезлари ҳамма ёқни ижтимоий-сиёсий мавзудаги тумтароқ шеърлар босиб кетган, севги, шахсий-интим кечинмалар бадном этилган, шеъриятдан бадарға қилинган эди.
60-йилларга келиб аҳвол ўзгара бошлади, инсон шахсига, кишининг хилма-хил кечинмалари, жумладан, анъанавий севги тароналари учун қисман йўл очилди. Шуниси характерлики, поэзиямизда севги мотивларининг қайта ҳаёти анъанавий шакл, айниқса, ғазалнинг жонланишига олиб келди. «Ёшлик девони» шу жараённинг энг жиддий ҳодисаси, шоирнинг улкан ижодий жасоратидир. Шоир Абдулла Орипов ёзганидай, «мумтоз адабиётимизнинг олтин эшиклари абадий бекилади дея каромат қилишаётганда ёш авлод орасида биринчилардан бўлиб Эркин Воҳидов арузнинг табаррук остонасида посбон янглиғ пайдо бўлди». Кўҳна аруз вазнининг янги замон шеъри услубига, оҳангига яқинлаштириш учун уринган Чўлпон, Ғ.Ғулом, Усмон Носирлар анъанасини юқори босқичга кўтарди. Эркин Воҳидов ғазаллари, шоирнинг ўз арузи, ўз ғазали шаклига айлангани учун ҳам миллий адабиётимиз, шеъриятимиз ривожида ҳодиса бўлди. (Умарали Норматов «Юракларга кўчган шеърият» мақоласидан иқтибос.

02
ЭРКИН ВОҲИДОВ
«ЁШЛИК ДЕВОНИ»ДАН
08

077Эркин Воҳидов 1936 йил 28 декабрда Фарғона вилоятининг Олтиариқ туманида туғилган. Ўзбекистон халқ шоири (1987), Ўзбекистон Қаҳрамони (1999).«Буюк хизматлари учун» ордени соҳиби (1997). Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1983).
ТошДУнинг филология факультетини тамомлаган (1960). Илк шеърий тўплами — «Тонг нафаси» (1961). «Қўшиқларим сизга» (1962), «Юрак ва ақл» (1963), «Менинг юлдузим» (1964), «Муҳаббат» (1976), «Тирик сайёралар» (1978), «Руҳлар исёни» (1979), «Шарқий қирғоқ» (1982), «Келажакка мактуб» (1983), «Бедорлик» (1985), 2 жилдли сайланма («Муҳаббатнома» ва «Садоқатнома», 1986), «Куй авжида узилмасин тор» (1991), «Яхшидир аччиқ ҳақиқат» (1992) каби асарлар муаллифи. «Ёшлик девони» (1968)да мумтоз ўзбек адабиётининг энг яхши анъаналарини давом эттирган. Драмалари ҳам бор («Олтин девор», 1969; «Истанбул фожиаси», 1985).
И. Гётенинг «Фауст» асарини, С. Есениннинг «Форс таронаси»ни  ва бошқа шоирларнинг шеърларини ўзбек тилига таржима қилган.

08

ДЕБОЧА

Истадим сайр айламоқни
Мен ғазал бўстонида.
Кулмангиз, не бор сенга деб
Мир Алишер ёнида.

Шеърият дунёси кенг,
Гулзори кўп, бўстони кўп,
Ҳар кўнгил арзини айтур
Неки бор имконида.

Эй мунаққид, сен ғазални
Кўҳна деб камситмагил,
Севги ҳам Одам Атодин
Қолган инсон қонида.

Тошга ҳам ширин ғазал
Бахш айлагай оташ ва жон,
Шавқ ўти ёнса агар
Шоир — ғазалхон қонида.

Рост, ғазал авжида барча
Ой ила Зуҳро эмас,
Кўп эрур сомончилар ҳам
Шеърият осмонида…

Дўстларим, шоир деманг,
Эркин ғазал шайдосидур,
Ёш денг-у маъзур тутинг
Саҳв ўлса гар девонида.

ТУН БИЛАН ЙИҒЛАБДИ БУЛБУЛ…

Тун билан йиғлабди булбул01
Ғунча ҳажри доғида.
Кўз ёши шабнам бўлиб
Қолмиш унинг япроғида.

Кўз юмар бўлсам, кўзим —
Олдида пайдо гул юзим,
Ғунча кўз очмоғи бор
Булбул кўзин юммоғида.

Аста барг остида тинглаб
Ётган эрмиш шўх сабо,
Ғунча булбулдан муҳаббат
Дарсин олган чоғида.

Севги саҳросида қолмиш
Неча Мажнундан ғубор,
Неча Фарҳод гарди ётгай
Биситуннинг тоғида.

Ғунчадек чеҳрангга Эркин
Жон фидо этгай, санам.
Қатра қонидан гул унсин
То муҳаббат боғида.

БАРЧА ШОДЛИК СЕНГА БЎЛСИН

Барча шодлик сенга бўлсин,
Бор ситам, зорлик менга.
Барча дилдорлик сенга-ю,
Барча хушторлик менга.

Сен менинг жонимни олгин,
Мен сенинг дардинг олай,
Барча соғлиқ сенга бўлсин,
Барча беморлик менга.

Сенга бўлсин барча ҳусну
Менга бўлсин барча ишк,
Кори хунхорлик сенга-ю,
Меҳри пойдорлик менга.

Бу жаҳоннинг роҳатин ол,
Бор азобин менга бер,
Сенга бўлсин барча ором,
Барча бедорлик менга.

Ол ўзинг кошоналарни,
Менга қўй майхонани,
Барча ҳушёрлик сенга-ю,
Барча хумморлик менга.

Сенга бўлсин нурли кундуз,
Менга қолсин қора тун,
Барча гулшан сенга бўлсин,
Бор тиканзорлик менга.

Сен шаҳаншоҳликни олгин,
Менга қуллик бўлса бас,
Бор жафокорлик сенга-ю,
Бор вафодорлик менга.

Майли, остонангда ётсам,
Майли, қувсанг тош отиб,
Бор дилозорлик сенга-ю,
Бор дилафгорлик менга.

Сенга шеърни битсин Эркин,
Йиртиб отмоқ ўз ишинг,
Касби инкорлик сенга-ю,
Айбга иқрорлик менга.

ҒУНЧА

Барг остидан мулойим08
Боққан иболи ғунча,
Не сирни саклагайсан,
Бағринг нечун тугунча?

Пинҳон сиринг баён эт,
Кўксингни қилма кўп қон,
Бу ёки ишқ аталган
Бизга аён тушунча?

Севмоқ уят эмасдир,
Ҳар кимда бор бу савдо,
Қўй, кўп қизарма, ғунча,
Бошингни эгма бунча.

Бўлдингми мен каби ё
Бир бевафога ошиқ,
Айт, севганингни сенга
Парвоси йўқми унча?

Гулгун яноғинг узра
Бир томчи ёш кўрарман,
Кел, бирга дардлашайлик,
Уй-уйда йиғлагунча.

Мен ҳам ахир сенингдек
Изҳори ишқ этолмай
Кўксимда дуди оҳим
Даштлар аро қуюнча.

Эй ғунча, сабр айлаб
Уммиди васл қилғил,
Ҳижрону ёр жафоси
Бизга фақат бугунча.

СУРМА

Аслида ким қарарди
Ётганда хор сурма,
Бўлди азиз, кўзига
Суртганда ёр сурма.

Кўзда қаро на из бул,
Тун доғидан асарму,
Майхона кездиму ё
Мастонавор сурма.

Ёр кўзига етишмак
Савдо экан-ку душвор,
Ёниб кўмир бўлибди
Бечора зор, сурма.

Ўртанма, куйма ортиқ
Жисмим қаро экан деб,
Ишқ йўлида қаролик
Тақдирда бор, сурма.

Минг йил ётиб сенингдек
Ғам тоғининг тагида,
Сўнг майли бўлсам охир
Толега ёр, сурма.

Ёр кетди-ю, қолибдир
Йўл ўртасида Эркин,
Кўнглида сурмасо кўз,
Кўзда ғубор сурма.

ДИЛДОРГА НОМА ЁЗДИМ

Гул бўйларини боғдан
Келтирган эй, шаббода,
Дилдорга нома ёздим,
Еткур уни ҳавода.

Еткур уни ва лекин
Кўнглига қайғу солма,
Шарҳи дилим этарда
Бўлсин тилинг навода.

Ҳасрат тўла сўзингдан
Озор топар нигорим,
Рамзи ишора бирлан
Қилгин уни ифода.

Гулбарги лолани элт,
Қўйгин қадаҳ ёнига,
Юз ҳажрида юрак кон
Мисли қадаҳда бода.

Барги хазонни олиб
Ёнига қўйгин-у айт:
Бу ошиғинг юзи деб
Ҳижрон деган балода.

Гул шохидан тикан уз,
Гулбарги лолага санч,
Кўксимга тиғ урайми,
Ҳеч қолмади ирода.

Саҳро ғуборидан элт,
Ҳозирлигимни билсин
Мен дашти Карбалони
Кезмоққа ҳам пиёда.

Бир тола кипригимни
Элтиб оёғига қўй,
Бедор кўзим йўлида
Ҳар шом ила сабода.

Дилдорга нома ёздим,
Еткур ўзинг, мен ожиз,
Гул бўйларини боғдан
Келтирган эй, шаббода.

