Mehmet O’nder. Mavlono (Asardan parcha)

087

30 сентябрь — Буюк мутафаккир,шоир,тариқат алломаси Мавлоно Жалолиддин Румий таваллуд топган кун.

Сир эмаски, шўро тузуми даврида Шарқ дунёсининг кўплаб мутафаккир олиму адиблари ижодига бир томонлама, яъни синфийлик нуқтаи назаридан ёндошилди. Жумладан, Жалолиддин Румий ижоди ҳам бундан мустасно эмас. Фақатгина мустақилликдан сўнг мамлакатимизда мазкур адиб ҳаёти ва ижодига холис баҳо бериш имконияти туғилди. Чунончи, сўнгги йилларда Шарқнинг ушбу буюк даҳо адиби ижоди борасида олимларимиз томонидан қатор тадқиқот ишлари олиб борилди ҳамда Румий мерос қолдирган нодир асарлар аслиятдан ўзбек тилига ўгирилиб, кенг ўқувчилар оммасига тақдим этилди.
Эътиборингизга ҳавола этилаётган турк олими Меҳмет Ўндер (1926-2004) нинг “Мавлоно” биографик асари таржимасига ҳам ана шундай эзгу ният илинжида қўл урилди. Бошқача қилиб айтганда, ягона мақсадимиз буюк Мавлононинг “Ё аслинг каби кўрин, Ё кўринганинг каби бўл”ўгитига амал қилиб, Жалолиддин Румий сиймосини имкон қадар бор бўю басти билан ўқувчиларимиз кўз ўнгида гавдалантиришдир.

Дарҳақиқат, Алишер Навоий ўзининг “Насойим-ул муҳаббат” асарида ҳали болалик чоғидаёқ валийлик аломатлари зуҳур этган Мавлоно ҳаёти ҳақида маълумот беради.

003Туркиянинг Қўнё шаҳридаги Жалолиддин Румий мақбараси қошида ташкил этилган Мавлоно музейи директори лавозимида узоқ йиллар фаолият юритган Меҳмет Ўндер (маданият ва санъат тарихига оид 74 та китоб, 10ОО га яқин илмий мақола муаллифи) “Мавлоно” асарида Жалолиддин Румийнинг “Маснавийи маънавий”, “Девони кабир” (“Улуғ девон”), “Фиҳи мо фиҳий”, (“Ичиндаги ичиндадир”) асари ҳамда замондошларига атаб ёзган 147 мактубдан иборат “Мактубот” асарлари қатори султон-ул уламо Баҳо Валаднинг “Маориф», Шамс Табризийнинг “Мақолот”, Мавлононинг ўғли Султон Валаднинг “Ибтидонома”, шунингдек, Абдураҳмон Жомийнинг “Нафоҳот-ул унс” асаридан кенг фойдаланганини кўрамиз…

Мазкур асарнинг аҳамиятли жиҳати шундаки, ўзбек ўқувчиларига илк бор Мавлоно Жалолиддин Румий ҳаёти ва ижодининг тадрижий такомили борасида яхлит маълумот беради. Муаллиф жаҳоншумул адибнинг Балхда султон-ул уламо Баҳо Валад хонадонида таваллуд топиб, Қўнёда вафот этгунга қадар кечган муҳим ҳаётий воқеликларини қаламга оларкан, шу билан бирга XII аср бошларидаги сиёсий вазиятга ҳам тўхталиб ўтади. Хусусан, Мовароуннаҳру Хуросонни ўз ичига олган Ўрта Осиё ва Яқин Шарқ мамлакатлари ҳукмдори Муҳаммад Хоразмшоҳ ҳамда Чингизхон бошчилигидаги мўғуллар қўшини ўртасида кечган курашнинг сапбий оқибатларига эътиборни қаратади. (Таржимондан сўзидан парча)

07
Меҳмет Ўндер
МАВЛОНО
Турк тилидан Шермурод Субҳон таржимаси
08

V БЎЛИМДАН ПАРЧА

МАСНАВИЙ ТУҒИЛМОҚДА

Шайх Салоҳиддиннинг вафотидан сўнг қисқа вақт ўтиб, Мавлононинг уфқида тағин бир нур порлади. Бу нур “Маснавийи маънавий” каби дунё тургунча туражак боқий асарнинг дунёга келишига сабаб бўлган Ҳисомиддин Чалабий эди. Биз мазкур китобимизда Уни Мавлоно авлодлари бўлмиш бошқа Чалабийлардан фарқлаш учун тахаллусини бошга олиб, “Чалабий Ҳисомиддин” дея атамокдамиз.

Чалабий Ҳисомиддин болалигидаёқ отасидан айрилгач, футувват арбоблари бўлмиш Қўнё ахийлари* уни отасининг ўрнига ўтқизган эдилар. Айни шу кундан бошлаб Мавлонога қалбдан боғланган, фурсат бўлди дегунча, унинг мадрасасидаги дарсларига, кейинчалик эса, самоъ рақси ва сафо мажлисларига қатнашиб анча пишган Чалабий Ҳисомиддин ахийлар ва дўстлари билан бирга Мавлононинг хизматига кириб, Шамсдан ва Салоҳиддиндан файз олган эди. Шайх Салоҳиддиннинг вафотидан сўнг эса у Мавлононинг халифасига айланганди. Бу билан чекланмай, Қўнёда ахийлар идораси раёсатига тушган пайини ҳамда ўз молларини қўшиб, Мавлонога пешкаш қилган, бору йўғини Мавлононинг яқинларига ва эҳтиёжманд муридларига сарфлашга аҳд қилганди. Ва шу тариқа Чалабий Ҳисомиддиннинг Қўнё Мерам боғларидаги қўноқхонаси Мавлоно дарвишлари йиғилиб турадиган манзилга айланган эди. Мавлоно қўлига нима тушса, шундоқлигича Чалабийга жўнатиб, манзил аҳлига бошлиқ қилиб тайинлаган эди.

