Nazar Eshonqul. Marsel Prust

m-prust
    Модернизм адабиёти намояндаларидан бири, француз ёзувчиси Марсел Пруст (1871-1922) нинг “Йўқотилган вақтни ахтариб” (1927) номли кўп жилдли туркумида ҳикоявий услуб йўлида олиб борилган тажрибалар ва турли маънога эга тимсоллардан фойдаланиш роман жанрини замонавий цивилизация ҳақидаги солномага айлантирди, айни пайтда ирландиялик адиб Жеймс Жойс (1882-1941) тажрибаларига ҳам кенг йўл очиб берди. (Муҳаммаджон Холбеков)

04

Назар Эшонқул
МАРСЕЛЬ ПРУСТЬ

04

088«Завол топган вақт изидан» (В поисках утраченного времени – М., 1997.) эпопеяси худди Жойс билан бир қаторда туради, «Ғарб адабиётининг учта наҳанги» деб аталган Жойс, Кафка билан бир учликка мансуб ёзувчи Марсель Прустнинг етти китобдан иборат бирдан-бир романидир. Асар 1927 йилгача, адиб ўлимидан сўнг ҳам яна беш йилгача нашр этилиб турди. Романнинг охирги қисми 1927 йилгина босилиб чиққан. Унинг бош қисмини ўқиганларнинг аксарияти энди дунёда йўқ эди. Узилишлар билан босилиб чиққан мазкур роман ўзининг мураккаблиги туфайли кўп вақтгача кенг омма орасида ўз баҳосини ололмади.

Бироқ санъатни чин қадрлайдиганлар романни юксак баҳоладилар. Асар ҳатто шўро адибларини ҳам лол қилганди. Горький уни «сўз сеҳргари» деб атаган. Луначарский «у адабиётга ипак пойандоз тўшади» деган. Пруст «Завол топган вақт изидан» романида ҳар қандай фикр инсон кечинмалари маҳсули, инсон тафаккури ана шу кечинмалар мужассами, ҳосиласи, тафаккурни билиш учун унинг ички кечинмаларини билиш зарур деган ғояни ўртага ташлайди. Тўғрироғи, Пруст Ғарб адабиётига хос бўлмаган тарзда инсон қалбини биринчи ўринга қўяди ва инсон қалбидаги ўзгаришлар унинг тафаккурини белгилайди, қалбдаги гўзаллик ҳақиқий гўзалликдир деган шарқона хулосани асарига сингдиради. Қалб инсон фаолиятининг ягона кўзгусидир.

Шу сабабли Пруст ушбу асарида инсонни ўрганишда, таҳлил этишда ташқи фаолиятни, ташқи арбобликни мутлақо рад этади. Ташқи жиҳат ҳеч қачон инсон маънавий дунёсини тўла белгилай олмайди деб кўрсатади. Ушбу етти китобнинг ҳар бири ҳар хил ном билан аталса-да, «Завол топган вақт изидан» романининг қисмлари ҳисобланади. Чунки бош қаҳрамонлар бир хил, усул бир хил, бадиий тил бир хил. Романнинг бош қаҳрамони Марсель. Асарда воқелик фақат хотиралар, ҳис-туйғу, кечинмалар орқали бизга намоён бўлади. Пруст Марсель образига ўзининг исмини эмас, бутун бошли биографик лавҳаларни, туйғу ва кечинмаларини киритиб юборган. Тўғрироғи, роман Марсель Прустнинг шахсий кечинмалари стенограммалри, фотосуратларга ўхшайди. Шу сабабли мазкур кечинмаларда мауллиф кечинмалари яққол сезилади.