САМАРҚАНД

Оташин барқ ёнди гулранг
Чархнинг меҳробида,
Чарх урар кўнглим хаёлнинг
Оташин гирдобида.

Субҳидам офтоби кўкнинг
Гумбазида ёнди, ё
Ёнди бу фируза гумбаз
Субҳидам офтобида.

Тонг эмас бу, тонгда бўлсам
Мен хаёл обида ғарқ,
Тонг қилибдир чунки кўнглим
Бу хаёлдек обида.

Кўҳна шаҳрим, тарихингни
Кўз юмиб қилсам хаёл,
Ғарқ кўринди мазлум элнинг
Кўз ёши селобида.

Бу саройлар ғишти элнинг
Ашки бирлан хокидан,
Рангу бўёғи қорилмиш
Қайғунинг зардобида.

Чулғаниб сокин хаёлга
Жим ётар соғоналар.
Не кўрар Мирзо Улуғбек
Беш асрлик хобида?

Кенг фалакни қучди инсон,
Лек минг йил ўтса ҳам
Илк муаллимдир Самарқанд
Илми афлок бобида.

Бош эгиб устоз Улуғбек
Қошида турдим бу тонг,
Чарх уриб кўнглим хаёлнинг
Оташин гирдобида.

СЕНГА БАХТДАН ТАХТ ТИЛАРМАН

Сен ғанисан, менда бисёр эҳтиёж.
Нодирабегим

Сенга бахтдан тахт тиларман,
Толедан бошингга тож,
Мулки ҳуснингга омонлик,
Тожу тахтингга ривож.

Тожу тахт ташбеҳидан сен
Кўҳна деб кулсанг нетай,
Сен ахир шоҳи жаҳоним,
Мен қулингман, не илож?

Не иложким, давлатим йўқ,
Ганжи меҳримдан бўлак,
Бул эваздан кўз тўлайдур
Қатра-қатра дур хирож.

Кўзларим айлар ҳамиша
Арзи муҳтожлик сенга,
Айт-чи, жоним, борми сенда
Кўз ёшимга эҳтиёж?

Кўп насиҳат тинглаб Эркин
Қилмади ҳеч тарки ишқ.
Бор масалким, иш юришмас
Соҳиби гар бўлса кож.

 

ДАВРОН ЮКИ

Айланур инсон бошидан
Минг аср осмон юки,
Дона буғдой узра гўё
Санги тегирмон юки.

Дона буғдой дема, бу бош
Неча минг оламча бор,
Бор унинг ҳар нуқтасида
Неча минг даврон юки.

Ҳазрати Инсон қошида
Саждага бош эгди чарх,
Чунки инсон қалбида ишқ,
Бошида урфон юки.

Нур қадам бирлан елар
Чексиз фазо бўйлаб замин,
Елкасида бешта қитъа,
Тўрт буюк уммон юки.

Кўк тарозу палласидур,
Бу замин бир тош анга,
Чарх посангисида
Юз минг туман инсон юки.

Шунча юк мушкул эмас,
Лекин эзар Ер сийнасин
Бегуноҳ кўксига томган
Қатра-қатра қон юки.

Ер уза юксалмиш Инсон
Бир кўлида нур — чароғ.
Бир қўлида бор унинг
Маҳшар била тўфон юки.

Эй табиат, она-Ер,
Сен бер мадад, тарк этмасин
Ҳеч қачон Одам дилин
Виждон юки, имон юки.

Бас, хаёлга чўкма, Эркин,
Битмагай олам ўйи,
Кенг жаҳон сиғган кўзингни
Босди тонг мужгон юки.

ҲИЖРОН ЮКИ

Айлагин жондин жудо, этгунча жонондин жудо.
Алишер Навоий

Розиман тушгунча дилга
Ногаҳон ҳижрон юки,
Ногаҳон, майли, танимдан
Айру бўлсин жон юки.

Мен бўлай жондин жудо
Бўлгунча жонондин жудо,
Не керак жон, эзса жоним
Бир умр армон юки.

Лаҳзаи ҳижрон юкига
Биситун укпарчадур,
Бир қадоқлик тошча келмас
Ер билан осмон юки.

Офтоб ҳижронида тонг
Сабзаларга қўнди нам,
Ўйлаким, киприкларимни
Эгди тонг гирён юки.

Ҳажрда ўтган нафасни
Йил билан ўлчар кўнгил,
Айрилиқда шеър битибман,
Унда бир девон юки…

ЁШЛИГИМ

Ёшлигим, кел, куйга тўлган
Қалбим олтин сози бўл,
Мен қўшиқ айтай тўлиб,
Бир лаҳза жўр овози бўл.

Дилга оқсин бахтли умрим
Куй бўлиб, оҳанг бўлиб,
Сен унинг «Оромижон»и,
«Гулёр»у «Шаҳнози» бўл.

Орзу-истакдин-ку шодон
Дилга боғлабсан қанот,
Бу тилак осмонининг
Доим баланд парвози бўл.

Кетмагин асло, ҳаётим
Гулшанин тарк этмагил,
Бир умр мен бирла қолгин,
Бу кўнгил ҳамрози бўл.

Ёшлигим достонига мен
Шуъладин йўндим калам,
Эй саҳар уфқи, унинг сен
Зарварақ қоғози бўл.

Ёшлигим сен менга берган
Куч, шууринг, ғайратинг
Халкқу юртга бахш этолсам,
Шунда мендан рози бўл.

ХАЁЛ

Кечалар киприкларимда
Тарки хоб айлар хаёл,
Ўз ҳаётимдан ўзимга
Сарҳисоб айлар хаёл.

Қисса айтур мозидин гоҳ,
Эртадан афсона гоҳ,
Гоҳ савол айлар кўнгилга,
Гоҳ жавоб айлар хаёл.

Кўкда сузган ойни кўзга
Бир кичик фонус этиб,
Пирпираб ёнгувчи шамни
Моҳи тоб айлар хаёл.

Май тўла жом ичра тўфон
Мавжини пайдо қилур,
Тонг шафақ алвонини
Гулгун шароб айлар хаёл.

Минг асрлар кори ҳолин
Қилгай у бир сония,
Лаҳзанинг мазмунини
Минг бир китоб айлар хаёл.

Неки забт этмиш шуур,
Боис хаёл ўлса, не тонг,
Дилга парвоз айла деб
Мангу хитоб айлар хаёл.

Бу шитоб асрим хаёлга
Этдиму тезликни бахш,
Билмадим, асримни олға
Ё шитоб айлар хаёл.

Бор экан инсон қўлида
Орзу ёққан чароқ,
Бу чароқни, ўйла, бир кун
Офтоб айлар хаёл.

Мен хаёлни шеърга солдим,
Ўйпараст бўлма ва лек,
Бесамар бўлса сени
Бир кун хароб айлар хаёл.

Бўлгин, Эркин, ҳар нафас
Эзгу хаёлга ошино,
Пок эса ният, сени
Олижаноб айлар хаёл.

УЙҒОТМАГИЛ...

Тушда кўрдим дилбаримни,
Эй сабо, уйғотмагил,
Олма бир дам васл шавқин,
Қўй, мени қўзғатмагил.

Неча кунлар ахтарурман,
Кўзларимда уйқу йўқ,
Уйқуда топдим ниҳоят,
Энди сен ажратмагил.

Сочларин бўйнимга боғлаб
Шод эрурман бу кеча,
Қўй, чаманлардан, сабо,
Гул атрини тарқатмагил.

Севганим, хуршид жамолим
Васлидан хушнуд кўнгил,
Сен қуёшни кўзларимга
Бир нафас кўрсатмагил.

Лабларимда кулгу, гўё
Тушда қанд кўрган гўдак,
Қўй, шакар лабдин аюрма,
Сен мени йиғлатмагил.

Гар йўқотсам бу кеча мен
Қайга боргум ахтариб,
Тушда кўрдим дилбаримни,
Эй сабо, уйғотмагил.

ҚАЛАМ

Улфатимдир шам янглиғ
Кечалар танҳо қалам,
Мен-ку шеър Мажнунидирман,
Сарвқад Лайло қалам.

Аҳли шеърга то қиёмат
Улфат ўлмакдир азоб,
Не илож этсин, бошида
Бор экан савдо қалам.

Рост, қалам тимсоли шеър,
Тимсоли тиғ, тимсоли ҳақ,
Бошини минг кесдилар,
Бош эгмади асло қалам.

Ёр, диёр меҳрини куйлаб
Умримиз бўлгай адо.
Мен на истисно эрурман,
Сен на мустасно, қалам.

Янграсин Эркин сўзинг,
Асло тилинг лол ўлмасин.
Даст кўтар даврон юкини,
Этма қаддинг ё, қалам.

 

ДЎСТ БИЛАН ОБОД УЙИНГ

Дўст билан обод уйинг,
Гар бўлса у вайрона ҳам,
Дўст қадам қўймас эса,
Вайронадир кошона ҳам.

Интизор ҳар уй диловар
Дилкушолар базмига,
Гар оёқ қўйса қабоҳат
Йиғлагай остона ҳам.

Яхши дўстлар даврасида
Очилурсан ҳар замон,
Кўркни шода ичра топгай
Марварид дурдона ҳам.

Сўрма мендан, ким дилоро,
Дўстми ё жонона деб,
Дўст менинг кўнглимдадир,
Жонимдадир жонона ҳам.

Қочма ростгўй дўстларнинг
Коҳишу озоридан,
Қадди рост шамнинг тилидан
Ўртанур парвона ҳам.

