Sadriddin Ayniy. Qisqacha tarjimai holim & Ibrohim Haqqul. Bedilshunos Sadriddin Ayniy.

09

15 апрел — Атоқли адиб Садриддин Айний таваллуд топган кун.

   Оллоҳ устод Айнийга бир неча яхши олим, сермаҳсул ёзувчига етадиган истеъдод берган. Айний яратган илмий тадқиқотларнинг ҳажмига тенг асарлар ёзиш эҳтимолки икки-уч заҳматкаш олимнинг қўлидан келар. Аммо бу асарларнинг Айний тадқиқотлари сифат ва савияси билан беллаша олишига ким кафолат бера олади? .

029
Иброҳим Ҳаққул
БЕДИЛШУНОС САДРИДДИН АЙНИЙ
02

044 Садриддин Айний вақт ўтган сайин ижодиётнинг қадр-қиймати ортиб, теранлик сирлари кенгроқ, чуқурроқ кашф этиладиган қалам соҳибларидан саналади. Оллоҳ устод Айнийга бир неча яхши олим, сермаҳсул ёзувчига етадиган истеъдод берган. Айний яратган илмий тадқиқотларнинг ҳажмига тенг асарлар ёзиш эҳтимолки икки-уч заҳматкаш олимнинг қўлидан келар. Аммо бу асарларнинг Айний тадқиқотлари сифат ва савияси билан беллаша олишига ким кафолат бера олади? Айнийнинг “Судхўрнинг ўлими”, “Эсдаликлар” китоби манаман деган улуғ бир истеъдоднинг шон-шуҳратини жаҳонга таратиш ва муаллифига бадиий ҳайкал ўлароқ боқий яшаш қудратига эга, деса асло хато бўлмайди. Бунга аниқ ишонмоқ учун эса ушбу икки нодир китобни жаҳоннинг қайси халқлари тилларига таржима қилинганлигини хаёлдан ўтказиш кифоя. Айнийнинг ҳикоя ва романлари, тарихий асарлари-чи? Унинг шеърияти, шоирлик қиёфаси ва Шарқ шеъриятига қўшган ҳиссаси ҳақида биз нима биламиз? Деярли ҳеч нарса.

Айнийнинг илмий-ижодий меросини адабиёт, тарих, педагогика ёки адабиётшунослик нуқтаи назаридангина эмас, балки тилшунослик жабҳасидан ҳам баҳолаш лозим бўлади. Айнийнинг улуғлиги ҳам, тенгсизлиги ҳам ана шунда – у бошқа бировлар уддалай олишга ақл бовар қилмайдиган ишларни қойиллатиб бажаришга қодир билим ва салоҳият соҳиби эди. Айний илм ва ижод учун туғилганлигини билар, шунинг учун бутун куч-қуввати, қобилиятини илм-фан, адабиёт равнақига бағишлаганди.

Шарқ мумтоз илмий-адабий меросини ўқиб-ўрганиш, тадқиқ ва тарғиб қилишда Айний эришган натижа ва ютуқларга фақат ҳавас қилиш, улардан ибрат олиш мумкин. Аммо Айнийнинг “панжасига панжа уриш” беҳад душвор. Шунинг учун ҳам унинг Рудакий, Ибн Сино, Саъдий, Навоий, Бедил каби даҳоларга бағишланган тадқиқотлари шу кунгача ўзининг илмий қиммати ва аҳамиятини сақлаб келмоқда. Биз шу ўринда Айнийнинг фақат бедилшунослигига дахлдор айрим мулоҳазаларга эътиборни қаратмоқчимиз. Маълумки, Айний мадрасада таҳсил олган даврларда Бухорода улуғ файласуф шоир Мирзо Бедил ижодиётига қизиқиш анча кучайган эди. Турли ижтимоий табақадаги дид ва савияси турлича бўлган кишилар бедилхонлик қилишган. Шоирлар Бедилга эргашиб назира ва тахмислар битишган. Айний бу жараённинг ҳам кузатувчиси, ҳам иштирокчиси эди. Бедилга кўр-кўрона тақлидларни истиқболсиз бир ижодий ҳаракат ўлароқ рад этган. Чунки Айний мадрасадаёқ зукко бедилшунос сифатида шаклланган. Шу маънода муҳим бир далилга тўхталсак.