———————-
* А х и й — тасаввуфда маслакдош, оға-ини ҳам дейилади.

Ёшлигида яхшигина таҳсил кўрган Чалабий Ҳисомиддин Қўнёдаги бир неча олий мадрасаларда дарс берган. Кейинчалик Мавлононинг ишқ ва кўнгил занжирига боғлангач, унинг маънавий тарбияси остида пишиб, “Ҳомили асрори ва хазматдори маорифи” (“Сирлар хазинаси ва орифлик қули”) бўлган эди. Мавлоно уни “Ҳақ зиёси, Ҳақ нури, Руҳ жилоси, жўмард Ҳисомиддин” каби таъриф билан мақтаб, Шамс ва Салоҳиддиндан кейин бўшаб қолган юксак мавқега ўтқазди. Ҳатто унингсиз бирор ерга бормас, сўз очмасди. Шамс бу гал Ҳисомиддинда тажалли этган, Мавлоно барча кўнгил қўйганлари сифатини унда топганди. Бир кун Чалабий Ҳисомиддиннинг боғида хос муридлари билан суҳбатлашиб ўтираркан, ёнидагиларга Шамс ҳақида сўз очиб, уни роса мақтаган эди. Мажлисда ўтирган Бадриддин исмли мударрис Шамс билан кўришмаганидан ниҳоятда афсусда эканини айтганда Мавлоно Ҳисомиддинга ишора қилиб:
— Шамсни кўра олмаган оўлсанг, шундай бир зотга етишдингки, сочининг ҳар толасига юз мингларча Шамс осиғлиқ… — дея ҳаяжонланиб, самоъ рақсига туша бошлаганди.

Мавлоно Чалабий Ҳисомиддинда ҳам Шамснинг сиймосини кўриб, бир ғазалида шундай лутф этган эди: “Табризлик Шамс билан Ҳақ зиёси Ҳисомиддин борлиқнинг аксидир. Улар бир меҳвар бўлиб, бошқалари уларнинг атрофида чархпалак каби айланмокдадирлар”.

Шамс, Салоҳиддин ва Ҳисомиддиннинг номлари айри-айри бўлса-да, борлиқлари ягона эди…

Шамс Мавлонони Мавлоно айлаган, уни илоҳий ишқ рутбасида юксалтирган эди. Салоҳиддин ушбу ишқ чўққисида уни улғайтирган. Энди Ҳисомиддин улғайган ва пишиб етилган ишқ меваларини даста-даста тўплаб, ташна кўнгилларга Маснавий булоғидан оби ҳаёт тутарди. У бунга маънан бурчли эди. Чунончи, бу вазифасини у пайсалга солиб ўтирмади…

Дарҳақиқат, Шамс ва Салоҳиддин вафотидан кейин Мавлононинг қалб жўшқинлиги анча юмшаб фикр етуклиги томон йўналганди. Илоҳий ишқ ўтида ёниб-куйган Мавлоно энди бу ўчоқда ижодга тайёр эди. Унинг бу ҳолини яқиндан кузатган Чалабий Ҳисомиддин жон ва кўнгил билан боғланган пирининг камолини ёймоқ ҳамда ишқ ва ирфон қуёшининг нурлари билан бутун оламларни ёритмоқ учун ўзини бу ишга бурчли деб ҳисобларди. Айни дамда Мавлононинг ғазаллари тўпланган Девон кенгайиб, Девони Кабир ҳолига келганди.

Энди Мавлоно янада етук ва беҳисоб озуқа берувчи асар яратишга тайёр эди. Бу асар маснавий тарзида ёзилиши, аҳли таъб завқ оилан ўқиб, файз олиши лозим эди. Мавлононинг чексиз билими, қолаверса, юксак даражадаги шоирлиги — равон ва таъсирли шеър ўқиши бу иш учун кифоят эди. Чалабий Ҳисомиддин бу фикрини Мавлонога айтиш учун фурсат кутмокда эди.

Кунлардан бир кун гуллар қийғос очилган, сувлар шилдираб оққан Мерам боғида Мавлоно Чалабий билан кезмоқда, шеърлар айтмокда эди. Чалабий нақ мавриди дея кўпдан бери кўнглида тугиб қўйганларини тўкиб солди:
— Султоним! Ғазал тарзида бир қанча шеърлар лутф этдингиз. Девон анча кенгайди. Агар Ҳаким Саноийнинг “Илоҳийнома”, Фаридиддин Атторнинг “Мантиқут-тайр” асари вазнида бир китоб битар бўлсангиз, бу асарингиз жумла ошиқларнинг жон йўлдоши бўлажак ҳамда улар бошқаларнинг сўзлари бирла эмас, сизнинг асарингиздан ташна кўнгилларини қондиражаклар. Бундаи ҳиммат жанобимизнинг беҳисоб лутф ва иноятларига боғликдир.

Мавлоно бунга ҳозир эди, зотан, табассум қилди. Салласининг ўрамлари орасидан бир қоғоз чиқариб, Чалабий Ҳисомиддинга узатди. Бу қоғозда ёзилажак “Маснавий” асарининг руҳи ва асосини ташкил этган илк ўн саккиз байт битилганди. Чалабийга:
— Ўқи! — деган эди. Чалабий Ҳисомиддин илк байтни ўқиди:

Тингла найдин, чун ҳикоят айлагай,
Айрилиқлардин шикоят айлагай…**

——————————
** “Маснавийи маънавий”дан олинган парчалар Ўзбекистон халқ шоири Жамол Камол таржимасида берилди. Қаранг, Мавлоно Румий. Маснавийи маънавий. Т., 2010 й.

МАСНАВИЙНИНГ ИЛК ЎН САККИЗ БАЙТИ

Маснавийнинг Фотиҳаси деб тан олинган илк ўн саккиз байт Сулаймон Наҳифий (вафоти — 1738)дан тортиб, сўнгги йилларга қадар бир қанча шоирларимиз томонидан турк тилига назмий таржима қилинган эди.