Дўст қидир, дўст топ жаҳонда,
Дўст юз минг бўлса оз,
Кўп эрур бисёр душман
Бўлса у бир дона ҳам.

Ким сенга ҳамроз эмасдир,
Боғараз деб ўйлама,
Гоҳи душманлик килурлар
Қўл сикиб дўстона ҳам.

Дўсти содиқ йўқ экан деб
Ўртаниб куйма ва лек,
Меҳр уйин кенг очсанг, Эркин,
Дўст бўлур бегона ҳам.

 

ҲОФИЗГА

Минг Самарқанд, минг Бухоро
Ҳадя этгум хол учун,
Лек нигоримда ҳавас йўқ
Мулку давлат, мол учун.

Сенга юлдузли самони
Совға айларман десам,
Нозланиб, ўлдимми, дейди,
Бу чўтир рўмол учун.

Гар ҳилолдан сирға тақмоқ
Истасам, айтур санам:
Зормидим жездан ясалган
Ҳийлаи аъмол учун.

Ул париваш чеҳрасини
Ойга этгандим қиёс,
Бир умр узр айтадурман
Бу хато тимсол учун.

Ҳажрда қаддимни дол
Этдинг, десам, бергай жавоб:
Ким қўйибдур севгини
Қадди букилган чол учун.

Ёр истиғносидан
Ўлмасман-у, куйдим ва лек —
Лобарим олдида назмим
Бу қадар беҳол учун

ДУТОРИМ ТОРИ ИККИДУР…

Дуторим тори иккидур:
Бири қувноқ, бири маҳзун
Ки, байтим сатри иккидур:
Бири дилхуш, бири дилхун.

Нигорим чашми иккидур:
Бири яғмо, бири жоду,
Бу жодудан икки кўзим
Бири Сайхун, бири Жайхун.

Жаҳонда икки дилбарнинг
Бири сенсан, бири Лайло,
Жаҳонда икки ошиқнинг
Бири менман, бири Мажнун.

Жаҳонда икки юлдуз бор:
Бири сенсан, бири Зуҳро,
Мисоли икки нуқтамнинг
Бири остин, бири устун.

Жаҳоннинг меҳри иккидур:
Бири сенсан, бири офтоб,
Тарозу палласи икки:
Бири ердур, бири гардун.

Макони икки лочиннинг —
Бири қоя, бири осмон,
Қаноти икки шоирнинг —
Бири ўлка, бири очун.

Ғазал битмакда сачрабдур
Кўзимдан ёш, дилимдан ўт.
Шу боис икки сатримнинг
Бири қатра, бири учқун.

Келиб боғ сайридан Эркин
Ғазалга тўлқин излардим,
Кириб келди икки дўстим:
Бири Сайёр, бири Тўлқин.

ГУЛНОРИНИ ЎП…

Уйқуда топсанг нигоринг,03
Аста гулнорини ўп.
Очмаса чашмин, юмуқ ул
Чашми хумморини ўп.

Сен-ку уйғоғида восил
Бўлмагайсан лаълига,
Уйғониб аччиқ сўз айтмай,
Лаъли шахдборини ўп.

Рўзгоринг қора қилмай
Зулфини кўксингга бос,
Кўксингга ботмасдан аввал
Киприги хорини ўп.

Васл уйи мангу эмасдир,
Ишқ дами боқий эмас,
Қоматинг ё бўлмасидан
Қоши зангборини ўп.

Тақдир умрингнинг хатига
Нуқта қўймасдан бурун
Хатти бирлан лабга посбон
Холи рахдорини ўп.

Ёрнинг уйқуси ғанимат,
Сен бу тун бедор бўл,
Бир-бир айтмайман, дилингга —
Хуш надир, борини ўп.

Уйғониб сўнг, майли, Эркин,
Дорга оссин ёр сени,
Кўзга сурт сиртмоғинию,
Тиз чўкиб дорини ўп.

ШЕЪР АЗИЗ ОЛАМ АРО

Шеър азиз олам аро
Менга тириклик, жон қадар,
Жон недир ошиқ учун,
Жондин азиз жонон қадар.

Шеърдан айру тонгларим
Ялдо тунидай зим-зиё,
Шеър билан тунлар чароғон
Хуршиди тобон қадар.

Шеър ўзи жонон эмасму,
Ёндирар ҳижронида,
Гоҳи боқса бир қиё,
Бошим бўлур осмон қадар.

Кимки ошиқдур жаҳонда
Шеърга бўлгай мубтало,
Ишқ учун тенгдур гадодан
То буюк султон қадар.

Шоҳ Бобур Ҳинду сори
Юрди-ю, шоир ва лек
Йиғлади Фарғонадин то —
Мулки Ҳиндистон қадар.

Шеър зулолидан симирдим
Бир пиёла тўлдириб,
Воҳ, кўринди менга ҳар бир
Қатраси уммон қадар.

Нуқта кўй назмингга, Эркин,
Мухтасарлик сўзга зеб,
Йўқса, тонг отгунча шеъринг
Бўлғуси достон қадар.

СЕВГИ

Севги шундай навбаҳорки,
У тикандин гул қилур,
Тошга жону тил бағишлаб,
Зоғни ҳам булбул қилур.

Севги шундай дард эрурки,
Барча бўлғай мубтало,
Мубталони неки қилса
Телба бу кўнгул қилур.

Севги шундай тангридирки,
Унга тенгдур шоҳ, гадо,
Қулни айлаб шоҳу султон,
Шоҳни бўлса қул қилур.

Севги шундай бир оловки,
Жонга ундан йўқ омон,
Гулханида ўртаб-ўртаб,
Бир кун охир кул килур.

Севгинингдур ҳукми мутлақ,
Истаса шайдоларин
Чашми гирёнидан уммон,
Оҳидан довул қилур.

Севгига шеър битдинг, Эркин,
Бесабаб эрмаски, ишқ —
Айлагач кўнгулни ишғол,
Шеър ила машғул қилур.

ТОЛА СОЧ

Ул пари авлодиданму, ё башар фарзандиму?
Ҳабибий

Айт, бу сочинг толасиму,
Жон ипин бир бандиму,
Ёки сочинг толасига
Жон ипим боғландиму?

Тола-тола сочларингдан
Дил йўқотмиш тинчини,
Ё бу толанг дил қушига
Қил тузоқ монандиму?

Кеча чиқдинг соч учига
Пахтадан боғлаб пилик,
Ҳеч қачон эъзозли пахтам
Шунча ардоқландиму?

Сочларинг ишқи, билолмам,
Менга роҳат, ё азоб,
Бу илоннинг жонга солган
Заҳриму ё қандиму?

Соч мени девона этгай,
Ё магар шоир қилур,
«Ул пари авлодиданму,
Ё башар фарзандиму?»

БИР ГЎЗАЛКИМ

Бир гўзалким, ҳуснидан эл
Лол эмиш, ҳайрон эмиш,
Ишқи бирлан диллар обод,
Хонумон вайрон эмиш.

Нуқтадек бир холи бормиш
Ғунча лабнинг устида,
Ул бири ошкор эмишдир,
Ул бири пинҳон эмиш.

Санги дилнинг ҳасратида
Қанча диллар дард чекиб,
Кўзларининг ғурбатида
Қанча кўз гирён эмиш.

Барча шайдоларнинг оҳи
Жам эса маҳшар бўлиб,
Хуни дил кўз ёшларидан
Бир буюк тўфон эмиш.

Қилгай эрмиш мутриби ишқ
Ўз мақомини ироқ,
Шул сабаб оханги ушшоқ,
Гиряи афғон эмиш.

Кўйида ётмиш кўнгиллар
Мисли синган кўзгудек,
Воҳки, ҳар бир парчасида
Ул руҳи тобон эмиш.

Ул гўзал олмослик эрмиш,
Ким парилар зотидан,
Ғойибона ошиқ Эркин
Толиби даврон эмиш

ЎРТАДА БЕГОНА ЙЎҚ

Кўйида мен тош бошимни
Урмаган остона йўқ.
Элда бор шундай масал:
Жон чекмасанг жонона йўқ.

Севги водисида менга
Тенг бўлолгай қайси Қайс?!
Кўнглим очсам, икки дунё
Бу каби афсона йўқ.

Шаҳр ичида ҳолатимдан
Кулмаган бир оқилу
Хилват ичра менга улфат —
Бўлмаган девона йўқ.

Не ажабким, маст бўлибман
Кўзларингга термилиб,
Етти иқлимда бу янглиғ
Май йўғу майхона йўқ.

Ишқ ғамин айтсам қаламга
Ич этин куйдирди ул,
Севгидек ўт йўқ жаҳонда,
Мен каби сўзона йўқ.

Оқ  қоғозим, сенга Эркин
Очди пинҳон ишқини,
Сен бору мен бор, қалам бор,
Ўртада бегона йўқ.

ЎЗБЕГИМ
Қасида

Тарихингдир минг асрлар
Ичра пинҳон, ўзбегим,
Сенга тенгдош Помиру
Оқсоч Тиёншон, ўзбегим.

Сўйласин Афросиёбу
Сўйласин Урхун хати,
Кўҳна тарих шодасида
Битта маржон, ўзбегим.

Ал Беруний, Ал Хоразмий,
Ал Фороб авлодидан,
Асли насли балки Ўзлуқ,
Балки Тархон, ўзбегим.