1910 йили Уфада чоп этиладиган “Шўро” журналида “Мирзо Бедил ҳақинда” номли бир мақола босилиб чиқади. Журналда ўша муаллифнинг Бедилга бағишланган янада кенг ва каттароқ мақоласи босилиши хусусида ҳабар ҳам берилади. Лекин Бухорода Садриддин Айний билан мадрасада бирга ўқиган Олимжон Идрисийнинг истагини адо айлаб, Бедилнинг таржимаи ҳолини ёритишда хатоликларга йўл қўйганлигини англайди. Шундан сўнг у Садриддин Айнийдан ёрдам истаб Истамбулдан – Бухорога мактуб йўллайди. Айний Олимжон Идрисий Бедилнинг таржимаи ҳоли, асарлари хусусида анча батафсил маълумот берувчи бир мактуб ёзиб Истанбулга жўнатади. Форсийда битилган ушбу мактубни туркийга таржима қилиб, “Шўро” журналига юборган Идрисий дейди: “6-адад “Шўро”да Бедилнинг таржимаи ҳолини мухтасар бир суратда ёзғоч, Бухородаги шеригим Садриддин Айний афандига хат ёзуб, бу ҳақда муфассал маълумот сўрадим. 1911 сана 3 мартда жавоб ҳам олдим эса-да, бир чўқ сабабларга кўра бу вақтга қадар таржима этуб юбора олмадим”.

Хуллас, “Шўро” журналининг 1912 йил сонида Идрисийнинг мақоласи эмас, балки унинг таржимасидаги Айнийнинг ўша мактуби мақола шаклида босилиб чиқади.

Асосий нарса шундаки, Айний Мирзо Бедил таржимаи ҳоли, муҳити, фалсафаси, услуби хусусида айтилиши зарур бўлган барча муҳим гапларни баён этган. Шунингдек, ҳижрий 1199 йили Бомбайда чиққан ва 12 қисмдан таркиб топган Бедил “Куллиёти”даги асарлар ҳажмини ҳам бирма-бир қайд қилиб ўтган.

Бизнинг назаримизда, “Шўро” журналида босилган Айнийнинг мана шу фикрлари унинг Бедил шахсиятига эҳтиромини англаш ва изоҳлашга яқиндан ёрдам беради: “Мирзо Бедил бой қалб соҳиби, олижаноб бир зот бўлиб ағниё ва умаро эшигига ҳеч яқинлашмас, билъакс улар Мирзонинг ҳузурига келурлар ва уни таъзиму такрим этардилар”.

Нуфуз ва иқтидор соҳиби амалдорлардан бириси Мирзога бир мактуб юбориб, уйига даъват этгани замон у:

Дунё агар диҳанд, нахезам зи жои хеш,
Ман бастаам ҳинои қаноат ба пои хеш.

Мазмуни: Агар менга дунё қадар молу мулк берсалар ҳам, ўрнимдан қимирламайман, чунки мен оёғимга қаноат ҳиносини боғладим, шунинг учун тўраларга ва бойларга хушомад эҳтиёжим йўқ, байти билан жавоб қайтаради. Агар ана шу нуқтаи назардан Айнийнинг ижодкорлик эътиқоди ва шахсиятига баҳо бериладиган бўлса, унинг Бухоро амири Аҳадхон тузоғига тушмаслик учун йўл излашлари Бедил сабоқларига содиқлик эканлигини ҳам эътироф этиш керак бўлади.