Ҳисомиддин Чалабий ўқиган сари жўшиб, ниҳоятда ҳаяжонга тушди. Ёноқлари узра тўкилган кўзёшлари қўлидаги ўн саккиз байтлик Маснавийни ҳўл қилди. Ўқиб битиргач, Мавлононинг қўлларини ўпди:
— Мавлоном, эй, менинг тенгсиз хунхорим!.. Чин кўнгилдан ниёз қиламан. Ушбу байтлар давом этсин, абадиятга қадар узайсин, жилд-жилд китобларга айлансин!

— Чалабий, сен ёзишни зиммангга олсанг, мен сўйлагайман…
— Қулингиз шу дамдан эътиборан жон-жоним ила тайёр.
— Ёз у ҳолда, эй кўзимнинг нури Ҳисомиддин… Ҳақиқат нурлари ила юк-салган, ҳақиқатлар қуёши Ҳисомиддин, ёз…

Бандни ечгил, бўлгил озод, эй ўғил,
Гарчи бандинг сийму зардир, ҳуймагил.

Ўн тўққизинчи байт шундай бошланарди. Маснавий тугаган маҳал жилд сони олтитага, байт сони 25 минг 618 тага етган эди.

“Маснавий”ни битиш ўша кундан эътиборан бошланганди. Кечаю кундуз йўлда, боғда, ҳовлида, ҳаммомда тинмай куйларди Мавлоно… Толиқмай ишқ, шавқ билан ёзган Чалабий Ҳисомиддин бу ҳолни кейинчалик шундай нақл қилади:
“Маснавий»ни ёзаркан, қўлларига қалам олмас эдилар. Мадрасада, Илгин оромгохдарида, Қўнё ҳаммомида, Мерам боғларида ва бошқа ерларда, қаерда хотираларига келса сўйлар, фақир эса дарҳол ёзардим. Ҳатто ёзишга ҳам улгурмасдим. Баъзан кечаю кундуз бир неча кун сўйлардилар. Баъзан бир неча ойлаб шуғулланмас эдилар. Бир гал икки йил ора бердилар. Бу давр ичида ҳеч нима сўйламадилар. Бир жилднинг ниҳоясида зарурият юзасидан ўзларига ўқиб берардим. Баъзан таҳрир қилар, баъзан шундоқ қолдирар эдилар”.

Мавлоно маснавий сўйларкан, атроф воқелигидан, кундалик воқеотдан, ўқиган китобларидан, тинглаган ҳикояларидан, халқнинг урф-одатларидан мисоллар келтирар, мавзуни бир-бирига мослар, баъзан айтилган бир ҳикоя бошқа ҳикояни эслатар, у билан тасаввуфий фикрни, ахлоқни бир дастурга тобе айлаб, бир-бирига боғлар эдилар.

“Маснавий»да узундан-узоқ ўйлао ёзиш, қофия излаш, вазн топиш каби қайдлар йўқ эди. У бутунлай фоилотун, фоилотун, фоилотун вазнида Мавлононинг қайдсиз шууридан, хотираларидан, руҳининг туб-тубидан сизиб чиққан яхлит асардир. Ялт этиб чақнаган фикр учқунлари маҳорат билан сўйланган ва шу заҳоти Чалабий Ҳисомиддин томонидан қайд этилган. Бу ёзиб-чизишлар Мавлононинг тин олиб нафас ростлашига қадар давом этарди. Уйқусиз кечган тунлар, оч қолишлар, бу орада Чалабийнинг саволлари, унга берилган жавоблар ҳам асарга кирган.

Ҳисомидцин Чалабий ёзган қораламаларни маълум бир пайтда Мавлонога ўқиб берар, зарурият туғилганда эса лозим бўлган тузатишлар киритилиб, асл нусхага кўчирилар эди. Маснавийда фурсат бўлди дегунча Чалабий мақталар, баъзан тўғридан-тўғри унга хитоо қилинади.

“МАСНАВИЙ”НИНГ КЎНГИЛ ОЛУВЧИ ДЕБОЧАЛАРИ

Мавлоно “Маснавий”нинг ҳар жилдини дебоча билан бошлайди. Араб тилида ёзилган ушбу дебочалар “Маснавий” жилдларининг тожи ёхуд “Маснавий” гулдастаси ҳисобланади. Мавлоно мазкур дебочаларда тўла самимият билан Оллоҳга ҳамду санолар айтади. Оят ва ҳадислар билан сўз инжуларини тизади, “Маснавий”ни таъриф ва тавсиф этади. Илк жилдда Мавлоно “Маснавий” ҳақида:
“Чиндан ҳам у қалбларга шифо, ҳазин кўнгилларга жилодир. Қуръони Каримнинг очиқ-равшан баёнидир. Ризқларнинг мўл, хулқларнинг пок, гўзал бўлиши боисидир. Мартабалари юксак, ўзлари хайрли-хосиятли котиблар ўз қўллари билан ёзишар уни, ҳалол, пок кишилардан ўзгасининг унга қўл уришларига йўл қўймаслар”, деб таъкидлайди.

Иккинчи жилднинг дебочасида Мавлоно:

Сўрди: не эмишдир ишқу ошиқ?
Дедимки, бизча бўл, билурсан…

Ишқу муҳаббат бениҳоядир. Шу боисдан ҳам дейилмишким, ул Жаноби Ҳақнинг сифатидир. Унга нисбатан бандасига берилгани ўткинчи бир нарсадир, — дейди.

Учинчи жилднинг дебочасида:
“Нафсига банда бўлган, ҳузур-ҳаловатини ўйлаган, ҳориб чарчаган, умргузаронлик кўйига тушганлар бу билимга ноил бўлолмас. Бу билимга ёлғиз Оллоҳга сиғиниб, динини дунёсидан устун қўйганлар етишур…”-дейилади.