Ўтдилар шўрлик бошингдан
Ўйнатиб шамширларин
Неча коон, неча султон,
Неча минг хон, ўзбегим.

Тоғларинг тегрангда гўё
Бўғма аждар бўлди-ю,
Икки дарё — икки чашминг,
Чашми гирён, ўзбегим.

Қайсари Рум найзасидан
Бағрида доғ узра доғ,
Чингизу Боту тиғига
Кўкси қалқон, ўзбегим.

Ёғди тўрт ёндин асрлар
Бошингга тийри камон,
Умри қурбон, мулки торож,
Юрти вайрон, ўзбегим.

Давр зулмига ва лекин
Бир умр бош эгмадинг,
Сен — Муқанна, сарбадор — сен,
Эрксевар қон, ўзбегим.

Сен на зардушт, сен на буддий,
Сенга на оташ, санам,
Одамийлик дини бирла
Тоза имон, ўзбегим.

Маърифатнинг шуъласига
Талпиниб зулмат аро,
Кўзларингдан оқди тунлар
Кавкабистон, ўзбегим.

Тузди-ю Мирзо Улуғбек
Кўрагоний жадвалин,
Сирли осмон тоқига илк —
Қўйди нарвон ўзбегим.

Мир Алишер наърасига
Акс-садо берди жаҳон,
Шеърият мулкида бўлди
Шоҳу султон ўзбегим.

Илму шеърда шоҳу султон,
Лек тақдирига қул,
Ўз элида чекди ғурбат,
Зору нолон ўзбегим.

Мирза Бобур — сен, фиғонинг
Солди олам узра ўт,
Шоҳ Машраб қони сенда
Урди туғён, ўзбегим.

Шеъриятнинг гулшанида
Сўлди маҳзун Нодира,
Сийм танни ювди кўз ёш,
Кўмди армон, ўзбегим.

Йиғлади фурқатда Фурқат
Ҳам муқимликда Мукийм,
Нолишингдан Ҳинду Афғон
Қилди афғон, ўзбегим.

Тарихинг битмакка, халким,
Мингта Фирдавсий керак,
Чунки бир бор чеккан оҳинг
Мингта достон, ўзбегим.

Ортда колди кўҳна тарих,
Ортда колди дард, ситам,
Кетди ваҳминг, битди заҳминг,
Топди дармон, ўзбегим.

Бўлди осмонинг чароғон
Толе хуршиди билан,
Бўлди асрий тийра шоминг
Шуълаафшон, ўзбегим.

Мен Ватанни боғ деб айтсам,
Сенсан унда битта гул.
Мен Ватанни кўз деб айтсам,
Битта мужгон ўзбегим.

Фахр этарман, она халқим,
Кўкрагимни тоғ қилиб,
Кўкрагида тоғ кўтарган
Танти деҳқон ўзбегим.

Ўзбегим деб кенг жаҳонга
Не учун мадҳ этмайин!
Ўзлигим билмоққа даврим
Берди имкон, ўзбегим.

Мен буюк юрт ўғлидурман,
Мен башар фарзандиман,
Лекин аввал сенга бўлсам
Содиқ ўғлон, ўзбегим.

Менга Пушкин бир жаҳону
Менга Байрон бир жаҳон,
Лек Навоийдек бобом бор,
Кўксим осмон, ўзбегим.

Қайга бормай, бошда дўппим,
Ғоз юрарман гердайиб,
Олам узра номи кетган
Ўзбекистон, ўзбегим.

Бу қасидам сенга, халқим,
Оқ суту туз ҳурмати,
Эркин ўғлингман, қабул эт,
Ўзбегим, жон ўзбегим.

ФУЗУЛИЙ ҒАЗАЛИГА МУХАММАС

Ўлмасам зор анга, тарки оҳу зор этмасмидим,
Ишқ коридан кечиб бир ўзга кор этмасмидим,
Гар жунун ёр ўлмаса ҳолимдан ор этмасмидим,
Ақл ёр ўлсайди тарки ишқи ёр этмасмидим.
Ихтиёр ўлсайди роҳат ихтиёр этмасмидим.

Жавр ойинини бир дам кўрмоққа ўлсайди сабр,
Ғайрини шод, дўстни пурғам кўрмоққа ўлсайди сабр,
Чашми дилда бир даме нам кўрмоққа ўлсайди сабр,
Ёр ила ағёрни ҳамдам кўрмоққа ўлсайди сабр,
Тарки ғурбат айлаюб азми диёр этмасмидим.

Ул рухи байзолигин савдолигимдан қил қиёс,
Ул дили хоролигин шайдолигимдан қил қиёс,
Зуҳд эли тақвин муға ошнолигимдан қил қиёс,
Воизин куфрин баним расволигимдан қил қиёс,
Анда сидқ ўлсайди бан тақво шиор этмасмидим.

Йўқ ажабким, дардлардин ўзга дардим бордур,
Бир давоси ўлмоқ онинг, бир давоси ёрдур.
Дема жарроҳ наштари бу, ёр урган хордур,
Дардими оламда пинҳон тутдиғим ночордир,
Уғрасайдим бир табиба ошкор этмасмидим.

Эзди ҳижрону маломат, жавру коҳиш кўнглими,
Овламас дунё ишига зарра хоҳиш кўнглими,
Не килай, Эркин, икки ўт ичра қолмиш кўнглими,
Эй Фузулий, доғи ҳижрон ила ёнмиш кўнглими —
Лолалар очсайди сайри лолазор этмасмидим.

НАВОИЙ ҒАЗАЛИГА МУХАММАС

Кўз очар гулшанда ғунча, булбул афғон айлагач,
Нега афғон айлай, ул гул юзни тобон айлагач,
Мисли ойким, кўрк очур сайри шабистон айлагач,
Ҳусни ортар юзда зулфин анбар афшон айлагач,
Шам равшанроқ бўлур торин паришон айлагач.

Нега ул кун сочларингни анбар афшон айладинг?
Рўзигорим тийра, кўзим кавкабистон айладинг?
Қўлга кўйгачму хинолар ё дилим қон айладинг,
Юзни гуллардин безабму бязни қурбон айладинг,
Ё юзингга тегди қонлар бизни қурбон айлагач.

Меҳр сўндиргач дилида, жонни сўзон айлади,
Ҳуснини обод этиб, кўнглимни вайрон айлади,
Сеҳр айлаб ошикора, банди пинҳон айлади,
Ошикор айлаб юзин, кўзимни ҳайрон айлади,
Ёшурун олди кўнгил, ўзимни ҳайрон айлагач.

Мен-ку содиқ маҳрам эрдим оғзи маҳкам, кўнгли пок,
Ишқ сирин этмасдим ошкор бўлгунимча токи хок,
Шафқат истаб нола қилдим, онт ичиб ёқамни чок,
Жонда қўйғоч накди ишкин қилди кўнглимни халок,
Ўлдурур маҳрамни султон ганж пинҳон айлагач.

Нолаю афғонинг, Эркин, дилбарингга етмади,
Етса ҳам ё бемеҳр ёр зарра парво этмади,
Битди кўп заҳминг ва лекин ишк заҳми битмади,
Эй Навоий, ишқ  агар кўнглингни мажруҳ этмади,
Бас, нединким қон келур оғзингдан, афғон айлагач.

БОБУР ҒАЗАЛИГА МУХАММАС

Етолмай қоматим ёдур неча ойким, ҳилолингга,
Қаро кўз мардуми йиғлаб тикилмоқ бирла ҳолингга,
Қачон ул тотли кун келгай, етарман лаҳза болингга,
Қачон бўлғай, мушарраф бўлғамен, жоно, жамолингга,
Қутулғаймен фироқингдан, етишгаймен висолингга?

Қаро бўлмиш, не тонгким, рўзигорим қора ул кўздин,
Қаро ўқ отди киприклар, кўнгилда ёра ул кўздин,
Ўзим собитман ишқда, кўз ёшим сайёра ул кўздин,
Кўз очқил боққаниким, бўлмишам бечора ул кўздин,
Лаб очқил сўрғаликим, ташна бўлмишман зилолингга.

Саломим еткур, эй хуршид, нигорим кўйидан ўтсанг,
Ғуборин кўзга сур остонасига бош уриб етсанг,
Бўл огоҳким, юзин кўргач ажаб йўқдир куйиб кетсанг,
Ул ойнинг юзи бирлан тўш уриб даъвойи ҳусн этсанг,
Яқин бўлди букунким, эй қуёш, еттинг заволингга.

Нетар мендан бориб, булбул, анга шарҳи кўнгил этсанг,
Ўзинг кўнглим бўлиб борсанг, анинг кўнглини гул этсанг,
Керакмас, ғамларим сўйлаб агар кўнглин малул этсанг,
Кабутар, элтасан хатим, не бўлғай гар қабул этсанг,
Кўнгулни боғласам ул нома янглиғ парру болингга.

Асири банди зулфингман, демам Эркинни озод эт,
Куйибман доғи жабрингдан, демасман тарки бедод эт,
Мени банд эт, менга жабр эт, ҳаётим майли барбод эт,
Белингдин ким хаёлидур, йироқдурман, мени ёд эт,
Умидим борки Бобурдин, етишгаймен хаёлингга.