Мирзо Бедил куллиётини қайта-қайта варақлаш, файласуф шоирнинг инсон тақдири, умр мазмуни, тириклик ва ўлим тортишувлари, олам, одам ва Оллоҳ бирлигига доир фикрларини такрор-такрор муҳокама ва мушоҳададан ўтказиш Айнийнинг мароқли машғулотларидан бўлган. Ҳатто у ҳаётнинг анча оғир ва қайноқли фурсатларида Бедил шеърларини ўқиб юпанган, ўзича улардан тасалли топган. Айний, ўша вақтлар дунё ишларидан безган кишилар тилида достон бўлиб юрган Бедилнинг қуйидаги байти унинг кўнглига тасалли бағишлаганлигини эътироф этган:

Зиндаги бар гардан афтодаст, Бедил чора чист?
Шод бояд зистан, ношод бояд зистан.

Мазмуни: Тириклик тушди бошга, Бедил, энди не чора? Шод бўлсанг ҳам, ношод бўлсанг ҳам яшаш керак, албатта.
Бедил асарларининг тили оғир, ифодалари мураккаб, маъно қатламларини очиш бағоят қийин. Буни файласуф шоирнинг ўзи ҳам билган. У бир шеърида бежиз:

Маънии баланди ман фаҳми тунд махоҳад,
Сайри фикрам осон нест, кўҳаму кўтал дорам, –

демаган. Айний ана шу юксак маъниларни кашф айлай оладиган ирфон соҳиби эди. У Бедил фикр-туйғуларининг моҳиятини анча осон мушоҳада қилиб, таҳлил ва талқинда тахминбозликка эрк бермасди.

Айнийнинг “Шўро” журналида босилган мақоласидан “Бедил” монографияси чиққанигача ўтган вақт қирқ йилдан ортади. Шу муддат оралиғида устоз Айний Бедил яшаган давр ва замон, унинг шахси, адабий муҳити, ижодиётининг фалсафий-ахлоқий манбаларига тегишли деярли барча тарихий, илмий, адабий ва диний китобларни синчиклаб ўрганган, шуларга алоқадор маълумотларни шоирнинг ўз асарларидан ҳам териб олган. У 1946, 1947 йилларда “Шарқи сурх” журналида Бедилга бағишланган мақолаларини эълон қилган. Охир-оқибатда эса унинг жаҳон бедилшунослигида янги саҳифа очган “Мирзо Абдулқодир Бедил” монографияси яралган. Бу ишни уддалаш осон эмасди, албатта. Шунинг учун тадқиқотнинг барча қийинчилик ва мураккабликларини инобатга олган Е.Э.Бертельс китобга ёзган муқаддимасида, “Камдан-кам одам бу ишнинг уддасидан чиқа оларди, шунда ҳам Садриддин Айнийга ўхшаган ўз халқининг ўтмишдаги адабиётини, тилини ва шу тилда ёзилган барча адабиётини яхши билган забардаст устозгина бу ишни муваффақият билан ниҳоясига етказган бўлур эди”, дея Айнийнинг чинданда забардаст устозлигига тан берган эди. Албатта, Айний Мирзо Бедилнинг муҳташам ижодиётига доир барча масала ва муаммоларни тўлиқ ҳал қилиб бергани йўқ. Бундай бўлиши мумкин ҳам эмас. Шунга қарамасдан, бир қанча адабиётшуносларнинг умумий эътирфларига кўра, жаҳоннинг бирор-бир ўлкасида Бедил ҳақида Айнийнинг китобига тенглаша оладиган, ундан мукаммалроқ тадқиқот ҳали яратилганича йўқ.

Ҳеч иккиланмасдан айтиш жоизки, Айний ижодиёти ХХ аср дунё адабиётининг энг нодир, энг эътиборли ва энг мазмундор саҳифаларидан ҳисобланади. Айний бадиий ижодининг пойдевори илм, маърифат, тарих, ҳаёт ва ҳақиқатдир. Айний асарларини билиш кўҳна Шарқ тарихи, маданияти, мумтоз адабиёти ва миллий қадриятларини англашга йўл очади. Зеро, Айнийни четлаб на Рудакий ва Фирдавсийнинг, на Саъдий ва Ҳофизнинг, на Жомий ва Навоийнинг, на Бедил ва Донишнинг ижод оламига дадил кириб бориш мумкин эмас. Айнийнинг илмий-адабий мероси ўтмиш, бугун ва келажакни бир-бирига боғловчи бир олтин ҳалқадир.