Тўртинчи жилднинг деоочасида:
“Бу манзилларнинг энг гўзали, суду самарларнинг энг буюги томон тўртинчи сафардир. Боғу бўстонлар кўк гулдиросини тинглаб, қанчалар қувонса, кўзлар ором уйқулар ила қовушиб, қанчалар роҳатланса, буни ўқиган орифлар ҳам шунчалар ҳузур-ҳаловатларга тўлгай. Жонларга фароғат бу, баданларга шифо…”, — деб зикр қилинади.

Бешинчи жилдда эса:
“…Шариат шамга ўхшар, йўлингни ёритар, то қўлга шам олмагунча йўл юрмоғинг маҳолдир. Бас, йўлга тушдингми, ул Тариқатдир. Йўл босиб, мақсадга етганинг, қўлга киритганинг — Ҳақиқат. Шунинг учун демишларким, ҳақойиқ майдонга чиқса, шариат ботил бўлур. Бўйлаким, мис олтинга айланса ёхуд бир нарса асл эътибори ила олтин эрса, унинг кимёга эҳтиёжи бўлмас. Кимё шариатдир. Миснинг олтинга айланиши эса, Тариқат”, деб талқин қилинади.

Хуллас, шариат устоздан ёхуд китобдан кимё билгисини ўрганишга ўхшайди. Тарикат кимё таркибини қўлламоқ, мисни кимёга қушишдир. Ҳақиқат эса миснинг тиллага айланишидир… — дея ташбеҳ қилинади.

Олтинчи жилдда:
“Бу Маснавий дафтарлари, маънавий баёнотларнинг олтинчи жилдидир. Ваҳму иштибоҳлар қоронғулигини ёритувчи, хаёлот ва шубҳа-гумонларни йўқликка сургувчи машъаладирким, уни ҳайвоний ҳис ила идрок этишнинг имкони йўқдир”, деб таъкидланади.

Мавлоно бир байтида буюк асари “Маснавий”ни шундай таърифлайди:
“Маснавий»имиз ваҳдат дўконидир. Унда Воҳиддан, яъни Оллоҳдан ғайри не кўрсанг, у бутдир”.

Ҳақиқатдан ҳам фақатгина Оллоҳни тараннум этган, Оллоҳ ишқини тилга олган, башариятга хайрли, ёруғ, нурли йўл кўрсатиб, уни “камол”га етказган буюк муршид Мавлоно инсонларга улар тушуна оладиган тарзда мурожаат килган ва “Маснавий”сини мақол, ҳикоялар, ҳатто эртаклар билан безаган.

“Маснавий” ҳақида у тағин шундай дейди:
“Бу китоб эртак деганга эртакдир. Бу китобда инсон ўзининг чин ҳолини кўргай. “Маснавий” Нил ирмоғининг сувига ўхшагай. Қибтийга қон кўрингай, аммо Мусога оби ҳаёт…”

Дебочалари араб тилида, асл матни форс тилида битилган “Маснавий”нинг Мавлоно музейидаги энг эски нусхаси 25618 байтдан иборат бўлиб, кейинчалик нусхалари ортган сари байт сонлари ё кўпайган, ё камайганини кўрамиз. Афлокий Аҳмад Дада “Маснавий” 26660 байтни ташкил этишини қайд этади. Мавлавий шоири Асрор Дада эса “Маснавий” “Қуръони Каримдаги “Бисмиллоҳ”, “Фотиҳа”, “Бақара” сураларининг ҳарфлари сони қадар”, яъни 25639 байт бўлганини маълум қилади.

Асар тўлиқ ҳолда «Жаҳон адабиёти» журналининг 2014 йил 1 ва 2 сонларида босилган.

08

005Жалолиддин Румий ёки Мавлоно Румий (30-сентабр 1207, Балх, Афғонистон — 17-декабр 1273, Коня, Туркия) номи билан машҳур бўлган зот дунёнинг улуғ донишмандларидан бири, беназир шоир ва бетакрор бир мутафаккир, валий инсондир.
Жалолиддин Румий ҳозирги Афғонистоннинг Балх шаҳрида, султонал уламо лақабини олган улуғ шайх Муҳаммад Баловаддин Валад хонадонида дунёга келган. Баловаддин Валад Муҳаммад Хоразмшоҳ билан келишолмай, оиласи, муридларини олиб, Балхдан чиқиб кетади ва Макка сафаридан сўнг, Ироқу Ажам шаҳарларини кезиб, ахийри Туркиянинг Кўния (Коня) шаҳрида қўним топади. Салжуқ султонлари тарафидан иззат-икром билан қабул қилинган Баловаддин Валад шу ерда муқим бўлиб қолади. Бу орада мўғул босқини бошланиб, Мовароуннаҳр ва Хуросон ўт ичида қолади. Оқибатда Жалолиддин ота юртига қайтиб келмади ва ўзини анатолиялик ҳисоблаб, Румий деган тахаллус олди.
Илмий доираларда уни гоҳ Кант, гоҳ Спиноза, гоҳ Ҳегел каби файласуфлар билан қиёслайдилар. Аммо Мавлоно Румий ҳеч кимга ўхшамайди, у муаззам Шарқ тафаккурининг мўжизали бир ҳайкалидирким, унда тасаввуф тараққиёти ҳам, илму ҳикмат ва фалсафа ҳам, шеърият ва маънавият ҳам бирлашиб, олий кўринишда намоён бўлади. Жалолиддин Румий ўзидан кейинги Шарқ шеърияти, фикрий ва маънавий тараққиётига улкан таъсир ўтказган ижодкордир. Алишер Навоий уни илоҳий ишқ куйчиси, буюкликнинг кўз илғамас чўққиси деб шарафлайди. Мавлоно Жалолиддин Румийнинг илмий ва адабий мероси ғоят катта. Ғазал, маснавий ва рубоийларни ўз ичига оладиган „Девони кабир“ („Улуғ девон“)да уч мингдан ортиқ шеър бор. Фалсафий-сўфиёна мушоҳадалар, руҳият диалектикасини кашф этиб, инсон ақлини лол қолдирадиган теранлик билан ёзилган „Маснавий-маънавий“ ҳам бир неча минг байтдан иборат. Бундан ташқари, „Мактубот“, „Фиҳи мо фиҳий“ („Нимаки ундадир — ундандир“) номли асарлари ҳам мавжуд.