Роман қаҳрамони ҳам Марсель Пруст каби севади ва тушунади. Унинг қалби романтикага мойил. Асар унинг хотиралари оқими билан ривожланиб боради. 30 варақлаб бир жумла, битта тасвир давом этаверади. Лекин бу 30 варақлик жумла узуқ-юлуқ эмас, ноаниқ ва маъносиз эмас; балки қаҳрамоннинг узлуксиз акс садо бераётган кўнгил майллари ва унда содир бўлаётган воқеалар, тафсилотлар, кечинмалар суратидир. Пруст сизни кўз олдингизда турган ташқи дунёдан узиб олиб, кўнгил деган беадад маъвога бошлаб киради ва етти томдан («По направлению к Свану», «У Германтов», «Содом и Гоморра», «Беглянка», «Пленница», «Под сенью девушек в цвету») иборат барча қисмларда сизни ана шу гўзал дунёда етаклаб юради. Бу маконда бизни қалб ва эҳтирослар тафти, туйғулар мавжи, ҳаяжон ва ҳис кутиб туради, бу ерда бош қаҳрамонлар тимсолида ўзингизни кўрасиз, асар асар худди сиз ҳақингизда, ўзингизнинг кўнглингиз ҳақида кетаётгандай туюлади. Мутолаа дегани шу.

Биз ҳар бир нарсадан – ўзимизни ўраб турган борлиқдан тортиб бизга, ҳаётимизга дахлдор барча нарсадан ненидир излаймиз. Бу «не»дир асли ўзимиздан ўзга нарса эмас. Худди кўзгуга қарагандай ўзга аксларда ўзимизни кўрамиз, таъсирланамиз, хулоса қиламиз. Бизни ўраб турган олам бизга кўзгудир. Қаршимизда турган одам бизга кўзгудир. Ёнимиздан оқиб ўтаётган издиҳом бизга кўзгудир. Ёнимизда юз бераётган воқеалар бизга кўзгудир. Биз ўқиётган китоблар бизга кўзгудир. Биз ўзгадан ва ўзгалардан ўзимизни излаймиз. Ташлаб кетаётганимиз ўзлигимиз. Бораётганимиз ҳам ўзлигимиз. Қочаётганимиз ҳам, талпинаётганимиз ҳам ўзлигимиз… Биз билан хайрлашувчи ҳам ўзлигимиз, кутиб турган ҳам ўзлигимиз. Ўқиганимиз ҳам, ўқитганимиз ҳам ўзлигимиз. Биз ўзимиздан қочиб, ўзимизга борамиз. Бизнинг ҳаётимиз, фикримиз ана шу ўзликлар орасида шаклланади. Шу сабабли Прустни адабиётда «мен»ни таҳлил қилган улуғ адиб сифатида билишади.

«Мен» бу инсон ўзлиги. Инсон ўзлиги унинг ичида. Эпопея ана шу ичкари ҳақида. Баъзида узун жумлалар одамни толиқтиради, аммо жумладаги оҳорлар кўнгилга завқ беради. Жумланинг узунлиги ҳам билинмай қолади, сизни ёқимли бир завқ қамраб олади. Йирик жумлалар бошқа адибларда ҳам учрайди. Масалан, Толстойнинг «Уруш ва тинчлик» асарида 5 вараққача етадиган жумалалар бор. Шунингдек, Фолькнер ва Гофманда ҳам шундай жумлалар мавжуд.

Хўш, Прустнинг йирик жумла тузишдаги новаторлиги нимада?
Толстой йирик жумлани ташқи деталлар, натуралистик тасвирлар ҳисобига бойитади, кенгайтади. Бу Пруст услубига қараганда енгилроқ. Чунки ташқи детални ҳар хил тасвирлай олиш мумкин. Золяда ҳам худди шундай. Пруст эса улардан фарқ қилади: Пруст жумлаларни ички кечинмалар ҳисобига бойитади, кенгайтади. Бу оғир, чунки ички кечинмаларни ҳар хил тасвирда акс эттириб бўлмайди; кечинмалар ёзувчини ўзига бўйсундириб қўяди.