 

077

1969 yili chop etilgan «Yoshlik devoni» kitobi faqat Erkin Vohidovning 60-yillar ijodi namunasi, o’sha yillardagi shoir kayfiyati, o’y-mushohadalari ifodasi bo’libgina qolmay, umuman milliy she’riyatimiz taraqqiyotidagi muayyan tamoyilning ko’rnishi sifatida ham qimmatlidir. Gap shundaki, adabiyotda vul`gar sotsiologizm balosi hukmron bo’lgan kezlari hamma yoqni ijtimoiy-siyosiy mavzudagi tumtaroq she’rlar bosib ketgan, sevgi, shaxsiy-intim kechinmalar badnom etilgan, she’riyatdan badarg’a qilingan edi. 60-yillarga kelib ahvol o’zgara boshladi, inson shaxsiga, kishining xilma-xil kechinmalari, jumladan, an’anaviy sevgi taronalari uchun qisman yo’l ochildi. Shunisi xarakterliki, poeziyamizda sevgi motivlarining qayta hayoti an’anaviy shakl, ayniqsa, g’azalning jonlanishiga olib keldi. «Yoshlik devoni» shu jarayonning eng jiddiy hodisasi, shoirning ulkan ijodiy jasoratidir. Shoir Abdulla Oripov yozganiday, «mumtoz adabiyotimizning oltin eshiklari abadiy
bekiladi deya karomat qilishayotganda yosh avlod orasida birinchilardan bo’lib Erkin Vohidov aruzning tabarruk ostonasida posbon yanglig’ paydo bo’ldi». Ko’hna aruz vaznining yangi zamon she’ri uslubiga, ohangiga yaqinlashtirish uchun uringan Cho’lpon, G’.G’ulom, Usmon Nosirlar an’anasini yuqori bosqichga ko’tardi. Erkin Vohidov g’azallari, shoirning o’z aruzi, o’z g’azali shakliga aylangani uchun ham milliy adabiyotimiz, she’riyatimiz rivojida hodisa bo’ldi. (Umarali Normatov «Yuraklarga ko’chgan she’riyat» maqolasidan iqtibos.

02
ERKIN VOHIDOV
«YOSHLIK DEVONI»DAN
08

077Erkin Vohidov 1936 yil 28 dekabrda Farg’ona viloyatining Oltiariq tumanida tug’ilgan. O’zbekiston xalq shoiri (1987), O’zbekiston Qahramoni (1999).«Buyuk xizmatlari uchun» ordeni sohibi (1997). Hamza nomidagi O’zbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).
ToshDUning filologiya fakul`tetini tamomlagan (1960). Ilk she’riy to’plami — «Tong nafasi» (1961). «Qo’shiqlarim sizga» (1962), «Yurak va aql» (1963), «Mening yulduzim» (1964), «Muhabbat» (1976), «Tirik sayyoralar» (1978), «Ruhlar isyoni» (1979), «Sharqiy qirg’oq» (1982), «Kelajakka maktub» (1983), «Bedorlik» (1985), 2 jildli saylanma («Muhabbatnoma» va «Sadoqatnoma», 1986), «Kuy avjida uzilmasin tor» (1991), «Yaxshidir achchiq haqiqat» (1992) kabi asarlar muallifi. «Yoshlik devoni» (1968)da mumtoz o’zbek adabiyotining eng yaxshi an’analarini davom ettirgan. Dramalari ham bor («Oltin devor», 1969; «Istanbul fojiasi», 1985).
I. Gyotening «Faust» asarini, S. Yeseninning «Fors taronasi»ni va boshqa shoirlarning she’rlarini o’zbek tiliga tarjima qilgan.

08

DEBOCHA

Istadim sayr aylamoqni
Men g’azal bo’stonida.
Kulmangiz, ne bor senga deb
Mir Alisher yonida.

She’riyat dunyosi keng,
Gulzori ko’p, bo’stoni ko’p,
Har ko’ngil arzini aytur
Neki bor imkonida.

Ey munaqqid, sen g’azalni
Ko’hna deb kamsitmagil,
Sevgi ham Odam Atodin
Qolgan inson qonida.

Toshga ham shirin g’azal
Baxsh aylagay otash va jon,
Shavq o’ti yonsa agar
Shoir — g’azalxon qonida.

Rost, g’azal avjida barcha
Oy ila Zuhro emas,
Ko’p erur somonchilar ham
She’riyat osmonida…

Do’stlarim, shoir demang,
Erkin g’azal shaydosidur,
Yosh deng-u ma’zur tuting
Sahv o’lsa gar devonida.

TUN BILAN YIG’LABDI BULBUL…

Tun bilan yig’labdi bulbul
G’uncha hajri dog’ida.
Ko’z yoshi shabnam bo’lib
Qolmish uning yaprog’ida.

Ko’z yumar bo’lsam, ko’zim —
Oldida paydo gul yuzim,
G’uncha ko’z ochmog’i bor
Bulbul ko’zin yummog’ida.

Asta barg ostida tinglab
Yotgan ermish sho’x sabo,
G’uncha bulbuldan muhabbat
Darsin olgan chog’ida.

Sevgi sahrosida qolmish
Necha Majnundan g’ubor,
Necha Farhod gardi yotgay
Bisitunning tog’ida.

G’unchadek chehrangga Erkin
Jon fido etgay, sanam.
Qatra qonidan gul unsin
To muhabbat bog’ida.

BARCHA SHODLIK SENGA BO’LSIN

Barcha shodlik senga bo’lsin,
Bor sitam, zorlik menga.
Barcha dildorlik senga-yu,
Barcha xushtorlik menga.

Sen mening jonimni olgin,
Men sening darding olay,
Barcha sog’liq senga bo’lsin,
Barcha bemorlik menga.

Senga bo’lsin barcha husnu
Menga bo’lsin barcha ishk,
Kori xunxorlik senga-yu,
Mehri poydorlik menga.

Bu jahonning rohatin ol,
Bor azobin menga ber,
Senga bo’lsin barcha orom,
Barcha bedorlik menga.

Ol o’zing koshonalarni,
Menga qo’y mayxonani,
Barcha hushyorlik senga-yu,
Barcha xummorlik menga.

Senga bo’lsin nurli kunduz,
Menga qolsin qora tun,
Barcha gulshan senga bo’lsin,
Bor tikanzorlik menga.

Sen shahanshohlikni olgin,
Menga qullik bo’lsa bas,
Bor jafokorlik senga-yu,
Bor vafodorlik menga.

Mayli, ostonangda yotsam,
Mayli, quvsang tosh otib,
Bor dilozorlik senga-yu,
Bor dilafgorlik menga.

Senga she’rni bitsin Erkin,
Yirtib otmoq o’z ishing,
Kasbi inkorlik senga-yu,
Aybga iqrorlik menga.

G’UNCHA

Barg ostidan muloyim
Boqqan iboli g’uncha,
Ne sirni saklagaysan,
Bag’ring nechun tuguncha?

Pinhon siring bayon et,
Ko’ksingni qilma ko’p qon,
Bu yoki ishq atalgan
Bizga ayon tushuncha?

Sevmoq uyat emasdir,
Har kimda bor bu savdo,
Qo’y, ko’p qizarma, g’uncha,
Boshingni egma buncha.

Bo’ldingmi men kabi yo
Bir bevafoga oshiq,
Ayt, sevganingni senga
Parvosi yo’qmi uncha?

Gulgun yanog’ing uzra
Bir tomchi yosh ko’rarman,
Kel, birga dardlashaylik,
Uy-uyda yig’laguncha.

Men ham axir seningdek
Izhori ishq etolmay
Ko’ksimda dudi ohim
Dashtlar aro quyuncha.

Ey g’uncha, sabr aylab
Ummidi vasl qilg’il,
Hijronu yor jafosi
Bizga faqat buguncha.

SURMA

Aslida kim qarardi
Yotganda xor surma,
Bo’ldi aziz, ko’ziga
Surtganda yor surma.

Ko’zda qaro na iz bul,
Tun dog’idan asarmu,
Mayxona kezdimu yo
Mastonavor surma.

Yor ko’ziga yetishmak
Savdo ekan-ku dushvor,
Yonib ko’mir bo’libdi
Bechora zor, surma.

O’rtanma, kuyma ortiq
Jismim qaro ekan deb,
Ishq yo’lida qarolik
Taqdirda bor, surma.

Ming yil yotib seningdek
G’am tog’ining tagida,
So’ng mayli bo’lsam oxir
Tolega yor, surma.

Yor ketdi-yu, qolibdir
Yo’l o’rtasida Erkin,
Ko’nglida surmaso ko’z,
Ko’zda g’ubor surma.

DILDORGA NOMA YOZDIM

Gul bo’ylarini bog’dan02
Keltirgan ey, shabboda,
Dildorga noma yozdim,
Yetkur uni havoda.

Yetkur uni va lekin
Ko’ngliga qayg’u solma,
Sharhi dilim etarda
Bo’lsin tiling navoda.

Hasrat to’la so’zingdan
Ozor topar nigorim,
Ramzi ishora birlan
Qilgin uni ifoda.

Gulbargi lolani elt,
Qo’ygin qadah yoniga,
Yuz hajrida yurak kon
Misli qadahda boda.

Bargi xazonni olib
Yoniga qo’ygin-u ayt:
Bu oshig’ing yuzi deb
Hijron degan baloda.

Gul shoxidan tikan uz,
Gulbargi lolaga sanch,
Ko’ksimga tig’ uraymi,
Hech qolmadi iroda.

Sahro g’uboridan elt,
Hozirligimni bilsin
Men dashti Karbaloni
Kezmoqqa ham piyoda.