077Jaloliddin Rumiy yoki Mavlono Rumiy (30-sentabr 1207, Balx, Afg’oniston — 17-dekabr 1273, Konya, Turkiya) nomi bilan mashhur bo’lgan zot dunyoning ulug’ donishmandlaridan biri, benazir shoir va betakror bir mutafakkir, valiy insondir.
Jaloliddin Rumiy hozirgi Afg’onistonning Balx shahrida, sultonal ulamo laqabini olgan ulug’ shayx Muhammad Balovaddin Valad xonadonida dunyoga kelgan. Balovaddin Valad Muhammad Xorazmshoh bilan kelisholmay, oilasi, muridlarini olib, Balxdan chiqib ketadi va Makka safaridan so’ng, Iroqu Ajam shaharlarini kezib, axiyri Turkiyaning Ko’niya (Konya) shahrida qo’nim topadi. Saljuq sultonlari tarafidan izzat-ikrom bilan qabul qilingan Balovaddin Valad shu yerda muqim bo’lib qoladi. Bu orada mo’g’ul bosqini boshlanib, Movarounnahr va Xuroson o’t ichida qoladi. Oqibatda Jaloliddin ota yurtiga qaytib kelmadi va o’zini anatoliyalik hisoblab, Rumiy degan taxallus oldi.
Ilmiy doiralarda uni goh Kant, goh Spinoza, goh Hegel kabi faylasuflar bilan qiyoslaydilar. Ammo Mavlono Rumiy hech kimga o’xshamaydi, u muazzam Sharq tafakkurining mo’jizali bir haykalidirkim, unda tasavvuf taraqqiyoti ham, ilmu hikmat va falsafa ham, she’riyat va ma’naviyat ham birlashib, oliy ko’rinishda namoyon bo’ladi. Jaloliddin Rumiy o’zidan keyingi Sharq she’riyati, fikriy va ma’naviy taraqqiyotiga ulkan ta’sir o’tkazgan ijodkordir. Alisher Navoiy uni ilohiy ishq kuychisi, buyuklikning ko’z ilg’amas cho’qqisi deb sharaflaydi. Mavlono Jaloliddin Rumiyning ilmiy va adabiy merosi g’oyat katta. G’azal, masnaviy va ruboiylarni o’z ichiga oladigan „Devoni kabir“ („Ulug’ devon“)da uch mingdan ortiq she’r bor. Falsafiy-so’fiyona mushohadalar, ruhiyat dialektikasini kashf etib, inson aqlini lol qoldiradigan teranlik bilan yozilgan „Masnaviy-ma’naviy“ ham bir necha ming baytdan iborat. Bundan tashqari, „Maktubot“, „Fihi mo fihiy“ nomli asarlari ham mavjud.

012

Sir emaski, sho’ro tuzumi davrida Sharq dunyosining ko’plab mutafakkir olimu adiblari ijodiga bir tomonlama, ya’ni sinfiylik nuqtai nazaridan yondoshildi. Jumladan, Jaloliddin Rumiy ijodi ham bundan mustasno emas. Faqatgina mustaqillikdan so’ng mamlakatimizda mazkur adib hayoti va ijodiga xolis baho berish imkoniyati tug’ildi. Chunonchi, so’nggi yillarda Sharqning ushbu buyuk daho adibi ijodi borasida olimlarimiz tomonidan qator tadqiqot ishlari olib borildi hamda Rumiy meros qoldirgan nodir asarlar asliyatdan o’zbek tiliga o’girilib, keng o’quvchilar ommasiga taqdim etildi.
E’tiboringizga havola etilayotgan turk olimi Mehmet O’nder (1926-2004) ning “Mavlono” biografik asari tarjimasiga ham ana shunday ezgu niyat ilinjida qo’l urildi. Boshqacha qilib aytganda, yagona maqsadimiz buyuk Mavlononing “YO asling kabi ko’rin, YO ko’ringaning kabi bo’l”o’gitiga amal qilib, Jaloliddin Rumiy siymosini imkon qadar bor bo’yu basti bilan o’quvchilarimiz ko’z o’ngida gavdalantirishdir.

Darhaqiqat, Alisher Navoiy o’zining “Nasoyim-ul muhabbat” asarida hali bolalik chog’idayoq valiylik alomatlari zuhur etgan Mavlono hayoti haqida ma’lumot  beradi.

Turkiyaning Qo’nyo shahridagi Jaloliddin Rumiy maqbarasi qoshida tashkil etilgan Mavlono muzeyi direktori lavozimida uzoq yillar faoliyat yuritgan Mehmet O’nder (madaniyat va san’at tarixiga oid 74 ta kitob, 10OO ga yaqin ilmiy maqola muallifi) “Mavlono” asarida Jaloliddin Rumiyning “Masnaviyi ma’naviy”, “Devoni kabir” (“Ulug’ devon”), “Fihi mo fihiy”, (“Ichindagi ichindadir”) asari hamda zamondoshlariga atab yozgan 147 maktubdan iborat “Maktubot” asarlari qatori sulton-ul ulamo Baho Valadning “Maorif», Shams Tabriziyning “Maqolot”, Mavlononing o’g’li Sulton Valadning “Ibtidonoma”, shuningdek, Abdurahmon Jomiyning “Nafohot-ul uns” asaridan keng foydalanganini ko’ramiz…

Mazkur asarning ahamiyatli jihati shundaki, o’zbek o’quvchilariga ilk bor Mavlono Jaloliddin Rumiy hayoti va ijodining tadrijiy takomili borasida yaxlit ma’lumot beradi. Muallif jahonshumul adibning Balxda sulton-ul ulamo Baho Valad xonadonida tavallud topib, Qo’nyoda vafot etgunga qadar kechgan muhim hayotiy voqeliklarini qalamga olarkan, shu bilan birga XII asr boshlaridagi siyosiy vaziyatga ham to’xtalib o’tadi. Xususan, Movarounnahru Xurosonni o’z ichiga olgan O’rta Osiyo va Yaqin Sharq mamlakatlari hukmdori Muhammad Xorazmshoh hamda Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ullar qo’shini o’rtasida kechgan kurashning sapbiy oqibatlariga e’tiborni qaratadi. (Tarjimondan so’zidan parcha)