Манба: «Ишонч”, 2003 йил 19 август

САДРИДДИН АЙНИЙНИНГ «ҚИСҚАЧА ТАРЖИМАИ ҲОЛИМ» АСАРИНИ
CALAMEO ДАСТУРИ ЁРДАМИДА МУТОЛАА ҚИЛИНГ ЁКИ ЮКЛАБ ОЛИНГ

004

029
Ibrohim Haqqul
BEDILSHUNOS SADRIDDIN AYNIY
09

044Sadriddin Ayniy vaqt o’tgan sayin ijodiyotning qadr-qiymati ortib, teranlik sirlari kengroq, chuqurroq kashf etiladigan qalam sohiblaridan sanaladi. Olloh ustod Ayniyga bir necha yaxshi olim, sermahsul yozuvchiga yetadigan iste’dod bergan. Ayniy yaratgan ilmiy tadqiqotlarning hajmiga teng asarlar yozish ehtimolki ikki-uch zahmatkash olimning qo’lidan kelar. Ammo bu asarlarning Ayniy tadqiqotlari sifat va saviyasi bilan bellasha olishiga kim kafolat bera oladi?
Ayniyning “Sudxo’rning o’limi”, “Esdaliklar” kitobi manaman degan ulug’ bir iste’dodning shon-shuhratini jahonga taratish va muallifiga badiiy haykal o’laroq boqiy yashash qudratiga ega, desa aslo xato bo’lmaydi. Bunga aniq ishonmoq uchun esa ushbu ikki nodir kitobni jahonning qaysi xalqlari tillariga tarjima qilinganligini xayoldan o’tkazish kifoya. Ayniyning hikoya va romanlari, tarixiy asarlari-chi? Uning she’riyati, shoirlik qiyofasi va Sharq she’riyatiga qo’shgan hissasi haqida biz nima bilamiz? Deyarli hech narsa.

Ayniyning ilmiy-ijodiy merosini adabiyot, tarix, pedagogika yoki adabiyotshunoslik nuqtai nazaridangina emas, balki tilshunoslik jabhasidanham baholash lozim bo’ladi. Ayniyning ulug’ligi ham, tengsizligi ham ana shunda – u boshqa birovlar uddalay olishga aql bovar qilmaydigan ishlarni qoyillatib bajarishga qodirbilim va salohiyat sohibi edi. Ayniy ilm va ijod uchun tug’ilganligini bilar, shuning uchun butun kuch-quvvati, qobiliyatini ilm-fan, adabiyot ravnaqiga bag’ishlagandi.

Sharq mumtoz ilmiy-adabiy merosini o’qib-o’rganish, tadqiq va targ’ib qilishda Ayniy erishgan natija va yutuqlarga faqat havas qilish, ulardan ibrat olish mumkin. Ammo Ayniyning “panjasiga panja urish” behad dushvor. Shuning uchun ham uning Rudakiy, Ibn Sino, Sa’diy, Navoiy, Bedil kabi daholarga bag’ishlangan tadqiqotlari shu kungacha o’zining ilmiy qimmati va ahamiyatini saqlab kelmoqda. Biz shu o’rinda Ayniyning faqat bedilshunosligiga daxldor ayrim mulohazalarga e’tiborni qaratmoqchimiz. Ma’lumki, Ayniy madrasada tahsil olgan davrlarda Buxoroda ulug’ faylasuf shoir Mirzo Bedil ijodiyotiga qiziqish ancha kuchaygan edi. Turli ijtimoiy tabaqadagi did va saviyasi turlicha bo’lgan kishilar bedilxonlik qilishgan. Shoirlar Bedilga ergashib nazira va taxmislar bitishgan. Ayniy bu jarayonning ham kuzatuvchisi, ham ishtirokchisi edi. Bedilga ko’r-ko’rona taqlidlarni istiqbolsiz bir ijodiy harakat o’laroq rad etgan. Chunki Ayniy madrasadayoq zukko bedilshunos sifatida shakllangan. Shu ma’noda muhim bir dalilga to’xtalsak.