Bir tola kiprigimni
Eltib oyog’iga qo’y,
Bedor ko’zim yo’lida
Har shom ila saboda.

Dildorga noma yozdim,
Yetkur o’zing, men ojiz,
Gul bo’ylarini bog’dan
Keltirgan ey, shabboda.

SAMARQAND

Otashin barq yondi gulrang
Charxning mehrobida,
Charx urar ko’nglim xayolning
Otashin girdobida.

Subhidam oftobi ko’kning
Gumbazida yondi, yo
Yondi bu firuza gumbaz
Subhidam oftobida.

Tong emas bu, tongda bo’lsam
Men xayol obida g’arq,
Tong qilibdir chunki ko’nglim
Bu xayoldek obida.

Ko’hna shahrim, tarixingni
Ko’z yumib qilsam xayol,
G’arq ko’rindi mazlum elning
Ko’z yoshi selobida.

Bu saroylar g’ishti elning
Ashki birlan xokidan,
Rangu bo’yog’i qorilmish
Qayg’uning zardobida.

Chulg’anib sokin xayolga
Jim yotar sog’onalar.
Ne ko’rar Mirzo Ulug’bek
Besh asrlik xobida?

Keng falakni quchdi inson,
Lek ming yil o’tsa ham
Ilk muallimdir Samarqand
Ilmi aflok bobida.

Bosh egib ustoz Ulug’bek
Qoshida turdim bu tong,
Charx urib ko’nglim xayolning
Otashin girdobida.

SENGA BAXTDAN TAXT TILARMAN

Sen g’anisan, menda bisyor ehtiyoj.
Nodirabegim

Senga baxtdan taxt tilarman,
Toledan boshingga toj,
Mulki husningga omonlik,
Toju taxtingga rivoj.

Toju taxt tashbehidan sen
Ko’hna deb kulsang netay,
Sen axir shohi jahonim,
Men qulingman, ne iloj?

Ne ilojkim, davlatim yo’q,
Ganji mehrimdan bo’lak,
Bul evazdan ko’z to’laydur
Qatra-qatra dur xiroj.

Ko’zlarim aylar hamisha
Arzi muhtojlik senga,
Ayt-chi, jonim, bormi senda
Ko’z yoshimga ehtiyoj?

Ko’p nasihat tinglab Erkin
Qilmadi hech tarki ishq.
Bor masalkim, ish yurishmas
Sohibi gar bo’lsa koj.

 

DAVRON YUKI

Aylanur inson boshidan
Ming asr osmon yuki,
Dona bug’doy uzra go’yo
Sangi tegirmon yuki.

Dona bug’doy dema, bu bosh
Necha ming olamcha bor,
Bor uning har nuqtasida
Necha ming davron yuki.

Hazrati Inson qoshida
Sajdaga bosh egdi charx,
Chunki inson qalbida ishq,
Boshida urfon yuki.

Nur qadam birlan yelar
Cheksiz fazo bo’ylab zamin,
Yelkasida beshta qit’a,
To’rt buyuk ummon yuki.

Ko’k tarozu pallasidur,
Bu zamin bir tosh anga,
Charx posangisida
Yuz ming tuman inson yuki.

Shuncha yuk mushkul emas,
Lekin ezar Yer siynasin
Begunoh ko’ksiga tomgan
Qatra-qatra qon yuki.

Yer uza yuksalmish Inson
Bir ko’lida nur — charog’.
Bir qo’lida bor uning
Mahshar bila to’fon yuki.

Ey tabiat, ona-Yer,
Sen ber madad, tark etmasin
Hech qachon Odam dilin
Vijdon yuki, imon yuki.

Bas, xayolga cho’kma, Erkin,
Bitmagay olam o’yi,
Keng jahon sig’gan ko’zingni
Bosdi tong mujgon yuki.

HIJRON YUKI

Aylagin jondin judo, etguncha jonondin
judo.

Alisher Navoiy

Roziman tushguncha dilga
Nogahon hijron yuki,
Nogahon, mayli, tanimdan
Ayru bo’lsin jon yuki.

Men bo’lay jondin judo
Bo’lguncha jonondin judo,
Ne kerak jon, ezsa jonim
Bir umr armon yuki.

Lahzai hijron yukiga
Bisitun ukparchadur,
Bir qadoqlik toshcha kelmas
Yer bilan osmon yuki.

Oftob hijronida tong
Sabzalarga qo’ndi nam,
O’ylakim, kipriklarimni
Egdi tong giryon yuki.

Hajrda o’tgan nafasni
Yil bilan o’lchar ko’ngil,
Ayriliqda she’r bitibman,
Unda bir devon yuki…

YOSHLIGIM

Yoshligim, kel, kuyga to’lgan
Qalbim oltin sozi bo’l,
Men qo’shiq aytay to’lib,
Bir lahza jo’r ovozi bo’l.

Dilga oqsin baxtli umrim
Kuy bo’lib, ohang bo’lib,
Sen uning «Oromijon»i,
«Gulyor»u «Shahnozi» bo’l.

Orzu-istakdin-ku shodon
Dilga bog’labsan qanot,
Bu tilak osmonining
Doim baland parvozi bo’l.

Ketmagin aslo, hayotim
Gulshanin tark etmagil,
Bir umr men birla qolgin,
Bu ko’ngil hamrozi bo’l.

Yoshligim dostoniga men
Shu’ladin yo’ndim kalam,
Ey sahar ufqi, uning sen
Zarvaraq qog’ozi bo’l.

Yoshligim sen menga bergan
Kuch, shuuring, g’ayrating
Xalkqu yurtga baxsh etolsam,
Shunda mendan rozi bo’l.

XAYOL

Kechalar kipriklarimda
Tarki xob aylar xayol,
O’z hayotimdan o’zimga
Sarhisob aylar xayol.

Qissa aytur mozidin goh,
Ertadan afsona goh,
Goh savol aylar ko’ngilga,
Goh javob aylar xayol.

Ko’kda suzgan oyni ko’zga
Bir kichik fonus etib,
Pirpirab yonguvchi shamni
Mohi tob aylar xayol.

May to’la jom ichra to’fon
Mavjini paydo qilur,
Tong shafaq alvonini
Gulgun sharob aylar xayol.

Ming asrlar kori holin
Qilgay u bir soniya,
Lahzaning mazmunini
Ming bir kitob aylar xayol.

Neki zabt etmish shuur,
Bois xayol o’lsa, ne tong,
Dilga parvoz ayla deb
Mangu xitob aylar xayol.

Bu shitob asrim xayolga
Etdimu tezlikni baxsh,
Bilmadim, asrimni olg’a
YO shitob aylar xayol.

Bor ekan inson qo’lida
Orzu yoqqan charoq,
Bu charoqni, o’yla, bir kun
Oftob aylar xayol.

Men xayolni she’rga soldim,
O’yparast bo’lma va lek,
Besamar bo’lsa seni
Bir kun xarob aylar xayol.

Bo’lgin, Erkin, har nafas
Ezgu xayolga oshino,
Pok esa niyat, seni
Olijanob aylar xayol.

UYG’OTMAGIL...

Tushda ko’rdim dilbarimni,05
Ey sabo, uyg’otmagil,
Olma bir dam vasl shavqin,
Qo’y, meni qo’zg’atmagil.

Necha kunlar axtarurman,
Ko’zlarimda uyqu yo’q,
Uyquda topdim nihoyat,
Endi sen ajratmagil.

Sochlarin bo’ynimga bog’lab
Shod erurman bu kecha,
Qo’y, chamanlardan, sabo,
Gul atrini tarqatmagil.

Sevganim, xurshid jamolim
Vaslidan xushnud ko’ngil,
Sen quyoshni ko’zlarimga
Bir nafas ko’rsatmagil.

Lablarimda kulgu, go’yo
Tushda qand ko’rgan go’dak,
Qo’y, shakar labdin ayurma,
Sen meni yig’latmagil.

Gar yo’qotsam bu kecha men
Qayga borgum axtarib,
Tushda ko’rdim dilbarimni,
Ey sabo, uyg’otmagil.

QALAM

Ulfatimdir sham yanglig’
Kechalar tanho qalam,
Men-ku she’r Majnunidirman,
Sarvqad Laylo qalam.

Ahli she’rga to qiyomat
Ulfat o’lmakdir azob,
Ne iloj etsin, boshida
Bor ekan savdo qalam.

Rost, qalam timsoli she’r,
Timsoli tig’, timsoli haq,
Boshini ming kesdilar,
Bosh egmadi aslo qalam.

Yor, diyor mehrini kuylab
Umrimiz bo’lgay ado.
Men na istisno erurman,
Sen na mustasno, qalam.

Yangrasin Erkin so’zing,
Aslo tiling lol o’lmasin.
Dast ko’tar davron yukini,
Etma qadding yo, qalam.

 

DO’ST BILAN OBOD UYING

Do’st bilan obod uying,
Gar bo’lsa u vayrona ham,
Do’st qadam qo’ymas esa,
Vayronadir koshona ham.

Intizor har uy dilovar
Dilkusholar bazmiga,
Gar oyoq qo’ysa qabohat
Yig’lagay ostona ham.

Yaxshi do’stlar davrasida
Ochilursan har zamon,
Ko’rkni shoda ichra topgay
Marvarid durdona ham.

So’rma mendan, kim diloro,
Do’stmi yo jonona deb,
Do’st mening ko’nglimdadir,
Jonimdadir jonona ham.