Шунингдек, кечинмалар электр тезлигида ўзгариб, алмашиб, тараққий топиб, турғунлашиб, такрорланиб, сийқаланиб, яна ҳаракат қилиб туради. Буни йирик жумалаларда акс эттириш учун катта маҳорат керак. Пруст бу ишни қила олди. Унинг жумлалардаги маҳорати ана шунда. Жумла бойлиги тил ўзгариши, тилнинг бойиши, тил қамровининг кенгайиши дегани. Аслида, кечинмалар, яъни инсон ботинидаги ҳолатлар, туйғу ва фикрлар ҳеч қандай нуқта, вергул, сўроқ, хитоб, чегара деган нарсаларни билмайди. У изма-из, изчил бўлмаган ҳолда ўзгариб туради ва ҳеч қандай чегарага сиғмайди. Нуқта ва вергуллар фикрнинг маҳсули. Одам бир дақиқанинг ўзида уч-тўрт хил нарса ҳақида фикрлаб туриши мумкин. Прустнинг йирик жумлалари ана шу хилма-хил ҳолатларни бутунисича қамраб олишга интилади, асардаги ҳолатлар насрдан кўра назмга мойилроқ. Қаҳрамонлар ҳолати ҳам назмга хос. Умуман, ёзувчиларнинг асосий мақсади ҳам қаҳрамон қалбида юз берадиган диалектик ҳолатларнинг барча қиррасини – ҳамма томонини қандай юз берса, шундай тасвирлашга интилишдан иборат. Бунинг учун улар ички нутқ, ички монологдан кенг фойдаланишади.

Тўғри, Пруст усулида ташқи деталлар ҳам баъзида қаҳрамоннинг қайсидир психологик ҳолатини акс эттириш учун ишлатилади, кенг қўлланилади. Аммо мазкур деталлар ички монологга ўтиш ва қайтиш учун бир восита бўлиб хизмат қилади. Бироқ бундай эпизодлар оз. Прустга бу усул хос эмас. Бу француз адабиёти анъанаси таъсиридир. Пруст ҳамиша мазкур анъанадан илҳомланиб, таъсирланиб келади. «Завол топган вақт изидан» романида сюжетнинг ўзи йўқ, тўғрироғи, биз кўникиб қолган одатдаги сюжет йўқ. Романда Марселнинг қарама-қарши ички кечинмалари, ҳиссиётлари, туйғулар, таассуротлари, хотиралари бор. Шу сабабли асарни ҳикоя қилиб бериш жуда оғир. У ҳақида фикрлаш ҳам оғир. Прустнинг асари кўзларингизни юмиб ётганда эшитилаётган майин шивирларга, ёмғирнинг майдалаб ёғаётгандаги шитирлашига ўхшайди ва шундай кайфият уйғотади.

Марсель Пруст романида анъанавий адабиётга ҳурмат ва эҳтиром билан қараган ҳолда унинг жанр хусусиятлари, тили, тасвир имкониятларини бузади; жанр хусусиятларини ёриб чиқади; тилни фақат тасвир услубига эмас, жозибага, ҳиссиётга, психологик кечинмаларнинг кўзгусига айлантиради. Умуман, жанр деган тушунча нисбий. Ёзувчи қайси шаклда фикрини айта олса, ўша жанрдир. Пруст – худди шахтёрга ўхшайди. Фарқи шуки, шахтёр ер остини тобора чуқурроқ кавлаб боради; Пруст эса инсон қалбини ўз асбоблари – психоаналитик услуб билан – чуқурроқ кавлайди. Пруст инсон қалбида битта шахтёр вазифасини ўтамайди. Бир неча шахтёр сифатида иш кўриб, инсон тафаккурининг қоронғу бурчакларидаги «ашё»ларни қазиб олади.

«Завол топган вақт изидан» романи – агар етти китобдан иборат фақат кечинмалар ва ҳислар, кайфият, майлларга қурилган асарни роман дейиш мумкин бўлса, жаҳон адабиётини яна бир поғона юқори кўтарди; унинг тасвир имкониятларини кенгайтирди. Пруст адабиётни инсон ҳаёти ва фаолияти инъикоси деган қарашни адабиёт инсон майлларини, кечинмаларини ўрганувчи фан ва бу фан инсон ҳақида тўғри хулосалар бера олади деган тушунча билан бойитди. Унинг асарларида руҳшунослик фани адабиёт билан жозибали тарзда уйғунлашиб кетди. Шу сабабли чет элда Прустни фақат ёзувчимас, психологик олим сифатида ҳам ўрганишади.