07
Mehmet O’nder
MAVLONO
Turk tilidan Shermurod Subhon tarjimasi
08

V BO’LIMDAN PARCHA

MASNAVIY TUG’ILMOQDA

Shayx Salohiddinning vafotidan so’ng qisqa vaqt o’tib, Mavlononing ufqida tag’in bir nur porladi. Bu nur “Masnaviyi ma’naviy” kabi dunyo turguncha turajak boqiy asarning dunyoga kelishiga sabab bo’lgan Hisomiddin Chalabiy edi. Biz mazkur kitobimizda Uni Mavlono avlodlari bo’lmish boshqa Chalabiylardan farqlash uchun taxallusini boshga olib, “Chalabiy Hisomiddin” deya atamokdamiz.

Chalabiy Hisomiddin bolaligidayoq otasidan ayrilgach, futuvvat arboblari bo’lmish Qo’nyo axiylari* uni otasining o’rniga o’tqizgan edilar. Ayni shu kundan boshlab Mavlonoga qalbdan bog’langan, fursat bo’ldi deguncha, uning madrasasidagi darslariga, keyinchalik esa, samo’ raqsi va safo majlislariga qatnashib ancha pishgan Chalabiy Hisomiddin axiylar va do’stlari bilan birga Mavlononing xizmatiga kirib, Shamsdan va Salohiddindan fayz olgan edi. Shayx Salohiddinning vafotidan so’ng esa u Mavlononing xalifasiga aylangandi. Bu bilan cheklanmay, Qo’nyoda axiylar idorasi rayosatiga tushgan payini hamda o’z mollarini qo’shib, Mavlonoga peshkash qilgan, boru yo’g’ini Mavlononing yaqinlariga va ehtiyojmand muridlariga sarflashga ahd qilgandi. Va shu tariqa Chalabiy Hisomiddinning Qo’nyo Meram bog’laridagi qo’noqxonasi Mavlono darvishlari yig’ilib turadigan manzilga aylangan edi. Mavlono qo’liga nima tushsa, shundoqligicha Chalabiyga jo’natib, manzil ahliga boshliq qilib tayinlagan edi.

———————-
* A x i y — tasavvufda maslakdosh, og’a-ini ham deyiladi.

Yoshligida yaxshigina tahsil ko’rgan Chalabiy Hisomiddin Qo’nyodagi bir necha oliy madrasalarda dars bergan. Keyinchalik Mavlononing ishq va ko’ngil zanjiriga bog’langach, uning ma’naviy tarbiyasi ostida pishib, “Homili asrori va xazmatdori maorifi” (“Sirlar xazinasi va oriflik quli”) bo’lgan edi. Mavlono uni “Haq ziyosi, Haq nuri, Ruh jilosi, jo’mard Hisomiddin” kabi ta’rif bilan maqtab, Shams va Salohiddindan keyin bo’shab qolgan yuksak mavqega o’tqazdi. Hatto uningsiz biror yerga bormas, so’z ochmasdi. Shams bu gal Hisomiddinda tajalli etgan, Mavlono barcha ko’ngil qo’yganlari sifatini unda topgandi. Bir kun Chalabiy Hisomiddinning bog’ida xos muridlari bilan suhbatlashib o’tirarkan, yonidagilarga Shams haqida so’z ochib, uni rosa maqtagan edi. Majlisda o’tirgan Badriddin ismli mudarris Shams bilan ko’rishmaganidan nihoyatda afsusda ekanini aytganda Mavlono Hisomiddinga ishora qilib:
— Shamsni ko’ra olmagan oo’lsang, shunday bir zotga yetishdingki, sochining har tolasiga yuz minglarcha Shams osig’liq… — deya hayajonlanib, samo’ raqsiga tusha boshlagandi.

Mavlono Chalabiy Hisomiddinda ham Shamsning siymosini ko’rib, bir g’azalida shunday lutf etgan edi: “Tabrizlik Shams bilan Haq ziyosi Hisomiddin borliqning aksidir. Ular bir mehvar bo’lib, boshqalari ularning atrofida charxpalak kabi aylanmokdadirlar”.

Shams, Salohiddin va Hisomiddinning nomlari ayri-ayri bo’lsa-da, borliqlari yagona edi…

Shams Mavlononi Mavlono aylagan, uni ilohiy ishq rutbasida yuksaltirgan edi. Salohiddin ushbu ishq cho’qqisida uni ulg’aytirgan. Endi Hisomiddin ulg’aygan va pishib yetilgan ishq mevalarini dasta-dasta to’plab, tashna ko’ngillarga Masnaviy bulog’idan obi hayot tutardi. U bunga ma’nan burchli edi. Chunonchi, bu vazifasini u paysalga solib o’tirmadi…

Darhaqiqat, Shams va Salohiddin vafotidan keyin Mavlononing qalb jo’shqinligi ancha yumshab fikr yetukligi tomon yo’nalgandi. Ilohiy ishq o’tida yonib-kuygan Mavlono endi bu o’choqda ijodga tayyor edi. Uning bu holini yaqindan kuzatgan Chalabiy Hisomiddin jon va ko’ngil bilan bog’langan pirining kamolini yoymoq hamda ishq va irfon quyoshining nurlari bilan butun olamlarni yoritmoq uchun o’zini bu ishga burchli deb hisoblardi. Ayni damda Mavlononing g’azallari to’plangan Devon kengayib, Devoni Kabir holiga kelgandi.