Qochma rostgo’y do’stlarning
Kohishu ozoridan,
Qaddi rost shamning tilidan
O’rtanur parvona ham.

Do’st qidir, do’st top jahonda,
Do’st yuz ming bo’lsa oz,
Ko’p erur bisyor dushman
Bo’lsa u bir dona ham.

Kim senga hamroz emasdir,
Bog’araz deb o’ylama,
Gohi dushmanlik kilurlar
Qo’l sikib do’stona ham.

Do’sti sodiq yo’q ekan deb
O’rtanib kuyma va lek,
Mehr uyin keng ochsang, Erkin,
Do’st bo’lur begona ham.

 

HOFIZGA

Ming Samarqand, ming Buxoro
Hadya etgum xol uchun,
Lek nigorimda havas yo’q
Mulku davlat, mol uchun.

Senga yulduzli samoni
Sovg’a aylarman desam,
Nozlanib, o’ldimmi, deydi,
Bu cho’tir ro’mol uchun.

Gar hiloldan sirg’a taqmoq
Istasam, aytur sanam:
Zormidim jezdan yasalgan
Hiylai a’mol uchun.

Ul parivash chehrasini
Oyga etgandim qiyos,
Bir umr uzr aytadurman
Bu xato timsol uchun.

Hajrda qaddimni dol
Etding, desam, bergay javob:
Kim qo’yibdur sevgini
Qaddi bukilgan chol uchun.

Yor istig’nosidan
O’lmasman-u, kuydim va lek —
Lobarim oldida nazmim
Bu qadar behol uchun

DUTORIM TORI IKKIDUR…

Dutorim tori ikkidur:
Biri quvnoq, biri mahzun
Ki, baytim satri ikkidur:
Biri dilxush, biri dilxun.

Nigorim chashmi ikkidur:
Biri yag’mo, biri jodu,
Bu jodudan ikki ko’zim
Biri Sayxun, biri Jayxun.

Jahonda ikki dilbarning
Biri sensan, biri Laylo,
Jahonda ikki oshiqning
Biri menman, biri Majnun.

Jahonda ikki yulduz bor:
Biri sensan, biri Zuhro,
Misoli ikki nuqtamning
Biri ostin, biri ustun.

Jahonning mehri ikkidur:
Biri sensan, biri oftob,
Tarozu pallasi ikki:
Biri yerdur, biri gardun.

Makoni ikki lochinning —
Biri qoya, biri osmon,
Qanoti ikki shoirning —
Biri o’lka, biri ochun.

G’azal bitmakda sachrabdur
Ko’zimdan yosh, dilimdan o’t.
Shu bois ikki satrimning
Biri qatra, biri uchqun.

Kelib bog’ sayridan Erkin
G’azalga to’lqin izlardim,
Kirib keldi ikki do’stim:
Biri Sayyor, biri To’lqin.

GULNORINI O’P…

Uyquda topsang nigoring,
Asta gulnorini o’p.
Ochmasa chashmin, yumuq ul
Chashmi xummorini o’p.

Sen-ku uyg’og’ida vosil
Bo’lmagaysan la’liga,
Uyg’onib achchiq so’z aytmay,
La’li shaxdborini o’p.

Ro’zgoring qora qilmay
Zulfini ko’ksingga bos,
Ko’ksingga botmasdan avval
Kiprigi xorini o’p.

Vasl uyi mangu emasdir,
Ishq dami boqiy emas,
Qomating yo bo’lmasidan
Qoshi zangborini o’p.

Taqdir umringning xatiga
Nuqta qo’ymasdan burun
Xatti birlan labga posbon
Xoli raxdorini o’p.

Yorning uyqusi g’animat,
Sen bu tun bedor bo’l,
Bir-bir aytmayman, dilingga —
Xush nadir, borini o’p.

Uyg’onib so’ng, mayli, Erkin,
Dorga ossin yor seni,
Ko’zga surt sirtmog’iniyu,
Tiz cho’kib dorini o’p.

SHE’R AZIZ OLAM ARO

She’r aziz olam aro
Menga tiriklik, jon qadar,
Jon nedir oshiq uchun,
Jondin aziz jonon qadar.

She’rdan ayru tonglarim
Yaldo tuniday zim-ziyo,
She’r bilan tunlar charog’on
Xurshidi tobon qadar.

She’r o’zi jonon emasmu,
Yondirar hijronida,
Gohi boqsa bir qiyo,
Boshim bo’lur osmon qadar.

Kimki oshiqdur jahonda
She’rga bo’lgay mubtalo,
Ishq uchun tengdur gadodan
To buyuk sulton qadar.

Shoh Bobur Hindu sori
Yurdi-yu, shoir va lek
Yig’ladi Farg’onadin to —
Mulki Hindiston qadar.

She’r zulolidan simirdim
Bir piyola to’ldirib,
Voh, ko’rindi menga har bir
Qatrasi ummon qadar.

Nuqta ko’y nazmingga, Erkin,
Muxtasarlik so’zga zeb,
Yo’qsa, tong otguncha she’ring
Bo’lg’usi doston qadar.

SEVGI

Sevgi shunday navbahorki,
U tikandin gul qilur,
Toshga jonu til bag’ishlab,
Zog’ni ham bulbul qilur.

Sevgi shunday dard erurki,
Barcha bo’lg’ay mubtalo,
Mubtaloni neki qilsa
Telba bu ko’ngul qilur.

Sevgi shunday tangridirki,
Unga tengdur shoh, gado,
Qulni aylab shohu sulton,
Shohni bo’lsa qul qilur.

Sevgi shunday bir olovki,
Jonga undan yo’q omon,
Gulxanida o’rtab-o’rtab,
Bir kun oxir kul kilur.

Sevginingdur hukmi mutlaq,
Istasa shaydolarin
Chashmi giryonidan ummon,
Ohidan dovul qilur.

Sevgiga she’r bitding, Erkin,
Besabab ermaski, ishq —
Aylagach ko’ngulni ishg’ol,
She’r ila mashg’ul qilur.

TOLA SOCH

Ul pari avlodidanmu, yo bashar
farzandimu?

Habibiy

Ayt, bu soching tolasimu,
Jon ipin bir bandimu,
Yoki soching tolasiga
Jon ipim bog’landimu?

Tola-tola sochlaringdan
Dil yo’qotmish tinchini,
YO bu tolang dil qushiga
Qil tuzoq monandimu?

Kecha chiqding soch uchiga
Paxtadan bog’lab pilik,
Hech qachon e’zozli paxtam
Shuncha ardoqlandimu?

Sochlaring ishqi, bilolmam,
Menga rohat, yo azob,
Bu ilonning jonga solgan
Zahrimu yo qandimu?

Soch meni devona etgay,
YO magar shoir qilur,
«Ul pari avlodidanmu,
YO bashar farzandimu?»

BIR GO’ZALKIM

Bir go’zalkim, husnidan el33
Lol emish, hayron emish,
Ishqi birlan dillar obod,
Xonumon vayron emish.

Nuqtadek bir xoli bormish
G’uncha labning ustida,
Ul biri oshkor emishdir,
Ul biri pinhon emish.

Sangi dilning hasratida
Qancha dillar dard chekib,
Ko’zlarining g’urbatida
Qancha ko’z giryon emish.

Barcha shaydolarning ohi
Jam esa mahshar bo’lib,
Xuni dil ko’z yoshlaridan
Bir buyuk to’fon emish.

Qilgay ermish mutribi ishq
O’z maqomini iroq,
Shul sabab oxangi ushshoq,
Giryai afg’on emish.

Ko’yida yotmish ko’ngillar
Misli singan ko’zgudek,
Vohki, har bir parchasida
Ul ruhi tobon emish.

Ul go’zal olmoslik ermish,
Kim parilar zotidan,
G’oyibona oshiq Erkin
Tolibi davron emish

O’RTADA BEGONA YO’Q

Ko’yida men tosh boshimni
Urmagan ostona yo’q.
Elda bor shunday masal:
Jon chekmasang jonona yo’q.

Sevgi vodisida menga
Teng bo’lolgay qaysi Qays?!
Ko’nglim ochsam, ikki dunyo
Bu kabi afsona yo’q.

Shahr ichida holatimdan
Kulmagan bir oqilu
Xilvat ichra menga ulfat —
Bo’lmagan devona yo’q.

Ne ajabkim, mast bo’libman
Ko’zlaringga termilib,
Yetti iqlimda bu yanglig’
May yo’g’u mayxona yo’q.

Ishq g’amin aytsam qalamga
Ich etin kuydirdi ul,
Sevgidek o’t yo’q jahonda,
Men kabi so’zona yo’q.

Oq qog’ozim, senga Erkin
Ochdi pinhon ishqini,
Sen boru men bor, qalam bor,
O’rtada begona yo’q.

O’ZBEGIM
Qasida

Tarixingdir ming asrlar
Ichra pinhon, o’zbegim,
Senga tengdosh Pomiru
Oqsoch Tiyonshon, o’zbegim.

So’ylasin Afrosiyobu
So’ylasin Urxun xati,
Ko’hna tarix shodasida
Bitta marjon, o’zbegim.

Al Beruniy, Al Xorazmiy,
Al Forob avlodidan,
Asli nasli balki O’zluq,
Balki Tarxon, o’zbegim.

O’tdilar sho’rlik boshingdan
O’ynatib shamshirlarin
Necha koon, necha sulton,
Necha ming xon, o’zbegim.