Пруст жуда катта мактаб яратди: унинг психоаналитик услубини Жойс давом эттирди: сўз фусункорлигини, фикр поэзиясини, сўзнинг жарангига қурилган оҳангни Антуан де Сент Экзюпери ривожлантирди. «Завол топган вақт изидан» асари жаҳон адабиётининг дурдоналаридан бири бўлиб қолди.

Манба:  www.yeryuzi.uz

04

Nazar Eshonqul
MARSEL  PRUST

04

089«Zavol topgan vaqt izidan» (V poiskax utrachennogo vremeni – M., 1997.) epopeyasi xuddi Joys bilan birqatorda turadi, «G’arb adabiyotining uchta nahangi» deb atalgan Joys, Kafka bilan bir uchlikka mansub yozuvchi Marsel` Prustning yetti kitobdan iborat birdan-bir romanidir. Asar 1927 yilgacha, adib o’limidan so’ng ham yana besh yilgacha nashr etilib turdi. Romanning oxirgi qismi 1927 yilgina bosilib chiqqan. Uning bosh qismini o’qiganlarning aksariyati endi dunyoda yo’q edi. Uzilishlar bilan bosilib chiqqan mazkur roman o’zining murakkabligi tufayli ko’p vaqtgacha keng omma orasida o’z bahosini ololmadi.

Biroq san’atni chin qadrlaydiganlar romanni yuksak baholadilar. Asar hatto sho’ro adiblarini ham lol qilgandi. Gor`kiy uni «so’z sehrgari» deb atagan. Lunacharskiy «u adabiyotga ipak poyandoz to’shadi» degan. Prust «Zavol topgan vaqt izidan» romanida har qanday fikr inson kechinmalari mahsuli, inson tafakkuri ana shu kechinmalar mujassami, hosilasi, tafakkurni bilish uchun uning ichki kechinmalarini bilish zarur degan g’oyani o’rtaga tashlaydi.

To’g’rirog’i, Prust G’arb adabiyotiga xos bo’lmagan tarzda inson qalbini birinchi o’ringa qo’yadi va inson qalbidagi o’zgarishlar uning tafakkurini belgilaydi, qalbdagi go’zallik haqiqiy go’zallikdir degan sharqona xulosani asariga singdiradi. Qalb inson faoliyatining yagona ko’zgusidir. Shu sababli Prust ushbu asarida insonni o’rganishda, tahlil etishda tashqi faoliyatni, tashqi arboblikni mutlaqo rad etadi. Tashqi jihat hech qachon inson ma’naviy dunyosini to’la belgilay olmaydi deb ko’rsatadi. Ushbu yetti kitobning har biri har xil nom bilan atalsa-da, «Zavol topgan vaqt izidan» romanining qismlari hisoblanadi. Chunki bosh qahramonlar bir xil, usul bir xil, badiiy til bir xil. Romanning bosh qahramoni Marsel`. Asarda voqelik faqat xotiralar, his-tuyg’u, kechinmalar orqali bizga namoyon bo’ladi. Prust Marsel` obraziga o’zining ismini emas, butun boshli biografik lavhalarni, tuyg’u va kechinmalarini kiritib yuborgan. To’g’rirog’i, roman Marsel` Prustning shaxsiy kechinmalari stenogrammalri, fotosuratlarga o’xshaydi. Shu sababli mazkur kechinmalarda maullif kechinmalari yaqqol seziladi.

Roman qahramoni ham Marsel` Prust kabi sevadi va tushunadi. Uning qalbi romantikaga moyil. Asar uning xotiralari oqimi bilan rivojlanib boradi. 30 varaqlab bir jumla, bitta tasvir davom etaveradi. Lekin bu 30 varaqlik jumla uzuq-yuluq emas, noaniq va ma’nosiz emas; balki qahramonning uzluksiz aks sado berayotgan ko’ngil mayllari va unda sodir bo’layotgan voqealar, tafsilotlar, kechinmalar suratidir. Prust sizni ko’z oldingizda turgan tashqi dunyodan uzib olib, ko’ngil degan beadad ma’voga boshlab kiradi va yetti tomdan («Po napravleniyu k Svanu», «U Germantov», «Sodom i Gomorra», «Beglyanka», «Plennitsa», «Pod sen`yu devushek v svetu») iborat barcha qismlarda sizni ana shu go’zal dunyoda yetaklab yuradi. Bu makonda bizni qalb va ehtiroslar tafti, tuyg’ular mavji, hayajon va his kutib turadi, bu yerda bosh qahramonlar timsolida o’zingizni ko’rasiz, asar asar xuddi siz haqingizda, o’zingizning ko’nglingiz haqida ketayotganday tuyuladi. Mutolaa degani shu.