1910 yili Ufada chop etiladigan “Sho’ro” jurnalida “Mirzo Bedil haqinda” nomli bir maqola bosilib chiqadi. Jurnalda o’sha muallifning Bedilga bag’ishlangan yanada keng va kattaroq maqolasi bosilishi xususida habar ham beriladi. Lekin Buxoroda Sadriddin Ayniy bilan madrasada birga o’qigan Olimjon Idrisiyning istagini ado aylab, Bedilning tarjimai holini yoritishda xatoliklarga yo’l qo’yganligini anglaydi. Shundan so’ng u Sadriddin Ayniydan yordam istab Istambuldan – Buxoroga maktub yo’llaydi. Ayniy Olimjon Idrisiy Bedilning tarjimai holi, asarlari xususida ancha batafsil ma’lumot beruvchi bir maktub yozib Istanbulga jo’natadi. Forsiyda bitilgan ushbu maktubni turkiyga tarjima qilib, “Sho’ro” jurnaliga yuborgan Idrisiy deydi: “6-adad “Sho’ro”da Bedilning tarjimai holini muxtasar bir suratda yozg’och, Buxorodagi sherigim Sadriddin Ayniy afandiga xat yozub, bu haqda mufassal ma’lumot so’radim. 1911 sana 3 martda javob ham oldim esa-da, bir cho’q sabablarga ko’ra bu vaqtga qadar tarjima etub yubora olmadim”.

Xullas, “Sho’ro” jurnalining 1912 yil sonida Idrisiyning maqolasi emas, balki uning tarjimasidagi Ayniyning o’sha maktubi maqola shaklida bosilib chiqadi.

Asosiy narsa shundaki, Ayniy Mirzo Bedil tarjimai holi, muhiti, falsafasi, uslubi xususida aytilishi zarur bo’lgan barcha muhim gaplarni bayon etgan. Shuningdek, hijriy 1199 yili Bombayda chiqqan va 12 qismdan tarkib topgan Bedil “Kulliyoti”dagi asarlar hajmini ham birma-bir qayd qilib o’tgan.

Bizning nazarimizda, “Sho’ro” jurnalida bosilgan Ayniyning mana shu fikrlari uning Bedil shaxsiyatiga ehtiromini anglash va izohlashga yaqindanyordam beradi: “Mirzo Bedil boy qalb sohibi, olijanob bir zot bo’lib ag’niyo va umaro eshigiga hech yaqinlashmas, bil’aks ular Mirzoning huzuriga kelurlar va uni ta’zimu takrim etardilar”.

Nufuz va iqtidor sohibi amaldorlardan birisi Mirzoga bir maktub yuborib, uyiga da’vat etgani zamon u:

Dunyo agar dihand, naxezam zi joi xesh,
Man bastaam hinoi qanoat ba poi xesh.

Mazmuni: Agar menga dunyo qadar molu mulk bersalar ham, o’rnimdan qimirlamayman, chunki men oyog’imga qanoat hinosini bog’ladim, shuning uchun to’ralarga va boylarga xushomad ehtiyojim yo’q, bayti bilan javob qaytaradi. Agar ana shu nuqtai nazardan Ayniyning ijodkorlik e’tiqodi va shaxsiyatiga baho beriladigan bo’lsa, uning Buxoro amiri Ahadxon tuzog’iga tushmaslik uchun yo’l izlashlari Bedil saboqlariga sodiqlik ekanligini ham e’tirof etish kerak bo’ladi.

Mirzo Bedil kulliyotini qayta-qayta varaqlash, faylasuf shoirning inson taqdiri, umr mazmuni, tiriklik va o’lim tortishuvlari, olam, odam va Olloh birligiga doir fikrlarini takror-takror muhokama va mushohadadan o’tkazish Ayniyning maroqli mashg’ulotlaridan bo’lgan. Hatto u hayotning ancha og’ir va qaynoqli fursatlarida Bedil she’rlarini o’qib yupangan, o’zicha ulardan tasalli topgan. Ayniy, o’sha vaqtlar dunyo ishlaridan bezgan kishilar tilida doston bo’lib yurgan Bedilning quyidagi bayti uning ko’ngliga tasalli bag’ishlaganligini e’tirof etgan:

Zindagi bar gardan aftodast, Bedil chora chist?
Shod boyad zistan, noshod boyad zistan.