Endi Mavlono yanada yetuk va behisob ozuqa beruvchi asar yaratishga tayyor edi. Bu asar masnaviy tarzida yozilishi, ahli ta’b zavq oilan o’qib, fayz olishi lozim edi. Mavlononing cheksiz bilimi, qolaversa, yuksak darajadagi shoirligi — ravon va ta’sirli she’r o’qishi bu ish uchun kifoyat edi. Chalabiy Hisomiddin bu fikrini Mavlonoga aytish uchun fursat kutmokda edi.

Kunlardan bir kun gullar qiyg’os ochilgan, suvlar shildirab oqqan Meram bog’ida Mavlono Chalabiy bilan kezmoqda, she’rlar aytmokda edi. Chalabiy naq mavridi deya ko’pdan beri ko’nglida tugib qo’yganlarini to’kib soldi:
— Sultonim! G’azal tarzida bir qancha she’rlar lutf etdingiz. Devon ancha kengaydi. Agar Hakim Sanoiyning “Ilohiynoma”, Farididdin Attorning “Mantiqut-tayr” asari vaznida bir kitob bitar bo’lsangiz, bu asaringiz jumla oshiqlarning jon yo’ldoshi bo’lajak hamda ular boshqalarning so’zlari birla emas, sizning asaringizdan tashna ko’ngillarini qondirajaklar. Bundai himmat janobimizning behisob lutf va inoyatlariga bog’likdir.

Mavlono bunga hozir edi, zotan, tabassum qildi. Sallasining o’ramlari orasidan bir qog’oz chiqarib, Chalabiy Hisomiddinga uzatdi. Bu qog’ozda yozilajak “Masnaviy” asarining ruhi va asosini tashkil etgan ilk o’n sakkiz bayt bitilgandi. Chalabiyga:
— O’qi! — degan edi. Chalabiy Hisomiddin ilk baytni o’qidi:

Tingla naydin, chun hikoyat aylagay,
Ayriliqlardin shikoyat aylagay…**

——————————
** “Masnaviyi ma’naviy”dan olingan parchalar O’zbekiston xalq shoiri Jamol Kamol tarjimasida berildi. Qarang, Mavlono Rumiy. Masnaviyi ma’naviy. T., 2010 y.

MASNAVIYNING ILK O’N SAKKIZ BAYTI

Masnaviyning Fotihasi deb tan olingan ilk o’n sakkiz bayt Sulaymon Nahifiy (vafoti — 1738)dan tortib, so’nggi yillarga qadar bir qancha shoirlarimiz tomonidan turk tiliga nazmiy tarjima qilingan edi.

Hisomiddin Chalabiy o’qigan sari jo’shib, nihoyatda hayajonga tushdi. Yonoqlari uzra to’kilgan ko’zyoshlari qo’lidagi o’n sakkiz baytlik Masnaviyni ho’l qildi. O’qib bitirgach, Mavlononing qo’llarini o’pdi:
— Mavlonom, ey, mening tengsiz xunxorim!.. Chin ko’ngildan niyoz qilaman. Ushbu baytlar davom etsin, abadiyatga qadar uzaysin, jild-jild kitoblarga aylansin!

— Chalabiy, sen yozishni zimmangga olsang, men so’ylagayman…
— Qulingiz shu damdan e’tiboran jon-jonim ila tayyor.
— Yoz u holda, ey ko’zimning nuri Hisomiddin… Haqiqat nurlari ila yuk-salgan, haqiqatlar quyoshi Hisomiddin, yoz…

Bandni yechgil, bo’lgil ozod, ey o’g’il,
Garchi banding siymu zardir, huymagil.

O’n to’qqizinchi bayt shunday boshlanardi. Masnaviy tugagan mahal jild soni oltitaga, bayt soni 25 ming 618 taga yetgan edi.

“Masnaviy”ni bitish o’sha kundan e’tiboran boshlangandi. Kechayu kunduz yo’lda, bog’da, hovlida, hammomda tinmay kuylardi Mavlono… Toliqmay ishq, shavq bilan yozgan Chalabiy Hisomiddin bu holni keyinchalik shunday naql qiladi:“Masnaviy»ni yozarkan, qo’llariga qalam olmas edilar. Madrasada, Ilgin oromgoxdarida, Qo’nyo hammomida, Meram bog’larida va boshqa yerlarda, qaerda xotiralariga kelsa so’ylar, faqir esa darhol yozardim. Hatto yozishga ham ulgurmasdim. Ba’zan kechayu kunduz bir necha kun so’ylardilar. Ba’zan bir necha oylab shug’ullanmas edilar. Bir gal ikki yil ora berdilar. Bu davr ichida hech nima so’ylamadilar. Bir jildning nihoyasida zaruriyat yuzasidan o’zlariga o’qib berardim. Ba’zan tahrir qilar, ba’zan shundoq qoldirar edilar”.

Mavlono masnaviy so’ylarkan, atrof voqeligidan, kundalik voqeotdan, o’qigan kitoblaridan, tinglagan hikoyalaridan, xalqning urf-odatlaridan misollar keltirar, mavzuni bir-biriga moslar, ba’zan aytilgan bir hikoya boshqa hikoyani eslatar, u bilan tasavvufiy fikrni, axloqni bir dasturga tobe aylab, bir-biriga bog’lar edilar.

“Masnaviy»da uzundan-uzoq o’ylao yozish, qofiya izlash, vazn topish kabi qaydlar yo’q edi. U butunlay foilotun, foilotun, foilotun vaznida Mavlononing qaydsiz shuuridan, xotiralaridan, ruhining tub-tubidan sizib chiqqan yaxlit asardir. Yalt etib chaqnagan fikr uchqunlari mahorat bilan so’ylangan va shu zahoti Chalabiy Hisomiddin tomonidan qayd etilgan. Bu yozib-chizishlar Mavlononing tin olib nafas rostlashiga qadar davom etardi. Uyqusiz kechgan tunlar, och qolishlar, bu orada Chalabiyning savollari, unga berilgan javoblar ham asarga kirgan.