Biz har bir narsadan – o’zimizni o’rab turgan borliqdan tortib bizga, hayotimizga daxldor barcha narsadan nenidir izlaymiz. Bu «ne»dir asli o’zimizdan o’zga narsa emas. Xuddi ko’zguga qaraganday o’zga akslarda o’zimizni ko’ramiz, ta’sirlanamiz, xulosa qilamiz. Bizni o’rab turgan olam bizga ko’zgudir. Qarshimizda turgan odam bizga ko’zgudir. Yonimizdan oqib o’tayotgan izdihom bizga ko’zgudir. Yonimizda yuz berayotgan voqealar bizga ko’zgudir. Biz o’qiyotgan kitoblar bizga ko’zgudir. Biz o’zgadan va o’zgalardan o’zimizni izlaymiz. Tashlab ketayotganimiz o’zligimiz. Borayotganimiz ham o’zligimiz. Qochayotganimiz ham, talpinayotganimiz ham o’zligimiz… Biz bilan xayrlashuvchi ham o’zligimiz, kutib turgan ham o’zligimiz. O’qiganimiz ham, o’qitganimiz ham o’zligimiz. Biz o’zimizdan qochib, o’zimizga boramiz. Bizning hayotimiz, fikrimiz ana shu o’zliklar orasida shakllanadi.

Shu sababli Prustni adabiyotda «men»ni tahlil qilgan ulug’ adib sifatida bilishadi. «Men» bu inson o’zligi. Inson o’zligi uning ichida. Epopeya ana shu ichkari haqida. Ba’zida uzun jumlalar odamni toliqtiradi, ammo jumladagi ohorlar ko’ngilga zavq beradi. Jumlaning uzunligi ham bilinmay qoladi, sizni yoqimli bir zavq qamrab oladi. Yirik jumlalar boshqa adiblarda ham uchraydi. Masalan, Tolstoyning «Urush va tinchlik» asarida 5 varaqqacha yetadigan jumalalar bor. Shuningdek, Fol`kner va Gofmanda ham shunday jumlalar mavjud.

Xo’sh, Prustning yirik jumla tuzishdagi novatorligi nimada?
Tolstoy yirik jumlani tashqi detallar, naturalistik tasvirlar hisobiga boyitadi, kengaytadi. Bu Prust uslubiga qaraganda yengilroq. Chunki tashqi detalni har xil tasvirlay olish mumkin. Zolyada ham xuddi shunday. Prust esa ulardan farq qiladi: Prust jumlalarni ichki kechinmalar hisobiga boyitadi, kengaytadi. Bu og’ir, chunki ichki kechinmalarni har xil tasvirda aks ettirib bo’lmaydi; kechinmalar yozuvchini o’ziga bo’ysundirib qo’yadi.

Shuningdek, kechinmalar elektr tezligida o’zgarib, almashib, taraqqiy topib, turg’unlashib, takrorlanib, siyqalanib, yana harakat qilib turadi. Buni yirik jumalalarda aks ettirish uchun katta mahorat kerak. Prust bu ishni qila oldi. Uning jumlalardagi mahorati ana shunda. Jumla boyligi til o’zgarishi, tilning boyishi, til qamrovining kengayishi degani. Aslida, kechinmalar, ya’ni inson botinidagi holatlar, tuyg’u va fikrlar hech qanday nuqta, vergul, so’roq, xitob, chegara degan narsalarni bilmaydi. U izma-iz, izchil bo’lmagan holda o’zgarib turadi va hech qanday chegaraga sig’maydi. Nuqta va vergullar fikrning mahsuli. Odam bir daqiqaning o’zida uch-to’rt xil narsa haqida fikrlab turishi mumkin. Prustning yirik jumlalari ana shu xilma-xil holatlarni butunisicha qamrab olishga intiladi, asardagi holatlar nasrdan ko’ra nazmga moyilroq. Qahramonlar holati ham nazmga xos. Umuman, yozuvchilarning asosiy maqsadi ham qahramon qalbida yuz beradigan dialektik holatlarning barcha qirrasini – hamma tomonini qanday yuz bersa, shunday tasvirlashga intilishdan iborat. Buning uchun ular ichki nutq, ichki monologdan keng foydalanishadi.