Mazmuni: Tiriklik tushdi boshga, Bedil, endi ne chora? Shod bo’lsang ham, noshod bo’lsang ham yashash kerak, albatta.Bedil asarlarining tili og’ir, ifodalari murakkab, ma’no qatlamlarini ochish bag’oyat qiyin. Buni faylasuf shoirning o’zi ham bilgan. U bir she’rida bejiz:

Ma’nii balandi man fahmi tund maxohad,
Sayri fikram oson nest, ko’hamu ko’tal doram, –

demagan. Ayniy ana shu yuksak ma’nilarni kashf aylay oladigan irfon sohibi edi. U Bedil fikr-tuyg’ularining mohiyatini ancha oson mushohada qilib, tahlil va talqinda taxminbozlikka erk bermasdi.

Ayniyning “Sho’ro” jurnalida bosilgan maqolasidan “Bedil” monografiyasi chiqqanigacha o’tgan vaqt qirq yildan ortadi. Shu muddat oralig’ida ustoz Ayniy Bedil yashagan davr va zamon, uning shaxsi, adabiy muhiti, ijodiyotining falsafiy-axloqiy manbalariga tegishli deyarli barcha tarixiy, ilmiy, adabiy va diniy kitoblarni sinchiklab o’rgangan, shularga aloqador ma’lumotlarni shoirning o’z asarlaridan ham terib olgan. U 1946, 1947 yillarda “Sharqi surx” jurnalida Bedilga bag’ishlangan maqolalarini e’lon qilgan. Oxir-oqibatda esa uning jahon bedilshunosligida yangi sahifa ochgan “Mirzo Abdulqodir Bedil” monografiyasi yaralgan. Bu ishni uddalash oson emasdi, albatta. Shuning uchun tadqiqotning barcha qiyinchilik va murakkabliklarini inobatga olgan YE.E.Bertel`s kitobga yozgan muqaddimasida, “Kamdan-kam odam bu ishning uddasidan chiqa olardi, shunda ham Sadriddin Ayniyga o’xshagan o’z xalqining o’tmishdagi adabiyotini, tilini va shu tilda yozilgan barcha adabiyotini yaxshi bilgan zabardast ustozgina bu ishni muvaffaqiyat bilan nihoyasiga yetkazgan bo’lur edi”, deya Ayniyning chindanda zabardast ustozligiga tan bergan edi. Albatta, Ayniy Mirzo Bedilning muhtasham ijodiyotiga doir barcha masala va muammolarni to’liq hal qilib bergani yo’q. Bunday bo’lishi mumkin ham emas. Shunga qaramasdan, bir qancha adabiyotshunoslarning umumiy e’tirflariga ko’ra, jahonning biror-bir o’lkasida Bedil haqida Ayniyning kitobiga tenglasha oladigan, undan mukammalroq tadqiqot hali yaratilganicha yo’q.

Hech ikkilanmasdan aytish joizki, Ayniy ijodiyoti XX asr dunyo adabiyotining eng nodir, eng e’tiborli va eng mazmundor sahifalaridan hisoblanadi. Ayniy badiiy ijodining poydevori ilm, ma’rifat, tarix, hayot va haqiqatdir. Ayniy asarlarini bilish ko’hna Sharq tarixi, madaniyati, mumtoz adabiyoti va milliy qadriyatlarini anglashga yo’l ochadi. Zero, Ayniyni chetlab na Rudakiy va Firdavsiyning, na Sa’diy va Hofizning, na Jomiy va Navoiyning, na Bedil va Donishning ijod olamiga dadil kirib borish mumkin emas. Ayniyning ilmiy-adabiy merosi o’tmish, bugun va kelajakni bir-biriga bog’lovchi bir oltin halqadir.

Manba: «Ishonch”, 2003 yil 19 avgust

022

(Tashriflar: umumiy 242, bugungi 1)

Izoh qoldiring