Hisomidtsin Chalabiy yozgan qoralamalarni ma’lum bir paytda Mavlonoga o’qib berar, zaruriyat tug’ilganda esa lozim bo’lgan tuzatishlar kiritilib, asl nusxaga ko’chirilar edi. Masnaviyda fursat bo’ldi deguncha Chalabiy maqtalar, ba’zan to’g’ridan-to’g’ri unga xitoo qilinadi.

“MASNAVIY”NING KO’NGIL OLUVCHI DEBOCHALARI

Mavlono “Masnaviy”ning har jildini debocha bilan boshlaydi. Arab tilida yozilgan ushbu debochalar “Masnaviy” jildlarining toji yoxud “Masnaviy” guldastasi hisoblanadi. Mavlono mazkur debochalarda to’la samimiyat bilan Ollohga hamdu sanolar aytadi. Oyat va hadislar bilan so’z injularini tizadi, “Masnaviy”ni ta’rif va tavsif etadi. Ilk jildda Mavlono “Masnaviy” haqida:
“Chindan ham u qalblarga shifo, hazin ko’ngillarga jilodir. Qur’oni Karimning ochiq-ravshan bayonidir. Rizqlarning mo’l, xulqlarning pok, go’zal bo’lishi boisidir. Martabalari yuksak, o’zlari xayrli-xosiyatli kotiblar o’z qo’llari bilan yozishar uni, halol, pok kishilardan o’zgasining unga qo’l urishlariga yo’l qo’ymaslar”, deb ta’kidlaydi.

Ikkinchi jildning debochasida Mavlono:

So’rdi: ne emishdir ishqu oshiq?
Dedimki, bizcha bo’l, bilursan…

Ishqu muhabbat benihoyadir. Shu boisdan ham deyilmishkim, ul Janobi Haqning sifatidir. Unga nisbatan bandasiga berilgani o’tkinchi bir narsadir, — deydi.

Uchinchi jildning debochasida:
“Nafsiga banda bo’lgan, huzur-halovatini o’ylagan, horib charchagan, umrguzaronlik ko’yiga tushganlar bu bilimga noil bo’lolmas. Bu bilimga yolg’iz Ollohga sig’inib, dinini dunyosidan ustun qo’yganlar yetishur…”-deyiladi.

To’rtinchi jildning deoochasida:
“Bu manzillarning eng go’zali, sudu samarlarning eng buyugi tomon to’rtinchi safardir. Bog’u bo’stonlar ko’k guldirosini tinglab, qanchalar quvonsa, ko’zlar orom uyqular ila qovushib, qanchalar rohatlansa, buni o’qigan oriflar ham shunchalar huzur-halovatlarga to’lgay. Jonlarga farog’at bu, badanlarga shifo…”, — deb zikr qilinadi.

Beshinchi jildda esa:
“…Shariat shamga o’xshar, yo’lingni yoritar, to qo’lga sham olmaguncha yo’l yurmog’ing maholdir. Bas, yo’lga tushdingmi, ul Tariqatdir. Yo’l bosib, maqsadga yetganing,
qo’lga kiritganing — Haqiqat. Shuning uchun demishlarkim, haqoyiq maydonga chiqsa, shariat botil bo’lur. Bo’ylakim, mis oltinga aylansa yoxud bir narsa asl e’tibori ila oltin ersa, uning kimyoga ehtiyoji bo’lmas. Kimyo shariatdir. Misning oltinga aylanishi esa, Tariqat”, deb talqin qilinadi.

Xullas, shariat ustozdan yoxud kitobdan kimyo bilgisini o’rganishga o’xshaydi. Tarikat kimyo tarkibini qo’llamoq, misni kimyoga qushishdir. Haqiqat esa misning tillaga aylanishidir… — deya tashbeh qilinadi.

Oltinchi jildda:
“Bu Masnaviy daftarlari, ma’naviy bayonotlarning oltinchi jildidir. Vahmu ishtibohlar qorong’uligini yorituvchi, xayolot va shubha-gumonlarni yo’qlikka surguvchi mash’aladirkim, uni hayvoniy his ila idrok etishning imkoni yo’qdir”, deb ta’kidlanadi.

Mavlono bir baytida buyuk asari “Masnaviy”ni shunday ta’riflaydi:
“Masnaviy»imiz vahdat do’konidir. Unda Vohiddan, ya’ni Ollohdan g’ayri ne ko’rsang, u butdir”.

Haqiqatdan ham faqatgina Ollohni tarannum etgan, Olloh ishqini tilga olgan, bashariyatga xayrli, yorug’, nurli yo’l ko’rsatib, uni “kamol”ga yetkazgan buyuk murshid Mavlono insonlarga ular tushuna oladigan tarzda murojaat kilgan va “Masnaviy”sini maqol, hikoyalar, hatto ertaklar bilan bezagan.

“Masnaviy” haqida u tag’in shunday deydi:
“Bu kitob ertak deganga ertakdir. Bu kitobda inson o’zining chin holini ko’rgay. “Masnaviy” Nil irmog’ining suviga o’xshagay. Qibtiyga qon ko’ringay, ammo Musoga obi hayot…”

Debochalari arab tilida, asl matni fors tilida bitilgan “Masnaviy”ning Mavlono muzeyidagi eng eski nusxasi 25618 baytdan iborat bo’lib, keyinchalik nusxalari ortgan sari bayt sonlari yo ko’paygan, yo kamayganini ko’ramiz. Aflokiy Ahmad Dada “Masnaviy” 26660 baytni tashkil etishini qayd etadi. Mavlaviy shoiri Asror Dada esa “Masnaviy” “Qur’oni Karimdagi “Bismilloh”, “Fotiha”, “Baqara” suralarining harflari soni qadar”, ya’ni 25639 bayt bo’lganini ma’lum qiladi.

Asar to’liq holda «Jahon adabiyoti» jurnalining 2014 yil 1 va 2 sonlarida bosilgan.

012

(Tashriflar: umumiy 210, bugungi 1)

Izoh qoldiring