To’g’ri, Prust usulida tashqi detallar ham ba’zida qahramonning qaysidir psixologik holatini aks ettirish uchun ishlatiladi, keng qo’llaniladi. Ammo mazkur detallar ichki monologga o’tish va qaytish uchun bir vosita bo’lib xizmat qiladi. Biroq bunday epizodlar oz. Prustga bu usul xos emas. Bu frantsuz adabiyoti an’anasi ta’siridir. Prust hamisha mazkur an’anadan ilhomlanib, ta’sirlanib keladi. «Zavol topgan vaqt izidan» romanida syujetning o’zi yo’q, to’g’rirog’i, biz ko’nikib qolgan odatdagi syujet yo’q. Romanda Marselning qarama-qarshi ichki kechinmalari, hissiyotlari, tuyg’ular, taassurotlari, xotiralari bor. Shu sababli asarni hikoya qilib berish juda og’ir. U haqida fikrlash ham og’ir. Prustning asari ko’zlaringizni yumib yotganda eshitilayotgan mayin shivirlarga, yomg’irning maydalab yog’ayotgandagi shitirlashiga o’xshaydi va shunday kayfiyat uyg’otadi.

Marsel` Prust romanida an’anaviy adabiyotga hurmat va ehtirom bilan qaragan holda uning janr xususiyatlari, tili, tasvir imkoniyatlarini buzadi; janr xususiyatlarini yorib chiqadi; tilni faqat tasvir uslubiga emas, jozibaga, hissiyotga, psixologik kechinmalarning ko’zgusiga aylantiradi. Umuman, janr degan tushuncha nisbiy. Yozuvchi qaysi shaklda fikrini ayta olsa, o’sha janrdir. Prust – xuddi shaxtyorga o’xshaydi. Farqi shuki, shaxtyor yer ostini tobora chuqurroq kavlab boradi; Prust esa inson qalbini o’z asboblari – psixoanalitik uslub bilan – chuqurroq kavlaydi. Prust inson qalbida bitta shaxtyor vazifasini o’tamaydi. Bir necha shaxtyor sifatida ish ko’rib, inson tafakkurining qorong’u burchaklaridagi «ashyo»larni qazib  oladi.

«Zavol topgan vaqt izidan» romani – agar yetti kitobdan iborat faqat kechinmalar va hislar, kayfiyat, mayllarga qurilgan asarni roman deyish mumkin bo’lsa, jahon adabiyotini yana bir pog’ona yuqori ko’tardi; uning tasvir imkoniyatlarini kengaytirdi. Prust adabiyotni inson hayoti va faoliyati in’ikosi degan qarashni adabiyot inson mayllarini, kechinmalarini o’rganuvchi fan va bu fan inson haqida to’g’ri xulosalar bera oladi degan tushuncha bilan boyitdi. Uning asarlarida ruhshunoslik fani adabiyot bilan jozibali tarzda uyg’unlashib ketdi. Shu sababli chet elda Prustni faqat yozuvchimas, psixologik olim sifatida ham o’rganishadi.

Prust juda katta maktab yaratdi: uning psixoanalitik uslubini Joys davom ettirdi: so’z fusunkorligini, fikr poeziyasini, so’zning jarangiga qurilgan ohangni Antuan de Sent Ekzyuperi rivojlantirdi. «Zavol topgan vaqt izidan» asari jahon adabiyotining durdonalaridan biri bo’lib qoldi.

Manba: www.yeryuzi.uz

09

(Tashriflar: umumiy 151, bugungi 1)

Izoh qoldiring