Tog’laring tegrangda go’yo
Bo’g’ma ajdar bo’ldi-yu,
Ikki daryo — ikki chashming,
Chashmi giryon, o’zbegim.

Qaysari Rum nayzasidan
Bag’rida dog’ uzra dog’,
Chingizu Botu tig’iga
Ko’ksi qalqon, o’zbegim.

Yog’di to’rt yondin asrlar
Boshingga tiyri kamon,
Umri qurbon, mulki toroj,
Yurti vayron, o’zbegim.

Davr zulmiga va lekin
Bir umr bosh egmading,
Sen — Muqanna, sarbador — sen,
Erksevar qon, o’zbegim.

Sen na zardusht, sen na buddiy,
Senga na otash, sanam,
Odamiylik dini birla
Toza imon, o’zbegim.

Ma’rifatning shu’lasiga
Talpinib zulmat aro,
Ko’zlaringdan oqdi tunlar
Kavkabiston, o’zbegim.

Tuzdi-yu Mirzo Ulug’bek
Ko’ragoniy jadvalin,
Sirli osmon toqiga ilk —
Qo’ydi narvon o’zbegim.

Mir Alisher na’rasiga
Aks-sado berdi jahon,
She’riyat mulkida bo’ldi
Shohu sulton o’zbegim.

Ilmu she’rda shohu sulton,
Lek taqdiriga qul,
O’z elida chekdi g’urbat,
Zoru nolon o’zbegim.

Mirza Bobur — sen, fig’oning
Soldi olam uzra o’t,
Shoh Mashrab qoni senda
Urdi tug’yon, o’zbegim.

She’riyatning gulshanida
So’ldi mahzun Nodira,
Siym tanni yuvdi ko’z yosh,
Ko’mdi armon, o’zbegim.

Yig’ladi furqatda Furqat
Ham muqimlikda Mukiym,
Nolishingdan Hindu Afg’on
Qildi afg’on, o’zbegim.

Tarixing bitmakka, xalkim,
Mingta Firdavsiy kerak,
Chunki bir bor chekkan ohing
Mingta doston, o’zbegim.

Ortda koldi ko’hna tarix,
Ortda koldi dard, sitam,
Ketdi vahming, bitdi zahming,
Topdi darmon, o’zbegim.

Bo’ldi osmoning charog’on
Tole xurshidi bilan,
Bo’ldi asriy tiyra shoming
Shu’laafshon, o’zbegim.

Men Vatanni bog’ deb aytsam,
Sensan unda bitta gul.
Men Vatanni ko’z deb aytsam,
Bitta mujgon o’zbegim.

Faxr etarman, ona xalqim,
Ko’kragimni tog’ qilib,
Ko’kragida tog’ ko’targan
Tanti dehqon o’zbegim.

O’zbegim deb keng jahonga
Ne uchun madh etmayin!
O’zligim bilmoqqa davrim
Berdi imkon, o’zbegim.

Men buyuk yurt o’g’lidurman,
Men bashar farzandiman,
Lekin avval senga bo’lsam
Sodiq o’g’lon, o’zbegim.

Menga Pushkin bir jahonu
Menga Bayron bir jahon,
Lek Navoiydek bobom bor,
Ko’ksim osmon, o’zbegim.

Qayga bormay, boshda do’ppim,
G’oz yurarman gerdayib,
Olam uzra nomi ketgan
O’zbekiston, o’zbegim.

Bu qasidam senga, xalqim,
Oq sutu tuz hurmati,
Erkin o’g’lingman, qabul et,
O’zbegim, jon o’zbegim.

FUZULIY G’AZALIGA MUXAMMAS

O’lmasam zor anga, tarki ohu zor etmasmidim,
Ishq koridan kechib bir o’zga kor etmasmidim,
Gar junun yor o’lmasa holimdan or etmasmidim,
Aql yor o’lsaydi tarki ishqi yor etmasmidim.
Ixtiyor o’lsaydi rohat ixtiyor etmasmidim.

Javr oyinini bir dam ko’rmoqqa o’lsaydi sabr,
G’ayrini shod, do’stni purg’am ko’rmoqqa o’lsaydi sabr,
Chashmi dilda bir dame nam ko’rmoqqa o’lsaydi sabr,
Yor ila ag’yorni hamdam ko’rmoqqa o’lsaydi sabr,
Tarki g’urbat aylayub azmi diyor etmasmidim.

Ul ruxi bayzoligin savdoligimdan qil qiyos,
Ul dili xoroligin shaydoligimdan qil qiyos,
Zuhd eli taqvin mug’a oshnoligimdan qil qiyos,
Voizin kufrin banim rasvoligimdan qil qiyos,
Anda sidq o’lsaydi ban taqvo shior etmasmidim.

Yo’q ajabkim, dardlardin o’zga dardim bordur,
Bir davosi o’lmoq oning, bir davosi yordur.
Dema jarroh nashtari bu, yor urgan xordur,
Dardimi olamda pinhon tutdig’im nochordir,
Ug’rasaydim bir tabiba oshkor etmasmidim.

Ezdi hijronu malomat, javru kohish ko’nglimi,
Ovlamas dunyo ishiga zarra xohish ko’nglimi,
Ne kilay, Erkin, ikki o’t ichra qolmish ko’nglimi,
Ey Fuzuliy, dog’i hijron ila yonmish ko’nglimi —
Lolalar ochsaydi sayri lolazor etmasmidim.

NAVOIY G’AZALIGA MUXAMMAS

Ko’z ochar gulshanda g’uncha, bulbul afg’on aylagach,
Nega afg’on aylay, ul gul yuzni tobon aylagach,
Misli oykim, ko’rk ochur sayri shabiston aylagach,
Husni ortar yuzda zulfin anbar afshon aylagach,
Sham ravshanroq bo’lur torin parishon aylagach.

Nega ul kun sochlaringni anbar afshon aylading?
Ro’zigorim tiyra, ko’zim kavkabiston aylading?
Qo’lga ko’ygachmu xinolar yo dilim qon aylading,
Yuzni gullardin bezabmu byazni qurbon aylading,
YO yuzingga tegdi qonlar bizni qurbon aylagach.

Mehr so’ndirgach dilida, jonni so’zon ayladi,
Husnini obod etib, ko’nglimni vayron ayladi,
Sehr aylab oshikora, bandi pinhon ayladi,
Oshikor aylab yuzin, ko’zimni hayron ayladi,
Yoshurun oldi ko’ngil, o’zimni hayron aylagach.

Men-ku sodiq mahram erdim og’zi mahkam, ko’ngli pok,
Ishq sirin etmasdim oshkor bo’lgunimcha toki xok,
Shafqat istab nola qildim, ont ichib yoqamni chok,
Jonda qo’yg’och nakdi ishkin qildi ko’nglimni xalok,
O’ldurur mahramni sulton ganj pinhon aylagach.

Nolayu afg’oning, Erkin, dilbaringga yetmadi,
Yetsa ham yo bemehr yor zarra parvo etmadi,
Bitdi ko’p zahming va lekin ishk zahmi bitmadi,
Ey Navoiy, ishq agar ko’nglingni majruh etmadi,
Bas, nedinkim qon kelur og’zingdan, afg’on aylagach.

BOBUR G’AZALIGA MUXAMMAS

Yetolmay qomatim yodur necha oykim, hilolingga,
Qaro ko’z mardumi yig’lab tikilmoq birla holingga,
Qachon ul totli kun kelgay, yetarman lahza bolingga,
Qachon bo’lg’ay, musharraf bo’lg’amen, jono, jamolingga,
Qutulg’aymen firoqingdan, yetishgaymen visolingga?

Qaro bo’lmish, ne tongkim, ro’zigorim qora ul ko’zdin,
Qaro o’q otdi kipriklar, ko’ngilda yora ul ko’zdin,
O’zim sobitman ishqda, ko’z yoshim sayyora ul ko’zdin,
Ko’z ochqil boqqanikim, bo’lmisham bechora ul ko’zdin,
Lab ochqil so’rg’alikim, tashna bo’lmishman zilolingga.

Salomim yetkur, ey xurshid, nigorim ko’yidan o’tsang,
G’uborin ko’zga sur ostonasiga bosh urib yetsang,
Bo’l ogohkim, yuzin ko’rgach ajab yo’qdir kuyib ketsang,
Ul oyning yuzi birlan to’sh urib da’voyi husn etsang,
Yaqin bo’ldi bukunkim, ey quyosh, yetting zavolingga.

Netar mendan borib, bulbul, anga sharhi ko’ngil etsang,
O’zing ko’nglim bo’lib borsang, aning ko’nglini gul etsang,
Kerakmas, g’amlarim so’ylab agar ko’nglin malul etsang,
Kabutar, eltasan xatim, ne bo’lg’ay gar qabul etsang,
Ko’ngulni bog’lasam ul noma yanglig’ parru bolingga.

Asiri bandi zulfingman, demam Erkinni ozod et,
Kuyibman dog’i jabringdan, demasman tarki bedod et,
Meni band et, menga jabr et, hayotim mayli barbod et,
Belingdin kim xayolidur, yiroqdurman, meni yod et,
Umidim borki Boburdin, yetishgaymen xayolingga.

 

077

(Tashriflar: umumiy 3 022, bugungi 3)

4 izoh

  1. Shoir qalamiga mansub asarlar o`qilish uchun juda qulay va ssifatli faqat yozuvchining «Istambul foiasi» asarini topa olmadim.

Izoh qoldiring